Drugs and Alcohol Abuse Questions in Gujarati

(B) $Heroin$ એ એક ઓપિયોઇડ છે જે ડિપ્રેસન્ટ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે શરીરના કાર્યોને ધીમા પાડે છે. તેનાથી વિપરીત,$Cocaine$ એ $Erythroxylum$ $coca$ નામની વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવતું ઉત્તેજક (stimulant) છે. તે ડોપામાઇન નામના ન્યુરોટ્રાન્સમીટરના વહનમાં દખલ કરે છે. $Cocaine$ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર પર શક્તિશાળી ઉત્તેજક અસર કરે છે,જે ઉત્સાહની લાગણી અને વધેલી ઉર્જા પેદા કરે છે.

(A) તમાકુમાં નિકોટિન નામનું આલ્કલોઇડ હોય છે.
નિકોટિન એડ્રિનલ ગ્રંથિઓને એડ્રિનાલિન (એપિનેફ્રાઇન) મુક્ત કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.
એડ્રિનાલિનનો આ સ્ત્રાવ બ્લડ પ્રેશર અને હૃદયના ધબકારા વધારે છે,તેથી જ તમાકુનું સેવન રુધિરાભિસરણ તંત્ર માટે હાનિકારક છે.

(B) ધૂમ્રપાન એ સ્વાસ્થ્ય માટે ખૂબ જ જોખમી છે જે અનેક ગંભીર રોગો તરફ દોરી જાય છે.
- $1$. ફેફસાનું કેન્સર: તમાકુના ધુમાડામાં કાર્સિનોજેન્સ હોય છે જે ફેફસાના પેશીઓને નુકસાન પહોંચાડે છે.
- $2$. બ્રોન્કાઇટિસ: ધુમાડાના શ્વાસમાં લેવાથી શ્વાસનળીમાં લાંબા સમય સુધી સોજો રહે છે.
- $3$. જઠરનું અલ્સર: ધૂમ્રપાન એસિડના સ્ત્રાવમાં વધારો કરે છે અને જઠરના રક્ષણાત્મક પડને નુકસાન પહોંચાડે છે.
- $4$. એમ્ફિસેમા: આ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ફેફસાના વાયુકોષ્ઠોને નુકસાન થાય છે,જેના કારણે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડે છે.
તેથી,આ તમામ પરિસ્થિતિઓ ધૂમ્રપાન સાથે સંકળાયેલી છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે. $Cannabis$ $sativa$ (ભાંગ/ગાંજો) તેના ભ્રામક ગુણધર્મો માટે જાણીતી છે,જે તેમાં રહેલા કેનાબીનોઇડ્સ જેવા કે $THC$ (ટેટ્રાહાઇડ્રોકેનાબીનોલ) ને કારણે હોય છે.
$Atropa$ $belladonna$ એ એક ઝેરી વનસ્પતિ છે જેમાં ટ્રોપેન આલ્કલોઇડ્સ હોય છે.
$Papaver$ $somniferum$ (અફીણનું છોડ) એ મોર્ફિન અને કોડીન જેવા ઓપિએટ્સનો સ્ત્રોત છે,જે મુખ્યત્વે શામક (sedatives) કે પીડાનાશક છે,ભ્રામક નથી.
$Heroin$ એ મોર્ફિનમાંથી મેળવવામાં આવતું અર્ધ-સંશ્લેષિત ઓપિયોઇડ છે,તે વનસ્પતિ નથી.

(A) $1$. $LSD$ (Lysergic acid diethylamide) એ એક શક્તિશાળી ભ્રામક (hallucinogenic) દવા છે જે દ્રષ્ટિ,મૂડ અને વિચાર પ્રક્રિયાઓને બદલી નાખે છે. તેનો ઉપયોગ ડિપ્રેશન કે અનિદ્રા જેવી માનસિક બીમારીઓની સારવાર માટે થતો નથી.
$2$. એમ્ફેટામાઈન્સ એ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રના ઉત્તેજકો છે જેનો ઉપયોગ અમુક ચોક્કસ ક્લિનિકલ સ્થિતિઓમાં થાય છે,જોકે તે ડિપ્રેશનની પ્રાથમિક સારવાર નથી.
$3$. બાર્બિટ્યુરેટ્સ એ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રના અવસાદકો (depressants) છે જેનો ઉપયોગ ઐતિહાસિક રીતે અનિદ્રાની સારવાર માટે શામક (sedatives) અને નિદ્રાકારી દવાઓ તરીકે કરવામાં આવતો હતો.
$4$. ગ્લાયકોસાઇડ્સ (જેમ કે કાર્ડિયાક ગ્લાયકોસાઇડ્સ) હૃદયની સ્થિતિ માટે વપરાય છે અને તે માનસિક રોગની દવાઓ નથી.
$5$. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$LSD$ એક ભ્રામક પદાર્થ છે જેનો ડિપ્રેશન કે અનિદ્રા માટે કોઈ ઉપચારાત્મક ઉપયોગ નથી,તેથી તે સાચો જવાબ છે.

(C) વિડ્રોઅલ સિન્ડ્રોમ એ અપ્રિય લક્ષણોનો સમૂહ છે જે ત્યારે થાય છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ જે પદાર્થ (જેમ કે દવાઓ અથવા આલ્કોહોલ) પર નિર્ભર હોય,તે અચાનક તેનું સેવન બંધ કરી દે અથવા નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી દે.
શરીર પદાર્થની હાજરી સાથે અનુકૂલિત થઈ ગયું હોવાથી,અચાનક બંધ કરવાથી શારીરિક અને માનસિક તકલીફ થાય છે,જેને વિડ્રોઅલ સિન્ડ્રોમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) કોકેન એ $Erythroxylum$ $coca$ વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવતું એક ઉત્તેજક ડ્રગ છે. તે ડોપામાઇન ટ્રાન્સપોર્ટરને અવરોધીને ન્યુરોટ્રાન્સમીટર ડોપામાઇનના વહનમાં દખલ કરે છે,જેના પરિણામે સિનેપ્ટિક ક્લેફ્ટમાં ડોપામાઇનનો ભરાવો થાય છે,જે ઉત્સાહની લાગણી અને ઉર્જામાં વધારો કરે છે.

(B) હેરોઈન,જેને સામાન્ય રીતે સ્મેક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે રાસાયણિક રીતે ડાયએસીટાઈલમોર્ફિન છે.
તે સફેદ,ગંધહીન,કડવું અને સ્ફટિકમય સંયોજન છે.
આ મોર્ફિનના એસિટિલેશન દ્વારા મેળવવામાં આવે છે,જે અફીણના છોડ,$Papaver$ $somniferum$ ના લેટેક્સમાંથી મેળવવામાં આવે છે.

(C) ઓપિએટ્સ એવા ડ્રગ્સ છે જે અફીણના છોડ $(Papaver \text{ somniferum})$ માંથી મેળવવામાં આવે છે.
હેરોઇન, જેને ડાયએસીટાઈલમોર્ફિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે મોર્ફિનમાંથી મેળવવામાં આવતું અર્ધ-સંશ્લેષિત ઓપિઓઇડ છે, જે અફીણના છોડમાંથી નિષ્કર્ષિત થાય છે.
ભાંગ અને ચરસ એ કેનાબીનોઇડ્સ છે, જ્યારે નિકોટીન એ તમાકુમાં જોવા મળતું ઉત્તેજક દ્રવ્ય છે.
તેથી, હેરોઇન એ સાચો જવાબ છે.

