The Pistil, Megasporangium (ovule) and Embryo sac Questions in Gujarati

(C) મહાલઘુબીજાણુજનન એ મહાલઘુબીજાણુ માતૃકોષ $(MMC)$ માંથી મહાલઘુબીજાણુઓ બનવાની પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયામાં,$MMC$ અર્ધીકરણ પામીને ચાર એકકીય મહાલઘુબીજાણુઓ ઉત્પન્ન કરે છે.
સામાન્ય રીતે,માત્ર એક જ મહાલઘુબીજાણુ સક્રિય રહે છે જ્યારે બાકીના ત્રણ નાશ પામે છે.
તેથી,'અંડકો બે કરતા વધારે મહાલઘુબીજાણુઓમાં વિભેદિત થાય છે' તે વિધાન ખોટું છે,કારણ કે શરૂઆતમાં ચાર ઉત્પન્ન થાય છે,પરંતુ તે બધા સક્રિય મહાલઘુબીજાણુ તરીકે રહેતા નથી અને મોટાભાગની આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં આ પ્રક્રિયાને અંતે માત્ર એક જ સક્રિય મહાલઘુબીજાણુ બને છે.

(B) મહાબીજાણુજનન (megasporogenesis) ની પ્રક્રિયામાં,ન્યુસેલસના અંડછિદ્ર પ્રદેશમાં રહેલો એક કોષ મહાબીજાણુ માતૃકોષ $(MMC)$ તરીકે વિભેદિત થાય છે.
આ $MMC$ અર્ધીકરણ પામીને ચાર મહાબીજાણુઓ બનાવે છે,જેમાંથી એક સક્રિય બને છે અને ભ્રૂણપુટ (માદા જન્યુજનક) માં વિકસે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $MMC$ છે.

(B) વિધાન $(I)$ ખોટું છે કારણ કે સક્રિય મહાબીજાણુનું કોષકેન્દ્ર બે કોષકેન્દ્રો બનાવવા માટે સમવિભાજન પામે છે,અર્ધીકરણ નહીં.
વિધાન $(II)$ સાચું છે. $8$-કોષકેન્દ્રીય અવસ્થા પછી,કોષદીવાલનું નિર્માણ થાય છે,જે લાક્ષણિક માદા જન્યુજનક (ભ્રૂણપુટ) ના આયોજન તરફ દોરી જાય છે.
વિધાન $(III)$ સાચું છે. અંડપ્રસાધન અંડછિદ્રના છેડે આવેલું હોય છે અને તેમાં બે સહાયક કોષો અને એક અંડકોષ હોય છે.
વિધાન $(IV)$ સાચું છે. અંડતલના છેડે આવેલા ત્રણ કોષોને પ્રતિધ્રુવીય કોષો કહેવામાં આવે છે.
તેથી,વિધાન $(II), (III)$ અને $(IV)$ સાચા છે.

(C) વિધાન $(i)$ સાચું છે: સ્ત્રીકેસરચક્ર એ પુષ્પનો માદા પ્રજનન ભાગ છે.
વિધાન $(ii)$ ખોટું છે: અંડક બીજાશયમાં આવેલું હોય છે,પરાગાશયમાં નહીં.
વિધાન $(iii)$ સાચું છે: દરેક સ્ત્રીકેસર ત્રણ ભાગો ધરાવે છે: પરાગાસન (પરાગરજ માટેનું ગ્રહણ સ્થાન),પરાગવાહિની (લાંબો પાતળો ભાગ) અને બીજાશય (આધારનો ફૂલેલો ભાગ).
વિધાન $(iv)$ ખોટું છે: સ્ત્રીકેસરચક્રનો સૌથી ઉપરનો ભાગ પરાગાસન છે,જ્યારે પરાગાશય એ પુંકેસર (નર પ્રજનન અંગ) નો ટોચનો ભાગ છે.

(A) સ્ત્રીકેસર એ પુષ્પનું માદા પ્રજનન અંગ છે। તે મુખ્ય ત્રણ ભાગોનું બનેલું છે:
$1$. $\text{પરાગાસન}$ $(Stigma)$, જે પરાગરજ માટે ગ્રહણશીલ સપાટી તરીકે કાર્ય કરે છે।
$2$. $\text{પરાગવાહિની}$ $(Style)$, જે પરાગાસનની નીચે આવેલો લાંબો પાતળો ભાગ છે।
$3$. $\text{અંડાશય}$ $(Ovary)$, જે નીચેનો ફૂલેલો ભાગ છે જેમાં અંડકો આવેલા હોય છે।
$\text{પરાગનલિકા}$ $(Pollen \text{ tube})$ એ પરાગનયન પછી પરાગરજમાંથી ઉદ્ભવતી રચના છે જે નર જન્યુઓને અંડકો સુધી પહોંચાડે છે; તે સ્ત્રીકેસરનો બંધારણીય ભાગ નથી।

(D) એક લાક્ષણિક આવૃત બીજધારી ભ્રૂણપુટમાં,અંડકતલ (chalazal) છેડે $3$ કોષો હોય છે જેને પ્રતિધ્રુવીય કોષો (antipodals) કહેવામાં આવે છે,$4$ નહીં. તેથી,વિધાન $A$ ખોટું છે.
એક લાક્ષણિક પરિપક્વ આવૃત બીજધારી ભ્રૂણપુટ $8$ કોષકેન્દ્રો ધરાવે છે પરંતુ તેમાં માત્ર $7$ કોષો હોય છે. આમાં અંડકતલ છેડે $3$ પ્રતિધ્રુવીય કોષો,અંડકછિદ્ર (micropylar) છેડે $2$ સહાયક કોષો અને $1$ અંડકોષ (જે અંડપ્રસાધન બનાવે છે),અને $2$ ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો ધરાવતો $1$ મોટો મધ્યસ્થ કોષ હોય છે. તેથી,વિધાન $R$ સાચું છે.

