Gujarati

Rolling motion on horizontal Surface Questions in Gujarati

Class 11 Physics · System of Particles and Rotational Motion · Rolling motion on horizontal Surface

144+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 44 of 144 questions in Gujarati

101
EasyMCQ
શુદ્ધ ગબડતી ગતિ (pure rolling) ના કિસ્સામાં,$R$ ત્રિજ્યા ધરાવતી રીંગના બિંદુ $A$ નો વેગ કેટલો હશે?
Question diagram
A
$v_{cm}$
B
$\sqrt{2} v_{cm}$
C
$\frac{v_{cm}}{2}$
D
$2 v_{cm}$

Solution

(B) શુદ્ધ ગબડતી ગતિમાં,રીંગ પરના કોઈપણ બિંદુનો વેગ એ દ્રવ્યમાન કેન્દ્રના સ્થાનાંતરિત વેગ $(v_{cm})$ અને પરિભ્રમણને કારણે ઉદ્ભવતા સ્પર્શક વેગ $(v_{rot} = \omega R = v_{cm})$ નો સદિશ સરવાળો છે.
બિંદુ $A$ માટે,સ્થાનાંતરિત વેગ આડી દિશામાં જમણી તરફ $(v_{cm})$ છે,અને પરિભ્રમણીય વેગ શિરોલંબ દિશામાં ઉપરની તરફ $(v_{rot} = v_{cm})$ છે.
આ બંને વેગ સદિશો એકબીજાને લંબ હોવાથી,પરિણામી વેગ $v_{net}$ નીચે મુજબ મળે:
$v_{net} = \sqrt{v_{cm}^2 + v_{rot}^2} = \sqrt{v_{cm}^2 + v_{cm}^2} = \sqrt{2 v_{cm}^2} = \sqrt{2} v_{cm}$
Solution diagram
102
EasyMCQ
જ્યારે કોઈ પદાર્થ ખરબચડી સમક્ષિતિજ સપાટી પર સરક્યા વિના ગબડતો હોય,ત્યારે ઘર્ષણ દ્વારા થતું કાર્ય ........ હોય છે.
A
હંમેશા શૂન્ય
B
શૂન્ય હોઈ શકે
C
હંમેશા ધન
D
હંમેશા ઋણ

Solution

(A) બળ દ્વારા થતું કાર્ય $W = \vec{F} \cdot \vec{d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{F}$ એ બળ છે અને $\vec{d}$ એ બળ લાગતું હોય તે બિંદુનું સ્થાનાંતર છે.
સ્થિર સમક્ષિતિજ સપાટી પર શુદ્ધ ગબડતી ગતિ (સરક્યા વિના ગબડવું) ના કિસ્સામાં,પદાર્થનો સપાટી સાથેનો સંપર્ક બિંદુ ક્ષણિક રીતે સ્થિર હોય છે.
કારણ કે સંપર્ક બિંદુનો વેગ $0$ છે,તેથી સંપર્ક દરમિયાન તે બિંદુનું સ્થાનાંતર પણ $0$ થાય છે.
જે બિંદુ પર ઘર્ષણ બળ લાગે છે તેનું સ્થાનાંતર $0$ હોવાથી,સ્થિત ઘર્ષણ બળ દ્વારા થતું કાર્ય $0$ થાય છે.
103
MediumMCQ
$M$ દળ ધરાવતી તકતીના કેન્દ્ર પર $F$ બળ લગાડવામાં આવે છે. શુદ્ધ ગબડતી ગતિ (pure rolling) માટે સપાટીના ઘર્ષણાંકનું ન્યૂનતમ મૂલ્ય કેટલું હશે?
A
$\frac{F}{2 M g}$
B
$\frac{F}{3 M g}$
C
$\frac{2 F}{5 M g}$
D
$\frac{2 F}{7 M g}$

Solution

(B) શુદ્ધ ગબડતી ગતિ માટે,રેખીય પ્રવેગ $a$ અને કોણીય પ્રવેગ $\alpha$ વચ્ચેનો સંબંધ $a = r\alpha$ છે.
સ્થાનાંતરિત ગતિ માટે ન્યૂટનનો બીજો નિયમ લાગુ પાડતા:
$F - f = M a \quad \dots (1)$
દ્રવ્યમાન કેન્દ્રની સાપેક્ષે ટોર્કનું સમીકરણ લાગુ પાડતા:
$\tau = I \alpha$
$f r = (\frac{1}{2} M r^2) (\frac{a}{r})$
$f = \frac{1}{2} M a \quad \dots (2)$
સમીકરણ $(2)$ ને $(1)$ માં મૂકતા:
$F - \frac{1}{2} M a = M a$
$F = \frac{3}{2} M a \Rightarrow a = \frac{2 F}{3 M}$
હવે,ઘર્ષણ બળ $f$ શોધવા માટે $a$ ની કિંમત $(2)$ માં મૂકતા:
$f = \frac{1}{2} M (\frac{2 F}{3 M}) = \frac{F}{3}$
શુદ્ધ ગબડતી ગતિ માટે,ઘર્ષણ બળ $f \le \mu N$ હોવું જોઈએ,જ્યાં $N = Mg$.
$\frac{F}{3} \le \mu M g$
$\mu \ge \frac{F}{3 M g}$
આમ,ઘર્ષણાંકનું ન્યૂનતમ મૂલ્ય $\mu = \frac{F}{3 M g}$ છે.
Solution diagram
104
EasyMCQ
જ્યારે ગબડતી વસ્તુ લીસી આડી સપાટી પર પ્રવેશે છે,ત્યારે તે ............
A
ગબડવાનું ચાલુ રાખશે
B
સરકવાનું શરૂ કરશે
C
સ્થિર થઈ જશે
D
સરકવાની સાથે ગબડશે

Solution

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
જ્યારે કોઈ પદાર્થ સપાટી પર ગબડતો હોય,ત્યારે તે સ્થાનાંતરિત વેગ $v$ અને કોણીય વેગ $\omega$ બંને ધરાવે છે.
લીસી આડી સપાટી પર,પદાર્થના રેખીય અથવા કોણીય વેગમાનમાં ફેરફાર કરી શકે તેવું ટોર્ક કે બળ લગાડવા માટે કોઈ ઘર્ષણ હોતું નથી.
પદાર્થ પર કોઈ બાહ્ય ટોર્ક લાગતું ન હોવાથી,કોણીય વેગમાન સંરક્ષિત રહે છે.
તેથી,પદાર્થ તેની ગતિની સ્થિતિમાં કોઈ પણ ફેરફાર વગર તેના અચળ સ્થાનાંતરિત વેગ $v$ અને અચળ કોણીય વેગ $\omega$ સાથે ગબડવાનું ચાલુ રાખશે.
105
EasyMCQ
એક ભારે નક્કર ગોળાને $u$ જેટલા પ્રારંભિક વેગ સાથે આડી ખરબચડી સપાટી પર ગબડ્યા વગર ફેંકવામાં આવે છે. જ્યારે તે શુદ્ધ ગબડવાની ગતિ શરૂ કરે ત્યારે તેનો વેગ કેટલો હશે?
A
$\frac{3u}{5}$
B
$\frac{2u}{5}$
C
$\frac{5u}{7}$
D
$\frac{2u}{7}$

Solution

(C) જ્યારે ગોળાને ફેંકવામાં આવે છે,ત્યારે તે ઘર્ષણ બળ અનુભવે છે જે તેની ગતિનો વિરોધ કરે છે,જેના કારણે તેનો રેખીય વેગ ઘટે છે અને કોણીય વેગ વધે છે.
ઘર્ષણ બળ સંપર્ક બિંદુ પર લાગતું હોવાથી,જમીન પરના સંપર્ક બિંદુની સાપેક્ષમાં કોણીય વેગમાન સંરક્ષિત રહે છે.
સંપર્ક બિંદુની સાપેક્ષમાં પ્રારંભિક કોણીય વેગમાન: $L_i = m u r$.
જ્યારે શુદ્ધ ગબડવાની ગતિ શરૂ થાય (વેગ $v$ અને કોણીય વેગ $\omega = v/r$ પર) ત્યારે અંતિમ કોણીય વેગમાન: $L_f = m v r + I \omega = m v r + (\frac{2}{5} m r^2)(\frac{v}{r}) = m v r + \frac{2}{5} m v r = \frac{7}{5} m v r$.
$L_i = L_f$ ને સરખાવતા:
$m u r = \frac{7}{5} m v r$.
$v$ માટે ઉકેલતા:
$u = \frac{7}{5} v \implies v = \frac{5u}{7}$.
106
EasyMCQ
$R$ ત્રિજ્યાનું એક પૈડું જમીન પર $v$ જેટલા સમાન વેગથી ગબડે છે. પૈડાના સૌથી ઉપરના બિંદુનો સૌથી નીચેના બિંદુની સાપેક્ષમાં પ્રવેગ કેટલો થાય?
Question diagram
A
$\frac{v^2}{R}$
B
$\frac{2v^2}{R}$
C
$\frac{v^2}{2R}$
D
$\frac{4v^2}{R}$

Solution

(B) જ્યારે પૈડું તેના દ્રવ્યમાન કેન્દ્રના સમાન વેગ $v$ થી ગબડતું હોય,ત્યારે દ્રવ્યમાન કેન્દ્રનો પ્રવેગ $a_{CM} = 0$ થાય છે.
પૈડાની ધાર પરના દરેક બિંદુનો કેન્દ્ર તરફનો કેન્દ્રગામી પ્રવેગ $a_c = \frac{v^2}{R}$ હોય છે.
ધારો કે સૌથી ઉપરનું બિંદુ $A$ છે અને સૌથી નીચેનું બિંદુ $B$ છે.
બિંદુ $A$ નો પ્રવેગ $\vec{a}_A = \frac{v^2}{R}$ (કેન્દ્ર તરફ નીચેની દિશામાં) છે.
બિંદુ $B$ નો પ્રવેગ $\vec{a}_B = \frac{v^2}{R}$ (કેન્દ્ર તરફ ઉપરની દિશામાં) છે.
બિંદુ $B$ ની સાપેક્ષમાં બિંદુ $A$ નો સાપેક્ષ પ્રવેગ $\vec{a}_{AB} = \vec{a}_A - \vec{a}_B$ થાય.
નીચેની દિશાને ધન લેતા,$\vec{a}_A = \frac{v^2}{R}$ અને $\vec{a}_B = -\frac{v^2}{R}$ મળે.
તેથી,$\vec{a}_{AB} = \frac{v^2}{R} - (-\frac{v^2}{R}) = \frac{2v^2}{R}$.
આમ,સાપેક્ષ પ્રવેગનું મૂલ્ય $\frac{2v^2}{R}$ થાય છે.
107
MediumMCQ
એક ડિસ્ક આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ અચળ કોણીય વેગ સાથે એક લીસી સ્થિર સપાટી પર શુદ્ધ ગબડતી ગતિ (pure rolling) કરી રહી છે. કોઈપણ ક્ષણે,ડિસ્કના સૌથી નીચેના બિંદુ માટે -
Question diagram
A
વેગ $v$ છે,પ્રવેગ શૂન્ય છે
B
વેગ શૂન્ય છે,પ્રવેગ શૂન્ય છે
C
વેગ $v$ છે,પ્રવેગ $v^2/R$ છે
D
વેગ શૂન્ય છે,પ્રવેગ $v^2/R$ છે