(B) નિકોટીન એ તમાકુમાં જોવા મળતું એક રાસાયણિક સંયોજન છે જે સસ્તન પ્રાણીઓમાં ઉત્તેજક તરીકે કાર્ય કરે છે. તે મધ્યસ્થ અને પરિઘવર્તી ચેતાતંત્રમાં રહેલા નિકોટિનિક ઍસિટાઇલ કોલાઇન રિસેપ્ટર્સ $(nAChRs)$ સાથે જોડાઈને અને તેમને સક્રિય કરીને કાર્ય કરે છે. તેની રચના આ રિસેપ્ટર્સ સાથે જોડાવા માટે સક્ષમ હોવાથી,તે ચેતાપ્રેષક દ્રવ્ય $Acetylcholine$ ની ક્રિયાની નકલ કરે છે,જેના પરિણામે સતર્કતા,હૃદયના ધબકારા અને બ્લડ પ્રેશરમાં વધારો થાય છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) ઓપીએટ્સ એ અફીણના છોડ ($Papaver$ $somniferum$) માંથી મેળવવામાં આવતા માદક દ્રવ્યો છે.
$\text{મૉર્ફિન}$ એ એક શક્તિશાળી પીડાનાશક છે અને તે ઓપીએટ માદક દ્રવ્યનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
$\text{બારબીટ્યુરેટ્સ}$ એ ડિપ્રેસન્ટ્સ (ચેતાતંત્રને ધીમું કરનાર) છે પરંતુ તે ઓપીએટ્સ નથી.
$\text{એમ્ફટેમાઈન્સ}$ એ ઉત્તેજક દ્રવ્યો છે.
$LSD$ ($Lysergic$ $acid$ $diethylamide$) એ ભ્રામક દ્રવ્ય (hallucinogen) છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) $LSD$ નું પૂરું નામ લાયસર્જિક એસિડ ડાયથાઈલેમાઈડ $(Lysergic Acid Diethylamide)$ છે. તે એક જાણીતી મનોવિકૃતિક દવા છે જે ભ્રમકારક $(Hallucinogens)$ ના વર્ગમાં આવે છે. ભ્રમકારક એવા પદાર્થો છે જે વ્યક્તિના વિચારો, લાગણીઓ અને આસપાસના વાતાવરણ પ્રત્યેની જાગૃતિમાં ફેરફાર કરે છે, જેના કારણે ઘણીવાર વ્યક્તિ એવી વસ્તુઓ જુએ છે અથવા સાંભળે છે જે વાસ્તવમાં ત્યાં હોતી નથી.

(A) રેસેરપાઇન એ $Rauwolfia$ $\text{serpentina}$ વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવતી દવા છે, જે ટ્રાન્ક્વીલાઇઝર (શાંતિપ્રેરક) તરીકે કામ કરે છે અને બ્લડ પ્રેશર ઘટાડવા તથા માનસિક વિકૃતિઓની સારવારમાં વપરાય છે.
કોકેઈન એ $Erythroxylum$ $\text{coca}$ માંથી મેળવવામાં આવતું ઉત્તેજક છે, અફીણ નથી.
મોર્ફિન એ અફીણના છોડના લેટેક્સમાંથી મેળવવામાં આવતું દર્દનાશક (Analgesic) છે, ભ્રમ પ્રેરક નથી.
ભાંગ એ $Cannabis$ $\text{sativa}$ ના પાંદડામાંથી બનતી બનાવટ છે અને તે ભ્રમ પ્રેરક તરીકે કામ કરે છે, દર્દનાશક નથી.
તેથી, સાચી જોડ $A$ છે.

(A) વેલિયમ (એક પ્રકારની બેન્ઝોડાયઝેપિન) મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રના અવસાદક (depressant) તરીકે કાર્ય કરે છે. તે મગજમાં ન્યુરોટ્રાન્સમીટર $GABA$ ની અસરને વધારે છે,જે શાંતિ,આરામ અને સુસ્તીની લાગણી ઉત્પન્ન કરે છે. મોર્ફિન એ ઓપિયોઇડ એનાલજેસિક છે,હશીશ એ કેનાબીનોઇડ (ભ્રામક) છે,અને એમ્ફેટામાઈન્સ એ ઉત્તેજક (stimulants) પદાર્થો છે.

(A) સાયકોટ્રોપિક ડ્રગ્સ એવા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે મગજને અસર કરે છે અને મૂડ,સમજશક્તિ અને વર્તનમાં ફેરફાર કરે છે.
$A$. હશીશ એ કેનાબીનોઇડ છે જે સંવેદનાત્મક સમજશક્તિમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર કરે છે અને ભ્રમણા પેદા કરે છે.
$B$. અફીણ એ ડિપ્રેસન્ટ (અવસાદક) છે,ઉત્તેજક નથી; તે મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રની ગતિ ધીમી કરે છે.
$C$. મોર્ફિન એ અફીણમાંથી મેળવેલ શક્તિશાળી પીડાનાશક (analgesic) છે,જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે પીડા વ્યવસ્થાપન માટે થાય છે,તે સામાન્ય રીતે ભ્રમણા પેદા કરવા સાથે સંકળાયેલ નથી.
$D$. બાર્બિટ્યુરેટ્સ એ કૃત્રિમ દવાઓ છે જે મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રના અવસાદક (શામક/હિપ્નોટિક્સ) તરીકે કાર્ય કરે છે,જે આરામ અને ઊંઘને પ્રોત્સાહન આપે છે,જેનો ઉપયોગ ઘણીવાર ચિંતા અથવા અનિદ્રાની સારવાર માટે થાય છે.

(B) $1$. મૉર્ફિન એ અફીણના છોડ ($Papaver$ $somniferum$) માંથી મેળવવામાં આવતું એક શક્તિશાળી ઓપિયોઇડ દર્દશામક છે.
$2$. તેનો ઉપયોગ ક્લિનિકલ સેટિંગ્સમાં સર્જરી કરાવનાર અથવા ગંભીર પીડાથી પીડાતા દર્દીઓ માટે દર્દશામક તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.
$3$. ઊંઘવાની દવાઓ (જેમ કે બાર્બિટ્યુરેટ્સ) નો ઉપયોગ સત્ય બોલાવવા માટે થતો નથી; આ એક સામાન્ય ગેરસમજ છે.
$4$. તમાકુમાં નિકોટીન હોય છે,જે એડ્રિનલ ગ્રંથિને એડ્રિનાલિન અને નોર-એડ્રિનાલિન મુક્ત કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે,જેનાથી રુધિરનું દબાણ અને હૃદયના ધબકારા વધે છે,ઘટે છે નહીં.
$5$. કોકેન એક ઉત્તેજક પદાર્થ છે જે મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર પર અસર કરે છે અને તેનો ઉપયોગ સર્જરી પછી સાજા થવા માટે થતો નથી.

(B) યકૃતનું સીરોસીસ એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં યકૃત પર ડાઘ પડી જાય છે અને તે કાયમી ધોરણે નુકસાન પામે છે. આલ્કોહોલનું લાંબા ગાળાનું સેવન એ યકૃતના સીરોસીસનું મુખ્ય કારણ છે. જ્યારે યકૃતમાં આલ્કોહોલનું ચયાપચય થાય છે,ત્યારે તે ઝેરી પદાર્થો ઉત્પન્ન કરે છે જે સમય જતાં યકૃતના કોષો (હેપેટોસાઇટ્સ) માં સોજો અને નુકસાન પહોંચાડે છે,જેના પરિણામે તંતુમય ડાઘ પેશીઓનું નિર્માણ થાય છે.

(A) આકૃતિમાં દર્શાવેલ વનસ્પતિ $Datura$ (ધતૂરો) છે.
$Datura$ પ્રજાતિઓ તેમના હેલ્યુસીનોજેનિક (ભ્રમ પેદા કરનાર) ગુણધર્મો માટે જાણીતી છે.
તેમાં સ્કોપોલેમાઈન,હાયોસાયમાઈન અને એટ્રોપિન જેવા આલ્કલોઈડ્સ હોય છે,જે મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર પર અસર કરીને ભ્રમ પેદા કરે છે.
તેથી,આ વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવતું રસાયણ હેલ્યુસીનોજન છે.

(B) "Smack" તરીકે ઓળખાતી દવા $Heroin$ છે, જે રાસાયણિક રીતે $Diacetylmorphine$ છે.
તે સફેદ, ગંધહીન અને કડવું સ્ફટિકીય સંયોજન છે.
તે $Morphine$ ના એસિટિલેશન દ્વારા મેળવવામાં આવે છે, જે પોપી (અફીણ) છોડ, $Papaver \text{ } somniferum$ ના $Latex$ (ક્ષીર) માંથી નિષ્કર્ષિત કરવામાં આવે છે.

