MHT CET 2020 Mathematics Question Paper with Answer and Solution in Hindi

698 QuestionsHindiWith Solutions

MathematicsQ251300 of 698 questions

Page 6 of 10 · Hindi

251
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\int \frac{dx}{1+\sqrt{x}} = $
A
$2\sqrt{x} - 2\log |1+\sqrt{x}| + c$
B
$\sqrt{x} + \log |1+\sqrt{x}| + c$
C
$2\sqrt{x} - 2\log |1+\sqrt{x}| + c$
D
$\sqrt{x} - \log |1+\sqrt{x}| + c$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{dx}{1+\sqrt{x}}$.
$\sqrt{x} = t$ प्रतिस्थापित करने पर,जिससे $x = t^2$ और $dx = 2t \, dt$ प्राप्त होता है।
इन मानों को समाकलन में रखने पर:
$I = \int \frac{2t}{1+t} \, dt$.
$I = 2 \int \frac{t}{1+t} \, dt$.
$I = 2 \int \frac{(t+1) - 1}{1+t} \, dt$.
$I = 2 \int \left( 1 - \frac{1}{1+t} \right) \, dt$.
$I = 2 \left( \int 1 \, dt - \int \frac{1}{1+t} \, dt \right)$.
$I = 2(t - \log|1+t|) + c$.
$t = \sqrt{x}$ वापस रखने पर:
$I = 2\sqrt{x} - 2\log|1+\sqrt{x}| + c$.
252
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\int \frac{\sin x \cdot \cos x}{\sin ^{4} x+\cos ^{4} x} d x=$
A
$\tan ^{-1}(\sin ^{2} x)+c$
B
$2 \tan ^{-1}(\tan ^{2} x)+c$
C
$\frac{1}{2} \tan ^{-1}(\tan ^{2} x)+c$
D
$\tan ^{-1}(\cos ^{2} x)+c$

Solution

(C) माना $I = \int \frac{\sin x \cdot \cos x}{\sin ^{4} x + \cos ^{4} x} dx$.
अंश और हर को $\cos ^{4} x$ से विभाजित करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$I = \int \frac{\frac{\sin x \cdot \cos x}{\cos ^{4} x}}{\frac{\sin ^{4} x}{\cos ^{4} x} + 1} dx = \int \frac{\tan x \sec ^{2} x}{\tan ^{4} x + 1} dx$.
माना $\tan ^{2} x = t$. दोनों पक्षों का $x$ के सापेक्ष अवकलन करने पर,$2 \tan x \sec ^{2} x dx = dt$,जिसका अर्थ है कि $\tan x \sec ^{2} x dx = \frac{1}{2} dt$.
इन मानों को समाकलन में प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \int \frac{1}{1 + t^{2}} \cdot \frac{1}{2} dt = \frac{1}{2} \int \frac{1}{1 + t^{2}} dt$.
मानक समाकलन सूत्र $\int \frac{1}{1 + t^{2}} dt = \tan ^{-1} t + c$ का उपयोग करने पर:
$I = \frac{1}{2} \tan ^{-1} t + c = \frac{1}{2} \tan ^{-1}(\tan ^{2} x) + c$.
253
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$\int \frac{(\sin^{-1} x)^{\frac{3}{2}}}{\sqrt{1-x^2}} dx =$
A
$\frac{2}{5}(\sin^{-1} x)^{\frac{5}{2}} + c$
B
$\frac{2}{5}(\cos^{-1} x)^{\frac{5}{2}} + c$
C
$\frac{5}{2}(\cos^{-1} x)^{\frac{5}{2}} + c$
D
$\frac{5}{2}(\sin^{-1} x)^{\frac{5}{2}} + c$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{(\sin^{-1} x)^{\frac{3}{2}}}{\sqrt{1-x^2}} dx$.
$\sin^{-1} x = t$ प्रतिस्थापित करने पर।
अतः,दोनों पक्षों का $x$ के सापेक्ष अवकलन करने पर,$\frac{1}{\sqrt{1-x^2}} dx = dt$ प्राप्त होता है।
इन मानों को समाकलन में रखने पर:
$I = \int t^{\frac{3}{2}} dt$.
समाकलन के घात नियम $\int t^n dt = \frac{t^{n+1}}{n+1} + c$ का उपयोग करने पर:
$I = \frac{t^{\frac{3}{2} + 1}}{\frac{3}{2} + 1} + c = \frac{t^{\frac{5}{2}}}{\frac{5}{2}} + c = \frac{2}{5} t^{\frac{5}{2}} + c$.
अब $t = \sin^{-1} x$ वापस रखने पर:
$I = \frac{2}{5}(\sin^{-1} x)^{\frac{5}{2}} + c$.
254
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\int x^{3} e^{x^{2}} dx =$
A
$\frac{1}{2} e^{x^{2}}(x^{2}+1)+c$
B
$\frac{1}{2} e^{x^{2}}(x^{2}-1)+c$
C
$\frac{1}{2} e^{x}(x^{2}-1)+c$
D
$\frac{1}{2} e^{x}(x^{2}+1)+c$

Solution

(B) माना $I = \int x^{3} e^{x^{2}} dx$ है।
$x^{2} = t$ प्रतिस्थापित करने पर,$2x dx = dt$ प्राप्त होता है,जिसका अर्थ है $x dx = \frac{1}{2} dt$।
इन मानों को समाकलन में रखने पर,$I = \frac{1}{2} \int t e^{t} dt$ प्राप्त होता है।
खंडशः समाकलन (Integration by Parts) विधि $\int u dv = uv - \int v du$ का उपयोग करने पर,जहाँ $u = t$ और $dv = e^{t} dt$ है।
अतः $du = dt$ और $v = e^{t}$ प्राप्त होता है।
इस प्रकार,$I = \frac{1}{2} [t e^{t} - \int e^{t} dt] = \frac{1}{2} [t e^{t} - e^{t}] + c$।
$e^{t}$ को उभयनिष्ठ लेने पर,$I = \frac{1}{2} e^{t}(t - 1) + c$ प्राप्त होता है।
अंत में $t = x^{2}$ का मान वापस रखने पर,$I = \frac{1}{2} e^{x^{2}}(x^{2} - 1) + c$ प्राप्त होता है।
255
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$\int \frac{e^{x}}{\sqrt{x}}(1+2 x) d x=$
A
$\frac{1}{\sqrt{x}} e^{x}+c$
B
$2 \sqrt{x} e^{x}+c$
C
$\frac{\sqrt{x}}{2} e^{x}+c$
D
$\sqrt{x} e^{x}+c$

Solution

(B) माना $I = \int \frac{e^{x}}{\sqrt{x}}(1+2x) dx$.
हम समाकल्य को इस प्रकार लिख सकते हैं:
$I = \int e^{x} \left( \frac{1}{\sqrt{x}} + \frac{2x}{\sqrt{x}} \right) dx = \int e^{x} \left( \frac{1}{\sqrt{x}} + 2\sqrt{x} \right) dx$.
पदों को पुनर्व्यवस्थित करने पर:
$I = \int e^{x} \left( 2\sqrt{x} + \frac{1}{\sqrt{x}} \right) dx$.
माना $f(x) = 2\sqrt{x}$. तब $f'(x) = 2 \cdot \frac{1}{2\sqrt{x}} = \frac{1}{\sqrt{x}}$.
मानक समाकलन सूत्र $\int e^{x} [f(x) + f'(x)] dx = e^{x} f(x) + c$ का उपयोग करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$I = e^{x} (2\sqrt{x}) + c = 2\sqrt{x} e^{x} + c$.
256
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\int e^{\tan ^{-1} x} \left(1 + \frac{x}{1 + x^2} \right) dx$
A
$\left(\frac{x}{2}\right) e^{\tan ^{-1} x} + c$
B
$x e^{\tan ^{-1} x} + c$
C
$\left(\frac{1}{2}\right) e^{\tan ^{-1} x} + c$
D
$e^{\tan ^{-1} x} + c$

Solution

(B) माना $I = \int e^{\tan ^{-1} x} \left(1 + \frac{x}{1 + x^2} \right) dx$.
$t = \tan ^{-1} x$ प्रतिस्थापित करने पर,$x = \tan t$ और $dx = (1 + x^2) dt = \sec^2 t dt$ प्राप्त होता है।
अतः,$I = \int e^t \left(1 + \frac{\tan t}{1 + \tan^2 t} \right) \sec^2 t dt$.
चूँकि $1 + \tan^2 t = \sec^2 t$,व्यंजक $I = \int e^t \left(1 + \frac{\tan t}{\sec^2 t} \right) \sec^2 t dt$ हो जाता है।
$I = \int e^t (\sec^2 t + \tan t) dt$.
मानक समाकलन सूत्र $\int e^t [f(t) + f'(t)] dt = e^t f(t) + c$ का उपयोग करने पर,जहाँ $f(t) = \tan t$ और $f'(t) = \sec^2 t$ है।
इस प्रकार,$I = e^t \tan t + c$.
$t = \tan ^{-1} x$ का मान वापस रखने पर,हमें $I = x e^{\tan ^{-1} x} + c$ प्राप्त होता है।
257
MathematicsDifficultMCQMHT CET · 2020
$\int \cot x \cdot \log [\log (\sin x)] d x=$
A
$\log (\sin x)[\log (\sin x)+1]+c$
B
$\log (\sin x)[\log (\log (\sin x))+1]+c$
C
$\log (\sin x)[\log (\log (\sin x))-1]+c$
D
$\log (\sin x)[\log (\sin x)-1]+c$

