Method of birth control Questions in Gujarati

(D) રિધમ પદ્ધતિ,જેને સામયિક સંયમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેમાં ફળદ્રુપ સમયગાળા દરમિયાન (સામાન્ય રીતે માસિક ચક્રના $10$ થી $17$ દિવસ દરમિયાન જ્યારે અંડપાતની અપેક્ષા હોય છે) જાતીય સંભોગ ટાળવાનો સમાવેશ થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાં આ પદ્ધતિમાં નિષ્ફળતાનો દર સૌથી વધુ છે કારણ કે તે અંડપાત ચક્રની સચોટ આગાહી પર આધાર રાખે છે,જે અનિયમિત હોઈ શકે છે.
તેની સરખામણીમાં,ડાયાફ્રામ,કોન્ડોમ અને ઇન્ટ્રા-યુટેરાઇન ડિવાઇસ $(IUDs)$ ગર્ભનિરોધકની વધુ વિશ્વસનીય અવરોધક અથવા ક્લિનિકલ પદ્ધતિઓ છે.

(D) ગર્ભનિરોધકની કુદરતી પદ્ધતિઓ અંડકોષ અને શુક્રકોષના મિલનને ટાળવાના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે. આમાં સમયાંતરે સંયમ,બાહ્ય સ્ખલન અને દુગ્ધસ્ત્રાવ એમેનોરિયાનો સમાવેશ થાય છે.
કોન્ડોમ એ ગર્ભનિરોધકની અવરોધક (barrier) પદ્ધતિ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. તે પાતળા રબર/લેટેક્સના આવરણથી બનેલા હોય છે જે પુરુષોમાં શિશ્નને અથવા સ્ત્રીઓમાં યોનિમાર્ગ અને ગ્રીવાને ઢાંકવા માટે વપરાય છે. તે જાતીય સંક્રમિત રોગો (STIs) સામે પણ રક્ષણ આપે છે.

(D) ગર્ભનિરોધકની કુદરતી પદ્ધતિઓ અંડકોષ અને શુક્રકોષના મિલનની શક્યતાઓને ટાળવાના સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે.
સામયિક સંયમ એ એક એવી પદ્ધતિ છે જેમાં દંપતી માસિક ચક્રના $10$ થી $17$ દિવસ દરમિયાન સંવનન ટાળે છે,જ્યારે અંડપાતની અપેક્ષા હોય છે.
કોઇટસ ઇન્ટરપ્ટસ અને વિથડ્રોઅલ એ એક જ પદ્ધતિ છે,જેમાં પુરુષ સાથી વીર્યસ્ખલન પહેલાં તેના શિશ્નને યોનિમાંથી બહાર કાઢી લે છે જેથી ગર્ભાધાન ટાળી શકાય.
લેક્ટેશનલ એમિનોરિયા એ હકીકત પર આધારિત છે કે પ્રસૂતિ પછીના તીવ્ર સ્તનપાનના સમયગાળા દરમિયાન અંડપાત અને માસિક ચક્ર થતું નથી.
તેથી,ચારેય પદ્ધતિઓ ($A, B, C$ અને $D$) ગર્ભનિરોધકની કુદરતી પદ્ધતિઓ છે.

(C) રિધમ પદ્ધતિ (અથવા સામયિક સંયમ) એ ગર્ભનિરોધકની એક કુદરતી પદ્ધતિ છે. $28$ દિવસના સામાન્ય માસિક ચક્રમાં,અંડપાત $14$મા દિવસે થાય છે. અંડકોષ લગભગ $1-2$ દિવસ જીવંત રહે છે અને શુક્રકોષો $3$ દિવસ સુધી સક્રિય રહી શકે છે,તેથી ફળદ્રુપ સમયગાળો $10$મા દિવસથી $17$મા દિવસ સુધીનો ગણવામાં આવે છે. તેથી,ગર્ભાવસ્થા ટાળવા માટે યુગલોને આ સમયગાળા દરમિયાન સંભોગથી દૂર રહેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

(A) રિધમ પદ્ધતિ અથવા સમયાંતરે સંયમ એ ગર્ભનિરોધકની એક કુદરતી પદ્ધતિ છે જેમાં યુગલો ફળદ્રુપ સમયગાળા દરમિયાન જાતીય સંબંધ બાંધવાનું ટાળે છે. આ પદ્ધતિમાં નિષ્ફળતાનો દર ઘણો ઊંચો છે,જે સામાન્ય રીતે દર $100$ સ્ત્રીઓ દીઠ $20$ થી $30$ જેટલો હોય છે,કારણ કે અંડપાત (ovulation) નો ચોક્કસ સમય અગાઉથી જાણવો મુશ્કેલ છે.

(D) આવર્તક સંયમ એ ગર્ભનિરોધકની એક કુદરતી પદ્ધતિ છે જે ફળદ્રુપ સમયગાળા દરમિયાન સંભોગ ટાળવા પર આધારિત છે. વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે તે અવરોધક પદ્ધતિઓ (જેમ કે કોન્ડોમ અથવા ડાયાફ્રામ) નું વર્ણન કરે છે,જે શુક્રકોષ અને અંડકોષના મિલનને રોકવા માટે ભૌતિક સાધનોનો ઉપયોગ કરે છે,જ્યારે આવર્તક સંયમ સંપૂર્ણપણે વર્તણૂક અને સમયના આયોજન પર આધારિત છે.

