Gujarati

Domain and Range of ITF Questions in Gujarati

Class 12 Mathematics · Inverse Trigonometric Functions · Domain and Range of ITF

60+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 49 of 60 questions in Gujarati

1
EasyMCQ
$\sin^{-1}x$ નો પ્રદેશ (domain) શું છે?
A
$(-\pi, \pi)$
B
$[-1, 1]$
C
$(0, 2\pi)$
D
$(-\infty, \infty)$

Solution

(B) વિધેય $f(x) = \sin^{-1}x$ એ સાઈન વિધેય $y = \sin x$ નું પ્રતિવિધેય છે,જ્યાં $\sin x$ નો પ્રદેશ $[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}]$ સુધી મર્યાદિત રાખવામાં આવે છે જેથી તે એક-એક અને વ્યાપ્ત બને.
પ્રતિવિધેયની વ્યાખ્યા મુજબ,પ્રતિવિધેયનો પ્રદેશ એ મૂળ વિધેયનો વિસ્તાર છે અને પ્રતિવિધેયનો વિસ્તાર એ મૂળ વિધેયનો પ્રદેશ છે.
સાઈન વિધેય $y = \sin x$ નો વિસ્તાર $[-1, 1]$ હોવાથી,તેના પ્રતિવિધેય $\sin^{-1}x$ નો પ્રદેશ $[-1, 1]$ થાય છે.
2
EasyMCQ
$\tan^{-1} x$ નો વિસ્તાર શું છે?
A
$(\pi, \frac{\pi}{2})$
B
$(-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2})$
C
$(-\pi, \pi)$
D
$(0, \pi)$

Solution

(B) વિધેય $f(x) = \tan^{-1} x$ એ તમામ વાસ્તવિક સંખ્યાઓ $x \in \mathbb{R}$ માટે વ્યાખ્યાયિત છે.
વ્યાખ્યા મુજબ,ઇન્વર્સ ટેન્જન્ટ વિધેયની મુખ્ય કિંમતની શાખા $(-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2})$ અંતરાલ છે.
તેથી,$\tan^{-1} x$ નો વિસ્તાર $(-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2})$ છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.
3
EasyMCQ
વિધેય $f(x) = \sin^{-1}(5x)$ નો પ્રદેશ શોધો.
A
$(-\frac{1}{5}, \frac{1}{5})$
B
$[-\frac{1}{5}, \frac{1}{5}]$
C
$R$
D
$(0, \frac{1}{5})$

Solution

(B) વિધેય $f(x) = \sin^{-1}(u)$ નો પ્રદેશ $-1 \le u \le 1$ શરત દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થાય છે.
આપેલ વિધેય $f(x) = \sin^{-1}(5x)$ માટે,આપણે $u = 5x$ લઈએ છીએ.
આમ,શરત $-1 \le 5x \le 1$ બને છે.
અસમતાને $5$ વડે ભાગતા,આપણને $-\frac{1}{5} \le x \le \frac{1}{5}$ મળે છે.
તેથી,વિધેયનો પ્રદેશ $[-\frac{1}{5}, \frac{1}{5}]$ છે.
4
MediumMCQ
$\sin^{-1} \left[ \log_3 \left( \frac{x}{3} \right) \right]$ નો પ્રદેશ (domain) શોધો.
A
$[1, 9]$
B
$[-1, 9]$
C
$[-9, 1]$
D
$[-9, -1]$

Solution

(A) આપેલ વિધેય $f(x) = \sin^{-1} \left[ \log_3 \left( \frac{x}{3} \right) \right]$ છે.
વિધેય $\sin^{-1}(u)$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,તેનો ચલ $u$ એ $-1 \le u \le 1$ ની વચ્ચે હોવો જોઈએ.
તેથી,આપણે $-1 \le \log_3 \left( \frac{x}{3} \right) \le 1$ લેવું પડે.
લઘુગણકની વ્યાખ્યા મુજબ,આધાર $3$ લેતા:
$3^{-1} \le \frac{x}{3} \le 3^1$.
આનું સાદું રૂપ આપતા $\frac{1}{3} \le \frac{x}{3} \le 3$ મળે છે.
આખી અસમતાને $3$ વડે ગુણતા,આપણને $1 \le x \le 9$ મળે છે.
આમ,વિધેયનો પ્રદેશ $x \in [1, 9]$ છે.
5
EasyMCQ
વિધેય $f(x) = \sin^{-1}[\log_2(x/2)]$ નો પ્રદેશ શોધો.
A
$[1, 4]$
B
$[-4, 1]$
C
$[-1, 4]$
D
આમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(A) વિધેય $f(x) = \sin^{-1}[\log_2(x/2)]$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે.
$\sin^{-1}(u)$ નો પ્રદેશ $u \in [-1, 1]$ હોવાથી,આપણે નીચે મુજબ લખી શકીએ:
$-1 \le \log_2(x/2) \le 1$.
લઘુગણકની વ્યાખ્યાનો ઉપયોગ કરીને,આધાર $2$ સાથે ઘાતાંક લેતા:
$2^{-1} \le x/2 \le 2^1$.
આનું સાદું રૂપ આપતા:
$1/2 \le x/2 \le 2$.
આખી અસમતાને $2$ વડે ગુણતા,આપણને મળે છે:
$1 \le x \le 4$.
તેથી,વિધેયનો પ્રદેશ $x \in [1, 4]$ છે.
6
DifficultMCQ
વિધેય $f(x) = \sin^{-1}(1 + 3x + 2x^2)$ નો પ્રદેશ શોધો.
A
$( - \infty ,\infty )$
B
$( - 1, 1)$
C
$\left[ - \frac{3}{2}, 0 \right]$
D
$\left( - \infty , - \frac{1}{2} \right) \cup (2, \infty )$

Solution

(C) $\sin^{-1}(u)$ નો પ્રદેશ $u \in [-1, 1]$ છે.
તેથી,$-1 \le 1 + 3x + 2x^2 \le 1$ હોવું જોઈએ.
કિસ્સો $I$: $2x^2 + 3x + 1 \ge -1$
$2x^2 + 3x + 2 \ge 0$.
અહીં વિવેચક $D = 3^2 - 4(2)(2) = 9 - 16 = -7 < 0$ છે. $x^2$ નો સહગુણક ધન હોવાથી,$2x^2 + 3x + 2$ એ તમામ $x \in \mathbb{R}$ માટે હંમેશા ધન છે.
કિસ્સો $II$: $2x^2 + 3x + 1 \le 1$
$2x^2 + 3x \le 0$
$x(2x + 3) \le 0$.
શૂન્યો $x = 0$ અને $x = -\frac{3}{2}$ છે.
અંતરાલ તપાસતા,અસમતા $x \in \left[ -\frac{3}{2}, 0 \right]$ માટે સાચી છે.
બંને કિસ્સાઓને જોડતા,વિધેયનો પ્રદેશ $\left[ -\frac{3}{2}, 0 \right]$ મળે છે.
7
EasyMCQ
વિધેય $f(x) = \frac{\sin^{-1}(x - 3)}{\sqrt{9 - x^2}}$ નો પ્રદેશ શોધો.
A
$[1, 2)$
B
$[2, 3)$
C
$[1, 2]$
D
$[2, 3]$

Solution

(B) વિધેય $f(x) = \frac{\sin^{-1}(x - 3)}{\sqrt{9 - x^2}}$ ને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે,આપણે બે શરતોનું પાલન કરવું આવશ્યક છે:
$1$. છેદમાં રહેલા વર્ગમૂળની અંદરની કિંમત શૂન્ય કરતા મોટી હોવી જોઈએ:
$9 - x^2 > 0$
$x^2 < 9$
$-3 < x < 3$ --- $(i)$
$2$. પ્રતિવિધેય $\sin^{-1}$ નો પ્રદેશ $[-1, 1]$ હોવો જોઈએ:
$-1 \le x - 3 \le 1$
બધા પદોમાં $3$ ઉમેરતા:
$2 \le x \le 4$ --- $(ii)$
શરત $(i)$ અને $(ii)$ નો છેદગણ લેતા:
$x \in (-3, 3) \cap [2, 4]$
$x \in [2, 3)$
આમ,વિધેયનો પ્રદેશ $[2, 3)$ છે.
8
MediumMCQ
વિધેય $f(x) = \sin^{-1}(\sqrt{x})$ એ કયા અંતરાલમાં વ્યાખ્યાયિત છે?
A
$(-1, 1)$
B
$[0, 1]$
C
$[-1, 0]$
D
$(-1, 2)$

Solution

(B) વિધેય $f(x) = \sin^{-1}(\sqrt{x})$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,પ્રતિવિધેય $\sin^{-1}$ નો પ્રદેશ $[-1, 1]$ હોવો જોઈએ.
તેથી,$-1 \le \sqrt{x} \le 1$ હોવું જોઈએ.
અહીં $\sqrt{x}$ હંમેશા અનૃણ (non-negative) હોવાથી,$-1 \le \sqrt{x}$ શરત તમામ $x \ge 0$ માટે સંતોષાય છે.
હવે,$\sqrt{x} \le 1$ ઉકેલતા.
બંને બાજુ વર્ગ કરતા,આપણને $x \le 1^2$ મળે છે,જેનો અર્થ છે કે $x \le 1$.
વળી,$\sqrt{x}$ વ્યાખ્યાયિત હોવા માટે $x \ge 0$ હોવું જરૂરી છે.
આ બંને શરતોને જોડતા,આપણને $0 \le x \le 1$ મળે છે.
તેથી,વિધેય અંતરાલ $[0, 1]$ માં વ્યાખ્યાયિત છે.
9
EasyMCQ
ધારો કે $f:(-1, 1) \to B$ એ $f(x) = \tan^{-1}\left(\frac{2x}{1-x^2}\right)$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત વિધેય છે. તો $f$ એક-એક અને વ્યાપ્ત બંને હોય ત્યારે $B$ એ કયો અંતરાલ છે?
A
$[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}]$
B
$(-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2})$
C
$(0, \frac{\pi}{2})$
D
$[0, \frac{\pi}{2})$