(B) હેરોઈન,જેને ડાયએસીટાઈલમોર્ફિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એક અર્ધ-સંશ્લેષિત ઓપિયોઈડ દવા છે.
તે રાસાયણિક રીતે મોર્ફિનમાંથી સંશ્લેષિત થાય છે,જે અફીણના છોડ $Papaver$ $somniferum$ ના લેટેક્સમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં મોર્ફિનનું એસિટાઈલેશન કરવામાં આવે છે,જેમાં મોર્ફિનના અણુમાં બે એસિટાઈલ જૂથો ઉમેરવામાં આવે છે.
આ રાસાયણિક ફેરફાર હેરોઈનને મોર્ફિન કરતા વધુ લિપિડ-દ્રાવ્ય બનાવે છે,જેનાથી તે રુધિર-મગજ અવરોધ (blood-brain barrier) ને વધુ ઝડપથી ઓળંગી શકે છે.

(D) એમ્ફેટામાઈન્સ એ ઉત્તેજક છે જે $CNS$ ની પ્રવૃત્તિમાં વધારો કરે છે.
લાઈસર્જિક એસિડ ડાયઈથાઈલ એમાઈડ $(LSD)$ એ જાણીતું ભ્રામક દ્રવ્ય છે.
હેરોઈન એ અવસાદક (ઓપિયોઈડ) છે જે શરીરના કાર્યોને ધીમા પાડે છે.
બેન્ઝોડાયઝેપાઈન એ શામક અથવા ટ્રાન્ક્વીલાઈઝર છે જેનો ઉપયોગ ચિંતા અને ઊંઘની વિકૃતિઓ માટે થાય છે,તે મુખ્યત્વે પીડાનાશક (analgesics) નથી. તેથી,'બેન્ઝોડાયઝેપાઈન $-$ પીડાનાશક' જોડી ખોટી છે.

(D) અફીણ એ અફીણના છોડ $(Papaver \text{ } somniferum)$ ના અપરિપક્વ બીજપાત્રોમાંથી નીકળતા સૂકા લેટેક્સ (ક્ષીર) માંથી મેળવવામાં આવતો એક માદક પદાર્થ છે.
તેમાં વિવિધ આલ્કલોઇડ્સ હોય છે,જેમાં મોર્ફિન સૌથી વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે,જે કુલ આલ્કલોઇડ સામગ્રીના આશરે $10\%-16\%$ જેટલું હોય છે.
અફીણ અને તેના વ્યુત્પન્ન પદાર્થો તેમની શક્તિશાળી પીડાશામક ગુણધર્મો માટે જાણીતા છે,પરંતુ તે વ્યસન અને ગંભીર આડઅસરોનું જોખમ ધરાવે છે,જેમાં શ્વસનતંત્રની તકલીફો,ફેફસામાં સોજો (lung edema),કોમા અને હૃદય કે શ્વસન નિષ્ફળતા જેવી ગંભીર સમસ્યાઓનો સમાવેશ થાય છે.

(D) સાચી જોડી $D$ છે.
$1$. ભાંગ એ કેનાબીનોઈડ છે,વેદનાહર નથી.
$2$. કોકેઈન એ ઉત્તેજક છે,અફીણના માદક દ્રવ્યો નથી.
$3$. મોર્ફિન એ અફીણના માદક દ્રવ્યો છે,ભ્રામક નથી.
$4$. બાર્બિટ્યુરેટ્સ એ એવી દવાઓ છે જે મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રને મંદ કરે છે અને સામાન્ય રીતે શાંતિદાયક (Tranquiliser) અથવા શામક તરીકે વપરાય છે.

(D) $LSD$ (Lysergic acid diethylamide) એ એક શક્તિશાળી ભ્રામક (hallucinogen) પદાર્થ છે,વેદનાહર નથી. ગાંજો (કેનાબીનોઇડ્સ) મગજમાં રહેલા કેનાબીનોઇડ રીસેપ્ટર્સ પર કાર્ય કરે છે અને મુખ્યત્વે તેની સાયકોએક્ટિવ અસરો માટે જાણીતો છે. જોકે તેનો ઉપયોગ અમુક ચોક્કસ ક્રોનિક રોગોમાં પીડા વ્યવસ્થાપન માટે થાય છે,પરંતુ તેને પ્રમાણભૂત ક્લિનિકલ વેદનાહર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતું નથી. તેથી,વિધાન ખોટું છે. કારણ પણ ખોટું છે કારણ કે આ પદાર્થો મગજની કાર્યક્ષમતાને માત્ર દબાવતા નથી,પરંતુ તે ભ્રામક અથવા સાયકોએક્ટિવ પદાર્થો છે જે મગજની પ્રવૃત્તિમાં ફેરફાર કરે છે.

(D) વિધાન ખોટું છે કારણ કે 'ડોપ ટેસ્ટ'નો ઉપયોગ ખાસ કરીને રમતવીરોમાં પ્રદર્શન સુધારતી દવાઓની હાજરી તપાસવા માટે થાય છે,રક્તમાં આલ્કોહોલનું સ્તર માપવા માટે નહીં. આલ્કોહોલના પરીક્ષણ માટે 'બ્રેથલાઇઝર'નો ઉપયોગ થાય છે.
કારણ પણ ખોટું છે કારણ કે આલ્કોહોલના પ્રભાવ હેઠળની વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે અવરોધો ગુમાવે છે,વધુ વાતચીત કરે છે અને સંકલન ગુમાવે છે,ન કે તણાવ અનુભવે છે અથવા ઓછી વાતચીત કરે છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને ખોટા છે.

(D) $Cannabis \text{ } sativa$ (હેમ્પ) એ $Cannabaceae$ કુળની એક વાર્ષિક વનસ્પતિ છે. તે મુખ્યત્વે રેસાના સ્ત્રોત તરીકે જાણીતી છે.
$Cannabis \text{ } sativa$ એ એન્ટી-ડિપ્રેસન્ટ નથી. એન્ટી-ડિપ્રેસન્ટ એ માનસિક રોગોની દવાઓ છે જેનો ઉપયોગ ગંભીર ડિપ્રેશન જેવા મૂડ ડિસઓર્ડરની સારવાર માટે થાય છે.
હશીશ અને મેરિજુઆના ખરેખર આ વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવતા ડ્રગ્સ છે. મેરિજુઆના તેના ફૂલો અને પાંદડાઓમાંથી તૈયાર કરવામાં આવે છે, જ્યારે હશીશ તેના રેઝિનસ અર્કમાંથી તૈયાર કરવામાં આવે છે.
બંને પદાર્થો હેલ્યુસિનોજેન્સ (ભ્રામક) છે જે મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રને અસર કરે છે અને તે એન્ટી-ડિપ્રેસન્ટ તરીકે કામ કરવાને બદલે તીવ્ર ગભરાટ અને ચિંતાની પ્રતિક્રિયાઓ પેદા કરી શકે છે.
તેથી, વિધાન ખોટું છે, પરંતુ કારણ સાચું છે.

(C) કોકા આલ્કલોઇડ, જેને સામાન્ય રીતે કોકેઈન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે $Erythroxylum \, coca$ નામની વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવે છે, જે દક્ષિણ અમેરિકાની મૂળ વનસ્પતિ છે.
તે ડોપામાઈન નામના ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યના વહનમાં અવરોધ પેદા કરે છે.
$Papaver \, somniferum$ એ અફીણ/મોર્ફિનનો સ્ત્રોત છે.
$Atropa \, belladonna$ અને $Datura$ તેમની ભ્રામક (hallucinogenic) અસરો માટે જાણીતા છે.