(C) સ્તનપાન દરમિયાન ગેરહાજર ઋતુસ્ત્રાવ (Lactational amenorrhoea) એટલે પ્રસૂતિ પછીના તીવ્ર સ્તનપાનના સમયગાળા દરમિયાન ઋતુસ્ત્રાવની ગેરહાજરી. આ તબક્કા દરમિયાન,રુધિરમાં પ્રોલેક્ટિનનું ઉચ્ચ સ્તર અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિમાંથી ગોનાડોટ્રોપિન ($FSH$ અને $LH$) ના મુક્ત થવાને અવરોધે છે,જેનાથી અંડપાત (ovulation) અટકે છે.

(C) કોન્ડોમ એ ગર્ભનિરોધકની અવરોધક પદ્ધતિઓ છે.
તે પાતળા રબર અથવા લેટેક્સના આવરણમાંથી બનાવવામાં આવે છે.
ગર્ભધારણને રોકવા ઉપરાંત,તે વપરાશકર્તાને $STDs$ (જાતીય સંક્રમિત રોગો) અને $AIDS$ (એક્વાયર્ડ ઇમ્યુનો ડેફિસિયન્સી સિન્ડ્રોમ) થવાથી બચાવવાનો વધારાનો ફાયદો આપે છે.
તેથી,તાજેતરના વર્ષોમાં તેનો ઉપયોગ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો છે.

(C) ડાયાફ્રામ,સર્વાઇકલ કેપ્સ અને વોલ્ટ્સ એ ગર્ભનિરોધકની અવરોધક પદ્ધતિઓ છે ($A$ સાચું છે).
તેઓ સંભોગ દરમિયાન ગ્રીવા (cervix) ને ઢાંકવા માટે બનાવવામાં આવે છે જેથી શુક્રકોષોનો પ્રવેશ અટકાવી શકાય ($B$ સાચું છે).
આ સાધનો રબરના બનેલા હોય છે અને તેનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાય છે ($D$ સાચું છે).
જોકે,તેઓ જાતીય સંક્રમિત રોગો $(STDs)$ સામે રક્ષણ આપતા નથી; $STDs$ સામે રક્ષણ મુખ્યત્વે પુરુષ અને સ્ત્રી કોન્ડોમ દ્વારા આપવામાં આવે છે. તેથી,વિધાન $C$ ખોટું છે.

(C) 'નિરોધ' એ ભારતમાં પુરુષો માટેના કોન્ડોમની એક જાણીતી બ્રાન્ડ છે,જેનું વિતરણ સરકાર દ્વારા સુરક્ષિત જાતીય સંબંધો અને પરિવાર નિયોજનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરવામાં આવે છે. તે ગર્ભનિરોધકની અવરોધક પદ્ધતિ (barrier method) તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) ડાયાફ્રામ એ રબરથી બનેલી ગર્ભનિરોધકની અવરોધક પદ્ધતિ છે.
તે ગુંબજ આકારનું સાધન છે જેને સ્ત્રીના પ્રજનન માર્ગમાં ગ્રીવા (Cervix) ને ઢાંકવા માટે દાખલ કરવામાં આવે છે.
ગ્રીવાને ઢાંકીને,તે ભૌતિક અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે જે શુક્રકોષોને ગ્રીવા નળી દ્વારા ગર્ભાશયમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે.
તેથી,તે શુક્રકોષોને ગ્રીવામાં પ્રવેશતા અટકાવે છે.

(A) રાસાયણિક પદ્ધતિઓમાં શુક્રાણુનાશકોનો ઉપયોગ થાય છે,જે એવા પદાર્થો છે જે શુક્રાણુઓને મારી નાખે છે અથવા નિષ્ક્રિય કરે છે.
અવરોધક પદ્ધતિઓ એ યાંત્રિક સાધનો છે જેમ કે ડાયાફ્રામ,સર્વાઇકલ કેપ્સ અને વોલ્ટ્સ,જે શુક્રાણુઓને યોનિમાર્ગમાં પ્રવેશતા અને ત્યારબાદ ગર્ભાશયમાં જતા અટકાવે છે.
જ્યારે આ રાસાયણિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ અવરોધક પદ્ધતિઓ સાથે કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે સુરક્ષાનું બેવડું સ્તર પૂરું પાડે છે.
આ સંયોજન ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિના નિષ્ફળતાના દરને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે,જેનાથી ગર્ભનિરોધક કાર્યક્ષમતામાં વધારો થાય છે.

(D) ગર્ભનિરોધકની અવરોધક પદ્ધતિઓ શુક્રકોષોને અંડકોષ સુધી પહોંચતા ભૌતિક રીતે અટકાવીને કાર્ય કરે છે. તેના ઉદાહરણોમાં કોન્ડોમ,ડાયાફ્રામ,સર્વાઇકલ કેપ અને વેજાઇનલ પાઉચનો સમાવેશ થાય છે. ઇમ્પ્લાન્ટ એ અવરોધક પદ્ધતિ નથી; તે અંતઃસ્ત્રાવી ગર્ભનિરોધક સાધનો છે જે ત્વચાની નીચે (સબડર્મલી) દાખલ કરવામાં આવે છે. તે અંતઃસ્ત્રાવો મુક્ત કરે છે જે અંડપાતને અટકાવે છે અથવા સર્વાઇકલ મ્યુકસને ઘટ્ટ બનાવે છે,જે લાંબા ગાળાનું ગર્ભનિરોધક પ્રદાન કરે છે. તેના ઉદાહરણોમાં $Norplant$ અને $Implanon$ નો સમાવેશ થાય છે.