Solution

(D) સાચો વિકલ્પ $(d)$ છે.
જેમ કે ડિસ્ક સંયુક્ત પરિભ્રમણ અને સ્થાનાંતર ગતિમાં છે,ડિસ્કના દરેક બિંદુ પાસે સ્થાનાંતરિત વેગ $v$ (આગળની દિશામાં) અને સ્પર્શકીય વેગ $v = R\omega$ (પરિભ્રમણને કારણે) હોય છે.
ડિસ્કના સૌથી નીચેના બિંદુ માટે:
$1$. ચોખ્ખો વેગ $v_{\text{net}} = v - R\omega$ છે. શુદ્ધ ગબડતી ગતિ હોવાથી,$v = R\omega$,તેથી $v_{\text{net}} = v - v = 0$.
$2$. ફરતી વસ્તુ પરના કોઈપણ બિંદુનો પ્રવેગ બે ઘટકો ધરાવે છે: સ્પર્શકીય પ્રવેગ $(a_t)$ અને કેન્દ્રગામી પ્રવેગ $(a_c)$.
- કોણીય વેગ $\omega$ અચળ હોવાથી,સ્પર્શકીય પ્રવેગ $a_t = R\alpha = 0$ થાય છે.
- કેન્દ્રગામી પ્રવેગ $a_c = v^2/R$ છે જે ડિસ્કના કેન્દ્ર તરફ હોય છે.
- આમ,સૌથી નીચેના બિંદુનો કુલ પ્રવેગ $a = a_c + a_t = v^2/R + 0 = v^2/R$ છે,જે ડિસ્કના કેન્દ્ર તરફ હોય છે.
Solution diagram
108
MediumMCQ
$500\,g$ દળ ધરાવતો એક સમાન ગોળો સમતલ સપાટી પર સરક્યા વિના ગબડે છે,જેથી તેનું કેન્દ્ર $0.02\,m/s$ ની ઝડપે ગતિ કરે છે. ગબડતા ગોળાની કુલ ગતિઊર્જા ($J$ માં) કેટલી હશે?
A
$1.4 \times 10^{-4}\,J$
B
$0.75 \times 10^{-3}\,J$
C
$5.75 \times 10^{-3}\,J$
D
$4.9 \times 10^{-5}\,J$

Solution

(A) ગબડતા ગોળાની કુલ ગતિઊર્જા $(K)$ એ તેની સ્થાનાંતરિત ગતિઊર્જા અને ચાકગતિઊર્જાનો સરવાળો છે.
$K = K_{\text{trans}} + K_{\text{rot}} = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{2}I\omega^2$
ઘન ગોળા માટે,જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{2}{5}mR^2$ છે.
ગોળો સરક્યા વિના ગબડતો હોવાથી,$v = R\omega$,જેનો અર્થ છે કે $\omega = \frac{v}{R}$.
આ કિંમતોને ઊર્જાના સમીકરણમાં મૂકતા:
$K = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{2}(\frac{2}{5}mR^2)(\frac{v}{R})^2$
$K = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{5}mv^2 = \frac{7}{10}mv^2$
આપેલ છે: $m = 500\,g = 0.5\,kg$ અને $v = 0.02\,m/s$.
$K = \frac{7}{10} \times 0.5 \times (0.02)^2$
$K = 0.7 \times 0.5 \times 0.0004 = 0.35 \times 0.0004 = 0.00014\,J = 1.4 \times 10^{-4}\,J$.
109
MediumMCQ
$2\,kg$ દળનો એક નક્કર ગોળો સમક્ષિતિજ સપાટી પર $2240\,J$ ગતિઊર્જા સાથે શુદ્ધ ગબડતી ગતિ (pure rolling) કરે છે. ગોળાના દ્રવ્યમાન કેન્દ્રનો વેગ $..........\,m/s$ હશે.
A
$40$
B
$38$
C
$37$
D
$36$

Solution

(A) શુદ્ધ ગબડતી ગતિમાં પદાર્થની કુલ ગતિઊર્જા $(KE)$ એ તેની સ્થાનાંતરિત ગતિઊર્જા અને ચાકગતિઊર્જાનો સરવાળો છે.
$KE = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{2}I\omega^2$
નક્કર ગોળા માટે,તેના દ્રવ્યમાન કેન્દ્રને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{2}{5}mR^2$ છે.
શુદ્ધ ગબડતી ગતિ માટે,રેખીય વેગ $(v)$ અને કોણીય વેગ $(\omega)$ વચ્ચેનો સંબંધ $v = R\omega$ છે,એટલે કે $\omega = \frac{v}{R}$.
આ કિંમતોને ગતિઊર્જાના સમીકરણમાં મૂકતા:
$KE = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{2}(\frac{2}{5}mR^2)(\frac{v}{R})^2$
$KE = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{5}mv^2 = \frac{7}{10}mv^2$
અહીં $m = 2\,kg$ અને $KE = 2240\,J$ આપેલ છે:
$2240 = \frac{7}{10} \times 2 \times v^2$
$2240 = \frac{7}{5}v^2$
$v^2 = \frac{2240 \times 5}{7} = 320 \times 5 = 1600$
$v = \sqrt{1600} = 40\,m/s$.
110
DifficultMCQ
$0.5\,kg$ દળ અને $r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી એક સમાન તકતીને $t = 0\,s$ સમયે ખરબચડી સમક્ષિતિજ સપાટી પર $18\,m/s$ ના વેગથી ફેંકવામાં આવે છે. તે $t = 0\,s$ સમયે શુદ્ધ સરકતી ગતિ સાથે શરૂ થાય છે. $2\,s$ પછી તે શુદ્ધ ગબડતી ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે (આકૃતિ જુઓ). $2\,s$ પછી તકતીની કુલ ગતિઊર્જા $..............J$ હશે (આપેલ છે,ઘર્ષણાંક $0.3$ અને $g = 10\,m/s^2$).
Question diagram
A
$53$
B
$52$
C
$54$
D
$51$

Solution

(C) આપેલ છે: દળ $m = 0.5\,kg$,પ્રારંભિક વેગ $u = 18\,m/s$,ઘર્ષણાંક $\mu = 0.3$,$g = 10\,m/s^2$,સમય $t = 2\,s$.
ઘર્ષણને કારણે તકતીનો પ્રવેગ $a = -\mu g = -0.3 \times 10 = -3\,m/s^2$ છે.
$t = 2\,s$ સમયે દ્રવ્યમાન કેન્દ્રનો વેગ $v = u + at = 18 - 3 \times 2 = 12\,m/s$ છે.
શુદ્ધ ગબડતી ગતિ માટે,શરત $v = \omega r$ છે,તેથી $\omega = v/r$.
કુલ ગતિઊર્જા $KE$ એ સ્થાનાંતરિત અને ચાકગતિની ગતિઊર્જાનો સરવાળો છે:
$KE = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{2}I\omega^2$
તકતી માટે $I = \frac{1}{2}mr^2$ હોવાથી,આપણને મળે છે:
$KE = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{2}(\frac{1}{2}mr^2)(\frac{v}{r})^2 = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{4}mv^2 = \frac{3}{4}mv^2$.
કિંમતો મૂકતા:
$KE = \frac{3}{4} \times 0.5 \times (12)^2 = \frac{3}{4} \times 0.5 \times 144 = 3 \times 0.5 \times 36 = 54\,J$.
111
MediumMCQ
$1\,kg$ દળનો એક નક્કર ગોળો સમતલ સપાટી પર સરક્યા વિના ગબડે છે. તેની ગતિઊર્જા $7 \times 10^{-3}\,J$ છે. ગોળાના દ્રવ્યમાન કેન્દ્રની ઝડપ $.........\,cm\,s^{-1}$ છે.
A
$10$
B
$9$
C
$8$
D
$7$

Solution

(A) ગબડતી વસ્તુની કુલ ગતિઊર્જા એ તેની સ્થાનાંતરિત અને ચાકગતિઊર્જાનો સરવાળો છે: $K = \frac{1}{2} Mv^2 + \frac{1}{2} I\omega^2$.
નક્કર ગોળા માટે,તેના દ્રવ્યમાન કેન્દ્રને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{2}{5} MR^2$ છે.
ગોળો સરક્યા વિના ગબડતો હોવાથી,$\omega = \frac{v}{R}$ થાય.
આ કિંમતોને ઊર્જાના સમીકરણમાં મૂકતા: $K = \frac{1}{2} Mv^2 + \frac{1}{2} (\frac{2}{5} MR^2) (\frac{v}{R})^2 = \frac{1}{2} Mv^2 + \frac{1}{5} Mv^2 = \frac{7}{10} Mv^2$.
અહીં $K = 7 \times 10^{-3}\,J$ અને $M = 1\,kg$ આપેલ છે,તેથી $\frac{7}{10} (1) v^2 = 7 \times 10^{-3}$.
$v^2 = 10^{-2} \implies v = 0.1\,m/s$.
$cm/s$ માં રૂપાંતર કરતા: $v = 0.1 \times 100 = 10\,cm/s$.
112
MediumMCQ
ગબડતા ગોલીય કવચ (spherical shell) માટે,ચાકગતિ ઉર્જા અને કુલ ગતિ ઉર્જાનો ગુણોત્તર $\frac{x}{5}$ છે. $x$ નું મૂલ્ય ................ છે.
A
$4$
B
$6$
C
$8$
D
$2$

Solution

(D) પદાર્થની ચાકગતિ ઉર્જા $K_{\text{rot}} = \frac{1}{2} I \omega^2$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $I$ એ જડત્વની ચાકમાત્રા છે અને $\omega$ એ કોણીય વેગ છે.
ગોલીય કવચ માટે,તેના કેન્દ્રને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{2}{3} mR^2$ છે.
શુદ્ધ ગબડતી ગતિ માટે,$\omega = \frac{v}{R}$,તેથી $K_{\text{rot}} = \frac{1}{2} (\frac{2}{3} mR^2) (\frac{v}{R})^2 = \frac{1}{3} mv^2$.
કુલ ગતિ ઉર્જા $K_{\text{total}} = K_{\text{trans}} + K_{\text{rot}} = \frac{1}{2} mv^2 + \frac{1}{3} mv^2 = \frac{5}{6} mv^2$ છે.
ચાકગતિ ઉર્જા અને કુલ ગતિ ઉર્જાનો ગુણોત્તર $\frac{K_{\text{rot}}}{K_{\text{total}}} = \frac{\frac{1}{3} mv^2}{\frac{5}{6} mv^2} = \frac{1}{3} \times \frac{6}{5} = \frac{2}{5}$ થાય.
આપેલ છે કે ગુણોત્તર $\frac{x}{5}$ છે,તેથી $\frac{x}{5} = \frac{2}{5}$,જેનો અર્થ છે કે $x = 2$.
Solution diagram
113
MediumMCQ
એક ડિસ્ક સપાટી પર સરક્યા વગર ગબડી રહી છે. ડિસ્કની ત્રિજ્યા $R$ છે. $t=0$ સમયે,ડિસ્ક પરનું સૌથી ઉપરનું બિંદુ $A$ છે,જે આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે. જ્યારે ડિસ્ક અડધું પરિભ્રમણ પૂર્ણ કરે છે,ત્યારે બિંદુ $A$ નું તેના પ્રારંભિક સ્થાનથી સ્થાનાંતર કેટલું હશે?
Question diagram
A
$R \sqrt{\pi^2+4}$
B
$R \sqrt{\pi^2+1}$
C
$2 R$
D
$2 R \sqrt{1+4 \pi^2}$