Solution

(C) माना $I = \int \cot x \cdot \log [\log (\sin x)] d x$ है।
$t = \log (\sin x)$ प्रतिस्थापित करने पर।
तब $dt = \frac{1}{\sin x} \cdot \cos x \, dx = \cot x \, dx$ प्राप्त होता है।
अतः,समाकलन $I = \int \log t \, dt$ हो जाता है।
खंडशः समाकलन का उपयोग करते हुए,$\int u \, dv = uv - \int v \, du$,जहाँ $u = \log t$ और $dv = dt$:
$I = t \log t - \int t \cdot \frac{1}{t} \, dt$.
$I = t \log t - \int 1 \, dt$.
$I = t \log t - t + c = t(\log t - 1) + c$.
$t = \log (\sin x)$ वापस रखने पर:
$I = \log (\sin x) [\log (\log (\sin x)) - 1] + c$.
258
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\int \left[ \frac{\log x - 1}{1 + (\log x)^2} \right]^2 dx = $
A
$\frac{x}{1 + \log x} + c$
B
$\frac{x}{1 + (\log x)^2} + c$
C
$\frac{x^2}{1 + (\log x)^2} + c$
D
$\frac{1}{1 + (\log x)^2} + c$

Solution

(B) माना $I = \int \left[ \frac{\log x - 1}{1 + (\log x)^2} \right]^2 dx$.
$\log x = t$ प्रतिस्थापित करने पर,$x = e^t$ और $dx = e^t dt$ प्राप्त होता है।
समाकलन इस प्रकार होगा: $I = \int \left[ \frac{t - 1}{1 + t^2} \right]^2 e^t dt = \int e^t \left[ \frac{t^2 - 2t + 1}{(1 + t^2)^2} \right] dt$.
अंश को $(t^2 + 1) - 2t$ के रूप में लिखा जा सकता है।
अतः,$I = \int e^t \left[ \frac{t^2 + 1}{(1 + t^2)^2} - \frac{2t}{(1 + t^2)^2} \right] dt = \int e^t \left[ \frac{1}{1 + t^2} - \frac{2t}{(1 + t^2)^2} \right] dt$.
यह $\int e^t [f(t) + f'(t)] dt = e^t f(t) + c$ के रूप में है,जहाँ $f(t) = \frac{1}{1 + t^2}$ है।
इस प्रकार,$I = e^t \left( \frac{1}{1 + t^2} \right) + c$.
$t = \log x$ वापस रखने पर,$I = \frac{x}{1 + (\log x)^2} + c$ प्राप्त होता है।
259
MathematicsDifficultMCQMHT CET · 2020
$\int \log x \cdot(\log x+2) dx =$
A
$x(\log x)^{2}+c$
B
$(\log x)^{2}+c$
C
$e^{x}(\log x)^{2}+c$
D
$x \log x+c$

Solution

(A) माना $I = \int \log x \cdot (\log x + 2) dx$ है।
$\log x = t$ प्रतिस्थापित करने पर,$x = e^t$ और $dx = e^t dt$ प्राप्त होता है।
अतः,$I = \int t(t + 2) e^t dt = \int (t^2 + 2t) e^t dt$।
मानक समाकलन सूत्र $\int e^t [f(t) + f'(t)] dt = e^t f(t) + c$ का उपयोग करने पर।
यहाँ,यदि $f(t) = t^2$ है,तो $f'(t) = 2t$ होगा।
इस प्रकार,$I = e^t (t^2) + c$।
$t = \log x$ वापस रखने पर,हमें $I = x(\log x)^2 + c$ प्राप्त होता है।
260
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\int \sin ^{-1} x \, dx =$
A
$x \sin ^{-1} x + \sqrt{1 - x^2} + c$
B
$x \sin ^{-1} x - \sqrt{1 - x^2} + c$
C
$x \sin ^{-1} x - \sqrt{1 + x^2} + c$
D
$x \sin ^{-1} x + \sqrt{1 + x^2} + c$

Solution

(A) माना $I = \int \sin^{-1} x \cdot 1 \, dx$.
खंडशः समाकलन (integration by parts) का उपयोग करते हुए,$\int u \cdot v \, dx = u \int v \, dx - \int (u' \cdot \int v \, dx) \, dx$.
यहाँ,$u = \sin^{-1} x$ और $v = 1$ है।
$I = \sin^{-1} x \cdot x - \int \frac{1}{\sqrt{1 - x^2}} \cdot x \, dx$.
$I = x \sin^{-1} x - \int \frac{x}{\sqrt{1 - x^2}} \, dx$.
$\int \frac{x}{\sqrt{1 - x^2}} \, dx$ को हल करने के लिए,$1 - x^2 = t$ रखें,तो $-2x \, dx = dt$,अर्थात $x \, dx = -\frac{1}{2} dt$.
$\int \frac{x}{\sqrt{1 - x^2}} \, dx = \int \frac{-1/2}{\sqrt{t}} \, dt = -\frac{1}{2} \int t^{-1/2} \, dt = -\frac{1}{2} \cdot \frac{t^{1/2}}{1/2} = -\sqrt{t} = -\sqrt{1 - x^2}$.
इस मान को $I$ के समीकरण में रखने पर:
$I = x \sin^{-1} x - (-\sqrt{1 - x^2}) + c = x \sin^{-1} x + \sqrt{1 - x^2} + c$.
261
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\int(1+x) \log x \, dx =$
A
$\left(x+\frac{x^{2}}{2}\right) \log x+\left(x-\frac{x^{2}}{4}\right)+C$
B
$\left(x+\frac{x^{2}}{2}\right) \log x-\left(x+\frac{x^{2}}{4}\right)+C$
C
$\left(x+\frac{x^{2}}{2}\right) \log x-\left(x-\frac{x^{2}}{4}\right)+C$
D
$\left(x+\frac{x^{2}}{2}\right) \log x+\left(x+\frac{x^{2}}{4}\right)+C$

Solution

(B) माना $I = \int (1+x) \log x \, dx$ है।
खंडशः समाकलन (integration by parts) का उपयोग करते हुए,$u = \log x$ और $dv = (1+x) \, dx$ लें।
तब $du = \frac{1}{x} \, dx$ और $v = x + \frac{x^2}{2}$ प्राप्त होता है।
सूत्र $\int u \, dv = uv - \int v \, du$ का उपयोग करने पर:
$I = \log x \left(x + \frac{x^2}{2}\right) - \int \left(x + \frac{x^2}{2}\right) \cdot \frac{1}{x} \, dx$।
$I = \left(x + \frac{x^2}{2}\right) \log x - \int \left(1 + \frac{x}{2}\right) \, dx$।
$I = \left(x + \frac{x^2}{2}\right) \log x - \left(x + \frac{x^2}{4}\right) + C$।
262
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$\int e^{x} \sec x(1+\tan x) dx =$
A
$e^{x} \operatorname{cosec} x+c$
B
$e^{x} \sec x+c$
C
$e^{x} \cot x+c$
D
$e^{x} \tan x+c$

Solution

(B) हम मानक समाकलन रूप $\int e^{x} [f(x) + f'(x)] dx = e^{x} f(x) + c$ जानते हैं।
दिया गया समाकलन $\int e^{x} \sec x(1+\tan x) dx$ है।
$\sec x$ का वितरण करने पर,हमें $\int e^{x} (\sec x + \sec x \tan x) dx$ प्राप्त होता है।
मान लीजिए $f(x) = \sec x$ है। तब $f'(x) = \sec x \tan x$ होगा।
इन मानों को मानक रूप में प्रतिस्थापित करने पर,हमें $e^{x} \sec x + c$ प्राप्त होता है।
263
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$\int_{0}^{\infty} \frac{dx}{(x^{2}+4)(x^{2}+9)} = $
A
$\frac{\pi}{120}$
B
$\frac{\pi}{60}$
C
$\frac{\pi}{80}$
D
$\frac{-\pi}{60}$

Solution

(B) माना $I = \int_{0}^{\infty} \frac{dx}{(x^{2}+4)(x^{2}+9)}$.
आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हुए,$\frac{1}{(x^{2}+4)(x^{2}+9)} = \frac{A}{x^{2}+4} + \frac{B}{x^{2}+9}$.
$1 = A(x^{2}+9) + B(x^{2}+4)$.
$x^{2} = -4$ रखने पर,$1 = A(5) \implies A = \frac{1}{5}$.
$x^{2} = -9$ रखने पर,$1 = B(-5) \implies B = -\frac{1}{5}$.
अतः,$I = \frac{1}{5} \int_{0}^{\infty} \left( \frac{1}{x^{2}+4} - \frac{1}{x^{2}+9} \right) dx$.
सूत्र $\int \frac{dx}{x^{2}+a^{2}} = \frac{1}{a} \tan^{-1}(\frac{x}{a}) + C$ का उपयोग करने पर:
$I = \frac{1}{5} \left[ \frac{1}{2} \tan^{-1}(\frac{x}{2}) - \frac{1}{3} \tan^{-1}(\frac{x}{3}) \right]_{0}^{\infty}$.
सीमाओं का मान रखने पर:
$I = \frac{1}{5} \left[ (\frac{1}{2} \cdot \frac{\pi}{2} - 0) - (\frac{1}{3} \cdot \frac{\pi}{2} - 0) \right]$.
$I = \frac{1}{5} \left( \frac{\pi}{4} - \frac{\pi}{6} \right) = \frac{1}{5} \left( \frac{3\pi - 2\pi}{12} \right) = \frac{1}{5} \cdot \frac{\pi}{12} = \frac{\pi}{60}$.
264
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$\int_{2}^{3} \frac{dx}{x^{2}+x} = $
A
$\log \left(\frac{3}{4}\right)$
B
$\log \left(\frac{3}{2}\right)$
C
$\log \left(\frac{9}{8}\right)$
D
$\log \left(\frac{8}{9}\right)$