(C) ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ જેવી હોર્મોનલ ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓમાં મુખ્યત્વે કૃત્રિમ પ્રોજેસ્ટેરોન અથવા પ્રોજેસ્ટેરોન અને ઇસ્ટ્રોજનનું મિશ્રણ હોય છે.
પ્રોજેસ્ટેરોનનું ઊંચું સ્તર હાયપોથેલેમસ અને અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ પર નકારાત્મક પ્રતિપોષણ (negative feedback) આપે છે.
આનાથી $FSH$ અને $LH$ નો સ્ત્રાવ અટકે છે,જે ફોલિકલના વિકાસ અને અંડપાત (ovulation) માટે જરૂરી છે.
$LH$ ના વધારાને અટકાવીને,અંડપાત થતો નથી,જેનાથી ગર્ભધારણ અટકે છે.

(B) સહેલી એ સ્ત્રીઓ માટેની વિશ્વની પ્રથમ બિન-સ્ટીરોઈડલ (non-steroidal) ગર્ભનિરોધક ગોળી છે. તે ભારતના લખનૌમાં આવેલી સેન્ટ્રલ ડ્રગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $(CDRI)$ ના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી. તેમાં સેન્ટક્રોમન નામનું સંયોજન હોય છે અને તે મુખ્યત્વે ગર્ભાશયમાં ફલિત અંડકોષના સ્થાપનને અટકાવીને કાર્ય કરે છે.

(B) સહેલી એ ભારતની લખનૌ સ્થિત સેન્ટ્રલ ડ્રગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $(CDRI)$ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી બિન-સ્ટીરોઇડલ,અઠવાડિયામાં એકવાર લેવાની ગર્ભનિરોધક ગોળી છે.
તે ગર્ભાશયમાં ફલિત અંડકોષના સ્થાપનને અટકાવીને કાર્ય કરે છે.
તેની આડઅસરો ખૂબ જ ઓછી છે અને ગર્ભનિરોધક મૂલ્ય ઊંચું છે,જે તેને જન્મ નિયંત્રણ માટે એક લોકપ્રિય પસંદગી બનાવે છે.

(B) મુખ દ્વારા લેવાતી ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ $(OCPs)$ નો ઉપયોગ જન્મ નિયંત્રણની પદ્ધતિ તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.
આ ગોળીઓમાં કૃત્રિમ પ્રોજેસ્ટેરોન (પ્રોજેસ્ટોજેન) અને ઇસ્ટ્રોજનનું મિશ્રણ હોય છે,અથવા કેટલીકવાર માત્ર પ્રોજેસ્ટોજેન હોય છે.
તે મુખ્યત્વે અંડપાતને અટકાવીને,શુક્રકોષોના પ્રવેશને રોકવા માટે ગ્રીવાના શ્લેષ્મમાં ફેરફાર કરીને અને ગર્ભસ્થાપનને રોકવા માટે ગર્ભાશયના અસ્તરમાં ફેરફાર કરીને કાર્ય કરે છે.
તેથી,સાચું બંધારણ પ્રોજેસ્ટોજેન અને ઇસ્ટ્રોજનનું મિશ્રણ છે.

(D) મુખ દ્વારા લેવાતી ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ (OCPs) જન્મ નિયંત્રણની અત્યંત અસરકારક પદ્ધતિઓ છે. તે વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા કાર્ય કરે છે:
$1$. તે પિટ્યુટરી ગ્રંથિમાંથી ગોનાડોટ્રોપિન ($FSH$ અને $LH$) ના સ્ત્રાવને દબાવીને અંડપાતને અટકાવે છે.
$2$. તે ગ્રીવા શ્લેષ્મની ગુણવત્તામાં ફેરફાર કરે છે,જે શુક્રકોષોને ગર્ભાશયમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે અથવા ધીમા પાડે છે.
$3$. તે ગર્ભાશયના અંતઃસ્તર (એન્ડોમેટ્રિયમ) માં પણ ફેરફાર કરે છે,જેથી તે ગર્ભસ્થાપન માટે અયોગ્ય બને છે.
તેથી,ઉપર જણાવેલ તમામ પદ્ધતિઓ તેની અસરકારકતામાં ફાળો આપે છે. મુખ દ્વારા લેવાતી ગર્ભનિરોધક ગોળીઓનો નિષ્ફળતા દર દર $100$ સ્ત્રીઓ દીઠ આશરે $2-3$ છે.

(C) ભારતમાં,$IUDs$ (ઇન્ટ્રા-યુટેરાઇન ડિવાઇસ) સ્ત્રીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી સૌથી વધુ પ્રચલિત અને અસરકારક ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓમાંની એક ગણાય છે,ખાસ કરીને એવી સ્ત્રીઓ માટે જેઓ ગર્ભાવસ્થામાં વિલંબ કરવા માંગે છે અથવા બાળકો વચ્ચે અંતર રાખવા માંગે છે. જોકે વંધ્યીકરણ પણ સામાન્ય છે,પરંતુ ઉલટાવી શકાય તેવી ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિ તરીકે $IUDs$ ને વધુ પસંદ કરવામાં આવે છે.

(B) ઇન્ટ્રા-યુટેરાઇન ડિવાઇસ $(IUDs)$,જેમ કે $Cu-T$,એવા ગર્ભનિરોધક સાધનો છે જે ડૉક્ટર અથવા તાલીમબદ્ધ નર્સ દ્વારા યોનિમાર્ગ દ્વારા ગર્ભાશયમાં દાખલ કરવા પડે છે. ડાયાફ્રામ,કોન્ડોમ અને વોલ્ટ જેવા અન્ય વિકલ્પો અવરોધક પદ્ધતિઓ છે જે સામાન્ય રીતે વપરાશકર્તા દ્વારા જાતે જ ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.