(N/A) દારૂ અને ડ્રગ્સની વ્યક્તિ,તેમના પરિવાર અને સમાજ પર ઘણી પ્રતિકૂળ અસરો થાય છે.
દારૂની અસરો:
વ્યક્તિ પર અસર: દારૂ શરીર પર નકારાત્મક અસર કરે છે. વધુ પડતા સેવનથી લીવર (દા.ત.,સિરોસિસ) અને ચેતાતંત્રને નુકસાન થાય છે. લક્ષણોમાં ડિપ્રેશન,થાક,આક્રમકતા અને વજન તથા ભૂખમાં ઘટાડો જોવા મળે છે. અતિશય સેવનથી હૃદય બંધ થવું,કોમા અને મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે. સગર્ભા સ્ત્રીઓએ દારૂથી દૂર રહેવું જોઈએ કારણ કે તે ગર્ભના સામાન્ય વિકાસને અવરોધે છે.
પરિવાર પર અસર: પરિવારના કોઈ સભ્ય દ્વારા દારૂનું વધુ પડતું સેવન ઘરેલું સમસ્યાઓ જેવી કે ઝઘડા,હતાશા અને આર્થિક અસુરક્ષા તરફ દોરી જાય છે.
સમાજ પર અસર: તે ઉતાવળિયું વર્તન,તોફાન,હિંસા,સામાજિક સંબંધોમાં ઘટાડો અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓમાં રસ ગુમાવવા જેવી સમસ્યાઓ પેદા કરે છે.
ડ્રગ્સની અસરો:
વ્યક્તિ પર અસર: ડ્રગ્સ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રને પ્રતિકૂળ અસર કરે છે,જેનાથી કિડની અને લીવર જેવા અંગોની કાર્યક્ષમતા ખોરવાય છે. ડ્રગ્સ લેવા માટે સોય શેર કરવાથી $HIV$ અને હેપેટાઈટીસ-$B$ ના ચેપનું જોખમ વધી જાય છે. લાંબા ગાળાની આડઅસરોમાં આક્રમકતામાં વધારો,મૂડ સ્વિંગ અને ડિપ્રેશનનો સમાવેશ થાય છે.
પરિવાર અને સમાજ પર અસર: ડ્રગ્સના વ્યસની વ્યક્તિ હતાશ,ચીડિયા અને અસામાજિક બની જાય છે,જે પરિવારના સભ્યો માટે મુશ્કેલી ઊભી કરે છે અને સમાજ પર બોજ બને છે.

(N/A) હા,મિત્રો કોઈ વ્યક્તિને ડ્રગ્સ અને દારૂ લેવા માટે નોંધપાત્ર રીતે પ્રભાવિત કરી શકે છે. આવા નકારાત્મક સાથીઓના દબાણથી બચવા માટે,વ્યક્તિ નીચેના પગલાં લઈ શકે છે:
$1$. તમારી ઈચ્છાશક્તિ મજબૂત કરો: દારૂ અને ડ્રગ્સથી દૂર રહેવાનો મક્કમ નિર્ધાર કરો. જિજ્ઞાસા કે ક્ષણિક આનંદ માટે ક્યારેય આવા પદાર્થોનો પ્રયોગ કરશો નહીં.
$2$. નકારાત્મક મિત્રવર્તુળથી દૂર રહો: જે મિત્રો ડ્રગ્સ અને દારૂના સેવનને પ્રોત્સાહન આપે છે અથવા તેમાં સામેલ છે,તેમનાથી સભાનપણે અંતર રાખો.
$3$. મદદ મેળવો: માતા-પિતા અને વિશ્વાસુ મિત્રો સાથે ખુલ્લો સંવાદ રાખો. તમારી ચિંતાઓ તેમની સાથે શેર કરવામાં અચકાશો નહીં.
$4$. શિક્ષણ અને પ્રવૃત્તિઓ: ડ્રગ્સના દુરુપયોગની હાનિકારક અસરો વિશે યોગ્ય જ્ઞાન મેળવો. તમારી ઉર્જાને રમતગમત,કલા કે અન્ય શોખ જેવી રચનાત્મક વધારાની પ્રવૃત્તિઓમાં લગાવો.
$5$. વ્યાવસાયિક મદદ: જો તમને હતાશા,ચિંતા કે હતાશાના લક્ષણો જણાય,તો પદાર્થના દુરુપયોગ તરફ દોરાતા પહેલા તેને રોકવા માટે મનોવૈજ્ઞાનિકો,મનોચિકિત્સકો અથવા કાઉન્સેલર્સ પાસેથી તાત્કાલિક વ્યાવસાયિક માર્ગદર્શન મેળવો.

(D) આલ્કોહોલ અને ડ્રગ્સનું સેવન કામચલાઉ સુખાકારી અને યુફોરિયા (પરમાનંદ) ની લાગણી સાથે જોડાયેલું છે,જે મગજ માટે સકારાત્મક ઉત્તેજના તરીકે કાર્ય કરે છે.
આ પદાર્થોના વારંવારના સેવનથી શરીરમાં સહિષ્ણુતા (tolerance) વિકસે છે,જ્યાં શરીરના રીસેપ્ટર્સ ઓછા સંવેદનશીલ બને છે,જેના કારણે સમાન અસર મેળવવા માટે વધુ માત્રાની જરૂર પડે છે.
વધુમાં,શરીરમાં શારીરિક અને માનસિક નિર્ભરતા વિકસે છે,જેના કારણે જ્યારે પદાર્થ લેવાનું બંધ કરવામાં આવે ત્યારે ઉપાડના લક્ષણો (withdrawal symptoms) જોવા મળે છે,જે આ આદત છોડવી અત્યંત મુશ્કેલ બનાવે છે.

(N/A) યુવાનોને દારૂ કે ડ્રગ્સ તરફ પ્રેરાવવા માટે ઘણા પરિબળો જવાબદાર છે. જિજ્ઞાસા,સાહસ અને ઉત્તેજનાની જરૂરિયાત અને પ્રયોગ કરવાની વૃત્તિ એ શરૂઆતના કારણો છે.
કેટલાક યુવાનો નકારાત્મક લાગણીઓ (જેમ કે તણાવ,દબાણ,હતાશા,નિરાશા) દૂર કરવા અથવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં શ્રેષ્ઠ દેખાવ કરવા માટે ડ્રગ્સ અને દારૂનું સેવન શરૂ કરે છે.
ટેલિવિઝન,ઇન્ટરનેટ,સમાચારપત્રો અને ફિલ્મો જેવા અનેક માધ્યમો પણ યુવા પેઢીમાં દારૂના વિચારને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જવાબદાર છે.
આ પરિબળો ઉપરાંત,અસ્થિર અને બિન-સહાયક કૌટુંબિક માળખું અને મિત્રોનું દબાણ (peer pressure) પણ વ્યક્તિને ડ્રગ્સ અને દારૂ પર નિર્ભર બનાવી શકે છે.
દારૂ અને ડ્રગ્સના વ્યસન સામે નિવારક પગલાં:
$1$. માતા-પિતાએ તેમના બાળકોને પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ અને તેમની ઇચ્છાશક્તિ વધારવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.
$2$. માતા-પિતાએ તેમના બાળકોને દારૂ અને ડ્રગ્સની ખરાબ અસરો વિશે શિક્ષિત કરવા જોઈએ. તેમણે વ્યસનના પરિણામો અંગે યોગ્ય જ્ઞાન અને કાઉન્સેલિંગ પૂરું પાડવું જોઈએ.
$3$. બાળકને દારૂ કે ડ્રગ્સનો પ્રયોગ કરતા અટકાવવાની જવાબદારી માતા-પિતાની છે. યુવાનોને એવા મિત્રોની સંગતથી દૂર રાખવા જોઈએ જેઓ આવા પદાર્થોનું સેવન કરે છે.
$4$. બાળકોને તેમની શક્તિ અન્ય અભ્યાસેતર અને મનોરંજક પ્રવૃત્તિઓમાં ખર્ચવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ.
$5$. જો બાળકમાં હતાશા અને નિરાશાના અચાનક લક્ષણો જોવા મળે,તો તેમને યોગ્ય વ્યાવસાયિક અને તબીબી મદદ પૂરી પાડવી જોઈએ.