Solution

(A) જ્યારે ડિસ્ક સરક્યા વગર ગબડે છે,ત્યારે ડિસ્કનું કેન્દ્ર કાપેલા ચાપની લંબાઈ જેટલું અંતર આગળ વધે છે. અડધા પરિભ્રમણ માટે,કેન્દ્ર $\pi R$ જેટલું આડું અંતર કાપે છે.
બિંદુ $A$,જે શરૂઆતમાં સૌથી ઉપર હતું,તે અડધા પરિભ્રમણ પછી ડિસ્કના તળિયે પહોંચે છે. બિંદુ $A$ નું શિરોલંબ સ્થાનાંતર ડિસ્કના વ્યાસ જેટલું એટલે કે $2R$ થાય છે.
બિંદુ $A$ નું આડું સ્થાનાંતર કેન્દ્ર દ્વારા કાપેલા અંતર જેટલું એટલે કે $\pi R$ થાય છે.
કુલ સ્થાનાંતર $d$ એ આડા અને શિરોલંબ સ્થાનાંતરનો સદિશ સરવાળો છે:
$d = \sqrt{(\text{આડું સ્થાનાંતર})^2 + (\text{શિરોલંબ સ્થાનાંતર})^2}$
$d = \sqrt{(\pi R)^2 + (2R)^2}$
$d = \sqrt{\pi^2 R^2 + 4R^2}$
$d = R \sqrt{\pi^2 + 4}$
Solution diagram
114
MediumMCQ
એક નક્કર ગોળો સમક્ષિતિજ સપાટી પર સરક્યા વિના ગબડી રહ્યો છે. જો ગોળાની પરિભ્રમણ અક્ષને અનુલક્ષીને કોણીય વેગમાન અને ગતિ કરતા ગોળાની કુલ ઉર્જાનો ગુણોત્તર $\pi: 22$ હોય,તો તેની કોણીય ઝડપનું મૂલ્ય $...........\,rad/s$ થશે.
A
$2$
B
$6$
C
$4$
D
$8$

Solution

(C) સરક્યા વિના ગબડતા નક્કર ગોળા માટે,પરિભ્રમણ અક્ષને અનુલક્ષીને કોણીય વેગમાન $L = I_{com}\omega = (\frac{2}{5}MR^2)\omega$ છે.
$V_{com} = R\omega$ હોવાથી,$L = \frac{2}{5}MR^2(\frac{V_{com}}{R}) = \frac{2}{5}MRV_{com}$ મળે.
કુલ ગતિ ઉર્જા $K = \frac{1}{2}I_{com}\omega^2 + \frac{1}{2}MV_{com}^2 = \frac{1}{2}(\frac{2}{5}MR^2)(\frac{V_{com}}{R})^2 + \frac{1}{2}MV_{com}^2 = \frac{1}{5}MV_{com}^2 + \frac{1}{2}MV_{com}^2 = \frac{7}{10}MV_{com}^2$ થાય.
ગુણોત્તર $\frac{L}{K} = \frac{\frac{2}{5}MRV_{com}}{\frac{7}{10}MV_{com}^2} = \frac{2}{5} \times \frac{10}{7} \times \frac{R}{V_{com}} = \frac{4}{7} \times \frac{R}{R\omega} = \frac{4}{7\omega}$ મળે.
આપેલ છે કે $\frac{L}{K} = \frac{\pi}{22}$,તેથી $\frac{4}{7\omega} = \frac{\pi}{22}$. જો $\pi \approx \frac{22}{7}$ લઈએ,તો $\frac{4}{7\omega} = \frac{22/7}{22} = \frac{1}{7}$ મળે.
આમ,$7\omega = 28$,જેનો અર્થ છે કે $\omega = 4\,rad/s$.
115
DifficultMCQ
$50 \,kg$ દળની એક નક્કર ગોળાકાર તકતી સમક્ષિતિજ સપાટી પર ગબડે છે જેથી તેના દ્રવ્યમાન કેન્દ્રની ઝડપ $0.4 \,m/s$ છે. તેને રોકવા માટે તકતી પર કરવામાં આવેલ કાર્યનું નિરપેક્ષ મૂલ્ય . . . . . . $J$ છે.
A
$3$
B
$4$
C
$5$
D
$6$

Solution

(D) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ, કરવામાં આવેલ કાર્ય $W$ એ ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર $\Delta KE$ જેટલું હોય છે.
તકતી ગબડતી હોવાથી, તેની કુલ ગતિઊર્જા $KE$ એ સ્થાનાંતરિત અને ચાકગતિઊર્જાનો સરવાળો છે: $KE = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{2}I\omega^2$.
નક્કર તકતી માટે, જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{1}{2}mR^2$ અને સરક્યા વિના ગબડતી હોવાથી, $\omega = \frac{v}{R}$.
આ કિંમતો મૂકતા, $KE = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{2}(\frac{1}{2}mR^2)(\frac{v}{R})^2 = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{4}mv^2 = \frac{3}{4}mv^2$.
અહીં $m = 50 \,kg$ અને $v = 0.4 \,m/s$ આપેલ છે, તેથી પ્રારંભિક ગતિઊર્જા $KE_i = \frac{3}{4} \times 50 \times (0.4)^2 = \frac{3}{4} \times 50 \times 0.16 = 0.75 \times 8 = 6 \,J$.
તકતીને રોકવા માટે, અંતિમ ગતિઊર્જા $KE_f = 0$ થાય.
આમ, $W = KE_f - KE_i = 0 - 6 = -6 \,J$.
કાર્યનું નિરપેક્ષ મૂલ્ય $|W| = 6 \,J$ છે.
116
DifficultMCQ
એક પોલો ગોળો સમતલ સપાટી પર તેની સંમિતિની ધરીની આસપાસ ગબડી રહ્યો છે. તેની ચાકગતિ ઉર્જા અને કુલ ગતિ ઉર્જાનો ગુણોત્તર $\frac{x}{5}$ છે. $x$ નું મૂલ્ય . . . . . . છે.
A
$2$
B
$5$
C
$4$
D
$3$

Solution

(A) સરક્યા વિના ગબડતા પોલા ગોળા માટે,તેની સંમિતિની ધરીને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{2}{3} mR^2$ છે.
ચાકગતિ ઉર્જા $K_{rot} = \frac{1}{2} I \omega^2 = \frac{1}{2} (\frac{2}{3} mR^2) \omega^2 = \frac{1}{3} mR^2 \omega^2$ છે.
કુલ ગતિ ઉર્જા $K_{total} = K_{rot} + K_{trans} = \frac{1}{2} I \omega^2 + \frac{1}{2} mv^2$ છે.
$v = R\omega$ હોવાથી,$K_{total} = \frac{1}{2} (\frac{2}{3} mR^2) \omega^2 + \frac{1}{2} m(R\omega)^2 = \frac{1}{3} mR^2 \omega^2 + \frac{1}{2} mR^2 \omega^2 = (\frac{2+3}{6}) mR^2 \omega^2 = \frac{5}{6} mR^2 \omega^2$ થાય.
ચાકગતિ ઉર્જા અને કુલ ગતિ ઉર્જાનો ગુણોત્તર $\frac{K_{rot}}{K_{total}} = \frac{\frac{1}{3} mR^2 \omega^2}{\frac{5}{6} mR^2 \omega^2} = \frac{1}{3} \times \frac{6}{5} = \frac{2}{5}$ છે.
આને $\frac{x}{5}$ સાથે સરખાવતા,આપણને $x = 2$ મળે છે.
117
MediumMCQ
બળદગાડાનું એક પૈડું આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ સપાટ રસ્તા પર ગબડી રહ્યું છે. જો તેની રેખીય ઝડપ દર્શાવેલ દિશામાં $v$ હોય,તો નીચેનામાંથી કયો વિકલ્પ સાચો છે ($P$ અને $Q$ એ પૈડા પરના અનુક્રમે સૌથી ઉપરના અને સૌથી નીચેના બિંદુઓ છે)?
Question diagram
A
બિંદુ $P$ એ બિંદુ $Q$ કરતા ઝડપથી ગતિ કરે છે
B
બંને બિંદુઓ $P$ અને $Q$ સમાન ઝડપથી ગતિ કરે છે
C
બિંદુ $P$ ની ઝડપ શૂન્ય છે
D
બિંદુ $P$ એ બિંદુ $Q$ કરતા ધીમી ગતિ કરે છે

Solution

(A) શુદ્ધ ગબડતી ગતિના કિસ્સામાં,પૈડાની ધાર પરના કોઈપણ બિંદુનો વેગ એ દ્રવ્યમાન કેન્દ્રના સ્થાનાંતરિત વેગ $(v)$ અને પરિભ્રમણને કારણે ઉદ્ભવતા સ્પર્શકીય વેગ $(v = r\omega)$ નો સદિશ સરવાળો છે.
સૌથી ઉપરના બિંદુ $P$ માટે,સ્થાનાંતરિત વેગ અને પરિભ્રમણ વેગ બંને એક જ દિશામાં હોય છે. તેથી,પરિણામી વેગ $v + v = 2v$ થાય છે.
સૌથી નીચેના બિંદુ $Q$ માટે,સ્થાનાંતરિત વેગ આગળની દિશામાં $(v)$ અને પરિભ્રમણ વેગ પાછળની દિશામાં $(v)$ હોય છે. તેથી,પરિણામી વેગ $v - v = 0$ થાય છે.
આમ,બિંદુ $P$ નો વેગ $2v$ છે અને બિંદુ $Q$ નો વેગ $0$ છે,તેથી બિંદુ $P$ એ બિંદુ $Q$ કરતા વધુ ઝડપથી ગતિ કરે છે.
Solution diagram
118
DifficultMCQ
એક ગોળો સ્થિર સમક્ષિતિજ સપાટી પર સરક્યા વિના ગબડી રહ્યો છે. આકૃતિમાં,$A$ એ સંપર્ક બિંદુ છે,$B$ એ ગોળાનું કેન્દ્ર છે અને $C$ એ તેનું સૌથી ઉપરનું બિંદુ છે. તો,
$(A)$ $\vec{V}_C-\vec{V}_A=2(\vec{V}_B-\vec{V}_C)$
$(B)$ $\vec{V}_C-\vec{V}_B=\vec{V}_B-\vec{V}_A$
$(C)$ $|\vec{V}_C-\vec{V}_A|=2|\vec{V}_B-\vec{V}_C|$
$(D)$ $|\vec{V}_C-\vec{V}_A|=4|\vec{V}_B|$
Question diagram
A
$(B, C)$
B
$(B, D)$
C
$(A, C)$
D
$(A, D)$