(C) હોર્મોન મુક્ત કરતા $IUDs$ (જેમ કે $Progestasert$ અને $LNG-20$) પ્રોજેસ્ટેરોન અથવા લેવોનોર્જેસ્ટ્રેલ જેવા હોર્મોન્સ મુક્ત કરે છે.
આ હોર્મોન્સ એન્ડોમેટ્રિયમમાં ફેરફાર કરીને ગર્ભાશયને ગર્ભસ્થાપન માટે અયોગ્ય બનાવે છે અને સર્વાઇકલ મ્યુકસને ઘટ્ટ કરીને ગ્રીવાને શુક્રકોષો માટે પ્રતિકૂળ બનાવે છે.
જ્યારે કોપર મુક્ત કરતા $IUDs$ મુખ્યત્વે શુક્રકોષોના ફેગોસાઇટોસિસમાં વધારો કરે છે અને તેમની ગતિશીલતાને દબાવે છે,ત્યારે હોર્મોન મુક્ત કરતા $IUDs$ નો મુખ્ય વધારાનો ફાયદો ગર્ભાશય અને ગ્રીવા પર તેમની બેવડી અસર છે.

(A) આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Cu-T$ (જે એક પ્રકારનું ઇન્ટ્રા-યુટેરાઇન ડિવાઇસ અથવા $IUD$ છે) એ સૌથી વધુ ખર્ચ-અસરકારક અને સરળતાથી ઉલટાવી શકાય તેવી ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિ ગણાય છે.
ટ્યુબેક્ટોમી અને વેસેક્ટોમી જેવી વંધ્યીકરણ પદ્ધતિઓ શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા કરવામાં આવે છે,જે કાયમી ગણાય છે અને તેને ઉલટાવવાની શક્યતા ખૂબ જ ઓછી હોય છે.

(B) $LNG-20$ એ અંતઃસ્ત્રાવ મુક્ત કરતું $IUD$ છે જે લેવોનોર્જેસ્ટ્રેલ અંતઃસ્ત્રાવ મુક્ત કરે છે.
$Cu-T$ અને $Multiload \; 375$ એ કોપર મુક્ત કરતા $IUDs$ છે.
ઈમ્પ્લાન્ટ એ અંતઃસ્ત્રાવી ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓ છે પરંતુ તેને $IUDs$ (ગર્ભાશયની અંદરના સાધનો) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતી નથી.

(D) ગર્ભનિરોધક તરીકે વપરાતા ઈમ્પ્લાન્ટ્સ (જેમ કે $Norplant$) અને ઈન્જેક્ટેબલ્સ (જેમ કે $Depo-Provera$) માં કાં તો માત્ર પ્રોજેસ્ટોજેન અથવા પ્રોજેસ્ટોજેન અને ઈસ્ટ્રોજનનું મિશ્રણ હોય છે. આ હોર્મોનલ તૈયારીઓ અંડપાતને અટકાવીને,શુક્રકોષોના પ્રવેશને રોકવા માટે ગ્રીવા શ્લેષ્મને ઘટ્ટ કરીને અને ગર્ભધારણને રોકવા માટે ગર્ભાશયના અસ્તરમાં ફેરફાર કરીને કાર્ય કરે છે.

(A) નોરપ્લાન્ટ એ માત્ર પ્રોજેસ્ટિન ધરાવતું ગર્ભનિરોધક સાધન છે,જેમાં છ નાની સિલિકોન કેપ્સ્યુલ્સ હોય છે,જેમાંથી દરેક લેવોનોર્જેસ્ટ્રેલ ધરાવે છે. તેને ત્વચાની નીચે રોપવામાં આવે છે અને તે $5$ વર્ષ સુધી અસરકારક ગર્ભનિરોધક સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.

(D) વંધ્યીકરણ પદ્ધતિઓ,જેને શસ્ત્રક્રિયા પદ્ધતિઓ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ગર્ભનિરોધકની અંતિમ પદ્ધતિઓ ગણાય છે.
આ પ્રક્રિયાઓ (જેમ કે પુરુષોમાં વાસેક્ટોમી અને સ્ત્રીઓમાં ટ્યુબેક્ટોમી) જનનકોષોના વહનને અટકાવવા માટે બનાવવામાં આવી છે,જેનાથી ફલન અટકે છે.
તેઓ અત્યંત અસરકારક છે અને તેની પુનઃપ્રાપ્તિ (reversibility) ખૂબ જ ઓછી છે,જે તેમને એવા દંપતીઓ માટે કાયમી ઉકેલ બનાવે છે જેઓ હવે વધુ બાળકો ઈચ્છતા નથી.

(C) $Norplant$ એ હોર્મોનલ ગર્ભનિરોધક ઈમ્પ્લાન્ટ છે જે તેના સક્રિય ઘટક તરીકે પ્રોજેસ્ટિન મુક્ત કરે છે.
તે મુખ્યત્વે અંડપાત (ovulation) ને અટકાવીને કામ કરે છે.
વધુમાં,તે ગ્રીવા શ્લેષ્મ (cervical mucus) ને ઘટ્ટ બનાવે છે,જે શુક્રકોષોને ગર્ભાશયમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે અથવા અવરોધે છે.
તે લાંબા ગાળાનું પ્રતિવર્તી ગર્ભનિરોધક છે જે $5$ વર્ષ સુધી અસરકારક રહે છે.