Solution

(B) $-1 < x < 1$ માટે,આપણે $x = \tan \theta$ આદેશ લઈએ,જ્યાં $\theta \in (-\frac{\pi}{4}, \frac{\pi}{4})$ છે.
તેથી,$\frac{2x}{1-x^2} = \frac{2\tan \theta}{1-\tan^2 \theta} = \tan(2\theta)$ થાય.
આમ,$f(x) = \tan^{-1}(\tan(2\theta)) = 2\theta = 2\tan^{-1}x$ મળે.
કારણ કે $x \in (-1, 1)$,તેથી $\tan^{-1}x \in (-\frac{\pi}{4}, \frac{\pi}{4})$ થાય.
તેથી,$f(x) \in (2 \times -\frac{\pi}{4}, 2 \times \frac{\pi}{4}) = (-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2})$ મળે.
વિધેય વ્યાપ્ત હોવા માટે,સહ-પ્રદેશ $B$ એ વિધેયના વિસ્તાર જેટલો હોવો જોઈએ.
તેથી,$B = (-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2})$ થાય.
10
EasyMCQ
${\sin ^{ - 1}}({\log _3}x)$ નો પ્રદેશ (domain) શોધો.
A
$[-1, 1]$
B
$[0, 1]$
C
$[0, \infty)$
D
$[\frac{1}{3}, 3]$

Solution

(D) વિધેય $f(x) = \sin^{-1}(\log_3 x)$ નો પ્રદેશ નક્કી કરવા માટે,પ્રતિવિધેય $\sin^{-1}$ નો આર્ગ્યુમેન્ટ $[-1, 1]$ અંતરાલમાં હોવો જોઈએ.
તેથી,આપણી પાસે અસમતા છે: $-1 \le \log_3 x \le 1$.
અહીં લઘુગણકનો આધાર $3$ છે (જે $1$ કરતા મોટો છે),તેથી આપણે અસમતાની દિશા બદલ્યા વગર આધાર $3$ સાથે ઘાતાંક લઈ શકીએ છીએ:
$3^{-1} \le x \le 3^1$.
પદોનું સાદું રૂપ આપતા,આપણને મળે છે:
$\frac{1}{3} \le x \le 3$.
તેથી,વિધેયનો પ્રદેશ $[\frac{1}{3}, 3]$ છે.
11
AdvancedMCQ
ધારો કે $f$ એ એક વાસ્તવિક મૂલ્ય ધરાવતું વિધેય છે જે $f(x) = \sin^{-1} \left( \frac{1 - |x|}{3} \right) + \cos^{-1} \left( \frac{|x| - 3}{5} \right)$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે. તો $f(x)$ નો પ્રદેશ શું છે?
A
$[-4, 4]$
B
$[0, 4]$
C
$[-3, 3]$
D
$[-5, 5]$

Solution

(A) વિધેય $f(x) = \sin^{-1} \left( \frac{1 - |x|}{3} \right) + \cos^{-1} \left( \frac{|x| - 3}{5} \right)$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,$\sin^{-1}$ અને $\cos^{-1}$ ના ચલ $[-1, 1]$ અંતરાલમાં હોવા જોઈએ.
$1$. $\sin^{-1} \left( \frac{1 - |x|}{3} \right)$ માટે:
$-1 \le \frac{1 - |x|}{3} \le 1$
$-3 \le 1 - |x| \le 3$
$-4 \le -|x| \le 2$
$-2 \le |x| \le 4$
કારણ કે $|x| \ge 0$,તેથી $0 \le |x| \le 4$.
$2$. $\cos^{-1} \left( \frac{|x| - 3}{5} \right)$ માટે:
$-1 \le \frac{|x| - 3}{5} \le 1$
$-5 \le |x| - 3 \le 5$
$-2 \le |x| \le 8$
કારણ કે $|x| \ge 0$,તેથી $0 \le |x| \le 8$.
બંને શરતોનો છેદ લેતા:
$0 \le |x| \le 4$
આ અસમતા $-4 \le x \le 4$ ને સમાન છે.
આમ,$f(x)$ નો પ્રદેશ $[-4, 4]$ છે.
12
AdvancedMCQ
વિધેય $f(x) = \frac{1}{\sqrt{\ln(\cot^{-1}x)}}$ નો પ્રદેશ શોધો.
A
$( \cot 1, \infty )$
B
$R - \{ \cot 1 \}$
C
$( -\infty, 0 ) \cup ( 0, \cot 1 )$
D
$( -\infty, \cot 1 )$

Solution

(D) વિધેય $f(x) = \frac{1}{\sqrt{\ln(\cot^{-1}x)}}$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,વર્ગમૂળની અંદરની પદાવલિ ધન હોવી જોઈએ:
$\ln(\cot^{-1}x) > 0$
લઘુગણકનો આધાર $e > 1$ હોવાથી,આપણને મળે છે:
$\cot^{-1}x > e^0$
$\cot^{-1}x > 1$
વિધેય $y = \cot^{-1}x$ એ ચુસ્ત ઘટતું વિધેય હોવાથી,જ્યારે આપણે કોટિજ્યા (cotangent) વિધેય લાગુ કરીએ ત્યારે અસમતા બદલાઈ જાય છે:
$x < \cot(1)$
આમ,વિધેયનો પ્રદેશ $( -\infty, \cot 1 )$ છે.
13
AdvancedMCQ
વિધેય $f(x) = \cot^{-1} \left( \log_{4/5} (5x^2 - 8x + 4) \right)$ નો વિસ્તાર શોધો:
A
$(0, \pi)$
B
$[\frac{\pi}{4}, \pi)$
C
$(0, \frac{\pi}{4}]$
D
$(0, \frac{\pi}{2})$

Solution

(B) ધારો કે $g(x) = 5x^2 - 8x + 4$.
પૂર્ણવર્ગ બનાવતા,$g(x) = 5(x - \frac{4}{5})^2 + \frac{4}{5}$.
અહીં $5(x - \frac{4}{5})^2 \geq 0$ હોવાથી,$g(x)$ નો વિસ્તાર $[\frac{4}{5}, \infty)$ છે.
ધારો કે $u = \log_{4/5}(g(x))$. આધાર $4/5 < 1$ હોવાથી,$\log_{4/5}(t)$ એ ઘટતું વિધેય છે.
તેથી,$t \in [\frac{4}{5}, \infty)$ માટે,$\log_{4/5}(t) \in (\log_{4/5}(\infty), \log_{4/5}(\frac{4}{5})] = (-\infty, 1]$.
હવે,$f(x) = \cot^{-1}(u)$ જ્યાં $u \in (-\infty, 1]$.
$\cot^{-1}(u)$ એ ઘટતું વિધેય હોવાથી,તેનો વિસ્તાર $[\cot^{-1}(1), \cot^{-1}(-\infty)) = [\frac{\pi}{4}, \pi)$ થાય.
14
AdvancedMCQ
વિધેય $f(x) = \sqrt{2 - \sec^{-1}x}$ નો પ્રદેશ શોધો.
A
$\left( -\infty, -1 \right] \cup \left[ 1, \infty \right)$
B
$\left( -\infty, -1 \right] \cup \left[ \sec 1, \infty \right)$
C
$\left( -\infty, \sec 2 \right] \cup \left[ 1, \infty \right)$
D
$\left( -\infty, \sec 2 \right] \cup \left[ \sec 1, \infty \right)$

Solution

(C) વિધેય $f(x) = \sqrt{2 - \sec^{-1}x}$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,વર્ગમૂળની અંદરની અભિવ્યક્તિ અ-ઋણ હોવી જોઈએ:
$2 - \sec^{-1}x \ge 0$
$\sec^{-1}x \le 2$
વળી,$\sec^{-1}x$ નો પ્રદેશ $(-\infty, -1] \cup [1, \infty)$ છે.
કારણ કે $\sec^{-1}x \le 2$,અને $\sec^{-1}x$ નો વિસ્તાર $[0, \pi] \setminus \{\pi/2\}$ છે,આપણે અસમતા $\sec^{-1}x \le 2$ ને ધ્યાનમાં લઈએ છીએ.
$x \ge 1$ માટે,$\sec^{-1}x \in [0, \pi/2)$,તેથી $x \in [1, \infty)$ માટે $\sec^{-1}x \le 2$ હંમેશા સાચું છે.
$x \le -1$ માટે,$\sec^{-1}x \in (\pi/2, \pi]$. આપણે $\sec^{-1}x \le 2$ ની જરૂર છે. કારણ કે $2 < \pi \approx 3.14$,આ તે કિંમતો માટે સાચું છે જ્યાં $\sec^{-1}x \le 2$.
બંને બાજુ સેક લેતા,આપણને મળે છે કે $x \le \sec 2$ (જ્યારે $x \le -1$ હોય).
આમ,પ્રદેશ $(-\infty, \sec 2] \cup [1, \infty)$ છે.
Solution diagram
15
AdvancedMCQ
$\sin^{-1}\left(\frac{1+x^2}{2+x^2}\right)$ નો વિસ્તાર શોધો.
A
$[ -\frac{\pi}{6}, \frac{\pi}{6} ]$
B
$[ 0, \frac{\pi}{2} )$
C
$[ -\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2} ]$
D
$[ \frac{\pi}{6}, \frac{\pi}{2} )$