Solution

(C) हमें दिया गया समाकलन $I = \int_{2}^{3} \frac{dx}{x^{2}+x}$ है।
सबसे पहले,हर का गुणनखंड करने पर: $x^{2}+x = x(x+1)$।
आंशिक भिन्न का उपयोग करते हुए,$\frac{1}{x(x+1)} = \frac{1}{x} - \frac{1}{x+1}$ प्राप्त होता है।
अब,समाकलन करने पर: $I = \int_{2}^{3} \left(\frac{1}{x} - \frac{1}{x+1}\right) dx = [\log|x| - \log|x+1|]_{2}^{3} = [\log|\frac{x}{x+1}|]_{2}^{3}$।
सीमाओं का मान रखने पर: $I = \log(\frac{3}{4}) - \log(\frac{2}{3}) = \log(\frac{3}{4} \div \frac{2}{3}) = \log(\frac{3}{4} \times \frac{3}{2}) = \log(\frac{9}{8})$।
265
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\int \frac{x^{2}}{(x+1)(x+2)^{2}} d x=$
A
$\log |x+1|+\frac{4}{x+2}+c$
B
$\log |x+1|-\frac{4}{x+2}+\frac{3}{(x+2)^{2}}+c$
C
$\log |x+1|+\frac{1}{x+2}+c$
D
$\log |x+1|-\frac{4}{x+2}-\frac{3}{(x+2)^{2}}+c$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{x^{2}}{(x+1)(x+2)^{2}} dx$.
आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हुए:
$\frac{x^{2}}{(x+1)(x+2)^{2}} = \frac{A}{x+1} + \frac{B}{x+2} + \frac{C}{(x+2)^{2}}$.
दोनों पक्षों को $(x+1)(x+2)^{2}$ से गुणा करने पर:
$x^{2} = A(x+2)^{2} + B(x+1)(x+2) + C(x+1)$.
$x = -2$ रखने पर,$(-2)^{2} = C(-2+1) \Rightarrow 4 = -C \Rightarrow C = -4$.
$x = -1$ रखने पर,$(-1)^{2} = A(-1+2)^{2} \Rightarrow 1 = A(1)^{2} \Rightarrow A = 1$.
$x^{2}$ के गुणांकों की तुलना करने पर,$1 = A + B$.
चूंकि $A = 1$,इसलिए $1 = 1 + B \Rightarrow B = 0$.
अतः,समाकलन इस प्रकार होगा:
$I = \int \left( \frac{1}{x+1} - \frac{4}{(x+2)^{2}} \right) dx$.
$I = \int \frac{1}{x+1} dx - 4 \int (x+2)^{-2} dx$.
$I = \log |x+1| - 4 \left( \frac{(x+2)^{-1}}{-1} \right) + c$.
$I = \log |x+1| + \frac{4}{x+2} + c$.
266
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\int \frac{x^{2}+1}{(x-3)(x-2)} d x = P x + Q \log |x-3| + R \log |x-2| + c$,जहाँ $c$ समाकलन का स्थिरांक है,तो $P, Q, R$ के मान क्रमशः क्या होंगे?
A
$1, 10, -5$
B
$0, 10, -5$
C
$1, 10, 5$
D
$0, 10, 5$

Solution

(A) दिया गया समाकलन: $I = \int \frac{x^{2}+1}{(x-3)(x-2)} d x$
चूँकि अंश और हर की घात समान है,हम भाग देंगे:
$\frac{x^{2}+1}{x^{2}-5x+6} = 1 + \frac{5x-5}{x^{2}-5x+6}$
अतः,$I = \int (1 + \frac{5x-5}{(x-3)(x-2)}) d x = \int 1 d x + 5 \int \frac{x-1}{(x-3)(x-2)} d x$
$\frac{x-1}{(x-3)(x-2)} = \frac{A}{x-3} + \frac{B}{x-2}$ के लिए आंशिक भिन्न का उपयोग करने पर:
$x-1 = A(x-2) + B(x-3)$
$x=3$ रखने पर: $3-1 = A(3-2) \Rightarrow A=2$
$x=2$ रखने पर: $2-1 = B(2-3) \Rightarrow B=-1$
इस प्रकार,$I = x + 5 \int (\frac{2}{x-3} - \frac{1}{x-2}) d x = x + 10 \log |x-3| - 5 \log |x-2| + c$
$Px + Q \log |x-3| + R \log |x-2| + c$ से तुलना करने पर,हमें $P=1, Q=10, R=-5$ प्राप्त होता है।
267
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
यदि $\int \frac{2 x^{2}+3}{\left(x^{2}-1\right)\left(x^{2}+4\right)} d x=a \log \left|\frac{x-1}{x+1}\right|+b \tan ^{-1}\left(\frac{x}{2}\right)+C$ है,तो
A
$a=\frac{1}{2}, \quad b=\frac{1}{2}$
B
$a=-1, \quad b=1$
C
$a=\frac{1}{2}, \quad b=-\frac{1}{2}$
D
$a=1, \quad b=-1$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{2 x^{2}+3}{\left(x^{2}-1\right)\left(x^{2}+4\right)} d x$.
आंशिक भिन्न का उपयोग करते हुए,माना $x^2 = t$. तब $\frac{2t+3}{(t-1)(t+4)} = \frac{A}{t-1} + \frac{B}{t+4}$.
$2t+3 = A(t+4) + B(t-1)$.
$t=1$ के लिए,$5 = 5A \implies A=1$.
$t=-4$ के लिए,$-5 = -5B \implies B=1$.
अतः,$\frac{2x^2+3}{(x^2-1)(x^2+4)} = \frac{1}{x^2-1} + \frac{1}{x^2+4}$.
दोनों पक्षों का समाकलन करने पर,$I = \int \frac{1}{x^2-1} dx + \int \frac{1}{x^2+2^2} dx$.
$I = \frac{1}{2(1)} \log \left| \frac{x-1}{x+1} \right| + \frac{1}{2} \tan^{-1} \left( \frac{x}{2} \right) + C$.
इसे दिए गए व्यंजक $a \log \left| \frac{x-1}{x+1} \right| + b \tan^{-1} \left( \frac{x}{2} \right) + C$ के साथ तुलना करने पर,हमें $a = \frac{1}{2}$ और $b = \frac{1}{2}$ प्राप्त होता है।
268
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$\int \frac{x+1}{x^{2}+5 x+6} d x=$
A
$-\log |x+2|+2 \log |x+3|+C$
B
$-\log |x+2|-2 \log |x+3|+C$
C
$2 \log |x+2|-2 \log |x+3|+C$
D
$\log |x+2|+2 \log |x+3|+C$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{x+1}{x^{2}+5x+6} dx$.
हर का गुणनखंड करने पर: $x^{2}+5x+6 = (x+2)(x+3)$.
आंशिक भिन्न का उपयोग करने पर: $\frac{x+1}{(x+2)(x+3)} = \frac{A}{x+2} + \frac{B}{x+3}$.
$x+1 = A(x+3) + B(x+2)$.
$x = -2$ रखने पर: $-2+1 = A(-2+3) \implies A = -1$.
$x = -3$ रखने पर: $-3+1 = B(-3+2) \implies -2 = B(-1) \implies B = 2$.
अतः,$I = \int \left( \frac{-1}{x+2} + \frac{2}{x+3} \right) dx$.
$I = -\int \frac{1}{x+2} dx + 2 \int \frac{1}{x+3} dx$.
$I = -\log |x+2| + 2 \log |x+3| + C$.
269
MathematicsDifficultMCQMHT CET · 2020
$\int \frac{x^{2}+1}{x^{4}+x^{2}+1} d x=$
A
$\frac{1}{\sqrt{3}} \tan ^{-1}\left(\frac{x-\frac{1}{x}}{\sqrt{3}}\right)+c$
B
$\frac{1}{3} \tan ^{-1}\left(\frac{x-\frac{1}{x}}{3}\right)+c$
C
$\frac{1}{\sqrt{3}} \tan ^{-1}\left(\frac{x+\frac{1}{x}}{\sqrt{3}}\right)+c$
D
$\frac{1}{3} \tan ^{-1}\left(\frac{x+\frac{1}{x}}{3}\right)+c$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{x^{2}+1}{x^{4}+x^{2}+1} dx$.
अंश और हर को $x^{2}$ से विभाजित करने पर:
$I = \int \frac{1 + \frac{1}{x^{2}}}{x^{2} + 1 + \frac{1}{x^{2}}} dx$.
हर को $(x^{2} + \frac{1}{x^{2}} - 2) + 3 = (x - \frac{1}{x})^{2} + (\sqrt{3})^{2}$ के रूप में लिखने पर।
अतः,$I = \int \frac{1 + \frac{1}{x^{2}}}{(x - \frac{1}{x})^{2} + (\sqrt{3})^{2}} dx$.
माना $t = x - \frac{1}{x}$,तो $dt = (1 + \frac{1}{x^{2}}) dx$.
इन मानों को समाकलन में प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \int \frac{dt}{t^{2} + (\sqrt{3})^{2}}$.
मानक समाकलन सूत्र $\int \frac{dx}{x^{2} + a^{2}} = \frac{1}{a} \tan^{-1}(\frac{x}{a}) + c$ का उपयोग करने पर:
$I = \frac{1}{\sqrt{3}} \tan^{-1}(\frac{t}{\sqrt{3}}) + c$.
$t$ के स्थान पर $x - \frac{1}{x}$ रखने पर,हमें प्राप्त होता है:
$I = \frac{1}{\sqrt{3}} \tan^{-1}(\frac{x - \frac{1}{x}}{\sqrt{3}}) + c$.
270
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\int \frac{\sin 2x}{\sin^2 x \cos^2 x} dx =$
A
$\log |\tan^2 x| + c$
B
$\log |\sec^2 x| + c$
C
$\log |\tan x| + c$
D
$\log |\sec x| + c$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{\sin 2x}{\sin^2 x \cos^2 x} dx$.
सर्वसमिका $\sin 2x = 2 \sin x \cos x$ का उपयोग करने पर:
$I = \int \frac{2 \sin x \cos x}{\sin^2 x \cos^2 x} dx$
$I = 2 \int \frac{1}{\sin x \cos x} dx$
अंश और हर को $2$ से गुणा करने पर:
$I = 2 \int \frac{2}{2 \sin x \cos x} dx = 4 \int \frac{1}{\sin 2x} dx$
$I = 4 \int \operatorname{cosec} 2x dx$
सूत्र $\int \operatorname{cosec} u du = \log |\tan(u/2)| + c$ का उपयोग करने पर:
$I = 4 \times \frac{1}{2} \log |\tan x| + c = 2 \log |\tan x| + c$
गुणधर्म $n \log a = \log a^n$ का उपयोग करने पर:
$I = \log |\tan^2 x| + c$.
271
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\int \left[\frac{1-\log x}{1+(\log x)^{2}}\right]^{2} dx = $
A
$\frac{1}{1+(\log x)^{2}}+c$
B
$\frac{x}{1+(\log x)^{2}}+c$
C
$\frac{1}{1+\log x}+c$
D
$\frac{x}{1+\log x}+c$