(D) વંધ્યીકરણની પદ્ધતિઓ એ શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા કરવામાં આવતી પદ્ધતિઓ છે જે જનનકોષોના વહનને અટકાવે છે,જેનાથી ગર્ભધારણ અટકે છે.
$1$. વેસેક્ટોમી એ પુરુષોમાં કરવામાં આવતી વંધ્યીકરણની શસ્ત્રક્રિયા છે જેમાં શુક્રવાહિનીને કાપીને કે બાંધીને શુક્રકોષોનું વહન અટકાવવામાં આવે છે.
$2$. ટ્યુબેક્ટોમી એ સ્ત્રીઓમાં કરવામાં આવતી વંધ્યીકરણની શસ્ત્રક્રિયા છે જેમાં અંડવાહિનીઓને કાપીને કે બાંધીને અંડકોષોનું વહન અટકાવવામાં આવે છે.
તેથી,સ્ત્રીઓ માટે યોગ્ય પદ્ધતિ ટ્યુબેક્ટોમી છે.

(D) કટોકટીના ગર્ભનિરોધકોનો ઉપયોગ અસુરક્ષિત જાતીય સંબંધ અથવા જાતીય હિંસા પછી ગર્ભાવસ્થાને રોકવા માટે થાય છે.
$1.$ પ્રોજેસ્ટોજેન્સ અથવા પ્રોજેસ્ટોજેન-એસ્ટ્રોજનના મિશ્રણનું વહીવટ જો સમાગમના $72$ કલાકની અંદર કરવામાં આવે તો તે અસરકારક રહે છે.
$2.$ સમાગમના $72$ કલાકની અંદર $IUDs$ (ઇન્ટ્રા-યુટેરિન ડિવાઇસ) દાખલ કરવા એ પણ કટોકટીના ગર્ભનિરોધકની અત્યંત અસરકારક પદ્ધતિ છે.
તેથી,ત્રણેય પદ્ધતિઓ ($A, B$ અને $C$) કટોકટીના ગર્ભનિરોધક પગલાં તરીકે અસરકારક માનવામાં આવે છે.

(A) ગર્ભનિરોધક સાધનો એવી રીતે બનાવવામાં આવે છે કે તે વ્યક્તિની જાતીય ઈચ્છા,કામના અથવા જાતીય ક્રિયામાં દખલ કર્યા વિના ગર્ભાવસ્થાને અટકાવે.
વધ (Castration) માં નરમાંથી શુક્રપિંડને શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે,જે $testosterone$ અંતઃસ્ત્રાવની નોંધપાત્ર ઉણપ તરફ દોરી જાય છે.
આ અંતઃસ્ત્રાવની ઉણપને કારણે જાતીય ઈચ્છા (libido) નો નાશ થાય છે અને જાતીય ક્રિયા કરવામાં અસમર્થતા આવે છે,જે ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિનો હેતુ નથી.
તેથી,વધને ગર્ભનિરોધક સાધન તરીકે ગણવામાં આવતું નથી.

(A) લેક્ટેશનલ એમેનોરિયા (દૂધસ્ત્રાવ દરમિયાન ગર્ભધારણ ન થવાની સ્થિતિ) એ ગર્ભનિરોધકની એક કુદરતી પદ્ધતિ છે જે આ હકીકત પર આધારિત છે કે પ્રસૂતિ પછીના તીવ્ર દૂધસ્ત્રાવના સમયગાળા દરમિયાન અંડપાત અને માસિક ચક્ર થતું નથી.
આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત પ્રોલેક્ટીન હોર્મોનમોનનું ઉચ્ચ સ્તર,પિટ્યુટરી ગ્રંથિમાંથી ગોનાડોટ્રોપિન ($FSH$ અને $LH$) ના મુક્ત થવાને અવરોધે છે.
જેহেতু $FSH$ અને $LH$ એ પુટિકાઓના વિકાસ અને અંડપાત માટે આવશ્યક છે,તેથી તેમનું અવરોધન માસિક ચક્રને ફરીથી શરૂ થતા અટકાવે છે.

(D) સાચી જોડીઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ: અંડપાત અને ગર્ભસ્થાપનને અટકાવે છે તેમજ ગ્રીવા શ્લેષ્મની ગુણવત્તામાં ફેરફાર કરીને શુક્રકોષોના પ્રવેશને અટકાવે છે.
$2$. અવરોધક પદ્ધતિઓ: શુક્રકોષ અને અંડકોષના ભૌતિક મિલનને અટકાવે છે.
$3$. $IUDs$: ગર્ભાશયની અંદર શુક્રકોષોનું ભક્ષણ વધારે છે અને શુક્રકોષોની ગતિશીલતા તથા ફલન ક્ષમતાને દબાવે છે; તેઓ ગર્ભાશયને ગર્ભસ્થાપન માટે અયોગ્ય બનાવે છે.
$4$. કુદરતી પદ્ધતિઓ: અંડકોષ અને શુક્રકોષના મિલનની શક્યતાઓને ટાળવાના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે.
તેથી,વિકલ્પ $D$ ખોટી જોડી છે કારણ કે કુદરતી પદ્ધતિઓ ફલનની શક્યતાઓને વધારવાને બદલે ટાળવાનો પ્રયાસ કરે છે.

(B) $LNG-20$ એ હોર્મોન મુક્ત કરતું $IUD$ છે,કોપર મુક્ત કરતું $IUD$ નથી.
પ્રોજેસ્ટાસર્ટ પણ હોર્મોન મુક્ત કરતું $IUD$ છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ ખોટી રીતે જોડાયેલું છે.

(B) કોપર મુક્ત કરતા $IUDs$ (જેમ કે $CuT$,$Cu7$,$Multiload$ $375$) ગર્ભાશયમાં કોપર આયનો $(Cu^{2+})$ મુક્ત કરે છે.
આ આયનો ગર્ભાશયની અંદર શુક્રકોષોના ભક્ષણ (phagocytosis) ની પ્રક્રિયામાં વધારો કરે છે.
વધુમાં,મુક્ત થયેલા કોપર આયનો શુક્રકોષોની ગતિશીલતા અને તેમની ફલન ક્ષમતાને ઘટાડે છે,જેનાથી ફલન અટકે છે.