Solution

(C) ધારો કે $\vec{V}_0$ એ ગોળાના કેન્દ્રનો વેગ છે. સ્થિર સમક્ષિતિજ સપાટી પર સરક્યા વિના ગબડતા ગોળા માટે:
$\vec{V}_A = 0$ (સંપર્ક બિંદુનો વેગ)
$\vec{V}_B = \vec{V}_0$ (કેન્દ્રનો વેગ)
$\vec{V}_C = 2\vec{V}_0$ (સૌથી ઉપરના બિંદુનો વેગ)
હવે,આપેલા વિકલ્પોનું મૂલ્યાંકન કરીએ:
વિકલ્પ $(B)$ માટે: $\vec{V}_C - \vec{V}_B = 2\vec{V}_0 - \vec{V}_0 = \vec{V}_0$ અને $\vec{V}_B - \vec{V}_A = \vec{V}_0 - 0 = \vec{V}_0$. તેથી,$\vec{V}_C - \vec{V}_B = \vec{V}_B - \vec{V}_A$ સાચું છે.
વિકલ્પ $(C)$ માટે: $|\vec{V}_C - \vec{V}_A| = |2\vec{V}_0 - 0| = 2|\vec{V}_0|$ અને $2|\vec{V}_B - \vec{V}_C| = 2|\vec{V}_0 - 2\vec{V}_0| = 2|-\vec{V}_0| = 2|\vec{V}_0|$. તેથી,$|\vec{V}_C - \vec{V}_A| = 2|\vec{V}_B - \vec{V}_C|$ સાચું છે.
તેથી,$(B)$ અને $(C)$ બંને સાચા વિધાનો છે.
Solution diagram
119
AdvancedMCQ
$2 \ kg$ દળ અને $0.5 \ m$ ત્રિજ્યા ધરાવતી એક રીંગને એક છોકરો લાકડી વડે આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ ધકેલે છે. લાકડી રીંગ પર $2 \ N$ નું બળ લગાડે છે અને તે $0.3 \ m/s^2$ ના પ્રવેગ સાથે સરક્યા વિના ગબડે છે. જમીન અને રીંગ વચ્ચેનો ઘર્ષણાંક એટલો વધારે છે કે હંમેશા ગબડવાની ગતિ થાય છે અને લાકડી તથા રીંગ વચ્ચેનો ઘર્ષણાંક $(P/10)$ છે. $P$ નું મૂલ્ય શોધો.
Question diagram
A
$8$
B
$6$
C
$4$
D
$2$

Solution

(C) ધારો કે $M = 2 \ kg$,$R = 0.5 \ m$,$a = 0.3 \ m/s^2$,અને $N = 2 \ N$ (લાકડી દ્વારા લાગતું બળ).
રીંગ માટે,કેન્દ્રની સાપેક્ષે જડત્વની ચાકમાત્રા $I = MR^2$ છે.
તે સરક્યા વિના ગબડતી હોવાથી,કોણીય પ્રવેગ $\alpha = a/R$ થાય.
ધારો કે $f_s$ એ જમીન દ્વારા લાગતું ઘર્ષણ છે અને $f_a$ એ લાકડી દ્વારા લાગતું ઘર્ષણ છે.
સ્થાનાંતરિત ગતિ માટે ન્યૂટનનો બીજો નિયમ લાગુ પાડતા: $N - f_s = Ma$.
$2 - f_s = 2 \times 0.3 = 0.6 \implies f_s = 1.4 \ N$.
રીંગના કેન્દ્રની સાપેક્ષે ટોર્કનું સમીકરણ લખતા: $(f_s - f_a)R = I\alpha$.
$(1.4 - f_a)R = (MR^2)(a/R) = MaR$.
$1.4 - f_a = Ma = 2 \times 0.3 = 0.6$.
$f_a = 1.4 - 0.6 = 0.8 \ N$.
લાકડી દ્વારા લાગતું ઘર્ષણ $f_a = \mu N$ છે,જ્યાં $\mu = P/10$.
$0.8 = (P/10) \times 2$.
$0.8 = P/5 \implies P = 4$.
Solution diagram
120
AdvancedMCQ
$20 \ cm$ વ્યાસ ધરાવતા એક નાના રોલરને $10 \ cm$ વ્યાસની ધરી છે. તે સમક્ષિતિજ સપાટી પર છે અને એક મીટર સ્કેલ તેની ધરી પર સમક્ષિતિજ રીતે એવી રીતે ગોઠવેલ છે કે સ્કેલની એક ધાર ધરીની ઉપર રહે. હવે સ્કેલને ધરી પર ધીમેથી ધકેલવામાં આવે છે જેથી તે ધરી પર સરક્યા વિના ગતિ કરે અને રોલર સરક્યા વિના ગબડવાનું શરૂ કરે. જ્યારે રોલર $50 \ cm$ અંતર કાપે,ત્યારે સ્કેલનું સ્થાન કેવું દેખાશે (આકૃતિઓ યોજનાબદ્ધ છે અને માપ પ્રમાણે દોરેલી નથી)-
Question diagram
A
Option A
B
Option B
C
Option C
D
Option D

Solution

(C) ધારો કે $R$ એ રોલરની ત્રિજ્યા છે અને $r$ એ ધરીની ત્રિજ્યા છે.
આપેલ છે: $2R = 20 \ cm \implies R = 10 \ cm$ અને $2r = 10 \ cm \implies r = 5 \ cm$.
રોલર જમીન પર સરક્યા વિના ગબડે તે માટે,રોલરના કેન્દ્રનો વેગ $V_{\text{center}} = \omega R$ છે,જ્યાં $\omega$ એ કોણીય વેગ છે.
ધરીની ઉપર રહેલા સ્કેલનો વેગ $V_{\text{scale}} = V_{\text{center}} + \omega r$ છે.
$\omega = \frac{V_{\text{center}}}{R}$ મૂકતા,આપણને મળે છે:
$V_{\text{scale}} = V_{\text{center}} + \left(\frac{V_{\text{center}}}{R}\right)r = V_{\text{center}} \left(1 + \frac{r}{R}\right)$.
$r = 5 \ cm$ અને $R = 10 \ cm$ આપેલ હોવાથી,$V_{\text{scale}} = V_{\text{center}} \left(1 + \frac{5}{10}\right) = 1.5 V_{\text{center}}$.
જો રોલર $t$ સમયમાં $d_{\text{roller}} = 50 \ cm$ અંતર કાપે,તો $V_{\text{center}} \cdot t = 50 \ cm$.
તે જ $t$ સમયમાં સ્કેલ દ્વારા કાપેલું અંતર $d_{\text{scale}} = V_{\text{scale}} \cdot t = 1.5 V_{\text{center}} \cdot t = 1.5 \times 50 \ cm = 75 \ cm$.
આમ,સ્કેલ જમીનની સાપેક્ષમાં $75 \ cm$ ખસે છે,જ્યારે રોલરનું કેન્દ્ર જમીનની સાપેક્ષમાં $50 \ cm$ ખસે છે. રોલરના કેન્દ્રની સાપેક્ષમાં સ્કેલનું સ્થાન કેન્દ્રથી $75 \ cm - 50 \ cm = 25 \ cm$ આગળ હશે.
121
AdvancedMCQ
સમય $t=0$ પર,$1 \text{ m}$ ત્રિજ્યાની એક તકતી સમક્ષિતિજ સપાટી પર $\alpha = \frac{2}{3} \text{ rad s}^{-2}$ ના કોણીય પ્રવેગ સાથે સરક્યા વિના ગબડવાનું શરૂ કરે છે. એક નાનો પથ્થર તકતી સાથે ચોંટેલો છે. $t=0$ સમયે,તે તકતી અને સપાટીના સંપર્ક બિંદુ પર છે. ત્યારબાદ,$t=\sqrt{\pi} \text{ s}$ સમયે,પથ્થર છૂટો પડે છે અને તકતી પરથી સ્પર્શકની દિશામાં ફેંકાય છે. સપાટીથી માપવામાં આવેલી પથ્થર દ્વારા પ્રાપ્ત મહત્તમ ઊંચાઈ ($\text{m}$ માં) $\frac{1}{2} + \frac{x}{10}$ છે. $x$ નું મૂલ્ય શોધો. [$\text{g}=10 \text{ m s}^{-2}$ લો.]
A
$0.20$
B
$0.30$
C
$0.52$
D
$0.60$

Solution

(C) $t=0$ સમયે,$\omega=0$. $t=\sqrt{\pi} \text{ s}$ સમયે,$\omega = \alpha t = \frac{2}{3} \sqrt{\pi} \text{ rad/s}$.
દ્રવ્યમાન કેન્દ્રનો રેખીય વેગ $v_{cm} = \omega R = \frac{2}{3} \sqrt{\pi} \times 1 = \frac{2}{3} \sqrt{\pi} \text{ m/s}$ છે.
તકતી દ્વારા ભ્રમણ કરેલ ખૂણો $\theta = \frac{1}{2} \alpha t^2 = \frac{1}{2} \times \frac{2}{3} \times (\sqrt{\pi})^2 = \frac{\pi}{3} = 60^{\circ}$ છે.
આ ક્ષણે,પથ્થર જમીનથી $y = R - R \cos \theta = 1 - \cos 60^{\circ} = 1 - 0.5 = 0.5 \text{ m}$ ની ઊંચાઈ પર છે.
જમીનની સાપેક્ષમાં પથ્થરનો વેગ એ દ્રવ્યમાન કેન્દ્રના વેગ અને દ્રવ્યમાન કેન્દ્રની સાપેક્ષમાં સ્પર્શીય વેગનો સદિશ સરવાળો છે. આ વેગનો ઉર્ધ્વ ઘટક $v_y = v_{cm} \sin \theta = (\frac{2}{3} \sqrt{\pi}) \sin 60^{\circ} = \frac{2}{3} \sqrt{\pi} \times \frac{\sqrt{3}}{2} = \frac{\sqrt{3\pi}}{3} \text{ m/s}$ છે.
છૂટા પડ્યા પછી પથ્થર દ્વારા પ્રાપ્ત વધારાની ઊંચાઈ $h = \frac{v_y^2}{2g} = \frac{(\frac{\sqrt{3\pi}}{3})^2}{2 \times 10} = \frac{3\pi / 9}{20} = \frac{\pi}{60} \text{ m}$ છે.
સપાટીથી કુલ મહત્તમ ઊંચાઈ $H = y + h = 0.5 + \frac{\pi}{60} = \frac{1}{2} + \frac{\pi/6}{10}$ છે.
$\frac{1}{2} + \frac{x}{10}$ સાથે સરખાવતા,આપણને $x = \frac{\pi}{6} \approx \frac{3.14}{6} \approx 0.523$ મળે છે. આમ,$x \approx 0.52$.
Solution diagram
122
MediumMCQ
એક નક્કર ગોળો સમક્ષિતિજ સપાટી પર સરક્યા વિના ગબડી રહ્યો છે. ગોળાના દ્રવ્યમાન કેન્દ્રની રેખીય ગતિઊર્જા અને ચાકગતિઊર્જાનો ગુણોત્તર કેટલો થાય $:$
A
$2/5$
B
$5/2$
C
$3/4$
D
$4/3$