Solution

(D) ધારો કે $f(x) = \sin^{-1}\left(\frac{1+x^2}{2+x^2}\right)$.
આપણે પદને $\frac{1+x^2}{2+x^2} = \frac{2+x^2-1}{2+x^2} = 1 - \frac{1}{2+x^2}$ તરીકે લખી શકીએ છીએ.
$x^2 \ge 0$ હોવાથી,$2+x^2 \ge 2$ થાય,જેનો અર્થ છે કે $0 < \frac{1}{2+x^2} \le \frac{1}{2}$.
$-1$ વડે ગુણતા,આપણને $-\frac{1}{2} \le -\frac{1}{2+x^2} < 0$ મળે છે.
બધા ભાગમાં $1$ ઉમેરતા,$1 - \frac{1}{2} \le 1 - \frac{1}{2+x^2} < 1$ મળે,જેનું સાદું રૂપ $\frac{1}{2} \le \frac{1+x^2}{2+x^2} < 1$ થાય છે.
$\sin^{-1}(u)$ વિધેય વધતું વિધેય હોવાથી,તેનો વિસ્તાર $[\sin^{-1}(\frac{1}{2}), \sin^{-1}(1))$ થશે.
તેથી,વિસ્તાર $[\frac{\pi}{6}, \frac{\pi}{2})$ છે.
16
AdvancedMCQ
$f(x) = \sin^{-1} (\sqrt{x^2 + x + 1})$ નો વિસ્તાર શોધો.
A
$\left[ 0, \frac{\pi}{6} \right]$
B
$\left[ \frac{\pi}{6}, \frac{\pi}{4} \right]$
C
$\left[ \frac{\pi}{4}, \frac{\pi}{3} \right]$
D
$\left[ \frac{\pi}{3}, \frac{\pi}{2} \right]$

Solution

(D) ધારો કે $g(x) = x^2 + x + 1$.
$x^2 + x + 1 = (x + 1/2)^2 + 3/4$ હોવાથી,$g(x)$ ની ન્યૂનતમ કિંમત $x = -1/2$ પર $3/4$ મળે છે.
$\sin^{-1}(\sqrt{g(x)})$ વ્યાખ્યાયિત હોવા માટે,$0 \le \sqrt{g(x)} \le 1$ હોવું જોઈએ,જેનો અર્થ છે કે $0 \le g(x) \le 1$.
આમ,$3/4 \le x^2 + x + 1 \le 1$.
વર્ગમૂળ લેતા,$\sqrt{3}/2 \le \sqrt{x^2 + x + 1} \le 1$ મળે.
$\sin^{-1}$ વિધેય લાગુ પાડતા,$\sin^{-1}(\sqrt{3}/2) \le \sin^{-1}(\sqrt{x^2 + x + 1}) \le \sin^{-1}(1)$.
પરિણામે,$\pi/3 \le f(x) \le \pi/2$.
તેથી,વિસ્તાર $\left[ \frac{\pi}{3}, \frac{\pi}{2} \right]$ છે.
17
AdvancedMCQ
$f(x) = \frac{1}{{\sqrt {{{\log }_{\frac{\pi }{4}}}({{\sin }^{ - 1}}x) - 1} }}$ નો પ્રદેશ શોધો.
A
$\left( -1, \frac{1}{\sqrt{2}} \right)$
B
$\left[ 0, \frac{1}{\sqrt{2}} \right)$
C
$\left( 0, \frac{1}{\sqrt{2}} \right)$
D
$\left( -\frac{1}{\sqrt{2}}, \frac{1}{\sqrt{2}} \right)$

Solution

(C) વિધેય $f(x)$ વ્યાખ્યાયિત થાય તે માટે,વર્ગમૂળની અંદરની કિંમત ધન હોવી જોઈએ:
$\log_{\frac{\pi}{4}}(\sin^{-1} x) - 1 > 0$
$\Rightarrow \log_{\frac{\pi}{4}}(\sin^{-1} x) > 1$
અહીં આધાર $\frac{\pi}{4} < 1$ હોવાથી,લઘુગણક દૂર કરતી વખતે અસમતાની નિશાની બદલાશે:
$\sin^{-1} x < (\frac{\pi}{4})^1 = \frac{\pi}{4}$
વળી,લઘુગણકનો પ્રદેશ ધન હોવો જોઈએ:
$\sin^{-1} x > 0 \Rightarrow x > 0$
વધારામાં,$\sin^{-1} x$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે $x \in [-1, 1]$ હોવું જરૂરી છે.
આ શરતોને જોડતા:
$0 < \sin^{-1} x < \frac{\pi}{4}$
બંને બાજુ સાઈન લેતા:
$\sin(0) < x < \sin(\frac{\pi}{4})$
$0 < x < \frac{1}{\sqrt{2}}$
આમ,પ્રદેશ $x \in \left( 0, \frac{1}{\sqrt{2}} \right)$ છે.
18
AdvancedMCQ
વિધેય $f(x) = \sin^{-1}\left(\frac{2-|x|}{4}\right) + \cos^{-1}\left(\frac{2-|x|}{4}\right) + \tan^{-1}\left(\frac{2-|x|}{4}\right)$ નો પ્રદેશ શોધો.
A
$R$
B
$[0, 6]$
C
$[-6, 6]$
D
$[-3, 3]$

Solution

(C) વિધેય $f(x)$ વ્યાખ્યાયિત છે જો $\sin^{-1}$,$\cos^{-1}$,અને $\tan^{-1}$ ના પ્રદેશની શરતો સંતોષાય.
$\sin^{-1}(u)$ અને $\cos^{-1}(u)$ માટે,આપણે $-1 \leq u \leq 1$ હોવું જોઈએ.
$\tan^{-1}(u)$ માટે,$u$ કોઈપણ વાસ્તવિક સંખ્યા હોઈ શકે છે.
તેથી,આપણે $-1 \leq \frac{2-|x|}{4} \leq 1$ ની જરૂર છે.
$4$ વડે ગુણતા,આપણને $-4 \leq 2-|x| \leq 4$ મળે છે.
બધા પદોમાંથી $2$ બાદ કરતા,આપણને $-6 \leq -|x| \leq 2$ મળે છે.
$-1$ વડે ગુણતા (અને અસમતા ઉલટાવતા),આપણને $-2 \leq |x| \leq 6$ મળે છે.
કારણ કે $|x|$ હંમેશા અ-ઋણ હોય છે,શરત $-2 \leq |x|$ એ તમામ $x \in R$ માટે હંમેશા સાચી છે.
તેથી,આપણે ફક્ત $|x| \leq 6$ ની જરૂર છે,જેનો અર્થ છે $-6 \leq x \leq 6$.
આમ,પ્રદેશ $x \in [-6, 6]$ છે.
19
DifficultMCQ
વિધેય $f(x) = \sin^{-1}\left(\frac{|x|+5}{x^2+1}\right)$ નો પ્રદેશ $(-\infty, -a] \cup [a, \infty)$ છે. તો $a$ ની કિંમત શોધો.
A
$\frac{1+\sqrt{17}}{2}$
B
$\frac{\sqrt{17}-1}{2}$
C
$\frac{\sqrt{17}}{2}+1$
D
$\frac{\sqrt{17}}{2}$

Solution

(A) વિધેય $f(x) = \sin^{-1}\left(\frac{|x|+5}{x^2+1}\right)$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,તેની અંદરની કિંમત $-1 \leq \frac{|x|+5}{x^2+1} \leq 1$ હોવી જોઈએ.
અહીં $|x|+5 > 0$ અને $x^2+1 > 0$ હોવાથી,$\frac{|x|+5}{x^2+1} \geq -1$ હંમેશા સાચું છે.
તેથી,આપણે ફક્ત $\frac{|x|+5}{x^2+1} \leq 1$ ઉકેલવાની જરૂર છે.
$x^2+1$ વડે ગુણતા,આપણને $|x|+5 \leq x^2+1$ મળે છે.
પદોને ગોઠવતા,$x^2 - |x| - 4 \geq 0$ મળે.
ધારો કે $t = |x|$,જ્યાં $t \geq 0$. તેથી $t^2 - t - 4 \geq 0$.
$t^2 - t - 4 = 0$ ના બીજ $t = \frac{1 \pm \sqrt{1 - 4(1)(-4)}}{2} = \frac{1 \pm \sqrt{17}}{2}$ છે.
$t = |x| \geq 0$ હોવાથી,આપણે $t \geq \frac{1+\sqrt{17}}{2}$ લેવું પડે.
તેથી,$|x| \geq \frac{1+\sqrt{17}}{2}$,જેનો અર્થ છે કે $x \in \left(-\infty, -\frac{1+\sqrt{17}}{2}\right] \cup \left[\frac{1+\sqrt{17}}{2}, \infty\right)$.
આપેલ પ્રદેશ $(-\infty, -a] \cup [a, \infty)$ સાથે સરખાવતા,$a = \frac{1+\sqrt{17}}{2}$ મળે છે.
20
MediumMCQ
વિધેય $\operatorname{cosec}^{-1}\left(\frac{1+x}{x}\right)$ નો પ્રદેશ શોધો :
A
$\left(-1, -\frac{1}{2}\right] \cup (0, \infty)$
B
$\left[-\frac{1}{2}, 0\right) \cup [1, \infty)$
C
$\left(-\frac{1}{2}, \infty\right) - \{0\}$
D
$\left[-\frac{1}{2}, \infty\right) - \{0\}$