(D) મુખ દ્વારા લેવાતી ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ એ હોર્મોનલ તૈયારીઓ છે જેમાં કાં તો માત્ર પ્રોજેસ્ટોજેન અથવા પ્રોજેસ્ટોજેન અને એસ્ટ્રોજનનું મિશ્રણ હોય છે.
તેઓ અંડપાત અને ગર્ભસ્થાપનને અટકાવીને અને ગ્રીવા શ્લેષ્મની ગુણવત્તામાં ફેરફાર કરીને કામ કરે છે જેથી શુક્રકોષોનો પ્રવેશ અટકે.
વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે મુખ દ્વારા લેવાતી ગોળીઓ એ રાસાયણિક/હોર્મોનલ પદ્ધતિઓ છે,જ્યારે ભૌતિક અવરોધકો (જેમ કે કોન્ડોમ) એ ગર્ભનિરોધકની એક અલગ શ્રેણી છે જે શુક્રકોષ અને અંડકોષને ભૌતિક રીતે મળતા અટકાવવા માટે રચાયેલ છે.

(D) 'Saheli' એ સ્ત્રીઓ માટે એક બિન-સ્ટીરોઈડલ મૌખિક ગર્ભનિરોધક ગોળી છે જે અઠવાડિયામાં એકવાર લેવામાં આવે છે. તે ગર્ભાશયમાં ગર્ભના સ્થાપનને અટકાવીને કાર્ય કરે છે. વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે ગર્ભાશયમાં શુક્રાણુઓના ફેગોસાઇટોસિસમાં વધારો કરવો એ ઇન્ટ્રા-યુટેરિન ડિવાઇસ $(IUDs)$ ની કાર્ય કરવાની પદ્ધતિ છે,'Saheli' ની નહીં.

(D) મુખ દ્વારા લેવાતી ગર્ભનિરોધક ગોળીઓમાં પ્રોજેસ્ટોજેન અથવા પ્રોજેસ્ટોજેન અને ઇસ્ટ્રોજનનું મિશ્રણ હોય છે. આ અંતઃસ્ત્રાવો અંડપાતને અવરોધીને અને ગ્રીવા શ્લેષ્મની ગુણવત્તામાં ફેરફાર કરીને શુક્રકોષોના પ્રવેશને અટકાવે છે અથવા ધીમો પાડે છે. આ ઉપરાંત,'સહેલી' જેવી કેટલીક ગોળીઓ ગર્ભસ્થાપનને અટકાવીને કાર્ય કરે છે. તેથી,ગર્ભનિરોધક ગોળીઓની કાર્યપદ્ધતિમાં આ તમામ બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

(A) વેસેક્ટોમી એ પુરુષોમાં કરવામાં આવતી એક સર્જિકલ વંધ્યીકરણ પ્રક્રિયા છે જેમાં $vas$ $deferens$ (શુક્રવાહિની) ને કાપીને બાંધવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા શુક્રપિંડમાંથી મૂત્રમાર્ગ સુધી શુક્રાણુઓના વહનને અટકાવે છે,જેનો અર્થ છે કે સ્ખલિત વીર્યમાં શુક્રાણુઓ હોતા નથી.
જો કે,સહાયક ગ્રંથીઓ (શુક્રાશય,પ્રોસ્ટેટ અને બલ્બોયુરેથ્રલ ગ્રંથીઓ) વીર્યનું ઉત્પાદન ચાલુ રાખે છે,જેનાથી સામાન્ય સ્ખલન શક્ય બને છે.
વધુમાં,શુક્રપિંડ અકબંધ રહે છે અને પુરુષ જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો (ટેસ્ટોસ્ટેરોન) નું ઉત્પાદન ચાલુ રાખે છે જે સીધા રક્તમાં ભળે છે,જેથી જાતીય ઈચ્છા અને ગૌણ જાતીય લક્ષણો પર કોઈ અસર થતી નથી.

(B) ટ્યુબેક્ટોમી એ સ્ત્રીઓમાં સર્જિકલ વંધ્યીકરણની પદ્ધતિ છે જેમાં ફેલોપિયન ટ્યુબનો નાનો ભાગ દૂર કરવામાં આવે છે અથવા બાંધી દેવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા પછી અંડપાત (ovulation) સામાન્ય રીતે ચાલુ રહે છે કારણ કે અંડાશય પર તેની કોઈ અસર થતી નથી.
આ પદ્ધતિ અંડકોષના માર્ગને અવરોધિત કરીને કામ કરે છે,જેથી તે શુક્રાણુને મળી શકતો નથી અને ફલન થઈ શકતું નથી.
તેથી,'કોઈ અંડપાત થતો નથી' તે વિધાન ખોટું છે.

(C) કોન્ડોમ એ ગર્ભનિરોધકની અવરોધક પદ્ધતિઓ છે. ગર્ભાવસ્થાને રોકવા ઉપરાંત,તેઓ વપરાશકર્તાને $STDs$ (જાતીય સંક્રમિત રોગો) અને $AIDS$ (એક્વાયર્ડ ઇમ્યુનો ડેફિસિયન્સી સિન્ડ્રોમ) થવાથી બચાવવાનો વધારાનો ફાયદો આપે છે. તેથી,તાજેતરના વર્ષોમાં તેનો ઉપયોગ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો છે.