(D) એક લાક્ષણિક અર્ધ-અધઃસ્થિત અંડકમાં,જે દાંડી દ્વારા તે જરાયુ સાથે જોડાયેલ હોય છે તેને $X$ - અંડનાલ કહેવામાં આવે છે.
અંડકના ટોચના ભાગે આવેલું નાનું છિદ્ર જેના દ્વારા પરાગનલિકા પ્રવેશ કરે છે તેને $Y$ - અંડછિદ્ર કહેવાય છે.
અંડકાવરણોની અંદર આવેલો પેશીનો મધ્ય ભાગ,જે વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ પૂરું પાડે છે,તેને $Z$ - પ્રદેહ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચું લેબલિંગ $X$ - અંડનાલ,$Y$ - અંડછિદ્ર અને $Z$ - પ્રદેહ છે.

(D) મહાલઘુબીજાણુ માતૃકોષ $(MMC)$ માંથી મહાલઘુબીજાણુઓ બનવાની પ્રક્રિયાને મહાલઘુબીજાણુજનન કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં,દ્વિતીય $(2n)$ $MMC$ એક અર્ધીકરણ (meiosis) વિભાજનમાંથી પસાર થાય છે,જેના પરિણામે ચાર એકકીય $(n)$ મહાલઘુબીજાણુઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
આ ચાર મહાલઘુબીજાણુઓ સામાન્ય રીતે એક રેખીય ચતુષ્ક (tetrad) સ્વરૂપે ગોઠવાયેલા હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $4$ છે.

(D) એક લાક્ષણિક આવૃત બીજધારી (દ્વિદળી સહિત) વનસ્પતિનો પરિપક્વ ભ્રૂણપુટ $7$-કોષીય અને $8$-કોષકેન્દ્રીય હોય છે.
તેમાં અંડપ્રસાધન (એક અંડકોષ અને બે સહાયક કોષો),ત્રણ પ્રતિધ્રુવીય કોષો અને બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો ધરાવતો એક મધ્યસ્થ કોષ હોય છે.
પુજન્યુધાની એ દ્વિઅંગી,ત્રિઅંગી અને કેટલીક લીલમાં જોવા મળતા નર પ્રજનન અંગો છે,પરંતુ તે આવૃત બીજધારીઓના ભ્રૂણપુટમાં જોવા મળતા નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) સ્ત્રીકેસરચક્ર એ પુષ્પનો માદા પ્રજનન ભાગ છે,જે એક અથવા વધુ સ્ત્રીકેસર (carpels) નો બનેલો હોય છે.
દરેક સ્ત્રીકેસર સામાન્ય રીતે ત્રણ ભાગો ધરાવે છે: પરાગાસન (Stigma),પરાગવાહિની (Style) અને અંડાશય (Ovary).
પરાગાશય (Anther) એ પુંકેસર (Stamen) (નર પ્રજનન અંગ અથવા પુંકેસરચક્ર) નો ભાગ છે,સ્ત્રીકેસરચક્રનો નહીં.
તેથી,પરાગાશય (Anther) સાચો જવાબ છે.

(C) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં માદાજન્યુજનક એ $\text{ભ્રૂણપુટ}$ (Embryo sac) તરીકે ઓળખાય છે।
$1$. $\text{મહાબીજાણુ } \text{માતૃકોષ}$ અર્ધીકરણ પામીને ચાર મહાબીજાણુઓ ઉત્પન્ન કરે છે।
$2$. તેમાંથી ત્રણ નાશ પામે છે અને એક સક્રિય મહાબીજાણુ સમવિભાજન દ્વારા $\text{ભ્રૂણપુટ}$ માં વિકાસ પામે છે।
$3$. $\text{ભ્રૂણપુટ}$ સામાન્ય રીતે $8$ કોષકેન્દ્રો અને $7$ કોષો ધરાવે છે, જે પરિપક્વ માદાજન્યુજનકનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે।

(C) ભ્રૂણપુટ,જેને માદા જન્યુજનક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અંડકના પ્રદેહની અંદર વિકસે છે.
મહાબીજાણુજનનની પ્રક્રિયા દરમિયાન,એક મહાબીજાણુ માતૃકોષ અર્ધીકરણ પામીને ચાર મહાબીજાણુઓ ઉત્પન્ન કરે છે.
સામાન્ય રીતે,તેમાંથી ત્રણ અવનત પામે છે અને બાકી રહેલો સક્રિય મહાબીજાણુ મહાજન્યુજનકની પ્રક્રિયા દ્વારા ભ્રૂણપુટમાં વિકસે છે.
તેથી,ભ્રૂણપુટ અંડકની અંદર બને છે.

(A) ઋજુ અંડક $(Orthotropous)$ માં અંડકનો દેહ સીધો હોય છે,અને અંડનાલ,નાભિ,અંડછિદ્ર અને અંડતલ એક જ સીધી રેખામાં ગોઠવાયેલા હોય છે. આ પ્રકારના અંડકને સૌથી આદિ પ્રકારનું અંડક માનવામાં આવે છે અને તે $Polygonum$ અને $Piper$ જેવી વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે.