Solution

(B) દ્રવ્યમાન કેન્દ્રની રેખીય ગતિઊર્જા $K_{linear} = \frac{1}{2} mv_{cm}^2$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ગોળાની ચાકગતિઊર્જા $K_{rotational} = \frac{1}{2} I \omega^2$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
નક્કર ગોળા માટે,તેના દ્રવ્યમાન કેન્દ્રને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{2}{5} mR^2$ છે.
ગોળો સરક્યા વિના ગબડતો હોવાથી,આપણી પાસે $v_{cm} = \omega R$ શરત છે.
આ કિંમતોને ગુણોત્તરમાં મૂકતા:
$\frac{K_{linear}}{K_{rotational}} = \frac{\frac{1}{2} mv_{cm}^2}{\frac{1}{2} (\frac{2}{5} mR^2) \omega^2} = \frac{mv_{cm}^2}{\frac{2}{5} m(v_{cm}^2)} = \frac{1}{2/5} = \frac{5}{2}$.
આમ,ગુણોત્તર $5/2$ છે.
123
DifficultMCQ
$20 \ kg$ દળ ધરાવતા એક નક્કર ગોળાના સૌથી ઉપરના બિંદુએ $49 \ N$ નું બળ સ્પર્શકની દિશામાં લગાડવામાં આવે છે,જે એક ખરબચડા સમક્ષિતિજ સમતલ પર રાખેલ છે. જો ગોળો સરક્યા વિના ગબડતો હોય,તો ગોળાના કેન્દ્રનો પ્રવેગ શોધો. ($m/s^2$ માં)
Question diagram
A
$3.5$
B
$0.35$
C
$2.5$
D
$0.25$

Solution

(A) ધારો કે $F = 49 \ N$ એ લગાડેલું બળ છે,$m = 20 \ kg$ એ નક્કર ગોળાનું દળ છે અને $r$ એ તેની ત્રિજ્યા છે.
નક્કર ગોળા માટે,તેના દ્રવ્યમાન કેન્દ્રને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I_{cm} = \frac{2}{5} mr^2$ છે.
સંપર્ક બિંદુ (નીચેનું બિંદુ) ને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = I_{cm} + mr^2 = \frac{2}{5} mr^2 + mr^2 = \frac{7}{5} mr^2$ થાય.
સંપર્ક બિંદુને અનુલક્ષીને ટોર્ક $\tau = F \times (2r)$ છે.
$\tau = I \alpha$ નો ઉપયોગ કરતા,આપણને મળે: $F \times 2r = (\frac{7}{5} mr^2) \alpha$.
$49 \times 2r = \frac{7}{5} \times 20 \times r^2 \times \alpha$.
$98r = 28r^2 \alpha$.
ગોળો સરક્યા વિના ગબડતો હોવાથી,કેન્દ્રનો રેખીય પ્રવેગ $a = r \alpha$ થાય,તેથી $\alpha = \frac{a}{r}$.
આ કિંમત સમીકરણમાં મૂકતા: $98r = 28r^2 (\frac{a}{r}) = 28ra$.
$98 = 28a$.
$a = \frac{98}{28} = 3.5 \ m/s^2$.
Solution diagram
124
MediumMCQ
એક પૈડું સમતલ સપાટી પર ગબડી રહ્યું છે. રીમના સૌથી ઉચ્ચતમ બિંદુ પર રહેલા કણની ઝડપ $8 \ m/s$ છે. પૈડાના કેન્દ્રની સપાટીએ રહેલા રીમના બિંદુ પર કણની ઝડપ કેટલી હશે?
A
$4 \sqrt{2} \ m/s$
B
$8 \ m/s$
C
$4 \ m/s$
D
$8 \sqrt{2} \ m/s$

Solution

(A) સમતલ સપાટી પર ગબડતા પૈડા માટે,સૌથી ઉચ્ચતમ બિંદુ $B$ નો વેગ $V_B = 2v$ છે,જ્યાં $v$ એ દ્રવ્યમાન કેન્દ્રનો વેગ છે.
આપેલ છે કે $V_B = 8 \ m/s$,તેથી $2v = 8 \ m/s$,જેનો અર્થ છે કે $v = 4 \ m/s$.
તળિયે રહેલું બિંદુ $A$ એ તત્કાલીન પરિભ્રમણ કેન્દ્ર છે.
રીમ પરના કોઈપણ બિંદુ $P$ નો વેગ $V_P = \omega r_P$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $r_P$ એ તત્કાલીન કેન્દ્ર $A$ થી અંતર છે.
કેન્દ્ર $C$ ની સપાટી પર રહેલા બિંદુ $P$ માટે,અંતર $AP = \sqrt{R^2 + R^2} = R\sqrt{2}$ છે,જ્યાં $R$ એ પૈડાની ત્રિજ્યા છે.
કારણ કે $v = \omega R$,તેથી $\omega = v/R$.
આમ,$V_P = (v/R) \times (R\sqrt{2}) = v\sqrt{2}$.
$v = 4 \ m/s$ મૂકતા,આપણને $V_P = 4\sqrt{2} \ m/s$ મળે છે.
Solution diagram
125
MediumMCQ
નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું નથી?
A
જમીન પર શુદ્ધ ગબડતી ગતિ દરમિયાન સંપર્ક બિંદુની ત્વરિત ઝડપ શૂન્ય હોય છે.
B
જમીન પર શુદ્ધ ગબડતી ગતિ દરમિયાન સંપર્ક બિંદુનો ત્વરિત પ્રવેગ શૂન્ય હોય છે.
C
જમીન પર શુદ્ધ ગબડતી ગતિ માટે ઘર્ષણ વિરુદ્ધ થયેલું કાર્ય શૂન્ય હોય છે.
D
સંપૂર્ણપણે ઘર્ષણરહિત ઢળતી સપાટી પર નીચે તરફ ગતિ કરતું પૈડું સપાટી પર લપસશે પણ ગબડશે નહીં.

Solution

(B) ગબડતી વસ્તુને જમીન સાથેના સંપર્ક બિંદુમાંથી પસાર થતી ધરીની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતી કલ્પી શકાય છે.
તેથી,સંપર્ક બિંદુની ત્વરિત ઝડપ શૂન્ય હોય છે.
આમ,વિધાન $A$ સાચું છે.
જેમ કે પદાર્થ પરિભ્રમણ કરી રહ્યો છે,સંપર્ક બિંદુ પાસે પદાર્થના કેન્દ્ર તરફ નિર્દેશિત કેન્દ્રગામી પ્રવેગ હોય છે,તેથી તેનો ત્વરિત પ્રવેગ શૂન્ય હોતો નથી.
તેથી,વિધાન $B$ ખોટું છે.
જમીન પર સંપૂર્ણ ગબડતી ગતિમાં,સંપર્ક બિંદુનો વેગ શૂન્ય હોય છે.
કારણ કે સંપર્ક બિંદુ જમીનની સાપેક્ષમાં ખસતું નથી,તેથી ઘર્ષણ વિરુદ્ધ થયેલું કાર્ય શૂન્ય હોય છે.
આમ,વિધાન $C$ સાચું છે.
ઢળતી સપાટી પર ઘર્ષણની ગેરહાજરીમાં ગબડતી ગતિ થઈ શકતી નથી કારણ કે ઘર્ષણ બળ જ જરૂરી ટોર્ક પૂરું પાડે છે જે પદાર્થને ગબડાવે છે.
જ્યારે ઢળતી સપાટી સંપૂર્ણપણે લીસી હોય,ત્યારે પૈડું તેના વજનની અસર હેઠળ ફક્ત લપસશે.
તેથી,વિધાન $D$ સાચું છે.
126
EasyMCQ
$1 \ m$ ત્રિજ્યા ધરાવતું એક પૈડું સમતલ સપાટી પર $180^{\circ}$ જેટલું ફરે છે. શરૂઆતમાં સપાટીના સંપર્કમાં રહેલા પૈડાના બિંદુનું સ્થાનાંતરનું મૂલ્ય કેટલું હશે?
A
$2 \pi$
B
$\pi$
C
$\sqrt{\pi^2+4}$
D
$3 \pi$

Solution

(C) અડધા પરિભ્રમણમાં પૈડા દ્વારા કાપેલું અંતર $d = \frac{C}{2} = \frac{2 \pi r}{2} = \pi r$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $C$ એ પૈડાનો પરિઘ છે.
અડધા પરિભ્રમણ પછી,શરૂઆતમાં સપાટીના સંપર્કમાં રહેલું બિંદુ (બિંદુ $A$) પૈડાની ટોચ પર (બિંદુ $B$) પહોંચે છે.
પૈડાના કેન્દ્ર દ્વારા કાપેલું આડું અંતર $\pi r$ છે અને બિંદુનું ઊભું સ્થાનાંતર પૈડાના વ્યાસ જેટલું એટલે કે $2r$ છે.
સ્થાનાંતર સદિશ $AB$ માટે પાયથાગોરસના પ્રમેયનો ઉપયોગ કરતા:
$AB = \sqrt{(\text{આડું અંતર})^2 + (\text{ઊભું અંતર})^2}$
$AB = \sqrt{(\pi r)^2 + (2r)^2} = r \sqrt{\pi^2 + 4}$
અહીં $r = 1 \ m$ આપેલ હોવાથી,સ્થાનાંતરનું મૂલ્ય $AB = \sqrt{\pi^2 + 4} \ m$ થશે.
Solution diagram
127
MediumMCQ
એક રીંગ અને એક ડિસ્ક સમાન રેખીય વેગ સાથે સરક્યા વિના સમક્ષિતિજ સપાટી પર ગબડે છે. જો બંનેનું દળ સમાન હોય અને રીંગની કુલ ગતિઊર્જા $6 \ J$ હોય,તો ડિસ્કની કુલ ગતિઊર્જા કેટલી હશે ($/2 \ J$ માં)?
A
$3$
B
$5$
C
$7$
D
$9$

Solution

(D) સરક્યા વિના ગબડતા પદાર્થની કુલ ગતિઊર્જા $K.E. = \frac{1}{2} Mv^2 + \frac{1}{2} I\omega^2 = \frac{1}{2} Mv^2 (1 + \frac{k^2}{R^2})$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
રીંગ માટે,ચક્રાવર્તનની ત્રિજ્યા $k = R$ છે,તેથી $K.E._{\text{ring}} = \frac{1}{2} Mv^2 (1 + 1) = Mv^2$.
આપેલ છે કે $K.E._{\text{ring}} = 6 \ J$,તેથી $Mv^2 = 6 \ J$.
ડિસ્ક માટે,જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{1}{2} MR^2$ છે,તેથી $k^2 = \frac{1}{2} R^2$.
$K.E._{\text{disc}} = \frac{1}{2} Mv^2 (1 + \frac{1}{2}) = \frac{1}{2} Mv^2 (\frac{3}{2}) = \frac{3}{4} Mv^2$.
ડિસ્કના સમીકરણમાં $Mv^2 = 6 \ J$ મૂકતા:
$K.E._{\text{disc}} = \frac{3}{4} \times 6 = \frac{18}{4} = 4.5 \ J = \frac{9}{2} \ J$.
128
DifficultMCQ
$2 \ cm$ ત્રિજ્યાનું એક પૈડું સમક્ષિતિજ સપાટી પર સ્થિર છે. પૈડાની પરિઘ પરનો એક બિંદુ $P$ સમક્ષિતિજ સપાટીના સંપર્કમાં છે. જ્યારે પૈડું સપાટી પર સરક્યા વિના ગબડે છે,ત્યારે અડધા પરિભ્રમણ પછી બિંદુ $P$ નું સ્થાનાંતર કેટલું હશે?
A
$2(\pi^{2}+4)^{1/2} \ cm$
B
$(\pi^{2}+4)^{1/2} \ cm$
C
$2(\pi^{2}+2)^{1/2} \ cm$
D
$(\pi^{2}+2)^{1/2} \ cm$