(N/A) આંકડાકીય સર્વેક્ષણ પરથી જાણી શકાય છે કે,કેફી પદાર્થો અને આલ્કોહોલનું સેવન યુવાનોમાં વધુ જોવા મળે છે,જેના કારણે ઘણી નુકસાનકારક અસરો ઉદ્ભવે છે. યુવાનોને આવી ભયજનક વર્તણૂકથી સુરક્ષિત કરવા તેમને યોગ્ય શિક્ષણ અને સલાહ અપાય તે જરૂરી છે,જેથી તેઓ એક તંદુરસ્ત જીવનશૈલીને અનુસરી શકે.
સામાન્ય રીતે વપરાતા નશાકારક પદાર્થોમાં અફીણ (Opioids),કેનાબીનોઈડ્સ (Cannabinoids) અને કોકેઈનનો સમાવેશ થાય છે. આમાંના મોટા ભાગના સપુષ્પી વનસ્પતિઓ અને કેટલીક ફૂગમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
$Opioids$ (અફીણ) એ એવા કેફી દ્રવ્યો છે જે મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર અને જઠરાંત્રિય માર્ગમાં હાજર રહેલા વિશિષ્ટ સંવેદનાગ્રાહીઓ સાથે જોડાણ સાધે છે. હેરોઇન (heroin),જેને સ્મેક કહે છે,તે રાસાયણિક રીતે $diacetylmorphine$ છે. તે સફેદ,વાસહીન,કડવું,સ્ફટિકમય સંયોજન છે. તે મોરફીનના એસિટાયલેશનથી મેળવવામાં આવે છે,જે ખસખસના છોડ ($Papaver$ $somniferum$) ના દુગ્ધ (ક્ષીર/latex) માંથી મેળવવામાં આવે છે.
હેરોઇન સામાન્ય રીતે નાસિકા દ્વારા (snorting) કે ઈન્જેક્શન દ્વારા લેવામાં આવે છે. તે તણાવશામક (depressant) તરીકે કાર્ય કરે છે અને શરીરનાં કાર્યોને ધીમા પાડે છે.

(N/A) કિશોરાવસ્થા એ એક સમયગાળો અને પ્રક્રિયા છે જે દરમિયાન બાળક સમાજમાં અસરકારક રીતે ભાગ લેવા માટે તેના વલણો અને માન્યતાઓ મુજબ પરિપક્વ બને છે। $12$ થી $18$ વર્ષની ઉંમરના સમયગાળાને કિશોરાવસ્થા કહેવામાં આવે છે। બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, કિશોરાવસ્થા એ બાળપણ અને પુખ્તાવસ્થાને જોડતો સેતુ છે। કિશોરાવસ્થા સાથે અનેક જૈવિક અને વર્તણૂકીય ફેરફારો જોવા મળે છે। આમ, તે વ્યક્તિના માનસિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક વિકાસનો ખૂબ જ સંવેદનશીલ તબક્કો છે।
જિજ્ઞાસા, સાહસ અને ઉત્તેજનાની જરૂરિયાત તથા પ્રયોગ કરવાની ઈચ્છા એ સામાન્ય કારણો છે જે યુવાનોને નશાકારક પદાર્થો અને આલ્કોહોલના ઉપયોગ તરફ પ્રેરે છે। બાળકની કુદરતી જિજ્ઞાસા તેમને પ્રયોગ કરવા માટે પ્રેરિત કરે છે।
નશાકારક પદાર્થો અને આલ્કોહોલની અસરોને ફાયદાકારક માનવાથી સમસ્યા વધુ જટિલ બને છે। ત્યારબાદ, કિશોરો સમસ્યાઓથી બચવા માટે તેનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કરે છે। કેટલાક કિશોરો અભ્યાસ કે પરીક્ષામાં નબળા દેખાવને કારણે તણાવ અને દબાણ હેઠળ નશાકારક પદાર્થો અને આલ્કોહોલનું સેવન શરૂ કરે છે। યુવાનોમાં એવી ગેરમાન્યતા પણ છે કે ધૂમ્રપાન કરવું અથવા નશાકારક પદાર્થો કે આલ્કોહોલનો ઉપયોગ કરવો એ '$cool$' અથવા '$progressive$' હોવાનું પ્રતીક છે।
આ આદતો તેમના સેવનના મુખ્ય કારણો છે। ટેલિવિઝન, ફિલ્મો, સમાચારપત્રો અને ઈન્ટરનેટ જેવા માધ્યમો પણ આ આદતોને પ્રોત્સાહન આપે છે। કિશોરોમાં નશાકારક પદાર્થો અને આલ્કોહોલના દુરુપયોગના અન્ય કારણોમાં અસ્થિર કૌટુંબિક માળખું, ટેકાનો અભાવ અને સાથીદારોનું દબાણ $(peer pressure)$ સામેલ છે।

(N/A) બંધાણી એ કેફી પદાર્થો અને આલ્કોહૉલ સાથે જોડાયેલી મનોવૈજ્ઞાનિક જોડાણની સ્થિતિ છે,જેમાં વ્યક્તિ ઉલ્લાસની અનુભૂતિ અને ખુશ રહેવાની ક્ષણિક લાગણીઓ માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે. ભલે વ્યક્તિ જાણે છે કે આ પદાર્થોનો ઉપયોગ હાનિકારક છે,છતાં તે મનોવૈજ્ઞાનિક તૃષ્ણાને કારણે તેનું સેવન ચાલુ રાખે છે.
કેફી પદાર્થો કે આલ્કોહૉલના વારંવાર ઉપયોગથી શરીરમાં રહેલા સંવેદના ગ્રાહકોની સહનશીલતા (tolerance) વધે છે. પરિણામે,આ ગ્રાહકો માત્ર ઉચ્ચ માત્રામાં જ પ્રતિચાર આપે છે,જેના કારણે વ્યક્તિ વધુ માત્રામાં પદાર્થ લેવા પ્રેરાય છે અને બંધાણી બને છે.
પરાધીનતા એ શરીરની એવી સ્થિતિ છે જેમાં જો નિયમિત કેફી પદાર્થ કે આલ્કોહૉલનું સેવન અચાનક બંધ કરવામાં આવે,તો શરીર 'વિડ્રોઅલ સિન્ડ્રોમ' (withdrawal syndrome) દર્શાવે છે. તેના લક્ષણોમાં બેચેની,કંપારી,ઉબકા અને પરસેવો થવો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે ફરીથી પદાર્થનું સેવન કરવામાં આવે ત્યારે આ લક્ષણોમાં રાહત મળે છે. કેટલાક કિસ્સામાં આ લક્ષણો ગંભીર અને જીવલેણ બની શકે છે,જેના માટે તબીબી સારવારની જરૂર પડે છે.
પરાધીનતાને કારણે વ્યક્તિ પોતાની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે સામાજિક માપદંડોને અવગણીને ગેરકાયદેસર કે અનૈતિક પ્રવૃત્તિઓ તરફ વળે છે,જે ગંભીર સામાજિક અને વ્યક્તિગત સમસ્યાઓ સર્જે છે.