(B) અધોમુખી (Anatropous) અંડક એ આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતો સૌથી સામાન્ય પ્રકારનો અંડક છે. આ પ્રકારમાં,વિકાસ દરમિયાન અંડકનો દેહ સંપૂર્ણપણે ઉલટો થઈ જાય છે,જેથી અંડછિદ્ર અંડનાલ (funicle) ની ખૂબ નજીક આવી જાય છે. આ ઉલટાવવાની પ્રક્રિયાને કારણે,અંડછિદ્ર નીચેની તરફ જરાયુ (placenta) ની દિશામાં હોય છે.

(A) હમીટ્રોપસ $(Hemitropous)$ અંડકમાં,અંડકનો મુખ્ય ભાગ અંડનાલને કાટખૂણે $(90^{\circ})$ ગોઠવાયેલો હોય છે.
આ પ્રકારમાં,પ્રદેહ અને ભ્રૂણપુટ અંડનાલ સાથે કાટખૂણે સ્થિત હોય છે.
ઓર્થોટ્રોપસ $(Orthotropous)$ અંડક સીધા હોય છે,એનાટોપસ $(Anatropous)$ અંડક ઉલટા $(180^{\circ})$ હોય છે,અને કેમ્પાયલોટ્રોપસ $(Campylotropous)$ અંડકમાં અંડકનો દેહ વળેલો હોય છે.

(D) $Amphitropous$ (અનુપ્રસ્થમુખી) અંડકમાં,અંડકનો વળાંક એટલો સ્પષ્ટ હોય છે કે ભ્રૂણપુટ ઘોડાની નાળ જેવો આકાર ધારણ કરે છે. આ વળાંકને કારણે,અંડનાલ અને અંડછિદ્ર એકબીજાની ખૂબ નજીક આવી જાય છે. આ $Amphitropous$ અંડકનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.

(A) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિનો લાક્ષણિક પરિપક્વ ભ્રૂણપુટ $7$-કોષીય અને $8$-કોષકેન્દ્રીય હોય છે.
$1$. અંડકછિદ્ર તરફના છેડે અંડપ્રસાધન હોય છે,જેમાં $2$ સહાયક કોષો અને $1$ અંડકોષ ($3$ કોષકેન્દ્રો) હોય છે.
$2$. મધ્યસ્થ કોષમાં $2$ ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો ($2$ કોષકેન્દ્રો) હોય છે.
$3$. અંડકતલ તરફના છેડે $3$ પ્રતિધ્રુવીય કોષો ($3$ કોષકેન્દ્રો) હોય છે.
તેથી,કોષકેન્દ્રોની ગોઠવણી $3 + 2 + 3$ છે.

(B) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં,અર્ધીકરણ પછી બનતી રચનાઓ અથવા જે જન્યુજનક અવસ્થાનો ભાગ છે તે એકકીય $(n)$ હોય છે.
$1$. અંડકોષ એ ભ્રૂણપુટમાં બનતો એકકીય જન્યુ છે.
$2$. પ્રતિધ્રુવકોષો એ ભ્રૂણપુટના અંડતલીય છેડે આવેલા એકકીય કોષો છે.
$3$. મહાબીજાણુ માતૃકોષ $(2n)$ દ્વિકીય હોય છે.
$4$. પ્રદેહ $(2n)$ દ્વિકીય પેશી છે.
$5$. દ્વિતીયક કોષકેન્દ્ર $(2n)$ દ્વિકીય છે કારણ કે તે બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રોના જોડાણથી બને છે.
તેથી,અંડકોષ અને પ્રતિધ્રુવકોષો બંને એકકીય $(n)$ છે.

(D) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં,મહાબીજાણુધાનીને તકનીકી રીતે અંડક (ovule) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
અંડકની અંદર,પ્રદેહ (nucellus) એ બીજા આવરણો દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે.
પ્રદેહની અંદર,એક મહાબીજાણુ માતૃકોષ અર્ધીકરણ પામીને મહાબીજાણુઓ ઉત્પન્ન કરે છે,જે અંતે ભ્રૂણપુટમાં વિકસે છે.
તેથી,અંડકની સંપૂર્ણ રચના મહાબીજાણુધાનીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(D) તંતુમય ઘટકો એ કોષદીવાલના આંગળી જેવા પ્રવર્ધો છે જે સહાયક કોષોના કોષરસમાં વિસ્તરેલા હોય છે.
આ રચનાઓ સહાયક કોષોના અંડછિદ્રીય છેડે આવેલી હોય છે.
તેમનું મુખ્ય કાર્ય ફલનની પ્રક્રિયા દરમિયાન પરાગનલિકાને સહાયક કોષોમાં પ્રવેશવા માટે માર્ગદર્શન આપવાનું છે.
તેથી,તંતુમય ઘટકો એ સહાયક કોષોનું વિશિષ્ટ લક્ષણ છે.

(A) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં,અંડક એ એક વિશિષ્ટ રચના છે જે ફલન પછી બીજમાં પરિણમે છે.
રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક રીતે,અંડક એ $Megasporangium$ (મહાબીજાણુધાની) ની સમકક્ષ છે.
તેમાં પ્રદેહ (અંડકનો મુખ્ય ભાગ) હોય છે જે અંડકાવરણો દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે,જ્યાં મહાબીજાણુ માતૃકોષ અર્ધીકરણ પામીને મહાબીજાણુઓ ઉત્પન્ન કરે છે.

(C) મોટાભાગની આવૃત બીજધારીઓમાં,મહાબીજાણુ માતૃકોષ $(MMC)$ ચાર મહાબીજાણુઓ બનાવવા માટે અર્ધીકરણ (reduction division) પામે છે.
આ માદા જન્યુજનક (ભ્રૂણપુટ) ના વિકાસની લાક્ષણિકતા છે.
વિકલ્પ $A$ ખોટો છે કારણ કે તંતુમય ઘટકો સહાયક કોષોમાં હોય છે,અંડકોષમાં નહીં.
વિકલ્પ $B$ ખોટો છે કારણ કે સામાન્ય રીતે માત્ર $3$ પ્રતિધ્રુવ કોષો હોય છે.
વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે ભ્રૂણપુટમાં મધ્યસ્થ કોષ સૌથી મોટો કોષ હોય છે.