Solution

(A) ધારો કે પૈડાની ત્રિજ્યા $R = 2 \ cm$ છે.
શરૂઆતમાં,બિંદુ $P$ ઉગમબિંદુ $(0, 0)$ પર છે.
અડધા પરિભ્રમણ પછી,પૈડાનું કેન્દ્ર પરિઘના અડધા જેટલા અંતરે એટલે કે $\pi R$ જેટલું આગળ વધે છે.
કેન્દ્રનું નવું સ્થાન $(\pi R, R)$ છે.
અડધા પરિભ્રમણ પછી,બિંદુ $P$ પૈડાના નીચેના ભાગથી ઉપરના ભાગ પર જાય છે.
બિંદુ $P$ ના નવા યામ $(\pi R, 2R)$ થશે.
સ્થાનાંતર $d$ એ પ્રારંભિક સ્થાન $(0, 0)$ અને અંતિમ સ્થાન $(\pi R, 2R)$ વચ્ચેનું અંતર છે.
અંતરના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા: $d = \sqrt{(\pi R - 0)^2 + (2R - 0)^2} = \sqrt{\pi^2 R^2 + 4R^2} = R\sqrt{\pi^2 + 4}$.
$R = 2 \ cm$ મૂકતા: $d = 2\sqrt{\pi^2 + 4} \ cm$ અથવા $2(\pi^2 + 4)^{1/2} \ cm$.
129
MediumMCQ
$2 \ kg$ દળનો એક નક્કર ગોળો $6 \ m \ s^{-1}$ ના વેગથી ઘર્ષણરહિત સમક્ષિતિજ સપાટી પર ગબડી રહ્યો છે. તે એક આદર્શ સ્પ્રિંગના મુક્ત છેડા સાથે અથડાય છે જેનો બીજો છેડો જડિત છે. સ્પ્રિંગમાં ઉત્પન્ન થતું મહત્તમ સંકોચન કેટલું હશે ($m$ માં)? (સ્પ્રિંગનો બળ અચળાંક $= 36 \ N \ m^{-1}$)
A
$1.4$
B
$2.8$
C
$0.7$
D
$1.0$

Solution

(C) ગબડતા નક્કર ગોળાની કુલ ગતિઊર્જા એ તેની સ્થાનાંતરિત અને ચાકગતિઊર્જાનો સરવાળો છે.
$KE_{total} = \frac{1}{2} m V^2 + \frac{1}{2} I \omega^2$
નક્કર ગોળા માટે,જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{2}{5} m r^2$ અને ગબડવાની શરત $V = r \omega$ છે.
$KE_{total} = \frac{1}{2} m V^2 + \frac{1}{2} (\frac{2}{5} m r^2) (\frac{V}{r})^2 = \frac{1}{2} m V^2 + \frac{1}{5} m V^2 = \frac{7}{10} m V^2$.
જ્યારે ગોળો સ્પ્રિંગને મહત્તમ અંતર $x$ સુધી સંકોચે છે,ત્યારે તેની તમામ ગતિઊર્જા સ્પ્રિંગની સ્થિતિઊર્જામાં રૂપાંતરિત થાય છે $(U = \frac{1}{2} k x^2)$.
$\frac{1}{2} k x^2 = \frac{7}{10} m V^2$
$x^2 = \frac{14}{10} \frac{m V^2}{k} = \frac{1.4 \times 2 \times 6^2}{36} = \frac{1.4 \times 2 \times 36}{36} = 2.8$.
$x = \sqrt{2.8} \approx 1.67 \ m$.
130
MediumMCQ
એક રીંગ અને એક ડિસ્ક સમાન રેખીય વેગ સાથે સમક્ષિતિજ સપાટી પર સરક્યા વિના ગબડે છે. જો બંનેનું દળ સમાન હોય અને રીંગની કુલ ગતિઊર્જા $4 \ J$ હોય,તો ડિસ્કની કુલ ગતિઊર્જા કેટલી હશે ($J$ માં)?
A
$3$
B
$4$
C
$5$
D
$6$

Solution

(A) સરક્યા વિના ગબડતા પદાર્થની કુલ ગતિઊર્જા $(K.E.)$ નું સૂત્ર $K.E. = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{2}I\omega^2$ છે.
પદાર્થ સરક્યા વિના ગબડતો હોવાથી,$v = R\omega$,તેથી $\omega^2 = \frac{v^2}{R^2}$ થાય.
રીંગ માટે,જડત્વની ચાકમાત્રા $I_{ring} = mR^2$ છે. તેથી,$K.E._{ring} = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{2}(mR^2)(\frac{v^2}{R^2}) = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{2}mv^2 = mv^2$.
આપેલ છે કે $K.E._{ring} = 4 \ J$,તેથી $mv^2 = 4 \ J$ મળે.
ડિસ્ક માટે,જડત્વની ચાકમાત્રા $I_{disc} = \frac{1}{2}mR^2$ છે. તેથી,$K.E._{disc} = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{2}(\frac{1}{2}mR^2)(\frac{v^2}{R^2}) = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{4}mv^2 = \frac{3}{4}mv^2$.
$mv^2 = 4 \ J$ કિંમત મૂકતા,$K.E._{disc} = \frac{3}{4} \times 4 \ J = 3 \ J$ મળે.
131
DifficultMCQ
આકૃતિમાં $E$ અને $v_{cm}$ એ $1 \ kg$ દળ ધરાવતા પદાર્થની શુદ્ધ ગબડતી ગતિ (pure rolling) માટે કુલ ઉર્જા અને દ્રવ્યમાન કેન્દ્રની ઝડપ દર્શાવે છે. આ પદાર્થ કયો છે?
Question diagram
A
ગોળો
B
રિંગ
C
તકતી (disc)
D
પોલો નળાકાર

Solution

(C) શુદ્ધ ગબડતી ગતિમાં પદાર્થની કુલ ગતિ ઉર્જા નીચે મુજબ આપવામાં આવે છે:
$E = \frac{1}{2} m v_{cm}^{2} \left(1 + \frac{k^{2}}{R^{2}}\right)$
જ્યાં $k$ એ ચક્રાવર્તન ત્રિજ્યા છે,$R$ એ ત્રિજ્યા છે અને $m$ એ પદાર્થનું દળ છે.
આપેલ છે કે $m = 1 \ kg$,તેથી સમીકરણ આ મુજબ બનશે:
$\frac{E}{v_{cm}^{2}} = \frac{1}{2} \left(1 + \frac{k^{2}}{R^{2}}\right) \quad ...(i)$
આપેલ આલેખ પરથી,રેખાનો ઢાળ $\frac{E}{v_{cm}^{2}} = \frac{3}{4}$ છે.
આ કિંમતને સમીકરણ $(i)$ માં મૂકતા:
$\frac{3}{4} = \frac{1}{2} \left(1 + \frac{k^{2}}{R^{2}}\right)$
$\frac{3}{2} = 1 + \frac{k^{2}}{R^{2}}$
$\frac{k^{2}}{R^{2}} = \frac{3}{2} - 1 = \frac{1}{2}$
આપણે જાણીએ છીએ કે તકતી (disc) માટે જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{1}{2} m R^{2}$ છે,તેથી $k^{2} = \frac{1}{2} R^{2}$,જેનો અર્થ છે કે $\frac{k^{2}}{R^{2}} = \frac{1}{2}$.
આમ,આપેલ પદાર્થ તકતી (disc) છે.
132
EasyMCQ
$R$ ત્રિજ્યા અને દ્રવ્યમાન કેન્દ્રમાંથી પસાર થતી અક્ષને અનુલક્ષીને $K$ ચક્રાવર્તન ત્રિજ્યા ધરાવતો એક સમાન ઘન ગોળો સરક્યા વિના ગબડે છે. તો તેની કુલ ઊર્જાનો કેટલો ભાગ તેની ચાકગતિ સાથે સંકળાયેલ હશે?
A
$\frac{K^2+R^2}{K^2}$
B
$\frac{K^2}{R^2}$
C
$\frac{K^2}{K^2+R^2}$
D
$\frac{R^2}{K^2+R^2}$

Solution

(C) શુદ્ધ ગબડતી ગતિમાં,કુલ ગતિઊર્જા એ સ્થાનાંતરિત અને ચાકગતિ ગતિઊર્જાનો સરવાળો છે.
સ્થાનાંતરિત $KE = \frac{1}{2}mv^2$.
ચાકગતિ $KE = \frac{1}{2}I\omega^2 = \frac{1}{2}(mK^2)(\frac{v}{R})^2 = \frac{1}{2}mv^2(\frac{K^2}{R^2})$.
કુલ $KE = \frac{1}{2}mv^2 + \frac{1}{2}mv^2(\frac{K^2}{R^2}) = \frac{1}{2}mv^2(1 + \frac{K^2}{R^2}) = \frac{1}{2}mv^2(\frac{R^2+K^2}{R^2})$.
ચાકગતિ સાથે સંકળાયેલ કુલ ઊર્જાનો અંશ $\frac{Rotational \ KE}{Total \ KE} = \frac{\frac{1}{2}mv^2(\frac{K^2}{R^2})}{\frac{1}{2}mv^2(\frac{R^2+K^2}{R^2})} = \frac{K^2}{K^2+R^2}$ છે.
133
MediumMCQ
$M$ દળ અને $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતી એક પાતળી સમાન વર્તુળાકાર તકતી સમક્ષિતિજ સપાટી પર સરક્યા વિના અચળ વેગથી ગબડે છે. તેની કુલ ગતિઊર્જા કેટલી હશે?
A
તેની ચાકગતિ ઉર્જા કરતા $3$ ગણી
B
તેની સ્થાનાંતરિત ગતિ ઉર્જા કરતા $3$ ગણી
C
તેની ચાકગતિ ઉર્જા કરતા $1.5$ ગણી
D
તેની સ્થાનાંતરિત ગતિ ઉર્જા કરતા $2$ ગણી