Solution

(B) माना $I = \int \left[\frac{1-\log x}{1+(\log x)^{2}}\right]^{2} dx$.
$\log x = t$ रखने पर,$x = e^{t}$,अतः $dx = e^{t} dt$ प्राप्त होता है।
इन मानों को समाकलन में प्रतिस्थापित करने पर,$I = \int e^{t} \left[\frac{1-t}{1+t^{2}}\right]^{2} dt$.
वर्ग का विस्तार करने पर,$I = \int e^{t} \frac{1+t^{2}-2t}{(1+t^{2})^{2}} dt = \int e^{t} \left[\frac{1}{1+t^{2}} - \frac{2t}{(1+t^{2})^{2}}\right] dt$.
मानक समाकलन सूत्र $\int e^{t} [f(t) + f'(t)] dt = e^{t} f(t) + c$ का उपयोग करने पर,जहाँ $f(t) = \frac{1}{1+t^{2}}$ और $f'(t) = -\frac{2t}{(1+t^{2})^{2}}$.
अतः,$I = e^{t} \left(\frac{1}{1+t^{2}}\right) + c$.
$t = \log x$ वापस रखने पर,$I = \frac{x}{1+(\log x)^{2}} + c$ प्राप्त होता है।
272
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\int \frac{\sin x}{\sin \left(x-\frac{\pi}{4}\right)} d x=$
A
$\frac{1}{\sqrt{2}}\left[x+\log \left|\sin \left(x-\frac{\pi}{4}\right)\right|\right]+c$
B
$x+\log \left|\sin \left(x-\frac{\pi}{4}\right)\right|+c$
C
$x-\log \left|\sin \left(x-\frac{\pi}{4}\right)\right|+c$
D
$\frac{1}{\sqrt{2}}\left[x-\log \left|\sin \left(x-\frac{\pi}{4}\right)\right|\right]+c$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{\sin x}{\sin \left(x-\frac{\pi}{4}\right)} d x$.
$x = (x - \frac{\pi}{4}) + \frac{\pi}{4}$ प्रतिस्थापित करने पर,$I = \int \frac{\sin \left((x-\frac{\pi}{4}) + \frac{\pi}{4}\right)}{\sin \left(x-\frac{\pi}{4}\right)} d x$.
सर्वसमिका $\sin(A+B) = \sin A \cos B + \cos A \sin B$ का उपयोग करने पर,$I = \int \frac{\sin (x-\frac{\pi}{4}) \cos \frac{\pi}{4} + \cos (x-\frac{\pi}{4}) \sin \frac{\pi}{4}}{\sin (x-\frac{\pi}{4})} d x$.
चूंकि $\cos \frac{\pi}{4} = \frac{1}{\sqrt{2}}$ और $\sin \frac{\pi}{4} = \frac{1}{\sqrt{2}}$,हमें प्राप्त होता है $I = \int \left( \frac{1}{\sqrt{2}} + \frac{1}{\sqrt{2}} \cot (x-\frac{\pi}{4}) \right) d x$.
पद-दर-पद समाकलन करने पर,$I = \frac{1}{\sqrt{2}} \int 1 d x + \frac{1}{\sqrt{2}} \int \cot (x-\frac{\pi}{4}) d x$.
$\cot u$ का समाकलन $\log |\sin u|$ होता है,अतः $I = \frac{1}{\sqrt{2}} [x + \log |\sin (x-\frac{\pi}{4})|] + c$.
273
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\int \left[ \log (1+\cos x) - x \tan \left( \frac{x}{2} \right) \right] dx =$
A
$x \log |x| + c$
B
$x \log |1+\sin x| + c$
C
$x \log \left| \tan \frac{x}{2} \right| + c$
D
$x \log |1+\cos x| + c$

Solution

(D) माना $I = \int \left[ \log (1+\cos x) - x \tan \left( \frac{x}{2} \right) \right] dx$.
प्रथम पद के लिए खंडशः समाकलन (integration by parts) का उपयोग करने पर,$\int u \cdot v dx = u \int v dx - \int (u' \int v dx) dx$,जहाँ $u = \log(1+\cos x)$ और $v = 1$ है।
$I = x \log(1+\cos x) - \int x \cdot \frac{d}{dx} [\log(1+\cos x)] dx - \int x \tan \left( \frac{x}{2} \right) dx$.
चूँकि $\frac{d}{dx} [\log(1+\cos x)] = \frac{-\sin x}{1+\cos x} = \frac{-2 \sin(x/2) \cos(x/2)}{2 \cos^2(x/2)} = -\tan(x/2)$ है।
$I = x \log(1+\cos x) - \int x \left( -\tan \frac{x}{2} \right) dx - \int x \tan \frac{x}{2} dx$.
$I = x \log(1+\cos x) + \int x \tan \frac{x}{2} dx - \int x \tan \frac{x}{2} dx$.
$I = x \log(1+\cos x) + c$.
274
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\int e^{x}\left(\frac{1-x}{1+x^{2}}\right)^{2} \,d x=$
A
$e^{x}\left(\frac{1}{1+x^{2}}\right)+C$
B
$e^{x}\left(\frac{-1}{1+x^{2}}\right)+C$
C
$e^{x}\left(\frac{2}{1+x^{2}}\right)+C$
D
$e^{x}\left(\frac{-2}{1+x^{2}}\right)+C$

Solution

(A) $\text{हम जानते हैं कि}$ $\int e^{x}[f(x) + f'(x)] dx = e^{x}f(x) + C$.
$\text{दिया गया समाकलन}$ $I = \int e^{x} \left( \frac{1-x}{1+x^{2}} \right)^{2} dx$ $\text{है।}$
$\text{अंश का विस्तार करने पर:}$ $I = \int e^{x} \frac{1 + x^{2} - 2x}{(1+x^{2})^{2}} dx$.
$\text{भिन्न को अलग करने पर:}$ $I = \int e^{x} \left[ \frac{1+x^{2}}{(1+x^{2})^{2}} - \frac{2x}{(1+x^{2})^{2}} \right] dx$.
$I = \int e^{x} \left[ \frac{1}{1+x^{2}} - \frac{2x}{(1+x^{2})^{2}} \right] dx$.
$\text{मान लीजिए}$ $f(x) = \frac{1}{1+x^{2}}$. $\text{तो}$ $f'(x) = -\frac{1}{(1+x^{2})^{2}} \cdot (2x) = -\frac{2x}{(1+x^{2})^{2}}$.
$\text{अतः,}$ $I = \int e^{x} [f(x) + f'(x)] dx = e^{x} f(x) + C$.
$\text{इसलिए,}$ $I = \frac{e^{x}}{1+x^{2}} + C$.
275
MathematicsDifficultMCQMHT CET · 2020
यदि $\int \frac{\sin \theta}{\sin 3 \theta} d \theta = \frac{1}{2 k} \log \left|\frac{k+\tan \theta}{k-\tan \theta}\right|+c$ है,तो $k=$
A
$\sqrt{3}$
B
$\sqrt{2}$
C
$\sqrt{7}$
D
$\sqrt{5}$

Solution

(A) हमारे पास समाकलन $I = \int \frac{\sin \theta}{\sin 3 \theta} d \theta$ है।
सर्वसमिका $\sin 3 \theta = 3 \sin \theta - 4 \sin^3 \theta$ का उपयोग करने पर:
$I = \int \frac{\sin \theta}{\sin \theta(3 - 4 \sin^2 \theta)} d \theta = \int \frac{1}{3 - 4 \sin^2 \theta} d \theta$.
अंश और हर को $\cos^2 \theta$ से विभाजित करने पर:
$I = \int \frac{\sec^2 \theta}{3 \sec^2 \theta - 4 \tan^2 \theta} d \theta = \int \frac{\sec^2 \theta}{3(1 + \tan^2 \theta) - 4 \tan^2 \theta} d \theta = \int \frac{\sec^2 \theta}{3 - \tan^2 \theta} d \theta$.
माना $\tan \theta = t$,तो $\sec^2 \theta d \theta = dt$.
$I = \int \frac{1}{(\sqrt{3})^2 - t^2} dt$.
सूत्र $\int \frac{1}{a^2 - x^2} dx = \frac{1}{2a} \log \left| \frac{a+x}{a-x} \right| + c$ का उपयोग करने पर:
$I = \frac{1}{2 \sqrt{3}} \log \left| \frac{\sqrt{3} + t}{\sqrt{3} - t} \right| + c = \frac{1}{2 \sqrt{3}} \log \left| \frac{\sqrt{3} + \tan \theta}{\sqrt{3} - \tan \theta} \right| + c$.
दिए गए व्यंजक $\frac{1}{2 k} \log \left|\frac{k+\tan \theta}{k-\tan \theta}\right|+c$ के साथ तुलना करने पर,हमें $k = \sqrt{3}$ प्राप्त होता है।
276
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$\sin ^{-1}\left(\frac{1}{2}\right)+\cos ^{-1}\left(\frac{\sqrt{3}}{2}\right)+\cot ^{-1}\left(-\frac{1}{\sqrt{3}}\right)=$
A
$\frac{2 \pi}{3}$
B
$\pi$
C
$\frac{\pi}{6}$
D
$\frac{\pi}{3}$