(N/A) નશાકારક પદાર્થો અને આલ્કોહોલના સેવનની તાત્કાલિક પ્રતિકૂળ અસરો વ્યક્તિમાં અવિચારી વર્તણૂક, વિધ્વંસ અને હિંસાના સ્વરૂપમાં પ્રગટ થાય છે। નશાકારક પદાર્થોની વધુ માત્રાથી શ્વસનતંત્રની નિષ્ફળતા, હૃદયની નિષ્ફળતા અથવા મગજમાં રક્તસ્ત્રાવ $(cerebral \text{ } hemorrhage)$ ને કારણે વ્યક્તિ કોમા અને મૃત્યુ તરફ ધકેલાય છે। નશાકારક પદાર્થોનું સંયોજન કે આલ્કોહોલ સાથે તેમનું સેવન ઓવરડોઝ પ્રેરે છે અને તે મૃત્યુનું કારણ પણ બની શકે છે।
યુવાનોમાં ડ્રગ્સ અને આલ્કોહોલની કુટેવનાં ચેતવણીભર્યા સામાન્ય લક્ષણોમાં શૈક્ષણિક કાર્યસિદ્ધિમાં ઘટાડો, શાળા કે કોલેજમાં કારણ વગરની ગેરહાજરી, વ્યક્તિગત સ્વચ્છતાની રુચિનો અભાવ, વિડ્રોઅલ, એકલતા, માનસિક તણાવ, થાક, આક્રમકતા અને બળવાખોરી, પરિવાર અને મિત્રો સાથે બગડતા સંબંધો, શોખમાં રસ ન પડવો, સૂવા અને ખાવાની આદતોમાં ફેરફાર થવો, વજન અને ભૂખમાં વધઘટનો સમાવેશ થાય છે।
નશાકારક પદાર્થો કે આલ્કોહોલના સેવનની દૂરોગામી અસરો પણ હોઈ શકે છે। જો બંધાણીને નશાકારક પદાર્થો ખરીદવા પૈસા ન મળે તો તે ચોરી કરવા પ્રેરાય છે। તેની પ્રતિકૂળ અસરો માત્ર સેવન કરનાર વ્યક્તિ સુધી સીમિત હોતી નથી; બંધાણી પોતાના પરિવાર કે મિત્રો માટે પણ માનસિક અને આર્થિક સંકટનું કારણ બની શકે છે।
જે બંધાણી ડ્રગ્સને અંતઃશિરા દ્વારા (નીડલ કે સીરિંજની મદદથી સીધું શિરામાં ઈન્જેક્શન) લે છે, તેમને $AIDS$ અને $Hepatitis-B$ થવાની શક્યતા રહે છે। આ રોગના વિષાણુઓ ચેપી સોય કે સીરિંજ દ્વારા એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાય છે। $AIDS$ અને $Hepatitis-B$ બંનેનું સંક્રમણ તીવ્ર હોય છે અને અંતે તે ઘાતક હોય છે। બંનેનો ફેલાવો જાતીય સંબંધ કે સંક્રમિત રુધિર દ્વારા પણ થાય છે।
તરુણાવસ્થામાં આલ્કોહોલના સેવનથી લાંબા ગાળાની અસરો જોવા મળે છે, જે પુખ્તાવસ્થામાં વ્યસન તરફ દોરી જાય છે। ડ્રગ્સ અને આલ્કોહોલના તીવ્ર ઉપયોગથી ચેતાતંત્ર અને યકૃતને હાનિ પહોંચે છે $(cirrhosis)$। સગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ડ્રગ્સ અને આલ્કોહોલનું સેવન ગર્ભસ્થ શિશુમાં પણ વિપરિત અસરો પ્રેરે છે।
કેટલાક ખેલાડીઓ વધુ સારું પ્રદર્શન કરવા માટે ડ્રગ્સનો દુરુપયોગ કરે છે। રમતવીરો માદક પીડાહારક દવાઓ, એનાબોલિક સ્ટેરોઇડ્સ, ડાયયુરેટિક્સ અને કેટલાક અંતઃસ્ત્રાવોનો ઉપયોગ માંસલ શક્તિ વધારવા અને આક્રમકતા વધારવા કરે છે।
મહિલાઓમાં એનાબોલિક સ્ટેરોઇડના ઉપયોગથી નર જાતિનાં લક્ષણો, આક્રમકતામાં વધારો, મિજાજમાં ઉતાર-ચઢાવ, માનસિક તણાવ, અનિયમિત માસિકચક્ર, ચહેરા અને શરીર પર રુવાંટીની વૃદ્ધિ, ભગ્ન શિશ્નિકામાં વધારો અને અવાજ ઘેરો બનવો જેવી આડઅસરો જોવા મળે છે।
પુરુષોમાં ખીલ, આક્રમકતામાં વધારો, મિજાજમાં ઉતાર-ચઢાવ, માનસિક તણાવ, શુક્રપિંડના કદમાં ઘટાડો, શુક્રકોષોના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો, મૂત્રપિંડ અને યકૃતની કાર્યદક્ષતામાં ઘટાડો, છાતીનો ભાગ વધવો, અપરિપક્વતાએ ટાલિયાપણું અને પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ મોટી બનવી જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે।
આ અસરો લાંબા સમયના સેવનથી પ્રભાવી બને છે। તરુણાવસ્થાની છોકરીઓ અને છોકરાઓમાં, ચહેરા અને દેહ પર તીવ્ર ખીલ અને લાંબા અસ્થિઓનાં વૃદ્ધિકેન્દ્રો અપરિપક્વતાએ બંધ થઈ જવાને કારણે વૃદ્ધિ કુંઠિત થાય છે।

(N/A) $1$. અયોગ્ય સાથીઓના દબાણને ટાળવું: દરેક બાળકની પોતાની પસંદગી અને વ્યક્તિત્વ હોય છે,જેનો આદર કરવો જોઈએ અને તેને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. બાળકને અભ્યાસ,રમતગમત કે અન્ય પ્રવૃત્તિઓમાં તેની ક્ષમતા કરતા વધુ કામ કરવા માટે દબાણ ન કરવું જોઈએ.
$2$. શિક્ષણ અને પરામર્શ: બાળકને સમસ્યાઓ અને તણાવનો સામનો કરવા માટે અને નિરાશા કે નિષ્ફળતાને જીવનનો એક ભાગ ગણીને સ્વીકારવા માટે શિક્ષણ અને માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ. બાળકની શક્તિને રમતગમત,વાંચન,સંગીત,યોગ અને અન્ય અભ્યાસેતર પ્રવૃત્તિઓ જેવી તંદુરસ્ત બાબતોમાં વાળવી જોઈએ.
$3$. માતા-પિતા અને મિત્રોની મદદ લેવી: માતા-પિતા અને મિત્રોની મદદ તાત્કાલિક લેવી જોઈએ જેથી તેઓ યોગ્ય માર્ગદર્શન આપી શકે. નજીકના અને વિશ્વાસુ મિત્રોની મદદ પણ લઈ શકાય છે. સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટે યોગ્ય સલાહ મેળવવા ઉપરાંત,આનાથી યુવાનોને તેમની ચિંતા અને અપરાધની લાગણીઓ વ્યક્ત કરવામાં મદદ મળે છે.
$4$. જોખમી સંકેતો શોધવા: જાગૃત માતા-પિતા અને શિક્ષકોએ જોખમી સંકેતોને ઓળખવા જોઈએ. જો મિત્રોને પણ કોઈ ડ્રગ્સ કે આલ્કોહોલનો ઉપયોગ કરતું જણાય,તો સંબંધિત વ્યક્તિના હિતમાં માતા-પિતા કે શિક્ષકોને જાણ કરવામાં અચકાવું જોઈએ નહીં. ત્યારબાદ રોગના મૂળ કારણોને નિદાન કરવા અને ઉપચારાત્મક પગલાં લેવા માટે યોગ્ય કાર્યવાહી કરવી જોઈએ.
$5$. વ્યાવસાયિક અને તબીબી મદદ લેવી: ઉચ્ચ લાયકાત ધરાવતા મનોવૈજ્ઞાનિકો,મનોચિકિત્સકો અને વ્યસન મુક્તિ તથા પુનર્વસન કાર્યક્રમોના સ્વરૂપમાં ઘણી મદદ ઉપલબ્ધ છે. આવી મદદ સાથે,વ્યક્તિ પોતાના પ્રયત્નો અને મનોબળ દ્વારા આ સમસ્યામાંથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થઈ શકે છે અને સામાન્ય તથા સ્વસ્થ જીવન જીવી શકે છે.