Solution

(A) $M$ દળ અને $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતી તકતી માટે,જે $v$ વેગ અને $\omega = v/R$ કોણીય વેગથી ગબડે છે,સ્થાનાંતરિત ગતિઊર્જા $K_t = \frac{1}{2} Mv^2$ છે.
દ્રવ્યમાન કેન્દ્રની સાપેક્ષે ચાકગતિ ઊર્જા $K_r = \frac{1}{2} I \omega^2$ છે.
તકતી માટે જડત્વની આઘૂર્ણ $I = \frac{1}{2} MR^2$ છે.
$I$ અને $\omega = v/R$ ની કિંમત મૂકતા,$K_r = \frac{1}{2} (\frac{1}{2} MR^2) (v/R)^2 = \frac{1}{4} Mv^2$ મળે છે.
કુલ ગતિઊર્જા $K = K_t + K_r = \frac{1}{2} Mv^2 + \frac{1}{4} Mv^2 = \frac{3}{4} Mv^2$ થાય.
$K$ ની સરખામણી $K_r$ સાથે કરતા: $K = \frac{3/4 Mv^2}{1/4 Mv^2} K_r = 3 K_r$.
આમ,કુલ ગતિઊર્જા તેની ચાકગતિ ઊર્જા કરતા $3$ ગણી છે.
134
MediumMCQ
સમાન દળ ધરાવતી એક પાતળી વર્તુળાકાર રીંગ અને એક વર્તુળાકાર ડિસ્ક સરક્યા વિના ગબડે છે. જો તેમના રેખીય વેગ સમાન હોય અને ડિસ્કની કુલ ગતિઊર્જા $6 \ J$ હોય,તો રીંગની કુલ ગતિઊર્જા કેટલી હશે ($J$ માં)?
A
$6$
B
$3$
C
$8$
D
$4$

Solution

(C) સરક્યા વિના ગબડતા પદાર્થની કુલ ગતિઊર્જા $K = \frac{1}{2}mv^2(1 + \frac{k^2}{R^2})$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $k$ એ ચક્રાવર્તનની ત્રિજ્યા છે.
વર્તુળાકાર ડિસ્ક માટે,જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{1}{2}mR^2$ છે,તેથી $k^2 = \frac{1}{2}R^2$. ગતિઊર્જા $K_{disc} = \frac{1}{2}mv^2(1 + \frac{1}{2}) = \frac{3}{4}mv^2 = 6 \ J$ થાય.
આના પરથી,$\frac{1}{2}mv^2 = \frac{6 \times 2}{3} = 4 \ J$ મળે.
પાતળી વર્તુળાકાર રીંગ માટે,જડત્વની ચાકમાત્રા $I = mR^2$ છે,તેથી $k^2 = R^2$. ગતિઊર્જા $K_{ring} = \frac{1}{2}mv^2(1 + 1) = mv^2$ થાય.
કારણ કે $\frac{1}{2}mv^2 = 4 \ J$,તેથી $mv^2 = 8 \ J$ થાય.
આમ,રીંગની કુલ ગતિઊર્જા $8 \ J$ છે.
135
MediumMCQ
જો એક નક્કર ગોળો સમક્ષિતિજ સપાટી પર સરક્યા વિના ગબડી રહ્યો હોય,તો તેની ચાકગતિ ઉર્જા અને કુલ ગતિ ઉર્જાનો ગુણોત્તર કેટલો થાય?
A
$2: 5$
B
$2: 7$
C
$4: 3$
D
$1: 2$

Solution

(B) નક્કર ગોળા માટે,તેના કેન્દ્રની સાપેક્ષ જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{2}{5}MR^2$ છે.
ગોળો સરક્યા વિના ગબડતો હોવાથી,દ્રવ્યમાન કેન્દ્રનો વેગ $v = R\omega$ થાય,જ્યાં $\omega$ એ કોણીય વેગ છે.
ચાકગતિ ઉર્જા $K_{rot} = \frac{1}{2}I\omega^2 = \frac{1}{2} (\frac{2}{5}MR^2) \omega^2 = \frac{1}{5}M(R\omega)^2 = \frac{1}{5}Mv^2$ છે.
સ્થાનંતરિત ગતિ ઉર્જા $K_{trans} = \frac{1}{2}Mv^2$ છે.
કુલ ગતિ ઉર્જા $K_{total} = K_{rot} + K_{trans} = \frac{1}{5}Mv^2 + \frac{1}{2}Mv^2 = \frac{2+5}{10}Mv^2 = \frac{7}{10}Mv^2$ થાય.
ચાકગતિ ઉર્જા અને કુલ ગતિ ઉર્જાનો ગુણોત્તર $\frac{K_{rot}}{K_{total}} = \frac{\frac{1}{5}Mv^2}{\frac{7}{10}Mv^2} = \frac{1}{5} \times \frac{10}{7} = \frac{2}{7}$ મળે.
આમ,ગુણોત્તર $2: 7$ છે.
136
EasyMCQ
$50 \ cm$ ત્રિજ્યા અને $1 \ kg$ દળ ધરાવતી એક વર્તુળાકાર રીંગ (hoop) જે $\omega_0$ કોણીય વેગથી ફરે છે,તેને ખરબચડી સમક્ષિતિજ સપાટી પર મૂકવામાં આવે છે. રીંગના કેન્દ્રનો પ્રારંભિક વેગ શૂન્ય છે. જ્યારે રીંગ સરકવાનું બંધ કરે ત્યારે તેના કેન્દ્રનો વેગ $v$ હોય,તો ગુણોત્તર $v / \omega_0$ કેટલો થશે ($cm$ માં)?
A
$10$
B
$50$
C
$25$
D
$12.5$

Solution

(C) સંપર્ક બિંદુને અનુલક્ષીને રીંગનું પ્રારંભિક કોણીય વેગમાન $L_i = I_{cm} \omega_0 = m r^2 \omega_0$ છે.
જ્યારે રીંગ સરકવાનું બંધ કરે છે,ત્યારે તે સરક્યા વિના ગબડે છે,તેથી $v = r \omega$ થાય.
સંપર્ક બિંદુને અનુલક્ષીને અંતિમ કોણીય વેગમાન $L_f = I_{cm} \omega + m r v = m r^2 (v/r) + m r v = m r v + m r v = 2 m r v$ થાય.
સંપર્ક બિંદુ પર ઘર્ષણ બળ લાગતું હોવાથી,તે બિંદુને અનુલક્ષીને ટોર્ક શૂન્ય છે. તેથી,કોણીય વેગમાનનું સંરક્ષણ થાય છે: $L_i = L_f$.
$m r^2 \omega_0 = 2 m r v$.
તેથી,$v / \omega_0 = r / 2 = 50 \ cm / 2 = 25 \ cm$.
137
DifficultMCQ
$10 \text{ kg}$ દળ ધરાવતી એક વર્તુળાકાર રીંગ સમક્ષિતિજ સપાટી પર ગબડે છે। રીંગના દ્રવ્યમાન કેન્દ્રની ઝડપ $1.5 \text{ m/s}$ છે। રીંગને અટકાવવા માટે જરૂરી કાર્ય કેટલું હશે ($\text{ J}$ માં)?
A
$10$
B
$-6$
C
$14.5$
D
$-22.5$

Solution

(D) આપેલ છે, વર્તુળાકાર રીંગનું દળ $m = 10 \text{ kg}$.
દ્રવ્યમાન કેન્દ્રની રેખીય ઝડપ $v = 1.5 \text{ m/s}$.
ગબડતી રીંગની કુલ પ્રારંભિક ગતિઊર્જા એ તેની ચાકગતિ અને સ્થાનાંતરિત ગતિઊર્જાનો સરવાળો છે:
$K_i = K_{\text{rotational}} + K_{\text{translational}} = \frac{1}{2} I \omega^2 + \frac{1}{2} m v^2$.
રીંગ માટે, જડત્વની ચાકમાત્રા $I = m R^2$ અને કોણીય વેગ $\omega = \frac{v}{R}$ છે.
આ કિંમતો મૂકતા:
$K_i = \frac{1}{2} (m R^2) \left(\frac{v}{R}\right)^2 + \frac{1}{2} m v^2 = \frac{1}{2} m v^2 + \frac{1}{2} m v^2 = m v^2$.
$K_i = 10 \times (1.5)^2 = 10 \times 2.25 = 22.5 \text{ J}$.
કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ, રીંગને અટકાવવા માટે જરૂરી કાર્ય એ ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે:
$W = K_f - K_i = 0 - 22.5 = -22.5 \text{ J}$.
138
EasyMCQ
એક પદાર્થ સમક્ષિતિજ સપાટી પર સરક્યા વિના ગબડી રહ્યો છે. જો પદાર્થની ચાકગતિ ઉર્જા તેની કુલ ગતિ ઉર્જાના $50 \%$ હોય,તો તે પદાર્થ કયો છે?
A
પોલો ગોળો
B
નક્કર ગોળો
C
નક્કર નળાકાર
D
પાતળી વર્તુળાકાર રીંગ

Solution

(D) સરક્યા વિના ગબડતી ગતિ માટે,વેગ $v = r \omega$ છે.
કુલ ગતિ ઉર્જા $E = K_{rot} + K_{trans} = \frac{1}{2} I \omega^2 + \frac{1}{2} m v^2$.
$v = r \omega$ મૂકતા,આપણને મળે $E = \frac{1}{2} I \omega^2 + \frac{1}{2} m r^2 \omega^2 = \frac{1}{2} (I + m r^2) \omega^2$.
ચાકગતિ ઉર્જા $K_{rot} = \frac{1}{2} I \omega^2$ છે.
આપેલ છે કે $K_{rot} = 50 \% \text{ of } E$,તેથી $K_{rot} = \frac{1}{2} E$.
પદો મૂકતા: $\frac{1}{2} I \omega^2 = \frac{1}{2} [\frac{1}{2} (I + m r^2) \omega^2]$.
$I = \frac{1}{2} I + \frac{1}{2} m r^2$.
$\frac{1}{2} I = \frac{1}{2} m r^2$,જે સૂચવે છે કે $I = m r^2$.
જડત્વની ચાકમાત્રા $I = m r^2$ એ પાતળી વર્તુળાકાર રીંગ માટે હોય છે.
139
MediumMCQ
$M$ દળ અને $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતા એક નક્કર ગોળા અને એક નક્કર નળાકાર,સપાટ સપાટી પર સરક્યા વિના $v$ જેટલી રેખીય ઝડપથી ગબડે છે. ધારો કે $L_1$ એ ગોળાના માર્ગ પરના કોઈ નિશ્ચિત બિંદુ $O$ ની સાપેક્ષે ગોળાના કોણીય વેગમાનનું મૂલ્ય છે. તેવી જ રીતે,$L_2$ એ નળાકારના માર્ગ પરના તે જ નિશ્ચિત બિંદુ $O$ ની સાપેક્ષે નળાકારના કોણીય વેગમાનનું મૂલ્ય છે. તો ગુણોત્તર $\frac{L_1}{L_2}$ કેટલો થાય?
A
$\frac{14}{15}$
B
$\frac{4}{5}$
C
$\frac{2}{5}$
D
$\frac{7}{15}$