Solution

(B) हम जानते हैं कि $\sin ^{-1}\left(\frac{1}{2}\right) = \frac{\pi}{6}$ (या $30^{\circ}$)।
हम जानते हैं कि $\cos ^{-1}\left(\frac{\sqrt{3}}{2}\right) = \frac{\pi}{6}$ (या $30^{\circ}$)।
हम जानते हैं कि $\cot ^{-1}\left(-\frac{1}{\sqrt{3}}\right) = \pi - \cot ^{-1}\left(\frac{1}{\sqrt{3}}\right) = \pi - \frac{\pi}{3} = \frac{2\pi}{3}$ (या $120^{\circ}$)।
इन मानों को जोड़ने पर:
$\frac{\pi}{6} + \frac{\pi}{6} + \frac{2\pi}{3} = \frac{2\pi}{6} + \frac{2\pi}{3} = \frac{\pi}{3} + \frac{2\pi}{3} = \frac{3\pi}{3} = \pi$.
277
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$\sin ^{-1}\left(-\frac{1}{2}\right)$ का मुख्य मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{\pi}{3}$
B
$\frac{\pi}{6}$
C
$-\frac{\pi}{3}$
D
$-\frac{\pi}{6}$

Solution

(D) माना कि $y = \sin ^{-1}\left(-\frac{1}{2}\right)$ है।
तब,$\sin y = -\frac{1}{2}$ होगा।
हम जानते हैं कि $\sin ^{-1} x$ के मुख्य मान शाखा का परिसर $\left[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right]$ होता है।
चूंकि $\sin\left(\frac{\pi}{6}\right) = \frac{1}{2}$,इसलिए $\sin\left(-\frac{\pi}{6}\right) = -\frac{1}{2}$ होगा।
अतः,मुख्य मान $-\frac{\pi}{6}$ है।
278
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$\sin ^{-1}\left(-\frac{1}{2}\right)+\cos ^{-1}\left(-\frac{\sqrt{3}}{2}\right)$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\cos ^{-1}\left(\frac{1}{2}\right)$
B
$\sin ^{-1}\left(-\frac{1}{2}\right)$
C
$\cos ^{-1}\left(-\frac{1}{2}\right)$
D
$\cos ^{-1}\left(-\frac{\sqrt{3}}{2}\right)$

Solution

(C) माना कि $\alpha = \sin ^{-1}\left(-\frac{1}{2}\right)$ है। चूँकि $\sin ^{-1} x$ का परिसर $\left[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right]$ है,इसलिए $\sin \alpha = -\frac{1}{2} = \sin\left(-\frac{\pi}{6}\right)$,जिससे $\alpha = -\frac{\pi}{6}$ प्राप्त होता है।
माना कि $\beta = \cos ^{-1}\left(-\frac{\sqrt{3}}{2}\right)$ है। चूँकि $\cos ^{-1} x$ का परिसर $[0, \pi]$ है,इसलिए $\cos \beta = -\frac{\sqrt{3}}{2} = -\cos\left(\frac{\pi}{6}\right) = \cos\left(\pi - \frac{\pi}{6}\right) = \cos\left(\frac{5\pi}{6}\right)$,जिससे $\beta = \frac{5\pi}{6}$ प्राप्त होता है।
इन मानों को जोड़ने पर,$\alpha + \beta = -\frac{\pi}{6} + \frac{5\pi}{6} = \frac{4\pi}{6} = \frac{2\pi}{3}$ प्राप्त होता है।
अब,विकल्पों की जाँच करने पर:
विकल्प $C$ का मान $\cos ^{-1}\left(-\frac{1}{2}\right) = \frac{2\pi}{3}$ है।
अतः,सही विकल्प $C$ है।
279
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
यदि $y = \tan^{-1}(\sec x + \tan x)$ है,तो $\frac{dy}{dx} = $
A
$\frac{1}{2}$
B
$1$
C
$-\frac{1}{2}$
D
$-1$

Solution

(A) दिया गया है $y = \tan^{-1}(\sec x + \tan x)$.
हम प्रतिलोम स्पर्शज्या (inverse tangent) फलन के अंदर के व्यंजक को इस प्रकार लिख सकते हैं:
$y = \tan^{-1}\left(\frac{1}{\cos x} + \frac{\sin x}{\cos x}\right) = \tan^{-1}\left(\frac{1 + \sin x}{\cos x}\right)$.
अर्ध-कोण सर्वसमिकाओं $\sin x = 2\sin\frac{x}{2}\cos\frac{x}{2}$,$\cos x = \cos^2\frac{x}{2} - \sin^2\frac{x}{2}$,और $1 = \cos^2\frac{x}{2} + \sin^2\frac{x}{2}$ का उपयोग करने पर:
$y = \tan^{-1}\left[\frac{\cos^2\frac{x}{2} + \sin^2\frac{x}{2} + 2\sin\frac{x}{2}\cos\frac{x}{2}}{\cos^2\frac{x}{2} - \sin^2\frac{x}{2}}\right]$
$y = \tan^{-1}\left[\frac{(\cos\frac{x}{2} + \sin\frac{x}{2})^2}{(\cos\frac{x}{2} - \sin\frac{x}{2})(\cos\frac{x}{2} + \sin\frac{x}{2})}\right]$
$y = \tan^{-1}\left[\frac{\cos\frac{x}{2} + \sin\frac{x}{2}}{\cos\frac{x}{2} - \sin\frac{x}{2}}\right]$
अंश और हर को $\cos\frac{x}{2}$ से विभाजित करने पर:
$y = \tan^{-1}\left(\frac{1 + \tan\frac{x}{2}}{1 - \tan\frac{x}{2}}\right) = \tan^{-1}\left(\tan(\frac{\pi}{4} + \frac{x}{2})\right)$
$y = \frac{\pi}{4} + \frac{x}{2}$.
अब,$x$ के सापेक्ष अवकलन करने पर:
$\frac{dy}{dx} = 0 + \frac{1}{2} = \frac{1}{2}$.
280
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
यदि $y = \tan^{-1} \left[ \sqrt{\frac{1 + \cos(x/2)}{1 - \cos(x/2)}} \right]$ है,तो $\frac{dy}{dx} = $
A
$\frac{-1}{3}$
B
$\frac{-1}{4}$
C
$\frac{1}{3}$
D
$\frac{1}{4}$

Solution

(B) दिया गया है $y = \tan^{-1} \left[ \sqrt{\frac{1 + \cos(x/2)}{1 - \cos(x/2)}} \right]$.
त्रिकोणमितीय सर्वसमिकाओं $1 + \cos \theta = 2 \cos^2(\theta/2)$ और $1 - \cos \theta = 2 \sin^2(\theta/2)$ का उपयोग करने पर:
$y = \tan^{-1} \sqrt{\frac{2 \cos^2(x/4)}{2 \sin^2(x/4)}}$
$y = \tan^{-1} \sqrt{\cot^2(x/4)}$
$y = \tan^{-1} (\cot(x/4))$
चूँकि $\cot \theta = \tan(\pi/2 - \theta)$,इसलिए:
$y = \tan^{-1} \left[ \tan \left( \frac{\pi}{2} - \frac{x}{4} \right) \right]$
$y = \frac{\pi}{2} - \frac{x}{4}$
$x$ के सापेक्ष अवकलन करने पर:
$\frac{dy}{dx} = \frac{d}{dx} \left( \frac{\pi}{2} - \frac{x}{4} \right) = 0 - \frac{1}{4} = -\frac{1}{4}$.
281
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
यदि $u=\tan ^{-1}\left(\frac{\sqrt{1+x^{2}}-1}{x}\right)$ और $v=\tan ^{-1}\left(\frac{2 x \sqrt{1-x^{2}}}{1-2 x^{2}}\right)$ है,तो $x=0$ पर $\frac{d u}{d v}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{1}{4}$
B
$\frac{1}{8}$
C
$1$
D
$\frac{-1}{8}$

Solution

(A) दिया गया है $u=\tan ^{-1}\left(\frac{\sqrt{1+x^{2}}-1}{x}\right)$.
माना $x=\tan \theta$,तो $\theta=\tan ^{-1} x$.
$u=\tan ^{-1}\left(\frac{\sec \theta-1}{\tan \theta}\right) = \tan ^{-1}\left(\frac{1-\cos \theta}{\sin \theta}\right) = \tan ^{-1}\left(\frac{2 \sin ^{2}(\theta/2)}{2 \sin(\theta/2) \cos(\theta/2)}\right) = \tan ^{-1}(\tan(\theta/2)) = \frac{\theta}{2} = \frac{1}{2} \tan ^{-1} x$.
अतः,$\frac{d u}{d x} = \frac{1}{2(1+x^{2})}$.
दिया गया है $v=\tan ^{-1}\left(\frac{2 x \sqrt{1-x^{2}}}{1-2 x^{2}}\right)$.
माना $x=\sin \theta$,तो $\theta=\sin ^{-1} x$.
$v=\tan ^{-1}\left(\frac{2 \sin \theta \cos \theta}{1-2 \sin ^{2} \theta}\right) = \tan ^{-1}\left(\frac{\sin 2 \theta}{\cos 2 \theta}\right) = \tan ^{-1}(\tan 2 \theta) = 2 \theta = 2 \sin ^{-1} x$.
अतः,$\frac{d v}{d x} = \frac{2}{\sqrt{1-x^{2}}}$.
तब $\frac{d u}{d v} = \frac{d u/d x}{d v/d x} = \frac{1}{2(1+x^{2})} \times \frac{\sqrt{1-x^{2}}}{2} = \frac{\sqrt{1-x^{2}}}{4(1+x^{2})}$.
$x=0$ पर,$\frac{d u}{d v} = \frac{\sqrt{1-0}}{4(1+0)} = \frac{1}{4}$.
282
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$\cos ^{-1}\left(\cos \left(\frac{7 \pi}{6}\right)\right)$ का मान है
A
$\frac{5 \pi}{6}$
B
$\frac{\pi}{3}$
C
$\frac{7 \pi}{6}$
D
$\frac{\pi}{6}$