(C) આવૃત બીજધારીઓમાં,મહાબીજાણુ માતૃકોષ અર્ધીકરણ પામીને ચાર એકકીય મહાબીજાણુઓ ઉત્પન્ન કરે છે.
આ ચારમાંથી ત્રણ નાશ પામે છે અને માત્ર એક જ સક્રિય રહે છે.
આ સક્રિય મહાબીજાણુ ત્રણ ક્રમિક સમવિભાજન પામીને $8$-કોષકેન્દ્રીય અને $7$-કોષીય રચના બનાવે છે જેને ભ્રૂણપુટ (માદા જન્યુજનક) કહેવામાં આવે છે.

(D) હેમિયાનાટ્રોપસ અંડકમાં,અંડકનો મુખ્ય ભાગ અંડનાલની સાપેક્ષમાં $90^o$ ના ખૂણે ફરેલો હોય છે.
પરિણામે,અંડકનો મુખ્ય ભાગ અંડનાલને કાટખૂણે $(90^o)$ સ્થિત હોય છે,સમાંતર નહીં.
તેથી,વિધાન ખોટું છે કારણ કે અંડનાલ અંડકના મુખ્ય ભાગને લંબ હોય છે,જ્યારે કારણ સાચું છે કારણ કે તે અંડકના મુખ્ય ભાગના પરિભ્રમણનું સચોટ વર્ણન કરે છે.

(D) વિધાન ખોટું છે કારણ કે મહાબીજાણુ માતૃકોષ $(MMC)$ ચાર મહાબીજાણુઓ ઉત્પન્ન કરવા માટે અર્ધીકરણ (meiosis) પામે છે,સમવિભાજન (mitosis) નહીં.
કારણ સાચું છે કારણ કે $MMC$ દ્વિકીય $(2n)$ છે અને પરિણામી મહાબીજાણુઓ એકકીય $(n)$ હોય છે.
તેથી,વિધાન ખોટું છે,પરંતુ કારણ સાચું છે.

(B) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં ભ્રૂણપુટનો સૌથી સામાન્ય પ્રકાર $Polygonum$ પ્રકાર છે,જે મોનોસ્પોરિક હોય છે.
આ પ્રક્રિયામાં,સક્રિય મહાબીજાણુ ત્રણ ક્રમિક મુક્ત કોષકેન્દ્રીય સમભાજન વિભાજન પામે છે.
$1$. પ્રથમ સમભાજન વિભાજનને પરિણામે $2$ કોષકેન્દ્રો બને છે.
$2$. દ્વિતીય સમભાજન વિભાજનને પરિણામે $4$ કોષકેન્દ્રો બને છે.
$3$. તૃતીય સમભાજન વિભાજનને પરિણામે $8$ કોષકેન્દ્રો બને છે.
ત્યારબાદ આ કોષકેન્દ્રો $7$-કોષીય અને $8$-કોષકેન્દ્રીય રચનામાં ગોઠવાય છે,જેને પરિપક્વ ભ્રૂણપુટ કહેવામાં આવે છે.

(N/A) અંડક એ માદા મહાબીજાણુધાની છે જ્યાં મહાબીજાણુઓનું નિર્માણ થાય છે.
અંડકના વિવિધ ભાગો નીચે મુજબ છે:
$1$. અંડનાલ (Funiculus): તે એક દાંડી જેવી રચના છે જે અંડકને બીજાશયના જરાયુ સાથે જોડે છે.
$2$. બીજકેન્દ્ર (Hilum): તે એ બિંદુ છે જ્યાં અંડકનો મુખ્ય ભાગ અંડનાલ સાથે જોડાયેલો હોય છે.
$3$. અંડકાવરણો (Integuments): આ અંડકની આસપાસના રક્ષણાત્મક આવરણો છે. તે વિકાસ પામતા ભ્રૂણને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
$4$. અંડકછિદ્ર (Micropyle): તે અંડકની ટોચ પર આવેલું એક નાનું છિદ્ર છે જે અંડકાવરણો દ્વારા બને છે. તે એ બિંદુ દર્શાવે છે જ્યાં ફલન સમયે પરાગનલિકા અંડકમાં પ્રવેશ કરે છે.
$5$. પ્રદેહ (Nucellus): તે અંડકાવરણોની અંદર આવેલો મૃદુતક પેશીનો સમૂહ છે. પ્રદેહ વિકાસ પામતા ભ્રૂણપુટને પોષણ પૂરું પાડે છે.
$6$. અંડકતલ (Chalaza): તે અંડકનો તલસ્થ ભાગ છે,જે અંડકાવરણોના ઉદ્ભવનું સ્થાન દર્શાવે છે.

(N/A) માદા જન્યુજનક અથવા ભ્રૂણપુટનો વિકાસ એક સક્રિય મહાબીજાણુમાંથી થાય છે. આને માદા જન્યુજનકનો એકબીજાણુક વિકાસ કહેવામાં આવે છે. મોટાભાગની સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં,અંડકના પ્રદેહના અંડછિદ્ર તરફના છેડે આવેલ એક મહાબીજાણુ માતૃકોષ $(MMC)$ અર્ધીકરણ પામીને ચાર એકકીય મહાબીજાણુઓ ઉત્પન્ન કરે છે. ત્યારબાદ,આ ચાર મહાબીજાણુઓમાંથી માત્ર એક જ સક્રિય મહાબીજાણુ માદા જન્યુજનક તરીકે વિકસે છે,જ્યારે બાકીના ત્રણ નાશ પામે છે.