Solution

(A) સપાટી પર ગબડતી વસ્તુનું સપાટી પરના બિંદુ $O$ ની સાપેક્ષે કોણીય વેગમાન એ દ્રવ્યમાન કેન્દ્રની ગતિને કારણે ઉદ્ભવતું કોણીય વેગમાન અને દ્રવ્યમાન કેન્દ્રની આસપાસ ભ્રમણને કારણે ઉદ્ભવતા કોણીય વેગમાનના સરવાળા જેટલું હોય છે.
$L_O = L_{\text{linear}} + L_{\text{rotational}} = MvR + I\omega$
વસ્તુ સરક્યા વિના ગબડતી હોવાથી,$v = R\omega$,તેથી $\omega = \frac{v}{R}$.
$L_O = MvR + I\left(\frac{v}{R}\right) = vR \left(M + \frac{I}{R^2}\right)$
નક્કર ગોળા માટે,$I_1 = \frac{2}{5}MR^2$. તેથી,$L_1 = vR \left(M + \frac{2}{5}M\right) = \frac{7}{5}MvR$.
નક્કર નળાકાર માટે,$I_2 = \frac{1}{2}MR^2$. તેથી,$L_2 = vR \left(M + \frac{1}{2}M\right) = \frac{3}{2}MvR$.
ગુણોત્તર $\frac{L_1}{L_2} = \frac{\frac{7}{5}MvR}{\frac{3}{2}MvR} = \frac{7}{5} \times \frac{2}{3} = \frac{14}{15}$.
Solution diagram
140
MediumMCQ
$2 \ kg$ દળ અને $0.5 \ m$ ત્રિજ્યા ધરાવતો એક નક્કર ગોળો સમક્ષિતિજ સપાટી પર સરક્યા વિના ગબડે છે. ગોળાની ચાકગતિ ઉર્જા અને સ્થાનાંતરિત ગતિ ઉર્જાનો ગુણોત્તર કેટલો છે ($: 5$ માં)?
A
$3$
B
$2$
C
$4$
D
$7$

Solution

(B) સરક્યા વિના ગબડતા નક્કર ગોળા માટે,તેના દ્રવ્યમાન કેન્દ્રને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{2}{5}MR^2$ છે.
ચાકગતિ ઉર્જા $K_{rot} = \frac{1}{2}I\omega^2 = \frac{1}{2}(\frac{2}{5}MR^2)\omega^2 = \frac{1}{5}MR^2\omega^2$ છે.
ગોળો સરક્યા વિના ગબડતો હોવાથી,દ્રવ્યમાન કેન્દ્રનો વેગ $v = R\omega$ થાય,તેથી $\omega = \frac{v}{R}$.
$\omega$ ની કિંમત ચાકગતિ ઉર્જાના સમીકરણમાં મૂકતા: $K_{rot} = \frac{1}{5}MR^2(\frac{v}{R})^2 = \frac{1}{5}Mv^2$.
સ્થાનાંતરિત ગતિ ઉર્જા $K_{trans} = \frac{1}{2}Mv^2$ છે.
ચાકગતિ ઉર્જા અને સ્થાનાંતરિત ગતિ ઉર્જાનો ગુણોત્તર $\frac{K_{rot}}{K_{trans}} = \frac{\frac{1}{5}Mv^2}{\frac{1}{2}Mv^2} = \frac{2}{5}$ થાય.
આમ,ગુણોત્તર $2: 5$ છે.
141
EasyMCQ
$5 \,kg$ દળનો એક નક્કર ગોળો સમતલ સપાટી પર ગબડે છે. જ્યારે તેનું કેન્દ્ર $4 \,m/s$ ની ઝડપે ગતિ કરતું હોય ત્યારે તેની ગતિઊર્જા શોધો. ($\,J$ માં)
A
$56$
B
$45$
C
$75$
D
$105$

Solution

(A) ગબડતી વસ્તુની કુલ ગતિઊર્જા $(KE)$ એ તેની સ્થાનાંતરિત અને ચાકગતિઊર્જાનો સરવાળો છે, જે નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે:
$KE = \frac{1}{2} mv^2 + \frac{1}{2} I\omega^2$
નક્કર ગોળા માટે, તેના કેન્દ્રની આસપાસ જડત્વની આઘૂર્ણ $I = \frac{2}{5} mR^2$ છે અને કોણીય વેગ $\omega = \frac{v}{R}$ છે.
આ કિંમતો મૂકતા, આપણને મળે છે:
$KE = \frac{1}{2} mv^2 + \frac{1}{2} (\frac{2}{5} mR^2)(\frac{v}{R})^2 = \frac{1}{2} mv^2 + \frac{1}{5} mv^2 = \frac{7}{10} mv^2$
અહીં $m = 5 \,kg$ અને $v = 4 \,m/s$ આપેલ છે:
$KE = \frac{7}{10} \times 5 \times (4)^2 = \frac{7}{10} \times 5 \times 16 = 7 \times 8 = 56 \,J$
આમ, સાચો વિકલ્પ $A$ છે.
142
EasyMCQ
એક ખરબચડા સમક્ષિતિજ સમતલ પર સ્થિર રહેલા નક્કર સમાન ગોળાને તેના કેન્દ્રમાંથી પસાર થતો સમક્ષિતિજ આઘાત આપવામાં આવે છે જેથી તે $v_{0}$ ના પ્રારંભિક વેગ સાથે સરકવાનું શરૂ કરે છે. જ્યારે તે અંતે સરક્યા વિના ગબડવાનું શરૂ કરે છે,ત્યારે તેના કેન્દ્રની ઝડપ કેટલી હશે?
A
$\frac{2}{7} v_{0}$
B
$\frac{3}{7} v_{0}$
C
$\frac{5}{7} v_{0}$
D
$\frac{6}{7} v_{0}$

Solution

(C) ધારો કે ગોળાના કેન્દ્રનો અંતિમ વેગ $v$ છે અને જ્યારે તે સરક્યા વિના ગબડવાનું શરૂ કરે ત્યારે તેની અંતિમ કોણીય ઝડપ $\omega$ છે.
ઘર્ષણ બળ સંપર્ક બિંદુ પર કાર્ય કરતું હોવાથી,સંપર્ક બિંદુની આસપાસનું કુલ ટોર્ક શૂન્ય છે.
તેથી,સંપર્ક બિંદુની આસપાસ કોણીય વેગમાન સંરક્ષિત રહે છે.
સંપર્ક બિંદુની આસપાસ પ્રારંભિક કોણીય વેગમાન: $L_i = m v_0 r$
સંપર્ક બિંદુની આસપાસ અંતિમ કોણીય વેગમાન: $L_f = mvr + I_{cm}\omega$
નક્કર ગોળા માટે,તેના કેન્દ્રની આસપાસ જડત્વની આઘૂર્ણ $I_{cm} = \frac{2}{5} mr^2$ છે.
તે સરક્યા વિના ગબડતું હોવાથી,શરત $v = r\omega$ અથવા $\omega = \frac{v}{r}$ છે.
પ્રારંભિક અને અંતિમ કોણીય વેગમાનને સરખાવતા:
$mv_0 r = mvr + (\frac{2}{5} mr^2)(\frac{v}{r})$
$mv_0 r = mvr + \frac{2}{5} mvr$
$v_0 = v + \frac{2}{5} v$
$v_0 = \frac{7}{5} v$
$v = \frac{5}{7} v_0$
Solution diagram
143
MediumMCQ
એક વર્તુળાકાર તકતી સમક્ષિતિજ સપાટી પર સરક્યા વિના ગબડે છે અને તકતીનું કેન્દ્ર $v$ જેટલા સમાન વેગથી ગતિ કરે છે. તકતીની ધાર પરના કોઈ બિંદુનો વેગ નીચેનામાંથી કયું મૂલ્ય ધરાવી શકે?
A
$v$
B
$-v$
C
$2v$
D
શૂન્ય

Solution

(A, C, D) જ્યારે એક વર્તુળાકાર તકતી સમક્ષિતિજ સપાટી પર સરક્યા વિના ગબડતી હોય, ત્યારે તેની ધાર પરના કોઈપણ બિંદુનો વેગ એ કેન્દ્રના સ્થાનાંતરિત વેગ $(v)$ અને પરિભ્રમણને કારણે ઉદ્ભવતા સ્પર્શકીય વેગ $(\omega R)$ નો સદિશ સરવાળો છે.
તકતી સરક્યા વિના ગબડતી હોવાથી, $v = \omega R$ થાય.
$1$. સપાટી સાથેના સંપર્ક બિંદુ $(P)$ પાસે વેગ $v_P = v - \omega R = v - v = 0$ થાય છે.
$2$. સૌથી ઉપરના બિંદુ $(S)$ પાસે વેગ $v_S = v + \omega R = v + v = 2v$ થાય છે.
$3$. ધાર પરના અન્ય કોઈપણ બિંદુ પાસે વેગનું મૂલ્ય $0$ અને $2v$ ની વચ્ચે હોય છે. ખાસ કરીને, કેન્દ્રની ઊંચાઈએ વેગ $\sqrt{v^2 + v^2} = \sqrt{2}v$ હોય છે.
આમ, ધાર પરના બિંદુના વેગ માટે શક્ય મૂલ્યો $0$, $v$, $\sqrt{2}v$ અને $2v$ છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી $v$, $2v$ અને $0$ માન્ય છે.
Solution diagram
144
DifficultMCQ
$R$ ત્રિજ્યા અને $L$ લંબાઈ ધરાવતો એક નક્કર નળાકાર ખરબચડા સમક્ષિતિજ સમતલ પર સરકી રહ્યો છે. $t = 0$ સમયે નળાકારનો તેના અક્ષને લંબ સ્થાનાંતરિત વેગ $v_0 = 49 \text{ m/s}$ છે અને કેન્દ્રની આસપાસ કોણીય વેગ $v_0/4R$ છે. નળાકારને ગબડવાનું શરૂ કરવા માટે લાગતો સમય . . . . . . સેકન્ડ છે. (ગતિજ ઘર્ષણાંક $\mu_K = 0.25$ અને $g = 9.8 \text{ m/s}^2$)
A
$15$
B
$5$
C
$10$
D
$7.5$

Solution

(B) ઘર્ષણ બળ $f = \mu_K mg$ એ સ્થાનાંતરિત વેગ $v$ ની વિરુદ્ધ દિશામાં કાર્ય કરે છે. રેખીય પ્રવેગ $a = -\mu_K g$ છે.
$t$ સમયે વેગ $v(t) = v_0 - \mu_K gt$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
કેન્દ્રની આસપાસ ઘર્ષણને કારણે ટોર્ક $\tau = fR = \mu_K mgR$ છે.
કોણીય પ્રવેગ $\alpha = \tau/I = \frac{\mu_K mgR}{(1/2)mR^2} = \frac{2\mu_K g}{R}$ છે.
$t$ સમયે કોણીય વેગ $\omega(t) = \omega_0 + \alpha t = \frac{v_0}{4R} + \frac{2\mu_K g}{R}t$ છે.
જ્યારે $v(t) = \omega(t)R$ ની શરત સંતોષાય ત્યારે ગબડવાનું શરૂ થાય છે.
સમીકરણો મૂકતા: $v_0 - \mu_K gt = (\frac{v_0}{4R} + \frac{2\mu_K g}{R}t)R$.
આનું સાદું રૂપ: $v_0 - \mu_K gt = \frac{v_0}{4} + 2\mu_K gt$.
પદોને ગોઠવતા: $\frac{3v_0}{4} = 3\mu_K gt$.
$t$ માટે ઉકેલતા: $t = \frac{v_0}{4\mu_K g}$.
કિંમતો મૂકતા: $t = \frac{49}{4 \times 0.25 \times 9.8} = \frac{49}{9.8} = 5 \text{ s}$.

System of Particles and Rotational Motion — Rolling motion on horizontal Surface · Frequently Asked Questions

1Are these System of Particles and Rotational Motion questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a System of Particles and Rotational Motion Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.