(B) માલા-$D$ એ સંયુક્ત મૌખિક ગર્ભનિરોધક ગોળી છે જેમાં કૃત્રિમ પ્રોજેસ્ટેરોન અને ઇસ્ટ્રોજન હોય છે.
આ અંતઃસ્ત્રાવો પિટ્યુટરી ગ્રંથિમાંથી $FSH$ અને $LH$ ના મુક્ત થવાને અટકાવીને કામ કરે છે,જેનાથી અંડપાત (ovulation) અટકે છે.
સામાન્ય માસિક ચક્રમાં,પ્રોજેસ્ટેરોનનું સ્તર માત્ર અંડપાત પછી (લ્યુટિયલ તબક્કામાં) નોંધપાત્ર રીતે વધે છે.
જો કે,ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ લેતી સ્ત્રીમાં,કૃત્રિમ અંતઃસ્ત્રાવો ચોક્કસ સમયગાળા માટે (સામાન્ય રીતે $21$ દિવસ) દરરોજ આપવામાં આવે છે,જે કુદરતી ચક્રને દબાવવા માટે લોહીમાં આ અંતઃસ્ત્રાવોનું સ્તર સતત ઊંચું જાળવી રાખે છે.
આલેખ $B$ ગોળી લેવાના સમયગાળા દરમિયાન અંતઃસ્ત્રાવનું સતત,ઊંચું સ્તર દર્શાવે છે,જે મૌખિક ગર્ભનિરોધકનો ઉપયોગ કરતી સ્ત્રીમાં અંતઃસ્ત્રાવી પ્રોફાઇલની લાક્ષણિકતા છે.

(C) $RU-486$ (મિફેપ્રિસ્ટોન) એ એક કૃત્રિમ સ્ટીરોઈડ છે જે પ્રોજેસ્ટેરોન રીસેપ્ટર વિરોધી (antagonist) તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે પ્રોજેસ્ટેરોન કરતા વધુ આકર્ષણ સાથે પ્રોજેસ્ટેરોન રીસેપ્ટર્સ સાથે જોડાય છે,જેનાથી પ્રોજેસ્ટેરોનની અસર અવરોધાય છે.
માસિક ચક્રના લ્યુટિયલ તબક્કા દરમિયાન ગર્ભાશયના અંતઃસ્તર (endometrium) ને જાળવી રાખવા માટે પ્રોજેસ્ટેરોન આવશ્યક છે.
પ્રોજેસ્ટેરોનને અવરોધવાથી,$RU-486$ ગર્ભાશયના અંતઃસ્તરના વિઘટન તરફ દોરી જાય છે,જે માસિક સ્રાવને પ્રેરિત કરે છે અને પ્રારંભિક ગર્ભાવસ્થાનો અંત લાવે છે.

(C) આંતરગર્ભાશયી ઉપકરણો $(IUDs)$ એ ગર્ભનિરોધકની અત્યંત અસરકારક પદ્ધતિઓ છે કારણ કે તે ગર્ભાશયની અંદર શુક્રકોષોનું ભક્ષણ (phagocytosis) વધારે છે,શુક્રકોષોની ગતિશીલતાને દબાવે છે અને શુક્રકોષોની ફલન ક્ષમતામાં ઘટાડો કરે છે.
વધુમાં,અંતઃસ્ત્રાવ મુક્ત કરતા $IUDs$ ગર્ભાશયને ગર્ભસ્થાપન માટે અયોગ્ય બનાવે છે અને ગ્રીવાને શુક્રકોષો માટે પ્રતિકૂળ બનાવે છે.
શુક્રકોષો ગર્ભાશયમાં પ્રવેશ કરે છે,પરંતુ $IUDs$ દ્વારા તેમનું કાર્ય અવરોધાય છે.
તેથી,વિધાન સાચું છે,પરંતુ કારણ ખોટું છે.

(A) વિધાન સાચું છે: સર્જિકલ પદ્ધતિઓ,જેને વંધ્યીકરણ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અત્યંત અસરકારક ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓ છે જે જનનકોષોના વહનને (પુરુષોમાં શુક્રકોષો અને સ્ત્રીઓમાં અંડકોષો) અવરોધે છે,જેનાથી ફલન અને ગર્ભધારણ અટકે છે.
કારણ સાચું છે: પુરુષોમાં,આ સર્જિકલ પ્રક્રિયામાં શુક્રવાહિનીનો નાનો ભાગ કાપીને બાંધવામાં આવે છે,જેને વાસેક્ટોમી કહેવામાં આવે છે.
નિષ્કર્ષ: વાસેક્ટોમી એ સર્જિકલ પદ્ધતિનું એક ચોક્કસ ઉદાહરણ છે જે જનનકોષોના વહનને અવરોધે છે,તેથી કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી આપે છે.

(A) સહેલી એ રાસાયણિક રીતે સેન્ટક્રોમન (centchroman) છે.
તે લખનૌ,ભારત સ્થિત $CDRI$ (સેન્ટ્રલ ડ્રગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી બિન-સ્ટીરોઈડલ ગર્ભનિરોધક ગોળી છે.
તે અઠવાડિયામાં એકવાર લેવામાં આવે છે,જે તેને વાપરવા માટે અનુકૂળ બનાવે છે.
તેની આડઅસરો ખૂબ ઓછી છે અને ગર્ભનિરોધક ક્ષમતા ઘણી વધારે છે,જે મુખ્યત્વે ગર્ભાશયમાં ફલિત અંડકોષના સ્થાપનને અટકાવીને કાર્ય કરે છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે અને કારણ એ વિધાનની યોગ્ય સમજૂતી આપે છે.