(N/A) માદા જન્યુજનક (ભ્રૂણપુટ) એક સક્રિય મહાબીજાણુમાંથી વિકસે છે. આ મહાબીજાણુ ત્રણ ક્રમિક સમવિભાજન પામીને $8$-કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપુટ બનાવે છે.
મહાબીજાણુમાં પ્રથમ સમવિભાજન દ્વારા બે કોષકેન્દ્રો બને છે. એક કોષકેન્દ્ર અંડકછિદ્રીય છેડા તરફ અને બીજું કોષકેન્દ્ર અંડકતલીય છેડા તરફ ગતિ કરે છે. ત્યારબાદ,આ કોષકેન્દ્રો તેમના સંબંધિત છેડાઓ પર વિભાજન પામે છે અને ફરીથી વિભાજન પામીને $8$-કોષકેન્દ્રીય અવસ્થા બનાવે છે. પરિણામે,ભ્રૂણપુટમાં બંને છેડાઓ પર એટલે કે અંડકછિદ્રીય અને અંડકતલીય છેડા પર ચાર-ચાર કોષકેન્દ્રો હોય છે.
અંડકછિદ્રીય છેડા પર,ચાર કોષકેન્દ્રોમાંથી માત્ર ત્રણ કોષકેન્દ્રો બે સહાયક કોષો અને એક અંડકોષમાં વિભેદિત થાય છે. તેમને સામૂહિક રીતે અંડપ્રસાધન કહેવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે,અંડકતલીય છેડા પર,ચારમાંથી ત્રણ કોષકેન્દ્રો પ્રતિધ્રુવીય કોષો તરીકે વિભેદિત થાય છે. બાકીના બે કોષકેન્દ્રો (એક અંડકછિદ્રીય અને એક અંડકતલીય છેડાથી) કેન્દ્ર તરફ ગતિ કરે છે અને તેમને ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો કહેવામાં આવે છે,જે એક મોટા કેન્દ્રસ્થ કોષમાં સ્થિત હોય છે.
આમ,પરિપક્વતા સમયે,માદા જન્યુજનક $7$-કોષીય રચના તરીકે દેખાય છે,જોકે તેમાં $8$ કોષકેન્દ્રો હોય છે.

(N/A) જાયાંગ એ પુષ્પનો માદા પ્રજનન ભાગ છે.
જાયાંગ એક સ્ત્રીકેસર ધરાવતું (એકસ્ત્રીકેસરી) અથવા એકથી વધુ સ્ત્રીકેસર ધરાવતું (બહુસ્ત્રીકેસરી) હોઈ શકે છે.
જ્યારે એકથી વધુ સ્ત્રીકેસર હોય,ત્યારે તેઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલા (યુક્તસ્ત્રીકેસરી) અથવા મુક્ત (મુક્તસ્ત્રીકેસરી) હોઈ શકે છે.
દરેક સ્ત્રીકેસરના ત્રણ ભાગ હોય છે: પરાગાસન,પરાગવાહિની અને બીજાશય.
પરાગાસન: પરાગાસન એ પરાગરજ માટે ગ્રહણ મંચ તરીકે કાર્ય કરે છે.
પરાગવાહિની: પરાગવાહિની એ પરાગાસનની નીચેનો લંબાયેલો પાતળો ભાગ છે.
બીજાશય: સ્ત્રીકેસરનો નીચેનો ફૂલેલો ભાગ એ બીજાશય છે.
જરાયુ: તે બીજાશયના પોલાણની અંદર આવેલું હોય છે. જરાયુમાંથી મહાબીજાણુધાનીઓ ઉદ્ભવે છે,જેને સામાન્ય રીતે અંડક કહેવામાં આવે છે. બીજાશયમાં અંડકની સંખ્યા એક (દા.ત.,ઘઉં,ડાંગર,કેરી) થી લઈને ઘણી બધી (દા.ત.,પપૈયું,તરબૂચ,ઓર્કિડ) હોઈ શકે છે.

(N/A) અંડક એ એક નાની રચના છે જે અંડકદંડ (funicle) નામના વૃંત દ્વારા જરાયુ (placenta) સાથે જોડાયેલ હોય છે.
અંડકનો મુખ્ય ભાગ જે વિસ્તારમાં અંડકદંડ સાથે જોડાય છે તેને બીજકેન્દ્ર (hilum) કહે છે. આમ,બીજકેન્દ્ર એ અંડક અને અંડકદંડ વચ્ચેનું જોડાણ સ્થાન છે.
દરેક અંડક એક અથવા બે રક્ષણાત્મક આવરણો ધરાવે છે જેને અંડકાવરણો (integuments) કહે છે.
અંડકાવરણો પ્રદેહ (nucellus) ને ઘેરે છે,સિવાય કે ટોચના ભાગે જ્યાં એક નાનું છિદ્ર રચાય છે જેને અંડક છિદ્ર (micropyle) કહે છે.
અંડક છિદ્રની વિરુદ્ધ દિશામાં અંડકતલીય ધ્રુવ (chalaza) હોય છે,જે અંડકનો તલસ્થ ભાગ દર્શાવે છે.
અંડકાવરણોની અંદર કોષોનો સમૂહ હોય છે જેને પ્રદેહ (nucellus) કહે છે. પ્રદેહના કોષો ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે.
પ્રદેહમાં ભ્રૂણપુટ (embryo sac) અથવા માદા જન્યુજનક આવેલું હોય છે. સામાન્ય રીતે એક અંડકમાં એક જ ભ્રૂણપુટ હોય છે જે મહાબીજાણુ (megaspore) માંથી બને છે.
મહાબીજાણુજનન (Megasporogenesis): મહાબીજાણુ માતૃકોષમાંથી મહાબીજાણુઓ બનવાની પ્રક્રિયાને મહાબીજાણુજનન કહે છે.