Solution

(D) $\operatorname{cosec}^{-1}(y)$ નો પ્રદેશ $y \in (-\infty, -1] \cup [1, \infty)$ છે.
વિધેય $\operatorname{cosec}^{-1}\left(\frac{1+x}{x}\right)$ માટે,$\frac{1+x}{x} \in (-\infty, -1] \cup [1, \infty)$ હોવું જોઈએ.
કિસ્સો $1$: $\frac{1+x}{x} \geq 1$
$\frac{1}{x} + 1 \geq 1 \implies \frac{1}{x} \geq 0 \implies x > 0$.
કિસ્સો $2$: $\frac{1+x}{x} \leq -1$
$\frac{1}{x} + 1 \leq -1 \implies \frac{1}{x} \leq -2$.
કારણ કે $\frac{1}{x} \leq -2$,$x$ ઋણ હોવો જોઈએ. $x$ (જે ઋણ છે) વડે ગુણતા અસમતા ઉલટાય છે:
$1 \geq -2x \implies x \geq -\frac{1}{2}$.
આમ,$x \in [-\frac{1}{2}, 0)$.
બંને કિસ્સાઓને જોડતા,પ્રદેશ $x \in [-\frac{1}{2}, 0) \cup (0, \infty)$ મળે છે,જેને $[-\frac{1}{2}, \infty) - \{0\}$ તરીકે લખી શકાય છે.
21
DifficultMCQ
વિધેય $f(x) = \sin^{-1}\left(\frac{3x^2+x-1}{(x-1)^2}\right) + \cos^{-1}\left(\frac{x-1}{x+1}\right)$ નો પ્રદેશ શોધો:
A
$\left[0, \frac{1}{4}\right]$
B
$[-2, 0] \cup \left[\frac{1}{4}, \frac{1}{2}\right]$
C
$\left[\frac{1}{4}, \frac{1}{2}\right] \cup \{0\}$
D
$\left[0, \frac{1}{2}\right]$

Solution

(C) વિધેય $f(x) = \sin^{-1}\left(\frac{3x^2+x-1}{(x-1)^2}\right) + \cos^{-1}\left(\frac{x-1}{x+1}\right)$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,બંને ભાગો વ્યાખ્યાયિત હોવા જોઈએ.
$1$. $\cos^{-1}\left(\frac{x-1}{x+1}\right)$ માટે,આપણે $-1 \leq \frac{x-1}{x+1} \leq 1$ ની જરૂર છે.
$\frac{x-1}{x+1} \leq 1$ ઉકેલતા $\Rightarrow x > -1$ મળે છે.
$\frac{x-1}{x+1} \geq -1$ ઉકેલતા $\Rightarrow x \in (-\infty, -1) \cup [0, \infty)$ મળે છે.
આ બંનેનું છેદગણ લેતા,$x \in [0, \infty)$ મળે છે.
$2$. $\sin^{-1}\left(\frac{3x^2+x-1}{(x-1)^2}\right)$ માટે,આપણે $-1 \leq \frac{3x^2+x-1}{(x-1)^2} \leq 1$ ની જરૂર છે.
$\frac{3x^2+x-1}{(x-1)^2} \leq 1$ ઉકેલતા $\Rightarrow x \in [-2, 1/2]$ મળે છે.
$\frac{3x^2+x-1}{(x-1)^2} \geq -1$ ઉકેલતા $\Rightarrow x \in (-\infty, 0] \cup [1/4, \infty)$ મળે છે.
આ બંનેનું છેદગણ લેતા,$x \in [-2, 0] \cup [1/4, 1/2]$ મળે છે.
બંને શરતોનું છેદગણ લેતા,$x \in [0, \infty) \cap ([-2, 0] \cup [1/4, 1/2]) = \{0\} \cup [1/4, 1/2]$ મળે છે.
22
DifficultMCQ
સમીકરણ $\tan ^{-1} \sqrt{x(x+1)}+\sin ^{-1} \sqrt{x^{2}+x+1}=\frac{\pi}{4}$ ના વાસ્તવિક ઉકેલોની સંખ્યા કેટલી છે?
A
$0$
B
$4$
C
$1$
D
$2$

Solution

(A) આપેલ સમીકરણ $\tan ^{-1} \sqrt{x^{2}+x}+\sin ^{-1} \sqrt{x^{2}+x+1}=\frac{\pi}{4}$ છે.
સમીકરણ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,પ્રતિ-ત્રિકોણમિતીય વિધેયોના પ્રદેશની શરતો સંતોષાવી જોઈએ.
$1$. $\tan ^{-1} \sqrt{x^{2}+x}$ માટે,$x^{2}+x \geq 0$ હોવું જોઈએ.
$2$. $\sin ^{-1} \sqrt{x^{2}+x+1}$ માટે,$0 \leq \sqrt{x^{2}+x+1} \leq 1$ હોવું જોઈએ,જેનો અર્થ છે કે $0 \leq x^{2}+x+1 \leq 1$.
કારણ કે $x^{2}+x+1 = (x+\frac{1}{2})^{2} + \frac{3}{4}$,તેથી $x^{2}+x+1$ ની ન્યૂનતમ કિંમત $\frac{3}{4}$ છે.
આમ,શરત $x^{2}+x+1 \leq 1$ નો અર્થ છે કે $x^{2}+x \leq 0$.
$x^{2}+x \geq 0$ અને $x^{2}+x \leq 0$ ને જોડતા,આપણને $x^{2}+x = 0$ મળે છે.
આથી $x(x+1) = 0$,એટલે કે $x=0$ અથવા $x=-1$.
જો $x=0$ હોય,તો સમીકરણ $\tan ^{-1} \sqrt{0} + \sin ^{-1} \sqrt{1} = 0 + \frac{\pi}{2} = \frac{\pi}{2} \neq \frac{\pi}{4}$ થાય છે.
જો $x=-1$ હોય,તો સમીકરણ $\tan ^{-1} \sqrt{0} + \sin ^{-1} \sqrt{1} = 0 + \frac{\pi}{2} = \frac{\pi}{2} \neq \frac{\pi}{4}$ થાય છે.
કોઈપણ કિંમત સમીકરણનું સમાધાન કરતી નથી,તેથી વાસ્તવિક ઉકેલોની સંખ્યા $0$ છે.
23
DifficultMCQ
જો વિધેય $f(x) = \frac{\cos^{-1} \sqrt{x^2-x+1}}{\sqrt{\sin^{-1}(\frac{2x-1}{2})}}$ નો પ્રદેશ $(\alpha, \beta]$ અંતરાલ હોય,તો $\alpha + \beta$ ની કિંમત શોધો:
A
$2$
B
$\frac{3}{2}$
C
$\frac{1}{2}$
D
$1$

Solution

(B) વિધેય $f(x)$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,નીચેની શરતો સંતોષાવી જોઈએ:
$1$. $\cos^{-1}$ નો આર્ગ્યુમેન્ટ $[0, 1]$ માં હોવો જોઈએ: $0 \leq \sqrt{x^2-x+1} \leq 1$.
વર્ગ કરતા $0 \leq x^2-x+1 \leq 1$ મળે.
$x^2-x+1 \leq 1 \Rightarrow x^2-x \leq 0 \Rightarrow x(x-1) \leq 0 \Rightarrow x \in [0, 1]$.
$2$. છેદ શૂન્ય ન હોવો જોઈએ અને વર્ગમૂળનો આર્ગ્યુમેન્ટ ધન હોવો જોઈએ: $\sin^{-1}(\frac{2x-1}{2}) > 0$.
$\sin^{-1}$ નો વિસ્તાર $[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}]$ હોવાથી,આપણે $\frac{2x-1}{2} \leq 1$ પણ લેવું પડે.
તેથી,$0 < \frac{2x-1}{2} \leq 1$.
$0 < 2x-1 \leq 2$.
$1 < 2x \leq 3$.
$\frac{1}{2} < x \leq \frac{3}{2}$.
$x \in [0, 1]$ અને $x \in (\frac{1}{2}, \frac{3}{2}]$ નો છેદ લેતા,આપણને $x \in (\frac{1}{2}, 1]$ મળે છે.
આમ,$\alpha = \frac{1}{2}$ અને $\beta = 1$.
તેથી,$\alpha + \beta = \frac{1}{2} + 1 = \frac{3}{2}$.
24
DifficultMCQ
વિધેય $\cos^{-1}\left(\frac{2 \sin^{-1}\left(\frac{1}{4x^2-1}\right)}{\pi}\right)$ નો પ્રદેશ શોધો.
A
$R - \left\{-\frac{1}{2}, \frac{1}{2}\right\}$
B
$(-\infty, -1] \cup [1, \infty) \cup \{0\}$
C
$(-\infty, -\frac{1}{\sqrt{2}}) \cup (\frac{1}{\sqrt{2}}, \infty) \cup \{0\}$
D
$(-\infty, -\frac{1}{\sqrt{2}}] \cup [\frac{1}{\sqrt{2}}, \infty) \cup \{0\}$

Solution

(D) વિધેય $\cos^{-1}(u)$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,આપણે $-1 \leq u \leq 1$ હોવું જોઈએ.
તેથી,$-1 \leq \frac{2 \sin^{-1}(\frac{1}{4x^2-1})}{\pi} \leq 1$.
$\frac{\pi}{2}$ વડે ગુણતા,આપણને $-\frac{\pi}{2} \leq \sin^{-1}(\frac{1}{4x^2-1}) \leq \frac{\pi}{2}$ મળે છે.
કારણ કે $\sin^{-1}(y)$ નો વિસ્તાર $[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}]$ છે,આ અસમતા હંમેશા $[-1, 1]$ માં રહેલા તમામ $y$ માટે સાચી છે.
તેથી,આપણે $-1 \leq \frac{1}{4x^2-1} \leq 1$ ની જરૂર છે.
કિસ્સો $1$: $\frac{1}{4x^2-1} \leq 1 \implies \frac{2-4x^2}{4x^2-1} \leq 0 \implies \frac{2(1-2x^2)}{(2x-1)(2x+1)} \geq 0$.
આ $x \in (-\infty, -\frac{1}{\sqrt{2}}] \cup (-\frac{1}{2}, \frac{1}{2}) \cup [\frac{1}{\sqrt{2}}, \infty)$ માટે સાચું છે.
કિસ્સો $2$: $\frac{1}{4x^2-1} \geq -1 \implies \frac{4x^2}{4x^2-1} \geq 0$.
આ $x \in (-\infty, -\frac{1}{2}) \cup (\frac{1}{2}, \infty) \cup \{0\}$ માટે સાચું છે.
બંને કિસ્સાઓનો છેદ લેતા,આપણને $x \in (-\infty, -\frac{1}{\sqrt{2}}] \cup [\frac{1}{\sqrt{2}}, \infty) \cup \{0\}$ મળે છે.
25
MediumMCQ
પ્રતિ-ત્રિકોણમિતીય વિધેયોના મુખ્ય મૂલ્યોને ધ્યાનમાં લેતા,વિધેય $f(x) = \cos^{-1}\left(\frac{x^{2}-4x+2}{x^{2}+3}\right)$ નો પ્રદેશ શોધો.
A
$(-\infty, \frac{1}{4}]$
B
$[-\frac{1}{4}, \infty)$
C
$(-\frac{1}{3}, \infty)$
D
$(-\infty, \frac{1}{3}]$