Solution

(A) हम जानते हैं कि $\cos ^{-1} x$ की मुख्य मान शाखा का परिसर $[0, \pi]$ है।
दिया गया व्यंजक $\cos ^{-1}\left(\cos \left(\frac{7 \pi}{6}\right)\right)$ है।
चूंकि $\frac{7 \pi}{6} > \pi$,हम सीधे $\cos ^{-1}(\cos \theta) = \theta$ नहीं लिख सकते।
हम गुणधर्म $\cos(2 \pi - \theta) = \cos \theta$ का उपयोग करते हैं।
$\cos \left(\frac{7 \pi}{6}\right) = \cos \left(2 \pi - \frac{5 \pi}{6}\right) = \cos \left(\frac{5 \pi}{6}\right)$.
अब,$\cos ^{-1}\left(\cos \left(\frac{5 \pi}{6}\right)\right) = \frac{5 \pi}{6}$,जो अंतराल $[0, \pi]$ में स्थित है।
अतः,सही विकल्प $A$ है।
283
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$\cos ^{-1}\left(\cos \frac{8 \pi}{3}\right)$ का मान है
A
$\frac{8 \pi}{3}$
B
$\frac{\pi}{3}$
C
$\frac{2 \pi}{3}$
D
$\frac{3 \pi}{2}$

Solution

(C) हम जानते हैं कि $\cos ^{-1} x$ की मुख्य मान शाखा $[0, \pi]$ है।
दिया गया व्यंजक $\cos ^{-1}\left(\cos \frac{8 \pi}{3}\right)$ है।
चूंकि $\frac{8 \pi}{3} = 2 \pi + \frac{2 \pi}{3}$,इसलिए $\cos \frac{8 \pi}{3} = \cos \left(2 \pi + \frac{2 \pi}{3}\right) = \cos \frac{2 \pi}{3}$ होता है।
चूंकि $\frac{2 \pi}{3} \in [0, \pi]$,इसलिए $\cos ^{-1}\left(\cos \frac{2 \pi}{3}\right) = \frac{2 \pi}{3}$ प्राप्त होता है।
अतः,सही मान $\frac{2 \pi}{3}$ है।
284
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\Delta ABC$ में सामान्य संकेतों के साथ,यदि $C=90^{\circ}$ है,तो $\tan ^{-1}\left(\frac{a}{b+c}\right)+\tan ^{-1}\left(\frac{b}{c+a}\right)=$
A
$\frac{\pi}{4}$
B
$\frac{\pi}{6}$
C
$\pi$
D
$\frac{\pi}{3}$

Solution

(A) दिया गया है कि $\Delta ABC$ में,$C=90^{\circ}$,इसलिए पाइथागोरस प्रमेय के अनुसार,$a^{2}+b^{2}=c^{2}$ होता है।
हमें $\tan ^{-1}\left(\frac{a}{b+c}\right)+\tan ^{-1}\left(\frac{b}{c+a}\right)$ का मान ज्ञात करना है।
सूत्र $\tan ^{-1} x + \tan ^{-1} y = \tan ^{-1} \left( \frac{x+y}{1-xy} \right)$ का उपयोग करने पर:
$= \tan ^{-1} \left[ \frac{\frac{a}{b+c} + \frac{b}{c+a}}{1 - \left( \frac{a}{b+c} \right) \left( \frac{b}{c+a} \right)} \right]$
$= \tan ^{-1} \left[ \frac{a(c+a) + b(b+c)}{(b+c)(c+a) - ab} \right]$
$= \tan ^{-1} \left[ \frac{ac + a^{2} + b^{2} + bc}{bc + ab + c^{2} + ac - ab} \right]$
चूंकि $a^{2}+b^{2}=c^{2}$,अंश $ac + c^{2} + bc = c(a+b+c)$ हो जाता है।
हर $bc + ac + c^{2} = c(b+a+c)$ हो जाता है।
$= \tan ^{-1} \left( \frac{c(a+b+c)}{c(a+b+c)} \right)$
$= \tan ^{-1}(1) = \frac{\pi}{4}$.
Solution diagram
285
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$\left[\sin \left(\tan ^{-1} \frac{3}{4}\right)\right]^{2}+\left[\sin \left(\tan ^{-1} \frac{4}{3}\right)\right]^{2}=$
A
$5$
B
$1$
C
$-1$
D
$0$

Solution

(B) माना $\tan ^{-1} \frac{3}{4} = \theta$. तब $\tan \theta = \frac{3}{4}$.
सर्वसमिका $\sin \theta = \frac{\tan \theta}{\sqrt{1 + \tan^2 \theta}}$ का उपयोग करने पर,हमें $\sin \theta = \frac{3/4}{\sqrt{1 + (3/4)^2}} = \frac{3/4}{\sqrt{25/16}} = \frac{3/4}{5/4} = \frac{3}{5}$ प्राप्त होता है।
अतः,$\left[\sin \left(\tan ^{-1} \frac{3}{4}\right)\right]^2 = \left(\frac{3}{5}\right)^2 = \frac{9}{25}$.
माना $\tan ^{-1} \frac{4}{3} = \phi$. तब $\tan \phi = \frac{4}{3}$.
सर्वसमिका $\sin \phi = \frac{\tan \phi}{\sqrt{1 + \tan^2 \phi}}$ का उपयोग करने पर,हमें $\sin \phi = \frac{4/3}{\sqrt{1 + (4/3)^2}} = \frac{4/3}{\sqrt{25/9}} = \frac{4/3}{5/3} = \frac{4}{5}$ प्राप्त होता है।
अतः,$\left[\sin \left(\tan ^{-1} \frac{4}{3}\right)\right]^2 = \left(\frac{4}{5}\right)^2 = \frac{16}{25}$.
दोनों मानों को जोड़ने पर: $\frac{9}{25} + \frac{16}{25} = \frac{25}{25} = 1$.
286
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
यदि $x^{2} y^{2} = \sin^{-1} \sqrt{x^{2} + y^{2}} + \cos^{-1} \sqrt{x^{2} + y^{2}}$ है,तो $\frac{dy}{dx} = $
A
$\frac{-y}{x}$
B
$\frac{x}{y}$
C
$\frac{y}{x}$
D
$\frac{-x}{y}$

Solution

(A) हम जानते हैं कि किसी भी $\theta \in [-1, 1]$ के लिए,$\sin^{-1} \theta + \cos^{-1} \theta = \frac{\pi}{2}$ होता है।
दिए गए समीकरण $x^{2} y^{2} = \sin^{-1} \sqrt{x^{2} + y^{2}} + \cos^{-1} \sqrt{x^{2} + y^{2}}$ में दाईं ओर का सरलीकरण करने पर,हमें $x^{2} y^{2} = \frac{\pi}{2}$ प्राप्त होता है।
अब $x$ के सापेक्ष अवकलन करने पर:
$\frac{d}{dx}(x^{2} y^{2}) = \frac{d}{dx}(\frac{\pi}{2})$
$x^{2} \cdot (2y \frac{dy}{dx}) + y^{2} \cdot (2x) = 0$
$2x^{2}y \frac{dy}{dx} = -2xy^{2}$
दोनों पक्षों को $2xy$ से विभाजित करने पर ($x, y \neq 0$ मानते हुए):
$\frac{dy}{dx} = \frac{-2xy^{2}}{2x^{2}y} = -\frac{y}{x}$.
287
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$\int_{-1}^{3} \left[ \tan^{-1} \left( \frac{x}{x^{2}+1} \right) + \tan^{-1} \left( \frac{x^{2}+1}{x} \right) \right] dx =$
A
$\pi$
B
$2 \pi$
C
$\frac{\pi}{2}$
D
$\frac{\pi}{4}$

Solution

(B) हम जानते हैं कि किसी भी $u > 0$ के लिए $\tan^{-1}(u) + \cot^{-1}(u) = \frac{\pi}{2}$ होता है।
दिया गया समाकलन $I = \int_{-1}^{3} \left[ \tan^{-1} \left( \frac{x}{x^{2}+1} \right) + \tan^{-1} \left( \frac{x^{2}+1}{x} \right) \right] dx$ है।
चूंकि $x > 0$ के लिए $\tan^{-1} \left( \frac{x^{2}+1}{x} \right) = \cot^{-1} \left( \frac{x}{x^{2}+1} \right)$ होता है,इसलिए समाकलन के अंदर का व्यंजक $\tan^{-1} \left( \frac{x}{x^{2}+1} \right) + \cot^{-1} \left( \frac{x}{x^{2}+1} \right) = \frac{\pi}{2}$ हो जाता है।
अतः,$I = \int_{-1}^{3} \frac{\pi}{2} dx = \frac{\pi}{2} [x]_{-1}^{3} = \frac{\pi}{2} (3 - (-1)) = \frac{\pi}{2} (4) = 2 \pi$.
288
MathematicsDifficultMCQMHT CET · 2020
यदि $\tan ^{-1} x + \tan ^{-1} y + \tan ^{-1} z = \frac{\pi}{2}$,जहाँ $x, y, z > 0$ और $xy < 1$ है,तो $xy + yz + zx$ का मान ज्ञात कीजिए:
A
$xyz$
B
$0$
C
$1$
D
$-xyz$

Solution

(C) दिया गया है: $\tan ^{-1} x + \tan ^{-1} y + \tan ^{-1} z = \frac{\pi}{2}$
$\tan ^{-1} x + \tan ^{-1} y = \frac{\pi}{2} - \tan ^{-1} z$
सर्वसमिका $\frac{\pi}{2} - \tan ^{-1} z = \cot ^{-1} z = \tan ^{-1} (\frac{1}{z})$ का उपयोग करने पर:
$\tan ^{-1} (\frac{x+y}{1-xy}) = \tan ^{-1} (\frac{1}{z})$
दोनों पक्षों की तुलना करने पर:
$\frac{x+y}{1-xy} = \frac{1}{z}$
$z(x+y) = 1 - xy$
$zx + zy = 1 - xy$
$xy + yz + zx = 1$
289
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$\tan \left(\cos ^{-1}\left(\frac{4}{5}\right)+\tan ^{-1}\left(\frac{2}{3}\right)\right)$ का मान है
A
$\frac{6}{17}$
B
$\frac{7}{16}$
C
$\frac{16}{7}$
D
$\frac{17}{6}$