(C) ગર્ભનિરોધકની શસ્ત્રક્રિયા પદ્ધતિઓ,જેને વંધ્યીકરણ (sterilization) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે જનનકોષોના વહનને અટકાવીને વધુ ગર્ભાવસ્થાને રોકવા માટેની અંતિમ પદ્ધતિઓ છે.
પુરુષોમાં,આને વાસેક્ટોમી (શુક્રવાહિનીને અવરોધવી) કહેવામાં આવે છે,અને સ્ત્રીઓમાં,તેને ટ્યુબેક્ટોમી (અંડવાહિનીને અવરોધવી) કહેવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિઓ જનનપિંડમાં જનનકોષો (શુક્રકોષો અથવા અંડકોષો) ના નિર્માણને અટકાવતી નથી; તેના બદલે,તેઓ જનનકોષોના વહન અથવા મિલનને અટકાવે છે.
તેથી,વિધાન સાચું છે,પરંતુ કારણ ખોટું છે.

(A) ખસીકરણમાં પ્રાથમિક જાતીય અંગો (પુરુષોમાં શુક્રપિંડ અથવા સ્ત્રીઓમાં અંડપિંડ) ને શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે,જે જનનકોષોના ઉત્પાદનને અટકાવે છે અને જાતીય અંતઃસ્ત્રાવોમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે.
જોકે તે ગર્ભાવસ્થાને અસરકારક રીતે અટકાવે છે,પરંતુ તેને ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિ તરીકે ગણવામાં આવતી નથી કારણ કે તે કાયમી વંધ્યીકરણનું કારણ બને છે અને અંતઃસ્ત્રાવી સંતુલનમાં મોટો ફેરફાર કરે છે,જેનાથી શારીરિક અને માનસિક આડઅસરો થઈ શકે છે.
વધુમાં,આદર્શ ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિની વ્યાખ્યામાં એવું છે કે તે વપરાશકર્તા માટે સરળ,ઉપલબ્ધ,અસરકારક અને પ્રતિવર્તી (reversible) હોવી જોઈએ,જેમાં કોઈ અથવા ન્યૂનતમ આડઅસરો હોય.
મહત્વની વાત એ છે કે,ગર્ભનિરોધક વપરાશકર્તાની જાતીય ઈચ્છા,કામના કે જાતીય કૃત્યમાં દખલ ન કરતું હોવું જોઈએ.
ખસીકરણ જાતીય અંતઃસ્ત્રાવોના કાયમી નુકસાનનું કારણ બને છે અને જાતીય કાર્યને અસર કરે છે,તેથી આપેલ કારણ એ આદર્શ ગર્ભનિરોધક માટેના માપદંડો અંગેનું સાચું વિધાન છે અને તે સમજાવે છે કે શા માટે ખસીકરણ યોગ્ય વિકલ્પ નથી.

(C) સામયિક સંયમ એ ગર્ભનિરોધકની એક કુદરતી પદ્ધતિ છે જેમાં યુગલો માસિક ચક્રના $10$ થી $17$ દિવસ દરમિયાન સંભોગ કરવાનું ટાળે છે કારણ કે આ સમયગાળા દરમિયાન અંડપાત થવાની અપેક્ષા હોય છે.
આ સમયગાળાને 'ફળદ્રુપ ગાળો' (fertile period) અથવા 'અસુરક્ષિત ગાળો' (unsafe period) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે આ દરમિયાન ગર્ભધારણની શક્યતા સૌથી વધુ હોય છે.
તેથી,વિધાન સાચું છે,પરંતુ કારણ ખોટું છે કારણ કે તે આ સમયગાળાને 'સુરક્ષિત' ગણાવે છે.

(A) વિધાન $(A)$ સાચું છે: 'સહેલી' એ સેન્ટ્રલ ડ્રગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $(CDRI)$,લખનૌ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી બિન-સ્ટેરોઇડલ મુખ દ્વારા લેવાતી ગર્ભનિરોધક ગોળી છે.
કારણ $(R)$ સાચું છે: 'સહેલી' માં સેન્ટક્રોમન નામનું સંયોજન હોય છે,જે પ્રકૃતિમાં બિન-સ્ટેરોઇડલ છે.
'સહેલી' ની બિન-સ્ટેરોઇડલ પ્રકૃતિ એ જ કારણ છે કે તેને પરંપરાગત હોર્મોનલ (સ્ટેરોઇડલ) ગોળીઓ કરતા વધુ સુરક્ષિત વિકલ્પ માનવામાં આવે છે,તેથી કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(A) સર્જિકલ પદ્ધતિઓ,જેને વંધ્યીકરણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે વધુ ગર્ભાવસ્થાને રોકવા માટે વપરાતી અંતિમ પદ્ધતિઓ છે. આમાં પુરુષોમાં વાસેક્ટોમી (vasectomy) અને સ્ત્રીઓમાં ટ્યુબેક્ટોમી (tubectomy) નો સમાવેશ થાય છે.
આ પ્રક્રિયાઓ અત્યંત અસરકારક છે કારણ કે તે ગર્ભનિરોધક માટે કાયમી ઉકેલ પૂરો પાડે છે.
જો કે,તેની પુનઃપ્રાપ્તિ (reversibility) ખૂબ જ નબળી છે,જેનો અર્થ છે કે એકવાર આ પ્રક્રિયાઓ કરવામાં આવે પછી પ્રજનન ક્ષમતા પાછી મેળવવી મુશ્કેલ છે. તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ સમજાવે છે કે શા માટે આ પદ્ધતિઓને અંતિમ પદ્ધતિઓ માનવામાં આવે છે.