(N/A) સક્રિય મહાબીજાણુનું કોષકેન્દ્ર સમવિભાજન પામીને બે કોષકેન્દ્રો બનાવે છે,જે વિરુદ્ધ ધ્રુવો તરફ ગતિ કરીને $2$-કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપુટ બનાવે છે.
ત્યારબાદ બે ક્રમિક સમવિભાજન દ્વારા $4$-કોષકેન્દ્રીય અને પછી $8$-કોષકેન્દ્રીય અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે. આ સમવિભાજન મુક્ત કોષકેન્દ્રીય પ્રકારના હોય છે,એટલે કે કોષકેન્દ્ર વિભાજન બાદ તરત જ કોષદીવાલનું નિર્માણ થતું નથી.
$8$-કોષકેન્દ્રીય અવસ્થા પછી કોષદીવાલનું નિર્માણ થાય છે,જે લાક્ષણિક માદા જન્યુજનક અથવા ભ્રૂણપુટની રચના કરે છે.
આઠમાંથી છ કોષકેન્દ્રો કોષદીવાલ દ્વારા ઘેરાઈને કોષો બનાવે છે; બાકીના બે કોષકેન્દ્રો,જેને ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો કહેવાય છે,તે મોટા મધ્યસ્થ કોષમાં અંડપ્રસાધનની નીચે ગોઠવાયેલા હોય છે. ભ્રૂણપુટમાં કોષોની લાક્ષણિક ગોઠવણી જોવા મળે છે.
અંડછિદ્ર તરફના છેડે ત્રણ કોષો સમૂહમાં ગોઠવાયેલા હોય છે જે અંડપ્રસાધન બનાવે છે. અંડપ્રસાધનમાં બે સહાયક કોષો અને એક અંડકોષ હોય છે.
સહાયક કોષોના અંડછિદ્ર તરફના છેડે વિશિષ્ટ કોષીય જાડાઈ જોવા મળે છે જેને તંતુમય પ્રસાધન (filiform apparatus) કહે છે,જે પરાગનલિકાને સહાયક કોષમાં માર્ગદર્શન આપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
અંડતલ તરફના છેડે ત્રણ કોષો હોય છે જેને પ્રતિધ્રુવીય કોષો (antipodals) કહે છે.
મોટા મધ્યસ્થ કોષમાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો હોય છે.
આમ,એક લાક્ષણિક આવૃત બીજધારી વનસ્પતિનો ભ્રૂણપુટ પરિપક્વ અવસ્થાએ $8$-કોષકેન્દ્રીય હોવા છતાં $7$-કોષીય હોય છે.
પંચાનન મહેશ્વરીએ ભ્રૂણપુટના વિકાસમાં કેટલા મહાબીજાણુઓ ભાગ લે છે તેના આધારે માદા જન્યુજનકને મોનોસ્પોરિક,બાયસ્પોરિક અને ટેટ્રાસ્પોરિક ભ્રૂણપુટમાં વર્ગીકૃત કર્યા છે.

(N/A) $(1)$ પોષક સ્તર એ લઘુબીજાણુધાનીનું સૌથી અંદરનું સ્તર છે,જેને પોષકસ્તર (Tapetum) કહેવામાં આવે છે. તે ઘટ્ટ કોષરસ અને સામાન્ય રીતે એક કરતાં વધુ કોષકેન્દ્ર ધરાવતા કોષોનું બનેલું હોય છે,જે વિકાસ પામતા પરાગરજને પોષણ પૂરું પાડે છે.
$(2)$ અંડનાલ એ એક નાની રચના છે જેના દ્વારા અંડક એ બીજાશયમાં જરાયુ (Placenta) સાથે જોડાયેલું હોય છે.

(N/A) $(1)$ અંડકાવરણો પ્રદેહને ઘેરે છે,સિવાય કે અગ્ર ભાગે જ્યાં એક નાનું છિદ્ર રચાય છે જેને અંડછિદ્ર કહેવામાં આવે છે.
$(2)$ અંડછિદ્રના વિરુદ્ધ છેડે અંડતલ આવેલું હોય છે,જે અંડકનો તલસ્થ ભાગ દર્શાવે છે.

(N/A) કેટલાક બીજમાં, જેમ કે કાળા મરી અને બીટમાં, પ્રદેહના અવશેષો જળવાઈ રહે છે. આ બાકી રહેલા, સ્થાયી પ્રદેહને $\text{પરિભ્રૂણપોષ}$ (Perisperm) કહેવામાં આવે છે.
અંડછિદ્રના વિરુદ્ધ છેડે $\text{અંડતલ}$ (Chalaza) આવેલું હોય છે, જે અંડકનો તલસ્થ ભાગ દર્શાવે છે.