Solution

(D) हम जानते हैं कि $\cos ^{-1}\left(\frac{4}{5}\right) = \tan ^{-1}\left(\frac{3}{4}\right)$,क्योंकि एक समकोण त्रिभुज में आधार $4$ और कर्ण $5$ होने पर,लंब $\sqrt{5^2 - 4^2} = 3$ होता है।
इस मान को व्यंजक में प्रतिस्थापित करने पर:
$\tan \left(\tan ^{-1}\left(\frac{3}{4}\right) + \tan ^{-1}\left(\frac{2}{3}\right)\right)$
सूत्र $\tan ^{-1}(x) + \tan ^{-1}(y) = \tan ^{-1}\left(\frac{x+y}{1-xy}\right)$ का उपयोग करते हुए:
$= \tan \left(\tan ^{-1}\left(\frac{\frac{3}{4} + \frac{2}{3}}{1 - \frac{3}{4} \times \frac{2}{3}}\right)\right)$
$= \tan \left(\tan ^{-1}\left(\frac{\frac{9+8}{12}}{1 - \frac{6}{12}}\right)\right)$
$= \tan \left(\tan ^{-1}\left(\frac{\frac{17}{12}}{\frac{6}{12}}\right)\right)$
$= \tan \left(\tan ^{-1}\left(\frac{17}{6}\right)\right) = \frac{17}{6}$
290
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
यदि $\tan ^{-1}\left(\frac{1-x}{1+x}\right)-\frac{1}{2} \tan ^{-1} x=0$,$x>0$ के लिए,तो $x=$
A
$\sqrt{3}$
B
$\frac{1}{\sqrt{2}}$
C
$\frac{1}{\sqrt{3}}$
D
$\frac{1}{3}$

Solution

(C) दिया गया समीकरण $\tan ^{-1}\left(\frac{1-x}{1+x}\right)-\frac{1}{2} \tan ^{-1} x=0$ है।
पदों को पुनर्व्यवस्थित करने पर,हमें $\tan ^{-1}\left(\frac{1-x}{1+x}\right)=\frac{1}{2} \tan ^{-1} x$ प्राप्त होता है।
गुणधर्म $\tan ^{-1} a - \tan ^{-1} b = \tan ^{-1}\left(\frac{a-b}{1+ab}\right)$ का उपयोग करते हुए,हम $\tan ^{-1}(1) - \tan ^{-1}(x) = \frac{1}{2} \tan ^{-1} x$ लिख सकते हैं।
इसे सरल करने पर $\frac{\pi}{4} = \frac{1}{2} \tan ^{-1} x + \tan ^{-1} x$ प्राप्त होता है।
$\frac{\pi}{4} = \frac{3}{2} \tan ^{-1} x$.
$\tan ^{-1} x = \frac{\pi}{4} \times \frac{2}{3} = \frac{\pi}{6}$.
अतः,$x = \tan\left(\frac{\pi}{6}\right) = \frac{1}{\sqrt{3}}$.
291
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$2 \tan ^{-1}\left(\frac{1}{3}\right)-\tan ^{-1}\left(\frac{3}{4}\right)=$
A
$0$
B
$2$
C
$1$
D
$3$

Solution

(A) हम सूत्र $2 \tan ^{-1} x = \tan ^{-1} \left( \frac{2x}{1-x^2} \right)$ का उपयोग करते हैं।
$x = \frac{1}{3}$ के लिए,हमें प्राप्त होता है:
$2 \tan ^{-1} \left( \frac{1}{3} \right) = \tan ^{-1} \left( \frac{2 \times \frac{1}{3}}{1 - (\frac{1}{3})^2} \right)$
$= \tan ^{-1} \left( \frac{\frac{2}{3}}{1 - \frac{1}{9}} \right)$
$= \tan ^{-1} \left( \frac{\frac{2}{3}}{\frac{8}{9}} \right)$
$= \tan ^{-1} \left( \frac{2}{3} \times \frac{9}{8} \right) = \tan ^{-1} \left( \frac{3}{4} \right)$
अब,इस मान को मूल व्यंजक में प्रतिस्थापित करने पर:
$2 \tan ^{-1} \left( \frac{1}{3} \right) - \tan ^{-1} \left( \frac{3}{4} \right) = \tan ^{-1} \left( \frac{3}{4} \right) - \tan ^{-1} \left( \frac{3}{4} \right) = 0$.
292
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$\tan ^{-1}\left(\frac{1}{3}\right)+\tan ^{-1}\left(\frac{1}{5}\right)+\tan ^{-1}\left(\frac{1}{7}\right)+\tan ^{-1}\left(\frac{1}{8}\right)$ का मान है
A
$\frac{\pi}{3}$
B
$\frac{\pi}{12}$
C
$\frac{\pi}{4}$
D
$\frac{\pi}{6}$

Solution

(C) हम सूत्र $\tan ^{-1} x + \tan ^{-1} y = \tan ^{-1} \left( \frac{x+y}{1-xy} \right)$ का उपयोग करते हैं।
पहले,पहले दो पदों को जोड़ें:
$\tan ^{-1} \left( \frac{1}{3} \right) + \tan ^{-1} \left( \frac{1}{5} \right) = \tan ^{-1} \left( \frac{\frac{1}{3} + \frac{1}{5}}{1 - \frac{1}{3} \times \frac{1}{5}} \right) = \tan ^{-1} \left( \frac{\frac{8}{15}}{\frac{14}{15}} \right) = \tan ^{-1} \left( \frac{8}{14} \right) = \tan ^{-1} \left( \frac{4}{7} \right)$.
अब,अंतिम दो पदों को जोड़ें:
$\tan ^{-1} \left( \frac{1}{7} \right) + \tan ^{-1} \left( \frac{1}{8} \right) = \tan ^{-1} \left( \frac{\frac{1}{7} + \frac{1}{8}}{1 - \frac{1}{7} \times \frac{1}{8}} \right) = \tan ^{-1} \left( \frac{\frac{15}{56}}{\frac{55}{56}} \right) = \tan ^{-1} \left( \frac{15}{55} \right) = \tan ^{-1} \left( \frac{3}{11} \right)$.
अंत में,परिणामों को जोड़ें:
$\tan ^{-1} \left( \frac{4}{7} \right) + \tan ^{-1} \left( \frac{3}{11} \right) = \tan ^{-1} \left( \frac{\frac{4}{7} + \frac{3}{11}}{1 - \frac{4}{7} \times \frac{3}{11}} \right) = \tan ^{-1} \left( \frac{\frac{44+21}{77}}{\frac{77-12}{77}} \right) = \tan ^{-1} \left( \frac{65}{65} \right) = \tan ^{-1} (1) = \frac{\pi}{4}$.
अतः,सही विकल्प $C$ है।
Solution diagram
293
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
यदि $\sin ^{-1} x+\sin ^{-1} y+\sin ^{-1} z=\frac{3 \pi}{2}$ है,तो $x^{100}+y^{100}+z^{100}=$
A
$3$
B
$4$
C
$2$
D
$1$

Solution

(A) हम जानते हैं कि $\sin ^{-1} \theta$ का परिसर $[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}]$ होता है।
चूंकि इन तीन मानों का योग $\frac{3 \pi}{2}$ है,इसलिए प्रत्येक पद को अपने अधिकतम मान $\frac{\pi}{2}$ के बराबर होना चाहिए।
अतः,$\sin ^{-1} x = \frac{\pi}{2}$,$\sin ^{-1} y = \frac{\pi}{2}$,और $\sin ^{-1} z = \frac{\pi}{2}$।
इसका अर्थ है कि $x = \sin(\frac{\pi}{2}) = 1$,$y = \sin(\frac{\pi}{2}) = 1$,और $z = \sin(\frac{\pi}{2}) = 1$।
इन मानों को व्यंजक में प्रतिस्थापित करने पर,हमें $x^{100} + y^{100} + z^{100} = 1^{100} + 1^{100} + 1^{100} = 1 + 1 + 1 = 3$ प्राप्त होता है।
294
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
यदि $x \neq 0$ के लिए $f(x) = \left(\frac{2^{x}-1}{1-3^{x}}\right)$,$x = 0$ पर सतत है,तो $f(0) = $
A
$-\log_{3} 2$
B
$-\frac{\log 2}{\log 3}$
C
$\frac{\log 2}{\log 3}$
D
$-\log 2$

Solution

(B) $f(x)$ के $x = 0$ पर सतत होने के लिए,$f(0) = \lim_{x \to 0} f(x)$ होना चाहिए।
$f(0) = \lim_{x \to 0} \frac{2^{x}-1}{1-3^{x}}$
$f(0) = \lim_{x \to 0} \frac{2^{x}-1}{-(3^{x}-1)}$
$f(0) = -\frac{\lim_{x \to 0} \frac{2^{x}-1}{x}}{\lim_{x \to 0} \frac{3^{x}-1}{x}}$
मानक सीमा $\lim_{x \to 0} \frac{a^{x}-1}{x} = \log a$ का उपयोग करने पर:
$f(0) = -\frac{\log 2}{\log 3}$
295
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
यदि $Z = 7x + y$ है,जिसके लिए प्रतिबंध $5x + y \geq 5$,$x + y \geq 3$,$x \geq 0$,$y \geq 0$ हैं,तो $Z$ का न्यूनतम मान ज्ञात कीजिए।
A
$2$
B
$5$
C
$6$
D
$3$