(B) નશાકારક દવાઓ અંગેના કાયદાઓનું ચુસ્ત પાલન અનિવાર્ય છે કારણ કે:
$1$. ઓપિયોઇડ્સ,કેનાબીનોઇડ્સ અને કોકા આલ્કલોઇડ્સ જેવી દવાઓમાં દુરુપયોગ અને વ્યસનની ઉચ્ચ સંભાવના હોય છે.
$2$. આ પદાર્થો ગંભીર શારીરિક અને માનસિક નુકસાન પહોંચાડે છે,જે અંગોની નિષ્ફળતા,ન્યુરોલોજીકલ વિકૃતિઓ અને વર્તણૂકીય ફેરફારો તરફ દોરી જાય છે.
$3$. ગેરકાયદેસર હેરાફેરી અને દુરુપયોગ સામાજિક અસ્થિરતા,ગુનાખોરીના દરમાં વધારો અને સ્વાસ્થ્ય સંકટ તરફ દોરી જાય છે.
$4$. કડક નિયમો તબીબી ઉપયોગ પર દેખરેખ રાખવામાં અને બ્લેક માર્કેટમાં થતા ડાયવર્ઝનને રોકવામાં મદદ કરે છે,જેનાથી જાહેર આરોગ્યનું રક્ષણ થાય છે.

(N/A) જ્યારે કોઈ વ્યસની વ્યક્તિને ડ્રગ્સ અથવા આલ્કોહોલનો નિયમિત ડોઝ મળતો નથી,ત્યારે શરીર વિડ્રોઅલ લક્ષણો તરીકે ઓળખાતા લાક્ષણિક લક્ષણો સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે. આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે શરીર શારીરિક રીતે તે પદાર્થ પર નિર્ભર બની ગયું હોય છે. ચાર સામાન્ય વિડ્રોઅલ લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ચિંતા (Anxiety)
$(b)$ ધ્રુજારી (Shakiness)
$(c)$ ઉબકા (Nausea)
$(d)$ પરસેવો થવો (Sweating)
અન્ય લક્ષણોમાં સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ અને અતિશય ગભરાટનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

(N/A) આ બંધારણ કેનાબીનોઇડ્સ (Cannabinoids) દર્શાવે છે.
$(b)$ આ ડ્રગ્સ સામાન્ય રીતે શ્વસન (ઇન્હેલેશન) દ્વારા અને મોં દ્વારા ગ્રહણ કરીને લેવામાં આવે છે.
$(c)$ આ ડ્રગ્સના સેવનથી શરીરની રુધિરાભિસરણ તંત્ર (cardiovascular system) મુખ્યત્વે પ્રભાવિત થાય છે.

(N/A) ઘણી વનસ્પતિઓ,ફળો અને બીજ આભાસી (hallucinogenic) ગુણધર્મો ધરાવે છે.
$\Rightarrow$ તેનો ઉપયોગ સદીઓથી સમગ્ર વિશ્વમાં લોક-ઔષધિઓ,ધાર્મિક સમારોહ અને વિધિઓમાં કરવામાં આવે છે.
જ્યારે આ પદાર્થોનો ઉપયોગ ઔષધીય હેતુ સિવાય કરવામાં આવે,અથવા એવી માત્રા/આવૃત્તિમાં લેવામાં આવે કે જે વ્યક્તિના શારીરિક,દેહધાર્મિક કે માનસિક કાર્યોને નુકસાન પહોંચાડે,ત્યારે તેને ડ્રગનો દુરુપયોગ (drug abuse) કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,$Morphine$ એ $Papaver$ $somniferum$ માંથી મેળવવામાં આવતું ગૌણ ચયાપચયક છે. $Morphine$ નું એસિટિલેશન (acetylation) કરવાથી $Heroin$ બને છે,જે અત્યંત વ્યસનકારક ડ્રગ છે.

(N/A) રમતવીરો દ્વારા તેમના પ્રદર્શનને વધારવા માટે કેનાબીનોઇડ્સ,એનાબોલિક સ્ટેરોઇડ્સ અને અમુક હોર્મોન્સનો દુરુપયોગ કરવામાં આવે છે.
આ પદાર્થોના દુરુપયોગને કારણે નીચે મુજબની આડઅસરો જોવા મળે છે:
$(a)$ સ્ત્રીઓમાં: $(1)$ પુરુષો જેવા લક્ષણો (masculinization),$(2)$ આક્રમકતામાં વધારો,$(3)$ મૂડમાં ફેરફાર,$(4)$ અનિયમિત માસિક ચક્ર,$(5)$ ભગશિશ્ન (clitoris) નું કદ વધવું.
$(b)$ પુરુષોમાં: $(1)$ ખીલનું પ્રમાણ વધવું,$(2)$ મૂડમાં ફેરફાર,$(3)$ વૃષણનું કદ ઘટવું,$(4)$ શુક્રકોષજનન (spermatogenesis) માં ઘટાડો,$(5)$ સ્તનમાં વધારો,$(6)$ પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિનું કદ વધવું,$(7)$ યકૃત અને કિડનીની કાર્યક્ષમતામાં ખામી.
આ હાનિકારક સ્વાસ્થ્ય અસરો અને રમતગમતમાં મળતા અયોગ્ય લાભને કારણે,તેનો ઉપયોગ પ્રતિબંધિત છે.

(N/A) ડ્રગ્સ અને આલ્કોહોલનો ઉપયોગ ઘણીવાર યુફોરિયા અથવા 'હાઈ'ની કામચલાઉ અનુભૂતિ આપે છે,જે વપરાશકર્તા માટે માનસિક પ્રોત્સાહન તરીકે કાર્ય કરે છે.
જો કે,આ પછી વ્યક્તિના શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને ગંભીર લાંબા ગાળાનું નુકસાન થાય છે.
યુવાનોને ડ્રગ્સ અને આલ્કોહોલના ઉપયોગ તરફ પ્રેરે તેવા સામાન્ય કારણોમાં જિજ્ઞાસા,સાહસ અને ઉત્તેજનાની જરૂરિયાત અને પ્રયોગ કરવાની વૃત્તિનો સમાવેશ થાય છે.
શરૂઆતમાં,ઉપયોગ જિજ્ઞાસા દ્વારા પ્રેરાઈ શકે છે,પરંતુ તે ઘણીવાર વાસ્તવિક જીવનની સમસ્યાઓથી બચવા માટેની એક પદ્ધતિ બની જાય છે.
શૈક્ષણિક દબાણ અને પરીક્ષાઓમાં શ્રેષ્ઠ દેખાવ કરવાનું તણાવ એ મહત્વના પરિબળો છે જે યુવાનોને આ પદાર્થો તરફ વાળે છે.
સામાજિક ધારણાઓ,જેમ કે ધૂમ્રપાન કરવું અથવા ડ્રગ્સ લેવું એ 'કૂલ' છે અથવા પ્રગતિશીલ હોવાની નિશાની છે,તે ટેલિવિઝન,મૂવીઝ અને ઇન્ટરનેટ સહિતના મીડિયા દ્વારા ખૂબ પ્રભાવિત થાય છે.
વધુમાં,અસ્થિર અથવા બિન-સહાયક કૌટુંબિક માળખું અને મિત્રોનું દબાણ (peer pressure) કિશોરોમાં ડ્રગ અને આલ્કોહોલના દુરુપયોગની શરૂઆત અને ચાલુ રાખવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) - કેનાબીનોઈડ્સ $Cannabis \text{ } sativa$ (ભાંગ) વનસ્પતિના પુષ્પવિન્યાસમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
- મેરિજુઆના, હશીશ, ચરસ અને ગાંજો એ કેનાબીનોઈડ્સના કેટલાક ઉદાહરણો છે.
- આ રસાયણો શરીરના કેનાબીનોઈડ ગ્રાહકો સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે, જે મુખ્યત્વે મગજમાં હાજર હોય છે.
- તેમના સેવનથી શરીરની રુધિરાભિસરણ તંત્ર (cardiovascular system) પર પણ વિપરીત અસર થાય છે.