Solution

(B) $\cos^{-1}(u)$ નો પ્રદેશ $u \in [-1, 1]$ છે.
તેથી,આપણે $\left|\frac{x^{2}-4x+2}{x^{2}+3}\right| \leq 1$ ની જરૂર છે.
આનો અર્થ એ છે કે $-1 \leq \frac{x^{2}-4x+2}{x^{2}+3} \leq 1$.
બધા $x \in \mathbb{R}$ માટે $x^{2}+3 > 0$ હોવાથી,આપણે $(x^{2}+3)$ વડે ગુણી શકીએ:
$-(x^{2}+3) \leq x^{2}-4x+2 \leq x^{2}+3$.
પ્રથમ અસમતા: $-x^{2}-3 \leq x^{2}-4x+2 \implies 2x^{2}-4x+5 \geq 0$. વિવેચક $D = (-4)^{2} - 4(2)(5) = 16 - 40 = -24 < 0$. અગ્ર સહગુણક ધન હોવાથી,બધા $x \in \mathbb{R}$ માટે $2x^{2}-4x+5 > 0$ છે.
બીજી અસમતા: $x^{2}-4x+2 \leq x^{2}+3 \implies -4x \leq 1 \implies x \geq -\frac{1}{4}$.
તેથી,પ્રદેશ $[-\frac{1}{4}, \infty)$ છે.
26
DifficultMCQ
વિધેય $f(x) = \sin^{-1}\left(\frac{x^{2}-3x+2}{x^{2}+2x+7}\right)$ નો પ્રદેશ શોધો.
A
$[1, \infty)$
B
$(-1, 2]$
C
$[-1, \infty)$
D
$(-\infty, 2]$

Solution

(C) વિધેય $f(x) = \sin^{-1}(g(x))$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,દલીલ $g(x)$ એ $-1 \leq g(x) \leq 1$ નું પાલન કરવું જોઈએ.
પગલું $1$: $\frac{x^{2}-3x+2}{x^{2}+2x+7} \geq -1$ ઉકેલો.
$x^{2}-3x+2 \geq -(x^{2}+2x+7)$
$2x^{2}-x+9 \geq 0$.
અહીં વિવેચક $D = (-1)^{2} - 4(2)(9) = 1 - 72 = -71 < 0$ છે. $x^{2}$ નો સહગુણક ધન હોવાથી,$2x^{2}-x+9$ એ તમામ $x \in \mathbb{R}$ માટે હંમેશા ધન છે.
પગલું $2$: $\frac{x^{2}-3x+2}{x^{2}+2x+7} \leq 1$ ઉકેલો.
$x^{2}-3x+2 \leq x^{2}+2x+7$
$-3x+2 \leq 2x+7$
$-5 \leq 5x \Rightarrow x \geq -1$.
બંને શરતોને જોડતા,પ્રદેશ $x \in [-1, \infty)$ મળે છે.
27
AdvancedMCQ
જો વિધેય $f(x) = \sec^{-1}\left(\frac{2x}{5x+3}\right)$ નો પ્રદેશ $[\alpha, \beta) \cup (\gamma, \delta]$ હોય,તો $|3\alpha + 10(\beta + \gamma) + 21\delta|$ ની કિંમત $.......$ થાય.
A
$23$
B
$22$
C
$24$
D
$21$

Solution

(C) વિધેય $f(x) = \sec^{-1}\left(\frac{2x}{5x+3}\right)$ ત્યારે વ્યાખ્યાયિત થાય છે જ્યારે $\left|\frac{2x}{5x+3}\right| \geq 1$ અને $5x+3 \neq 0$ હોય.
આનો અર્થ એ છે કે $\left|\frac{2x}{5x+3}\right| \geq 1$,જેનો અર્થ થાય છે $(2x)^2 \geq (5x+3)^2$.
$(2x)^2 - (5x+3)^2 \geq 0$
$(2x - 5x - 3)(2x + 5x + 3) \geq 0$
$(-3x - 3)(7x + 3) \geq 0$
$-(3x + 3)(7x + 3) \geq 0 \Rightarrow (x + 1)(7x + 3) \leq 0$.
આ અસમતાનો ઉકેલ $x \in [-1, -3/7]$ છે.
વધુમાં,છેદ $5x+3 \neq 0$ હોવાથી $x \neq -3/5$ મળે.
આમ,પ્રદેશ $[-1, -3/5) \cup (-3/5, -3/7]$ છે.
આને $[\alpha, \beta) \cup (\gamma, \delta]$ સાથે સરખાવતા,$\alpha = -1, \beta = -3/5, \gamma = -3/5, \delta = -3/7$ મળે.
હવે,$|3\alpha + 10(\beta + \gamma) + 21\delta| = |3(-1) + 10(-3/5 - 3/5) + 21(-3/7)|$ ની ગણતરી કરતા.
$= |-3 + 10(-6/5) + 3(-3)| = |-3 - 12 - 9| = |-24| = 24$.
28
MediumMCQ
$f(x)=4 \sin ^{-1}\left(\frac{x^2}{x^2+1}\right)$ નો વિસ્તાર શોધો.
A
$[0, \pi]$
B
$[0, 2\pi)$
C
$[0, \pi)$
D
$[0, 2\pi]$

Solution

(B) ધારો કે $u = \frac{x^2}{x^2+1}$.
$x^2 \ge 0$ હોવાથી,$x^2+1 \ge 1$ મળે,તેથી $0 \le \frac{x^2}{x^2+1} < 1$.
આમ,$u$ નો વિસ્તાર $[0, 1)$ છે.
હવે,$f(x) = 4 \sin^{-1}(u)$.
$u \in [0, 1)$ હોવાથી,$\sin^{-1}(u) \in [\sin^{-1}(0), \sin^{-1}(1)) = [0, \frac{\pi}{2})$.
$4$ વડે ગુણતા,$f(x) \in [4 \times 0, 4 \times \frac{\pi}{2}) = [0, 2\pi)$.
તેથી,$f(x)$ નો વિસ્તાર $[0, 2\pi)$ છે.
29
DifficultMCQ
જો વિધેય $f(x) = \sin^{-1}\left(\frac{x-1}{2x+3}\right)$ નો પ્રદેશ $R - (\alpha, \beta)$ હોય,તો $12\alpha\beta$ ની કિંમત શોધો:
A
$36$
B
$24$
C
$40$
D
$32$

Solution

(D) વિધેય $f(x) = \sin^{-1}\left(\frac{x-1}{2x+3}\right)$ ના પ્રદેશ માટે,$\sin^{-1}$ નો આર્ગ્યુમેન્ટ $[-1, 1]$ અંતરાલમાં હોવો જોઈએ અને છેદ શૂન્ય ન હોવો જોઈએ.
$1$. છેદની શરત: $2x + 3 \neq 0 \implies x \neq -\frac{3}{2}$.
$2$. અસમતાની શરત: $\left|\frac{x-1}{2x+3}\right| \leq 1$.
$2x+3 \neq 0$ હોવાથી,$|x-1| \leq |2x+3|$.
બંને બાજુ વર્ગ કરતા: $(x-1)^2 \leq (2x+3)^2$.
$x^2 - 2x + 1 \leq 4x^2 + 12x + 9$.
$3x^2 + 14x + 8 \geq 0$.
અવયવ પાડતા: $(3x + 2)(x + 4) \geq 0$.
આ અસમતા $x \in (-\infty, -4] \cup [-\frac{2}{3}, \infty)$ માટે સાચી છે.
$3$. $x \neq -\frac{3}{2}$ ની શરત સાથે જોડતા:
પ્રદેશ $(-\infty, -4] \cup [-\frac{2}{3}, \infty) \setminus \{-\frac{3}{2}\}$ છે.
જોકે,પ્રશ્ન મુજબ પ્રદેશ $R - (\alpha, \beta)$ છે,જેનો અર્થ છે કે બાકાત રાખેલ વિસ્તાર એક વિવૃત અંતરાલ છે. પૂરક ગણ જોતા,બાકાત રાખેલ કિંમતો $(-4, -\frac{2}{3})$ છે.
આમ,$\alpha = -4$ અને $\beta = -\frac{2}{3}$.
$4$. $12\alpha\beta$ ની ગણતરી:
$12 \times (-4) \times (-\frac{2}{3}) = 12 \times \frac{8}{3} = 4 \times 8 = 32$.
Solution diagram
30
DifficultMCQ
ધારો કે $[x]$ એ $x$ થી નાનો અથવા તેના જેટલો મહત્તમ પૂર્ણાંક દર્શાવે છે. તો $f(x) = \sec^{-1}(2[x] + 1)$ નો પ્રદેશ શું છે?
A
$(-\infty, -1] \cup [0, \infty)$
B
$(-\infty, \infty)$
C
$(-\infty, -1] \cup [1, \infty)$
D
$(-\infty, \infty) \setminus \{0\}$