(N/A) $\text{પ્રદેહ}$ $(Nucellus)$ એ અંડકના અંડકાવરણોથી ઘેરાયેલો કોષોનો સમૂહ છે। પ્રદેહના કોષોમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં અનામત ખોરાક હોય છે, જે વિકાસ પામતા ભ્રૂણપુટને પોષણ પૂરું પાડે છે。
$\text{અંડનાલ}$ $(Funicle)$ એ એક દંડ જેવી રચના છે જેના દ્વારા અંડક એ બીજાશયના જરાયુ સાથે જોડાયેલું હોય છે।

(N/A) $1$. ભ્રૂણપુટ: ભ્રૂણપુટ,જેને માદા જન્યુજનક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અંડકના પ્રદેહ (nucellus) ની અંદર આવેલું હોય છે. આ તે રચના છે જ્યાં અંડકોષ ઉત્પન્ન થાય છે અને ફલનની પ્રક્રિયા થાય છે.
$2$. એકબીજાણુક વિકાસ: આ ભ્રૂણપુટ નિર્માણનો એક પ્રકાર છે જેમાં માદા જન્યુજનકનો વિકાસ એક જ સક્રિય મહાબીજાણુમાંથી થાય છે,જ્યારે બાકીના ત્રણ મહાબીજાણુઓ નાશ પામે છે. આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં આ વિકાસનો સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે.

(N/A) અંડકમાં,અંડછિદ્ર તરફના છેડે ત્રણ કોષોના સમૂહને અંડકોષ ઉપકરણ કહેવામાં આવે છે.
અંડકોષ ઉપકરણ બે સહાયક કોષો અને એક અંડકોષનું બનેલું હોય છે.
સહાયક કોષોના અંડછિદ્ર તરફના છેડે વિશિષ્ટ કોષીય જાડાઈ જોવા મળે છે,જેને તંતુમય પ્રસાધન (Filiform apparatus) કહે છે,જે પરાગનલિકાને સહાયક કોષમાં પ્રવેશવા માટે માર્ગદર્શન આપે છે.

(N/A) $(1)$ સ્થાન: સ્ત્રીકેસરનો નીચેનો ફૂલેલો ભાગ.
કાર્ય: અંડાશયમાંથી અંડકો વિકસે છે.
$(2)$ સ્થાન: તે અંડાશયના પોલાણની અંદર આવેલું હોય છે.
કાર્ય: જરાયુમાંથી મહાબીજાણુધાની (અંડકો) વિકસે છે.

(A) $1.$ પ્રદેહ:
સ્થાન: તે અંડકના અંડકાવરણોની અંદર આવેલો મુખ્ય પેશીનો સમૂહ છે.
કાર્ય: તેમાં ખોરાકનો સંગ્રહ હોય છે અને તે વિકાસ પામતા ભ્રૂણપુટને પોષણ પૂરું પાડે છે.
$2.$ તંતુમય પ્રસાધન:
સ્થાન: તે સહાયક કોષોના અંડકછિદ્ર તરફના છેડે આવેલી વિશિષ્ટ કોષીય જાડાઈ છે.
કાર્ય: તે પરાગનલિકાને સહાયક કોષોમાં પ્રવેશવા માટે માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.

(A) ભ્રૂણપુટના અંડછિદ્રીય છેડે આવેલ અંડપ્રસાધન (egg apparatus) ત્રણ કોષોનું બનેલું છે: બે $\text{સહાયક}$ $\text{કોષો}$ (synergids) અને એક $\text{અંડકોષ}$ (egg cell).
$1$. $\text{સહાયક}$ $\text{કોષો}$ એ વિશિષ્ટ કોષો છે જે પરાગનલિકાને અંડકોષ તરફ માર્ગદર્શન આપે છે.
$2$. $\text{અંડકોષ}$ એ માદા જન્યુ છે જે ફલન દરમિયાન નર જન્યુ સાથે જોડાય છે.
$3$. $\text{સહાયક}$ $\text{કોષો}$ અંડછિદ્રીય છેડે વિશિષ્ટ કોષીય જાડાઈ ધરાવે છે જેને $\text{તંતુમય}$ $\text{પ્રસાધન}$ (filiform apparatus) કહેવામાં આવે છે, જે પરાગનલિકાને સહાયક કોષમાં પ્રવેશવા માટે માર્ગદર્શન આપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) એક પરિપક્વ ભ્રૂણપુટ $8-$ કોષકેન્દ્રીય અને $7-$ કોષીય હોય છે.
$1$. $3$ કોષો અંડતલીય છેડે (chalazal end) સમૂહમાં ગોઠવાયેલા હોય છે,જેને પ્રતિધ્રુવીય કોષો (antipodals) કહે છે.
$2$. $3$ કોષો અંડછિદ્રીય છેડે (micropylar end) ગોઠવાયેલા હોય છે,જે અંડપ્રસાધન (egg apparatus) બનાવે છે (એક અંડકોષ અને બે સહાયક કોષો).
$3$. મોટા મધ્યસ્થ કોષમાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો હોય છે,જે અંતે જોડાઈને દ્વિકીય દ્વિતીયક કોષકેન્દ્ર બનાવે છે.
આમ,ગોઠવણી $3+2+3$ કોષકેન્દ્રોની હોય છે,જેના પરિણામે $7$ કોષો બને છે ($3$ પ્રતિધ્રુવીય કોષો + $1$ મધ્યસ્થ કોષ + $2$ સહાયક કોષો + $1$ અંડકોષ).