(N/A) કિશોરો અને યુવાનો ડ્રગ્સનું સેવન કરવાનું શરૂ કરે છે તેના કારણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ જિજ્ઞાસા: બાળક પ્રયોગ કરવા માટે પ્રેરાય છે.
$(ii)$ સાહસ અને ઉત્તેજનાની જરૂરિયાત.
$(iii)$ મિત્રવર્તુળનું દબાણ.
$(iv)$ શારીરિક અને માનસિક કાર્યોમાં વધુ સારું પ્રદર્શન કરવાની ઈચ્છા.
$(v)$ પરીક્ષાઓ અથવા અન્ય પ્રવૃત્તિઓમાં નિષ્ફળતાને કારણે થતા હતાશા અને ડિપ્રેશનને દૂર કરવા માટે.
$(vi)$ અસ્થિર અથવા બિનસહાયક કૌટુંબિક માળખું.
ડ્રગ્સના દુરૂપયોગને ટાળવા માટે નીચેના પગલાં લઈ શકાય છે:
$(i)$ બાળક પર અભ્યાસ,રમતગમત કે અન્ય પ્રવૃત્તિઓમાં તેમની ક્ષમતા કરતા વધુ સારું પ્રદર્શન કરવાનું બિનજરૂરી દબાણ ટાળવું.
$(ii)$ જીવનમાં તણાવ અને નિષ્ફળતાનો સામનો કરવા માટે શિક્ષણ અને કાઉન્સેલિંગ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
$(iii)$ પોતાની લાગણીઓ અને ચિંતાઓ શેર કરવા માટે માતા-પિતા,વડીલો અને મિત્રોની મદદ લેવી.
$(iv)$ જોખમી સંકેતોને વહેલા ઓળખવા અને યોગ્ય સુધારાત્મક પગલાં લેવા.
$(v)$ વ્યસન મુક્તિ અને પુનર્વસન માટે વ્યાવસાયિક અને તબીબી મદદ લેવી.

(N/A) દારૂના દુરૂપયોગની તાત્કાલિક પ્રતિકૂળ અસરો બેજવાબદાર વર્તન,તોડફોડ અને હિંસાના સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે.
દારૂનું વધુ પડતું સેવન યકૃતને નુકસાન,હૃદયની નિષ્ફળતા અથવા મગજમાં રક્તસ્રાવ જેવી ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ તરફ દોરી શકે છે.
દારૂના દુરૂપયોગના સૌથી સામાન્ય ચેતવણીના સંકેતોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: $(1)$ શૈક્ષણિક અથવા વ્યાવસાયિક પ્રદર્શનમાં ઘટાડો,$(2)$ કામ અથવા શાળામાંથી બિનસમજૂતી ગેરહાજરી,$(3)$ વ્યક્તિગત સ્વચ્છતામાં રસનો અભાવ,$(4)$ સામાજિક અંતર અને એકલતા,$(5)$ હતાશા,$(6)$ થાક,આક્રમક અને બળવાખોર વર્તન,$(7)$ પરિવાર અને મિત્રો સાથેના સંબંધોમાં બગાડ,$(8)$ શોખમાં રસ ગુમાવવો,$(9)$ ઊંઘ અને ખાવાની આદતોમાં ફેરફાર,અને $(10)$ વજન અને ભૂખમાં વધઘટ.
જો કોઈ વ્યસની દારૂ ખરીદવા માટે પૈસા મેળવવામાં અસમર્થ હોય,તો તે ચોરી તરફ વળી શકે છે,જે તેમના સમગ્ર પરિવાર માટે માનસિક અને આર્થિક તણાવનું કારણ બને છે.
સમસ્યાને દૂર કરવાના ઉપાયો:
- નિવારણ એ ઉપચાર કરતાં વધુ સારું છે: એવી પરિસ્થિતિઓને ઓળખો જે વ્યક્તિને દારૂના સેવન તરફ ધકેલી શકે છે અને સમયસર ઉપચારાત્મક પગલાં લો.
- પરિવાર અને શિક્ષકોની ભૂમિકા: ઉચ્ચ સ્તરની સંભાળ અને સુસંગત શિસ્ત સાથેનું વાલીપણું પદાર્થના દુરૂપયોગના જોખમને ઘટાડવા સાથે સંકળાયેલું છે.
- વ્યાવસાયિક મદદ: મનોવૈજ્ઞાનિકો,મનોચિકિત્સકો અથવા વ્યસન મુક્તિ કેન્દ્રો પાસેથી મદદ લેવી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
- સહાયક પ્રણાલીઓ: વ્યક્તિને 'આલ્કોહોલિક્સ એનોનિમસ' જેવા સપોર્ટ ગ્રૂપ્સમાં જોડાવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવી અને મજબૂત સામાજિક સહાયક નેટવર્ક જાળવવું.

(D) $LSD$, બાર્બિટ્યુરેટ્સ અને એમ્ફેટામાઈન્સ જેવી દવાઓના દુરુપયોગની મુખ્ય આડઅસરો નીચે મુજબ છે:
$1$. $Central \ Nervous \ System \ (CNS)$ પર અસર: આ દવાઓ સીધી મગજ પર અસર કરે છે, જેનાથી દ્રષ્ટિમાં ફેરફાર, ભ્રમણા અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતામાં ઘટાડો થાય છે.
$2$. $\text{માનસિક }\ \text{નિર્ભરતા}$: વપરાશકર્તાઓ ઘણીવાર દવાની તીવ્ર માનસિક ઈચ્છા વિકસાવે છે, જે વ્યસન તરફ દોરી જાય છે.
$3$. $\text{શારીરિક }\ \text{સ્વાસ્થ્યમાં }\ \text{બગાડ}$: લાંબા ગાળાના દુરુપયોગથી હૃદયની સમસ્યાઓ, શ્વસનતંત્રમાં તકલીફ, લીવરને નુકસાન અને ન્યુરોલોજીકલ વિકૃતિઓ થઈ શકે છે.
$4$. $\text{વર્તણૂકમાં }\ \text{ફેરફાર}$: દુરુપયોગને કારણે મૂડમાં ફેરફાર, આક્રમકતા, સામાજિક અલગતા અને જ્ઞાનાત્મક ક્ષમતામાં ઘટાડો થાય છે.
$5$. $\text{વિડ્રોઅલ }\ \text{લક્ષણો}$: આ દવાઓ અચાનક બંધ કરવાથી ગંભીર ચિંતા, ધ્રુજારી, આંચકી અને અત્યંત કિસ્સાઓમાં મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે.

(C) કિશોરોમાં ડ્રગ્સ અને આલ્કોહૉલના દુરુપયોગના સામાન્ય ચેતવણીરૂપ સંકેતો નીચે મુજબ છે:
$1$. શૈક્ષણિક કાર્યસિદ્ધિમાં ઘટાડો અને શાળા કે કૉલેજમાંથી કારણ વગરની ગેરહાજરી.
$2$. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતામાં રુચિનો અભાવ.
$3$. વિડ્રોઅલ (અલગ રહેવું),એકલતા,માનસિક તણાવ,થાક,આક્રમકતા અને બળવાખોર વર્તન.
$4$. પરિવાર અને મિત્રો સાથે બગડતા સંબંધો.
$5$. શોખમાં રસ ન પડવો અને ઊંઘવાની તથા ખાવાની આદતોમાં ફેરફાર.
$6$. વજન અને ભૂખમાં વધઘટ.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ફૂગનો અર્ગોટ (Claviceps purpurea) એ ભ્રામક પદાર્થ $LSD$ (Lysergic acid diethylamide) નો સ્ત્રોત છે.
$(b)$ અફીણનું પોસ્ત (Papaver somniferum) એ મોર્ફિનનો સ્ત્રોત છે,જે એક શક્તિશાળી વેદનાહર (analgesic) છે.
$(c)$ એરિથ્રોક્સાઇલમ કોકા એ કોકેઈનનો સ્ત્રોત છે,જેને ઘણીવાર ક્રેક તરીકે ઓળખાતા શક્તિશાળી ઉત્તેજક સ્વરૂપમાં પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે.
$(d)$ કેનાબિસ સટાઈવા એ મેરિજુઆના જેવા કેનાબીનોઈડ્સનો સ્ત્રોત છે.
તેથી,સાચી જોડ છે: $(a-3), (b-2), (c-4), (d-1)$.