Solution

(B) વિધેય $f(x) = \sec^{-1}(u)$ એ $|u| \geq 1$ માટે વ્યાખ્યાયિત છે,જેનો અર્થ છે કે $u \leq -1$ અથવા $u \geq 1$.
અહીં,$u = 2[x] + 1$.
તેથી,$2[x] + 1 \leq -1$ અથવા $2[x] + 1 \geq 1$.
કિસ્સો $1$: $2[x] + 1 \leq -1 \Rightarrow 2[x] \leq -2 \Rightarrow [x] \leq -1$. આ સૂચવે છે કે $x < 0$.
કિસ્સો $2$: $2[x] + 1 \geq 1 \Rightarrow 2[x] \geq 0 \Rightarrow [x] \geq 0$. આ સૂચવે છે કે $x \geq 0$.
બંને કિસ્સાઓને જોડતા,$x \in (-\infty, 0) \cup [0, \infty) = (-\infty, \infty)$.
31
EasyMCQ
વાસ્તવિક મૂલ્ય ધરાવતા વિધેય $f(x) = \sqrt{\sin^{-1}(2x) + \frac{\pi}{6}}$ નો પ્રદેશ શોધો.
A
$\left[-\frac{1}{4}, \frac{1}{2}\right]$
B
$\left[-\frac{3}{2}, \frac{1}{2}\right]$
C
$\left[-\frac{3}{2}, \frac{1}{9}\right]$
D
$\left[-\frac{1}{4}, \frac{3}{4}\right]$

Solution

(A) વિધેય $f(x) = \sqrt{\sin^{-1}(2x) + \frac{\pi}{6}}$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,વર્ગમૂળની અંદરની કિંમત અઋણ હોવી જોઈએ:
$\sin^{-1}(2x) + \frac{\pi}{6} \geq 0$
$\sin^{-1}(2x) \geq -\frac{\pi}{6}$
વળી,$\sin^{-1}(\theta)$ નો પ્રદેશ $[-1, 1]$ છે,તેથી $-1 \leq 2x \leq 1$,જેનો અર્થ છે $-0.5 \leq x \leq 0.5$.
$\sin^{-1}(2x)$ નો વિસ્તાર $[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}]$ છે.
આ બંનેને જોડતા,આપણને મળે છે: $-\frac{\pi}{6} \leq \sin^{-1}(2x) \leq \frac{\pi}{2}$.
બધા પદોનું સાઈન લેતા:
$\sin(-\frac{\pi}{6}) \leq 2x \leq \sin(\frac{\pi}{2})$
$-\frac{1}{2} \leq 2x \leq 1$
$2$ વડે ભાગતા:
$-\frac{1}{4} \leq x \leq \frac{1}{2}$
આમ,પ્રદેશ $\left[-\frac{1}{4}, \frac{1}{2}\right]$ છે.
32
EasyMCQ
વિધેય $f(x) = \frac{\sin^{-1}(x-3)}{\sqrt{9-x^2}}$ નો પ્રદેશ શોધો.
A
$(2, 3)$
B
$[2, 3)$
C
$[2, 3]$
D
$(2, 3]$

Solution

(B) વિધેય $f(x)$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,વર્ગમૂળની અંદરની કિંમત ધન હોવી જોઈએ અને $\sin^{-1}$ નો આર્ગ્યુમેન્ટ $[-1, 1]$ અંતરાલમાં હોવો જોઈએ.
$1$. છેદ માટે: $9 - x^2 > 0$ $\Rightarrow x^2 < 9$ $\Rightarrow -3 < x < 3 \dots (i)$.
$2$. અંશ માટે: $-1 \leq x - 3 \leq 1 \Rightarrow 2 \leq x \leq 4 \dots (ii)$.
$3$. $(i)$ અને $(ii)$ નો છેદ લેતા,આપણને $2 \leq x < 3$ મળે છે.
આમ,પ્રદેશ $[2, 3)$ છે.
33
EasyMCQ
વિધેય $f(x) = \sin^{-1}\left(\frac{|x|+5}{x^2+1}\right)$ નો પ્રદેશ $(-\infty, -a] \cup [a, \infty)$ છે. તો $a$ ની કિંમત શોધો.
A
$\frac{\sqrt{17}}{2} + 1$
B
$\frac{\sqrt{17} - 1}{2}$
C
$\frac{1 + \sqrt{17}}{2}$
D
$\frac{\sqrt{17}}{2} - 1$

Solution

(C) $f(x) = \sin^{-1}\left(\frac{|x|+5}{x^2+1}\right)$ વ્યાખ્યાયિત છે જો $-1 \leq \frac{|x|+5}{x^2+1} \leq 1$ હોય.
$|x|+5 > 0$ અને $x^2+1 > 0$ હોવાથી,ડાબી બાજુની અસમતા $\frac{|x|+5}{x^2+1} \geq -1$ હંમેશા સાચી છે.
આપણે ફક્ત $\frac{|x|+5}{x^2+1} \leq 1$ ઉકેલવાની જરૂર છે.
$|x|+5 \leq x^2+1$
$x^2 - |x| - 4 \geq 0$.
ધારો કે $t = |x|$,જ્યાં $t \geq 0$. તો $t^2 - t - 4 \geq 0$.
$t^2 - t - 4 = 0$ ના બીજ $t = \frac{1 \pm \sqrt{17}}{2}$ છે.
$t \geq 0$ હોવાથી,$t \geq \frac{1 + \sqrt{17}}{2}$.
તેથી,$|x| \geq \frac{1 + \sqrt{17}}{2}$,જેનો અર્થ છે કે $x \in \left(-\infty, -\frac{1 + \sqrt{17}}{2}\right] \cup \left[\frac{1 + \sqrt{17}}{2}, \infty\right)$.
આને $(-\infty, -a] \cup [a, \infty)$ સાથે સરખાવતા,$a = \frac{1 + \sqrt{17}}{2}$ મળે છે.
34
EasyMCQ
જો $y = \tan^{-1} x$ હોય,તો . . . . . . .
A
$0 < y < \pi$
B
$0 \leq y \leq \pi$
C
$-\frac{\pi}{2} < y < \frac{\pi}{2}$
D
$-\frac{\pi}{2} \leq y \leq \frac{\pi}{2}$

Solution

(C) વિધેય $y = \tan^{-1} x$ એ પ્રતિ-ટેન્જેન્ટ વિધેય દર્શાવે છે.
વ્યાખ્યા મુજબ,પ્રતિ-ટેન્જેન્ટ વિધેયની મુખ્ય કિંમતની શાખા $(-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2})$ અંતરાલ તરીકે વ્યાખ્યાયિત થયેલ છે.
તેથી,કોઈપણ વાસ્તવિક સંખ્યા $x$ માટે,$y = \tan^{-1} x$ નો વિસ્તાર $-\frac{\pi}{2} < y < \frac{\pi}{2}$ છે.
35
EasyMCQ
જો $\cos ^{-1} x = y$ હોય,તો . . . . . . .
A
$-\frac{\pi}{2} < y < \frac{\pi}{2}$
B
$-\frac{\pi}{2} \leq y \leq \frac{\pi}{2}$
C
$0 < y < \pi$
D
$0 \leq y \leq \pi$

Solution

(D) પ્રતિ-કોસાઇન વિધેય (inverse cosine function) ની મુખ્ય કિંમતની શાખા,જેને $\cos^{-1} x$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે,તે અંતરાલ $[0, \pi]$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે.
તેથી,જો $\cos^{-1} x = y$ હોય,તો $y$ નો વિસ્તાર $0 \leq y \leq \pi$ હોવો જોઈએ.
આમ,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.
36
EasyMCQ
$\sin^{-1}$ નો પ્રદેશ . . . . . . છે.
A
$(-\infty, \infty)$
B
$[0, \pi]$
C
$[0, 1]$
D
$[-1, 1]$

Solution

(D) વિધેય $f(x) = \sin^{-1}(x)$ એ સાઈન વિધેય $f(x) = \sin(x)$ નું પ્રતિવિધેય છે.
સાઈન વિધેય માટે,તેનો વિસ્તાર $[-1, 1]$ છે.
પ્રતિ-ત્રિકોણમિતીય વિધેયોની વ્યાખ્યા મુજબ,પ્રતિવિધેયનો પ્રદેશ એ મૂળ વિધેયના વિસ્તાર જેટલો હોય છે.
તેથી,$\sin^{-1}(x)$ નો પ્રદેશ $[-1, 1]$ છે.
37
EasyMCQ
$\left|\cos ^{-1} x\right|$ નો વિસ્તાર . . . . . . છે.
A
$[0, \pi]$
B
$[0, \pi^2]$
C
$[0, \pi/2]$
D
$[0, \pi^2/4]$

Solution

(A) આપણે જાણીએ છીએ કે $\cos^{-1} x$ નો પ્રદેશ $[-1, 1]$ છે.
$x \in [-1, 1]$ માટે,$\cos^{-1} x$ નો વિસ્તાર $[0, \pi]$ છે.
જેহেতু $\cos^{-1} x$ એ $[0, \pi]$ અંતરાલની તમામ કિંમતો ધારણ કરે છે,તેથી નિરપેક્ષ મૂલ્ય $\left|\cos^{-1} x\right|$ પણ $[0, \pi]$ અંતરાલની તમામ કિંમતો ધારણ કરશે કારણ કે $[0, \pi]$ માંની તમામ કિંમતો અ-ઋણ છે.
તેથી,$\left|\cos^{-1} x\right|$ નો વિસ્તાર $[0, \pi]$ છે.
38
MediumMCQ
$\cos \left(\sin ^{-1} \frac{\pi}{3}+\cos ^{-1} \frac{\pi}{3}\right)$ ની કિંમત શું છે?
A
$0$
B
$1$
C
$-0$
D
અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી

Solution

(D) આપણે જાણીએ છીએ કે $\sin ^{-1} x$ અને $\cos ^{-1} x$ નો પ્રદેશ $x \in [-1, 1]$ છે.
અહીં,દલીલ (argument) $\frac{\pi}{3}$ છે.
$\pi \approx 3.14159$ હોવાથી,$\frac{\pi}{3} \approx 1.047$ થાય.
$1.047 > 1$ હોવાથી,$\frac{\pi}{3}$ ની કિંમત પ્રદેશ $[-1, 1]$ ની બહાર છે.
તેથી,$\sin ^{-1} \left(\frac{\pi}{3}\right)$ અને $\cos ^{-1} \left(\frac{\pi}{3}\right)$ વાસ્તવિક સંખ્યાઓના ગણમાં વ્યાખ્યાયિત નથી.
આમ,પદાવલિ $\cos \left(\sin ^{-1} \frac{\pi}{3}+\cos ^{-1} \frac{\pi}{3}\right)$ અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી.
39
EasyMCQ
$\sec ^{-1} x$ નો વિસ્તાર (range) શું છે?
A
$[\frac{-\pi}{2}, \frac{\pi}{2}]$
B
$(\frac{-\pi}{2}, \frac{\pi}{2})$
C
$[0, \pi]$
D
$[0, \pi] - \{\frac{\pi}{2}\}$

Solution

(D) વિધેય $f(x) = \sec^{-1} x$ એ સેકન્ટ વિધેયનું પ્રતિવિધેય છે,જેનો પ્રદેશ $[0, \pi] - \{\frac{\pi}{2}\}$ પર મર્યાદિત છે.
વ્યાખ્યા મુજબ,$\sec^{-1} x$ ની મુખ્ય કિંમતની શાખાનો વિસ્તાર એ $[0, \pi]$ અંતરાલ છે,જેમાં $\frac{\pi}{2}$ નો સમાવેશ થતો નથી,કારણ કે $\sec x$ એ $\frac{\pi}{2}$ આગળ અવ્યાખ્યાયિત છે.
તેથી,તેનો વિસ્તાર $[0, \pi] - \{\frac{\pi}{2}\}$ છે.
40
EasyMCQ
$f(x) = \sin^{-1}\left[\log_{2}\left(\frac{x}{2}\right)\right]$ નો પ્રદેશ (domain) શોધો.
A
$0 \leq x \leq 1$
B
$0 \leq x \leq 4$
C
$1 \leq x \leq 4$
D
$4 \leq x \leq 6$

Solution

(C) આપેલ વિધેય $f(x) = \sin^{-1}\left[\log_{2}\left(\frac{x}{2}\right)\right]$ છે.
વિધેય $\sin^{-1}(u)$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,તેનો ચલ $u$ એ $-1 \leq u \leq 1$ ની વચ્ચે હોવો જોઈએ.
તેથી,$-1 \leq \log_{2}\left(\frac{x}{2}\right) \leq 1$ થવું જોઈએ.
લઘુગણકની વ્યાખ્યા મુજબ,આ અસમતા $2^{-1} \leq \frac{x}{2} \leq 2^{1}$ ને સમાન છે.
આનું સાદું રૂપ આપતા,$\frac{1}{2} \leq \frac{x}{2} \leq 2$ મળે છે.
આખી અસમતાને $2$ વડે ગુણતા,આપણને $1 \leq x \leq 4$ મળે છે.
આમ,વિધેયનો પ્રદેશ $x \in [1, 4]$ છે.
41
MediumMCQ
$f(x) = \cos^{-1}[x]$ નો પ્રદેશ શોધો,જ્યાં $[x]$ એ મહત્તમ પૂર્ણાંક વિધેય દર્શાવે છે.
A
$(-1, 2]$
B
$(-1, 2)$
C
$[-1, 2]$
D
$[-1, 2)$

Solution

(D) વિધેય $f(x) = \cos^{-1}[x]$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત છે.
આપણે જાણીએ છીએ કે $\cos^{-1}(u)$ નો પ્રદેશ $u \in [-1, 1]$ છે.
તેથી,$\cos^{-1}[x]$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,$-1 \leq [x] \leq 1$ હોવું જોઈએ.
અહીં $[x]$ એ મહત્તમ પૂર્ણાંક વિધેય હોવાથી,$[x]$ ની શક્ય પૂર્ણાંક કિંમતો $-1, 0, 1$ છે.
જો $[x] = -1$,તો $-1 \leq x < 0$.
જો $[x] = 0$,તો $0 \leq x < 1$.
જો $[x] = 1$,તો $1 \leq x < 2$.
આ અંતરાલોને જોડતા,આપણને $-1 \leq x < 2$ મળે છે.
આમ,પ્રદેશ $x \in [-1, 2)$ છે.
42
EasyMCQ
$f(x) = \cos^{-1} \sqrt{x-1}$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત વિધેયનો પ્રદેશ શોધો.
A
$[1, 2]$
B
$[0, 2]$
C
$[-1, 1]$
D
$[0, 1]$

Solution

(A) આપણી પાસે વિધેય $f(x) = \cos^{-1} \sqrt{x-1}$ છે.
વિધેય $\cos^{-1}(u)$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,તેનો ચલ $u$ એ $u \in [-1, 1]$ હોવો જોઈએ.
અહીં $\sqrt{x-1}$ હંમેશા અ-ઋણ હોવાથી,શરત $0 \leq \sqrt{x-1} \leq 1$ બને છે.
અસમતાનો વર્ગ કરતા,આપણને $0 \leq x-1 \leq 1$ મળે છે.
દરેક પદમાં $1$ ઉમેરતા,આપણને $1 \leq x \leq 2$ મળે છે.
તેથી,$f(x)$ નો પ્રદેશ $[1, 2]$ છે.
43
DifficultMCQ
જો $A = \{x \in R : \sin^{-1}(\sqrt{x^2+x+1}) \in [-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}]\}$ અને $B = \{y \in R : y = \sin^{-1}(\sqrt{x^2+x+1}), x \in A\}$ હોય,તો નીચેનામાંથી કયું સત્ય છે?
A
$A \cap B \neq \phi$
B
$A \cap B^{C} = [0, 1]$
C
$A^{C} \cap B = [\frac{\pi}{3}, \frac{\pi}{2}]$
D
$A \cup B = R - \{[-1, 0] \cup [\frac{\pi}{3}, \frac{\pi}{2}]\}$

Solution

(C) માટે,$\sin^{-1}(u)$ નો પ્રદેશ $u \in [-1, 1]$ છે. કારણ કે $\sqrt{x^2+x+1} \ge 0$,આપણે $0 \le x^2+x+1 \le 1$ ની જરૂર છે.
$x^2+x+1 \ge 0$ ઉકેલતા: વિવેચક $D = 1-4 = -3 < 0$,તેથી બધા $x \in R$ માટે $x^2+x+1 > 0$.
$x^2+x+1 \le 1$ ઉકેલતા: $x^2+x \le 0 \implies x(x+1) \le 0$,તેથી $x \in [-1, 0]$. આમ,$A = [-1, 0]$.
$B$ માટે,$x \in [-1, 0]$ માટે $y = \sin^{-1}(\sqrt{x^2+x+1})$ નો વિસ્તાર શોધીએ.
ધારો કે $f(x) = x^2+x+1 = (x+\frac{1}{2})^2 + \frac{3}{4}$.
$x \in [-1, 0]$ માટે,$f(x)$ ની ન્યૂનતમ કિંમત $\frac{3}{4}$ ($x = -1/2$ પર) અને મહત્તમ કિંમત $1$ ($x = -1$ અથવા $x = 0$ પર) છે.
તેથી,$\sqrt{x^2+x+1} \in [\sqrt{3}/2, 1]$.
પછી $y = \sin^{-1}(\sqrt{x^2+x+1}) \in [\sin^{-1}(\sqrt{3}/2), \sin^{-1}(1)] = [\frac{\pi}{3}, \frac{\pi}{2}]$.
તેથી $B = [\frac{\pi}{3}, \frac{\pi}{2}]$.
વિકલ્પો તપાસતા: $A = [-1, 0]$ અને $B = [\frac{\pi}{3}, \frac{\pi}{2}]$.
$A \cap B = \phi$ (ખાલી ગણ).
$A \cap B^C = A \setminus B = [-1, 0] \setminus [\frac{\pi}{3}, \frac{\pi}{2}] = [-1, 0]$.
$A^C \cap B = B \setminus A = [\frac{\pi}{3}, \frac{\pi}{2}] \setminus [-1, 0] = [\frac{\pi}{3}, \frac{\pi}{2}]$.
તેથી,વિકલ્પ $C$ સાચો છે.
44
MediumMCQ
વાસ્તવિક મૂલ્ય ધરાવતા વિધેય $f(x) = \operatorname{Cos}^{-1}\left(\frac{3}{\sqrt{9x^2 - 12x + 22}}\right)$ નો વિસ્તાર શોધો.
A
$\left(0, \frac{\pi}{4}\right]$
B
$\left[\frac{\pi}{4}, \frac{\pi}{2}\right)$
C
$[0, \pi]$
D
$\left[0, \frac{\pi}{4}\right]$