(N/A) પરિપક્વ આવૃત બીજધારી ભ્રૂણપુટ સામાન્ય રીતે $8$-કોષકેન્દ્રીય અને $7$-કોષીય હોય છે.
$1$. અંડપ્રસાધન: અંડછિદ્ર તરફના છેડે આવેલું,તે બે સહાયક કોષો અને એક અંડકોષનું બનેલું હોય છે.
$2$. પ્રતિધ્રુવીય કોષો: અંડતલ તરફના છેડે આવેલા ત્રણ કોષોને પ્રતિધ્રુવીય કોષો કહેવામાં આવે છે.
$3$. મધ્યસ્થ કોષ: મોટા મધ્યસ્થ કોષમાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો હોય છે,જે અંતે જોડાઈને દ્વિકીય દ્વિતીયક કોષકેન્દ્ર બનાવે છે.
સહાયક કોષોની ભૂમિકા: સહાયક કોષો અંડછિદ્રના છેડે વિશિષ્ટ કોષીય જાડાઈ ધરાવે છે જેને તંતુમય પ્રસાધન (filiform apparatus) કહેવાય છે. આ પ્રસાધન પરાગનલિકાને સહાયક કોષમાં માર્ગદર્શન આપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) લાક્ષણિક આવૃત બીજધારી વનસ્પતિના અંડક (મહાબીજાણુધાની) માં નીચેના ભાગોનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. અંડકદંડ (Funicle): જે અંડકને જરાયુ સાથે જોડે છે.
$2$. અંડકકેન્દ્ર (Hilum): અંડક અને અંડકદંડના જોડાણ સ્થાનને અંડકકેન્દ્ર કહે છે.
$3$. અંડકાવરણો (Integuments): પ્રદેહને ઘેરાયેલા રક્ષણાત્મક આવરણો.
$4$. અંડકછિદ્ર (Micropyle): અંડકાવરણોના ટોચના ભાગે આવેલું નાનું છિદ્ર.
$5$. અંડકતલ (Chalaza): અંડકનો નીચેનો ભાગ જે અંડકાવરણોનું ઉદ્ભવ સ્થાન દર્શાવે છે.
$6$. પ્રદેહ (Nucellus): કોષોનો મધ્યસ્થ જથ્થો જે ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે.
$7$. ભ્રૂણપુટ (Embryo sac): પ્રદેહની અંદર આવેલી માદા જન્યુજનક અવસ્થા.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ભ્રૂણપુટનો પ્રજનન કોષ $(3)$ અંડકોષ છે.
$(b)$ સહાયક કોષો એ ભ્રૂણપુટમાં રહેલા $(1)$ સહાયક કોષો છે.
$(c)$ અંડછિદ્રની વિરુદ્ધ દિશામાં આવેલા કોષો $(2)$ પ્રતિધ્રુવીય કોષો છે.
$(d)$ $(4)$ દ્વિતીયક કોષકેન્દ્ર ભ્રૂણપુટના મધ્યસ્થ કોષમાં આવેલું હોય છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $(a-3), (b-1), (c-2), (d-4)$ છે.

(A) અંડક એ અંડનાલ (funicle) તરીકે ઓળખાતા દંડ દ્વારા જરાયુ સાથે જોડાયેલું હોય છે. અંડકના દેહ અને અંડનાલના જોડાણ બિંદુને બીજકેન્દ્ર (hilum) કહેવામાં આવે છે. આમ,બીજકેન્દ્ર એ અંડક અને અંડનાલ વચ્ચેનું જોડાણ દર્શાવે છે.

(B) પુષ્પ એ આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓનો પ્રજનન એકમ છે. પુષ્પના માદા પ્રજનન અંગને $Pistil$ (સ્ત્રીકેસર) અથવા $Gynoecium$ (જાયાંગ) કહેવામાં આવે છે.
સ્ત્રીકેસર મુખ્ય ત્રણ ભાગોનું બનેલું છે: પરાગાસન $(Stigma)$,પરાગવાહિની $(Style)$ અને અંડાશય $(Ovary)$.
અંડાશય એ સ્ત્રીકેસરનો ફૂલેલો નીચેનો ભાગ છે જે અંડકો ધરાવે છે.
તેથી,અંડાશય એ સ્ત્રીકેસરનો એક ભાગ છે.

(D) સ્ત્રીકેસર અથવા જાયાંગ એ પુષ્પનો માદા પ્રજનન અંગ છે. તે મુખ્ય ત્રણ ભાગો ધરાવે છે:
$1$. $\text{પરાગાસન}$ $(Stigma)$: પરાગરજ માટેનું ગ્રહણ સ્થાન।
$2$. $\text{પરાગવાહિની}$ $(Style)$: પરાગાસનની નીચે આવેલો લાંબો પાતળો ભાગ।
$3$. $\text{બીજાશય}$ $(Ovary)$: સૌથી નીચેનો ફૂલેલો ભાગ જેમાં અંડકો આવેલા હોય છે।
$\text{યોજી}$ $(Connective)$ એ પુંકેસર (નર પ્રજનન અંગ) માં પરાગાશયના બે ખંડોને જોડતી વંધ્ય પેશી છે। તેથી, તે સ્ત્રીકેસરનો ભાગ નથી।

(C) પુષ્પમાં પ્રજનન અંગોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:
$1$. $\text{પુંકેસર ચક્ર}$ (stamen) એ નર પ્રજનન અંગ છે.
$2$. $\text{સ્ત્રીકેસર ચક્ર}$ (pistil or carpel) એ માદા પ્રજનન અંગ છે.
$3$. $\text{વજ્રચક્ર}$ (sepals) અને $\text{દલચક્ર}$ (petals) એ સહાયક ચક્રો છે જે અનુક્રમે રક્ષણ અને આકર્ષણનું કાર્ય કરે છે.
તેથી, $\text{સ્ત્રીકેસર ચક્ર}$ એ માદા પ્રજનન અંગ છે.

(A) 'એકસ્ત્રીકેસરી' (monocarpellary) શબ્દ 'એક' (mono) અને 'સ્ત્રીકેસર' (carpel) પરથી ઉતરી આવ્યો છે. તેથી,એકસ્ત્રીકેસરી સ્ત્રીકેસરચક્રમાં માત્ર $1$ સ્ત્રીકેસર હોય છે.