Solution

(B) सुसंगत क्षेत्र $5x + y \geq 5$,$x + y \geq 3$,$x \geq 0$,और $y \geq 0$ प्रतिबंधों द्वारा परिभाषित एक अपरिबद्ध क्षेत्र है।
कोणीय बिंदुओं को खोजने के लिए,हम रेखाओं के समीकरणों को हल करते हैं:
$1$) $5x + y = 5$ और $x + y = 3$। पहले समीकरण में से दूसरा घटाने पर $4x = 2$ प्राप्त होता है,इसलिए $x = 0.5$। $x + y = 3$ में मान रखने पर $y = 2.5$ प्राप्त होता है। अतः,बिंदु $P = (0.5, 2.5)$ है।
$2$) $x + y = 3$ का $x$-अक्ष $(y=0)$ के साथ प्रतिच्छेदन बिंदु $C = (3, 0)$ है।
$3$) $5x + y = 5$ का $y$-अक्ष $(x=0)$ के साथ प्रतिच्छेदन बिंदु $B = (0, 5)$ है।
इन कोणीय बिंदुओं पर $Z = 7x + y$ का मान ज्ञात करते हैं:
$C(3, 0)$ पर: $Z = 7(3) + 0 = 21$.
$P(0.5, 2.5)$ पर: $Z = 7(0.5) + 2.5 = 3.5 + 2.5 = 6$.
$B(0, 5)$ पर: $Z = 7(0) + 5 = 5$.
अतः,न्यूनतम मान $5$ है।
Solution diagram
296
MathematicsMediumMCQMHT CET · 2020
$z = 70x + 50y$ को अधिकतम करने के लिए $L$.$P$.$P$. (रैखिक प्रोग्रामिंग समस्या) का सुसंगत क्षेत्र (feasible region),जो प्रतिबंधों $8x + 5y \leq 60$,$4x + 5y \leq 40$ और $x \geq 0, y \geq 0$ के अधीन है,क्या है?
A
एक त्रिभुज
B
एक वर्ग
C
एक पंचभुज
D
एक चतुर्भुज

Solution

(D) सुसंगत क्षेत्र ज्ञात करने के लिए,हम पहले सीमा रेखाओं के अंतःखंड निर्धारित करते हैं:
$\text{रेखा}$$\text{अंतःखंड}$
$8x + 5y = 60$$A(7.5, 0), B(0, 12)$
$4x + 5y = 40$$C(10, 0), D(0, 8)$

समीकरणों $8x + 5y = 60$ और $4x + 5y = 40$ को एक साथ हल करने पर:
पहले में से दूसरे समीकरण को घटाने पर: $(8x - 4x) = 60 - 40 \Rightarrow 4x = 20 \Rightarrow x = 5$.
$x = 5$ को $4x + 5y = 40$ में रखने पर: $4(5) + 5y = 40 \Rightarrow 20 + 5y = 40 \Rightarrow 5y = 20 \Rightarrow y = 4$.
अतः,प्रतिच्छेदन बिंदु $E(5, 4)$ है।
प्रतिबंध $x \geq 0, y \geq 0$ क्षेत्र को प्रथम चतुर्थांश तक सीमित करते हैं।
सुसंगत क्षेत्र शीर्षों $O(0, 0)$,$A(7.5, 0)$,$E(5, 4)$,और $D(0, 8)$ द्वारा घिरा हुआ है।
चूंकि इसमें चार शीर्ष हैं,इसलिए सुसंगत क्षेत्र एक चतुर्भुज है।
Solution diagram
297
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$z=x+y$ को अधिकतम करने के लिए $L$.$P$.$P$.,जिसकी शर्तें $x+y \leq 30, x \leq 15, y \leq 20, x+y \geq 15$ और $x, y \geq 0$ हैं,का:
A
कोई हल नहीं है।
B
एक अद्वितीय हल है।
C
अनंत हल हैं।
D
असीमित हल हैं।

Solution

(B) हल खोजने के लिए,हम सबसे पहले शर्तों द्वारा परिभाषित सुसंगत क्षेत्र (feasible region) की पहचान करते हैं:
$1$. $x+y \leq 30$
$2$. $x \leq 15$
$3$. $y \leq 20$
$4$. $x+y \geq 15$
$5$. $x, y \geq 0$
सुसंगत क्षेत्र के शीर्ष इन रेखाओं के प्रतिच्छेदन द्वारा निर्धारित होते हैं:
- $x=15$ और $y=20$ का प्रतिच्छेदन बिंदु $E(15, 20)$ है।
- $x=0$ और $y=20$ का प्रतिच्छेदन बिंदु $D(0, 20)$ है।
- $x=0$ और $x+y=15$ का प्रतिच्छेदन बिंदु $F(0, 15)$ है।
- $x=15$ और $x+y=15$ का प्रतिच्छेदन बिंदु $C(15, 0)$ है।
सुसंगत क्षेत्र चतुर्भुज $CDEF$ है।
हम इन शीर्षों पर उद्देश्य फलन $z=x+y$ का मान ज्ञात करते हैं:
- $C(15, 0)$ पर: $z = 15+0 = 15$
- $D(0, 20)$ पर: $z = 0+20 = 20$
- $E(15, 20)$ पर: $z = 15+20 = 35$
- $F(0, 15)$ पर: $z = 0+15 = 15$
$z$ का अधिकतम मान $35$ है,जो अद्वितीय शीर्ष $E(15, 20)$ पर प्राप्त होता है। इसलिए,दी गई $L$.$P$.$P$. का एक अद्वितीय हल है।
Solution diagram
298
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
निम्नलिखित छायांकित क्षेत्र के लिए,रैखिक अवरोध क्या हैं?
Question diagram
A
$5x + 9y \leq 90, x + y \geq 4, y \geq 8, x, y \geq 0$
B
$5x + 9y \geq 90, x + y \leq 4, y \leq 8, x, y \geq 0$
C
$5x + 9y \geq 90, x + y \geq 4, y \geq 8, x, y \geq 0$
D
$5x + 9y \leq 90, x + y \geq 4, y \leq 8, x, y \geq 0$

Solution

(D) $1$. रेखा $5x + 9y = 90$,$(18, 0)$ और $(0, 10)$ से गुजरती है। छायांकित क्षेत्र मूल बिंदु की ओर है,इसलिए अवरोध $5x + 9y \leq 90$ है।
$2$. रेखा $x + y = 4$,$(4, 0)$ और $(0, 4)$ से गुजरती है। छायांकित क्षेत्र मूल बिंदु से दूर है,इसलिए अवरोध $x + y \geq 4$ है।
$3$. रेखा $y = 8$ एक क्षैतिज रेखा है। छायांकित क्षेत्र इस रेखा के नीचे है,इसलिए अवरोध $y \leq 8$ है।
$4$. चूंकि क्षेत्र प्रथम चतुर्थांश में है,इसलिए $x \geq 0$ और $y \geq 0$ है।
इन सबको मिलाने पर,अवरोध $5x + 9y \leq 90, x + y \geq 4, y \leq 8, x, y \geq 0$ प्राप्त होते हैं।
299
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$x+4y \leq 24$,$y \leq 4$,$x \geq 0$,$y \geq 0$ के अंतर्गत $Z=3x+5y$ का अधिकतम मान ज्ञात कीजिए।
A
$20$
B
$120$
C
$72$
D
$44$

Solution

(C) $Z=3x+5y$ का अधिकतम मान ज्ञात करने के लिए,हम सबसे पहले $x+4y \leq 24$,$y \leq 4$,$x \geq 0$,और $y \geq 0$ बाधाओं द्वारा परिभाषित सुसंगत क्षेत्र (feasible region) की पहचान करते हैं।
सुसंगत क्षेत्र के शीर्ष $O(0,0)$,$A(24,0)$,$D(8,4)$,और $C(0,4)$ हैं।
हम प्रत्येक शीर्ष पर उद्देश्य फलन $Z=3x+5y$ का मान ज्ञात करते हैं:
$1$. $O(0,0)$ पर: $Z = 3(0) + 5(0) = 0$
$2$. $A(24,0)$ पर: $Z = 3(24) + 5(0) = 72$
$3$. $D(8,4)$ पर: $Z = 3(8) + 5(4) = 24 + 20 = 44$
$4$. $C(0,4)$ पर: $Z = 3(0) + 5(4) = 20$
इन मानों की तुलना करने पर,$Z$ का अधिकतम मान बिंदु $A(24,0)$ पर $72$ प्राप्त होता है।
Solution diagram
300
MathematicsEasyMCQMHT CET · 2020
$0 \leq x \leq 3, 0 \leq y \leq 3, x+y \leq 5, x \geq 0, y \geq 0$ के अंतर्गत $Z=10 x+25 y$ का अधिकतम मान क्या है?
A
$110$
B
$100$
C
$120$
D
$95$

Solution

(D) दिया गया उद्देश्य फलन $Z=10 x+25 y$ है,जिसके प्रतिबंध $0 \leq x \leq 3, 0 \leq y \leq 3, x+y \leq 5, x \geq 0, y \geq 0$ हैं।
सुसंगत क्षेत्र (feasible region) के शीर्ष बिंदु $O(0,0), C(3,0), F(3,2), G(2,3), D(0,3)$ हैं।
प्रत्येक शीर्ष बिंदु पर $Z$ का मान ज्ञात करने पर:
$1$. $O(0,0)$ पर: $Z = 10(0) + 25(0) = 0$
$2$. $C(3,0)$ पर: $Z = 10(3) + 25(0) = 30$
$3$. $F(3,2)$ पर: $Z = 10(3) + 25(2) = 30 + 50 = 80$
$4$. $G(2,3)$ पर: $Z = 10(2) + 25(3) = 20 + 75 = 95$
$5$. $D(0,3)$ पर: $Z = 10(0) + 25(3) = 75$
अतः,$Z$ का अधिकतम मान बिंदु $(2,3)$ पर $95$ है।
Solution diagram

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real MHT CET style covering Mathematics with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D Mathematics papers from 7.5L+ questions in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Run live MHT CET mock exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo

Frequently Asked Questions

How many Mathematics questions are in MHT CET 2020?

There are 698 Mathematics questions from the MHT CET 2020 paper on Vedclass, each with a detailed step-by-step solution in Hindi.

Are MHT CET 2020 Mathematics solutions available in Hindi?

Yes. All solutions on this page are in Hindi. You can also switch to English or Hindi using the language buttons above the questions.

Can I practice MHT CET 2020 Mathematics as a timed test?

Yes. Use the Vedclass Test Series to attempt a full MHT CET mock test covering Mathematics with time limits and instant score analysis.

Can teachers create Mathematics papers from MHT CET previous year questions?

Yes. The Vedclass Exam Paper Generator lets teachers mix MHT CET Mathematics questions and generate Set A/B/C/D papers in minutes.

For Teachers & Institutes

Build a Custom Mathematics Paper

Pick MHT CET 2020 Mathematics questions, set difficulty, and generate Set A/B/C/D in 2 minutes.