Solution

(B) ધારો કે $g(x) = 9x^2 - 12x + 22$.
આપણે તેને $g(x) = (3x - 2)^2 + 18$ તરીકે લખી શકીએ છીએ.
જ્યારે $3x - 2 = 0$ એટલે કે $x = \frac{2}{3}$ હોય ત્યારે $g(x)$ ની ન્યૂનતમ કિંમત $18$ મળે છે.
જેમ $x \to \pm \infty$,તેમ $g(x) \to \infty$.
આમ,$g(x)$ નો વિસ્તાર $[18, \infty)$ છે.
પરિણામે,$\sqrt{g(x)}$ નો વિસ્તાર $[\sqrt{18}, \infty) = [3\sqrt{2}, \infty)$ છે.
હવે,$\operatorname{Cos}^{-1}$ નો તર્ક $u = \frac{3}{\sqrt{g(x)}}$ ધ્યાનમાં લો.
કારણ કે $\sqrt{g(x)} \geq 3\sqrt{2}$,તેથી $0 < \frac{3}{\sqrt{g(x)}} \leq \frac{3}{3\sqrt{2}} = \frac{1}{\sqrt{2}}$.
તેથી,$u \in (0, \frac{1}{\sqrt{2}}]$.
કારણ કે $\operatorname{Cos}^{-1}(u)$ એ ઘટતું વિધેય છે,તેથી $f(x) = \operatorname{Cos}^{-1}(u)$ નો વિસ્તાર $[\operatorname{Cos}^{-1}(\frac{1}{\sqrt{2}}), \operatorname{Cos}^{-1}(0))$ થશે.
આ કિંમત $[\frac{\pi}{4}, \frac{\pi}{2})$ માં પરિણમે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.
45
MediumMCQ
જો $f(x) = \sqrt{2x - 1} + 5 \cos^{-1}\left(\frac{2x - 1}{3}\right)$ હોય,તો વિધેય $f(x)$ નો પ્રદેશ શોધો.
A
$\left[-1, \frac{1}{2}\right]$
B
$\left[\frac{1}{2}, 2\right]$
C
$[-1, 2]$
D
$\left[\frac{1}{2}, \infty\right)$

Solution

(B) વિધેય $f(x) = \sqrt{2x - 1} + 5 \cos^{-1}\left(\frac{2x - 1}{3}\right)$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,બંને પદો વ્યાખ્યાયિત હોવા જોઈએ.
$\sqrt{2x - 1}$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,$2x - 1 \geq 0$ હોવું જોઈએ,જેનો અર્થ છે $x \geq \frac{1}{2}$.
$\cos^{-1}\left(\frac{2x - 1}{3}\right)$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,તેની કિંમત $-1 \leq \frac{2x - 1}{3} \leq 1$ હોવી જોઈએ.
$3$ વડે ગુણતા,$-3 \leq 2x - 1 \leq 3$ મળે.
$1$ ઉમેરતા,$-2 \leq 2x \leq 4$ મળે.
$2$ વડે ભાગતા,$-1 \leq x \leq 2$ મળે.
પ્રદેશ એ $x \geq \frac{1}{2}$ અને $-1 \leq x \leq 2$ નો છેદગણ છે.
તેથી,પ્રદેશ $\left[\frac{1}{2}, 2\right]$ છે.
46
MediumMCQ
વાસ્તવિક મૂલ્ય ધરાવતા વિધેય $f(x) = \sin^{-1} ( \frac{1 + x^2}{2 x} ) + \cos^{-1} ( \frac{2 x}{1 + x^2} )$ નો વિસ્તાર શોધો.
A
$ \{ \frac{\pi}{2} \} $
B
$R$
C
$Q$
D
$ \{ -\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2} \} $

Solution

(A) આપેલ છે $f(x) = \sin^{-1} ( \frac{1 + x^2}{2 x} ) + \cos^{-1} ( \frac{2 x}{1 + x^2} )$.
$\sin^{-1} ( \frac{1 + x^2}{2 x} )$ વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,આપણે $| \frac{1 + x^2}{2 x} | \leq 1$ હોવું જોઈએ.
બધા $x \in R$ માટે $1 + x^2 \geq 2|x|$ હોવાથી,$| \frac{1 + x^2}{2 x} | \leq 1$ ની શરત માત્ર $|x| = 1$ એટલે કે $x = 1$ અથવા $x = -1$ માટે જ સંતોષાય છે.
જો $x = 1$ હોય,તો $f(1) = \sin^{-1}(1) + \cos^{-1}(1) = \frac{\pi}{2} + 0 = \frac{\pi}{2}$.
જો $x = -1$ હોય,તો $f(-1) = \sin^{-1}(-1) + \cos^{-1}(-1) = -\frac{\pi}{2} + \pi = \frac{\pi}{2}$.
આમ,પ્રદેશ $\{ -1, 1 \}$ છે અને વિસ્તાર $\{ \frac{\pi}{2} \}$ છે.
47
EasyMCQ
$\operatorname{Sin}^{-1} x + \operatorname{Cos}^{-1} x + \operatorname{Tan}^{-1} x$ નો વિસ્તાર શોધો.
A
$\left(0, \frac{3\pi}{4}\right)$
B
$\left(\frac{\pi}{4}, \frac{3\pi}{4}\right)$
C
$\left[\frac{\pi}{4}, \frac{3\pi}{4}\right]$
D
$\left(0, \pi\right)$

Solution

(C) આપણે જાણીએ છીએ કે $x \in [-1, 1]$ માટે,$\operatorname{Sin}^{-1} x + \operatorname{Cos}^{-1} x = \frac{\pi}{2}$ થાય.
આપેલ પદાવલિ $f(x) = \operatorname{Sin}^{-1} x + \operatorname{Cos}^{-1} x + \operatorname{Tan}^{-1} x$ છે.
નિત્યસમનો ઉપયોગ કરતા,$f(x) = \frac{\pi}{2} + \operatorname{Tan}^{-1} x$ મળે.
$\operatorname{Sin}^{-1} x$ અને $\operatorname{Cos}^{-1} x$ નો પ્રદેશ $[-1, 1]$ છે.
તેથી,$f(x)$ નો પ્રદેશ $[-1, 1]$ છે.
સીમાબિંદુઓ પર કિંમતો શોધતા:
$x = -1$ માટે,$f(-1) = \frac{\pi}{2} + \operatorname{Tan}^{-1}(-1) = \frac{\pi}{2} - \frac{\pi}{4} = \frac{\pi}{4}$.
$x = 1$ માટે,$f(1) = \frac{\pi}{2} + \operatorname{Tan}^{-1}(1) = \frac{\pi}{2} + \frac{\pi}{4} = \frac{3\pi}{4}$.
$\operatorname{Tan}^{-1} x$ એ વધતું વિધેય હોવાથી,$f(x)$ નો વિસ્તાર $\left[\frac{\pi}{4}, \frac{3\pi}{4}\right]$ છે.
48
MediumMCQ
જો $y = \operatorname{cosec}^{-1}(x)$ અને $\frac{dy}{dx} = \frac{-1}{|x| \sqrt{x^2-1}}$ હોય,તો
A
$y \in \left(-\frac{\pi}{2}, 0\right)$
B
$y \in \left(-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right)$
C
$y \in \left(-\frac{\pi}{2}, 0\right) \cup \left(0, \frac{\pi}{2}\right)$
D
$y \in \mathbb{R}$

Solution

(C) $y = \operatorname{cosec}^{-1}(x)$ નું વિકલન $\frac{dy}{dx} = \frac{-1}{|x| \sqrt{x^2-1}}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
વિકલન વ્યાખ્યાયિત થવા માટે,વર્ગમૂળની અંદરની કિંમત ધન હોવી જોઈએ,એટલે કે $x^2 - 1 > 0$,જેનો અર્થ છે $|x| > 1$.
જોકે,$y = \operatorname{cosec}^{-1}(x)$ નો વિસ્તાર $\left[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right] \setminus \{0\}$ છે.
કારણ કે વિકલન $\frac{dy}{dx}$ એ વિધેયના પ્રદેશમાં તમામ $x$ માટે વ્યાખ્યાયિત છે,અંતિમ બિંદુઓ સિવાય જ્યાં વિકલન અસ્તિત્વમાં ન હોય અથવા અવ્યાખ્યાયિત હોય,તેથી આપણે $y$ માટે વિવૃત અંતરાલ ધ્યાનમાં લઈએ છીએ.
વિકલનના પ્રદેશને અનુરૂપ $y$ ની કિંમતો $y \in \left(-\frac{\pi}{2}, 0\right) \cup \left(0, \frac{\pi}{2}\right)$ છે.
49
MediumMCQ
વાસ્તવિક મૂલ્ય ધરાવતા વિધેય $f(x) = \operatorname{Sin}^{-1}\left(\sqrt{x^2+x+1}\right)$ નો વિસ્તાર શોધો.
A
$\left[0, \frac{\pi}{2}\right]$
B
$\left[\frac{\pi}{6}, \frac{\pi}{2}\right]$
C
$\left[\frac{\pi}{3}, \frac{\pi}{2}\right]$
D
$\left[0, \frac{\pi}{3}\right]$

Solution

(C) ધારો કે $g(x) = x^2+x+1$. આપણે તેને $g(x) = \left(x+\frac{1}{2}\right)^2 + \frac{3}{4}$ તરીકે લખી શકીએ.
કારણ કે $\left(x+\frac{1}{2}\right)^2 \ge 0$,તેથી $g(x)$ ની ન્યૂનતમ કિંમત $\frac{3}{4}$ છે.
આમ,$\sqrt{g(x)}$ નો વિસ્તાર $\left[\sqrt{\frac{3}{4}}, \infty\right) = \left[\frac{\sqrt{3}}{2}, \infty\right)$ છે.
જોકે,$\operatorname{Sin}^{-1}(u)$ નો પ્રદેશ $u \in [-1, 1]$ છે.
તેથી,આપણે $\frac{\sqrt{3}}{2} \le \sqrt{x^2+x+1} \le 1$ હોવું જોઈએ.
અસમતાનો વર્ગ કરતા,આપણને $\frac{3}{4} \le x^2+x+1 \le 1$ મળે છે.
વિધેય $f(u) = \operatorname{Sin}^{-1}(u)$ વધતું વિધેય હોવાથી,$f(x)$ નો વિસ્તાર $\left[\operatorname{Sin}^{-1}\left(\frac{\sqrt{3}}{2}\right), \operatorname{Sin}^{-1}(1)\right]$ થાય.
જેનું સાદું રૂપ $\left[\frac{\pi}{3}, \frac{\pi}{2}\right]$ મળે છે.

Inverse Trigonometric Functions — Domain and Range of ITF · Frequently Asked Questions

1Are these Inverse Trigonometric Functions questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Inverse Trigonometric Functions Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.