Evidences of Evolution Questions in Gujarati

(C) આ વિધાન 'ઓન્ટોજેની રીકેપિટ્યુલેટ્સ ફાઈલોજેની' (ontogeny recapitulates phylogeny) ના સિદ્ધાંતનું વર્ણન કરે છે,જેને અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા પ્રસ્તાવિત 'બાયોજિનેટીક નિયમ' અથવા 'પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત' (Recapitulation Theory) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ નિયમ સૂચવે છે કે ગર્ભના વિકાસના તબક્કાઓ (ઓન્ટોજેની) તે જાતિના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (ફાઈલોજેની) ને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
માનવ હૃદયનો દ્વિકોટરીય (માછલી જેવું) થી ત્રિકોટરીય (ઉભયજીવી જેવું) અને અંતે ચાર કોટરીય હૃદયમાં વિકાસ એ આ સિદ્ધાંતને સમર્થન આપતું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(B) અવશિષ્ટ અંગો એવા શારીરિક અંગો છે જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેમનું મૂળભૂત કાર્ય ગુમાવી ચૂક્યા છે.
$A$. કાનના સ્નાયુઓ મનુષ્યમાં અવશિષ્ટ ગણાય છે કારણ કે તે કાન હલાવવા માટે બિનકાર્યક્ષમ છે.
$B$. આંગળીઓના નખ મનુષ્યમાં રક્ષણ અને વસ્તુઓ પકડવા માટે ઉપયોગી કાર્યક્ષમ અંગો છે; તે અવશિષ્ટ નથી.
$C$. ત્રીજી દાઢ (અક્કલ દાઢ) ને ઘણીવાર અવશિષ્ટ ગણવામાં આવે છે કારણ કે આધુનિક મનુષ્યમાં જડબાનું કદ ઘટ્યું છે.
$D$. પુચ્છાસ્થિ એ પૂર્વજોની પૂંછડીનો અવશિષ્ટ ભાગ છે.
તેથી,આંગળીઓના નખ અવશિષ્ટ અંગ નથી.

(B) દક્ષિણ અમેરિકા અને ઑસ્ટ્રેલિયામાં વિશિષ્ટ અથવા સ્થાનિક જાતિઓની હાજરી મુખ્યત્વે $Continental \text{ } drift$ (ખંડીય પ્રવાહ) ને આભારી છે.
ખંડીય પ્રવાહની પ્રક્રિયા દરમિયાન, વિશાળ ભૂમિખંડો એકબીજાથી અલગ થઈ ગયા, જેના કારણે વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ અલગ પડી ગઈ।
આ પ્રદેશો લાખો વર્ષો સુધી અલગ-થલગ રહેવાને કારણે, ત્યાંની જાતિઓ સ્વતંત્ર રીતે ઉત્ક્રાંતિ પામી, જેના પરિણામે ત્યાં ઉચ્ચ સ્તરની સ્થાનિકતા (endemism) જોવા મળે છે.

(B) રેડિયોએક્ટિવ આઈસોટોપનો અર્ધ-આયુષ્ય સમય (half-life) એટલે કે નમૂનામાં રહેલા અડધા રેડિયોએક્ટિવ પરમાણુઓનું ક્ષય થવા માટે લાગતો સમય.
કાર્બન-$14$ $(C^{14})$ એ કાર્બનનો એક રેડિયોએક્ટિવ આઈસોટોપ છે,જેનો ઉપયોગ કાર્બનિક પદાર્થોની ઉંમર નક્કી કરવા માટે રેડિયોકાર્બન ડેટિંગમાં થાય છે.
વૈજ્ઞાનિક રીતે સ્વીકૃત $C^{14}$ નો અર્ધ-આયુષ્ય સમય આશરે $5730$ વર્ષ છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ સાચો જવાબ છે.

(C) રચના સદશ્ય અંગો એટલે એવા અંગો જેની આંતરિક રચના અને ઉદ્ભવ અલગ હોય છે,પરંતુ તેઓ સમાન કાર્ય કરે છે. આ અભિસરણ ઉત્ક્રાંતિ (Convergent evolution) નું પરિણામ છે.
$1$. ચામાચીડિયાની પાંખો (સસ્તન) અને પતંગિયાની પાંખો (કીટક) એ રચના સદશ્ય અંગોનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
$2$. બંને પાંખો ઉડવા માટે વપરાય છે,પરંતુ તેમની આંતરિક રચના સંપૂર્ણપણે અલગ છે. ચામાચીડિયાની પાંખ એ રૂપાંતરિત અગ્ર ઉપાંગ છે,જ્યારે પતંગિયાની પાંખ એ બાહ્ય કંકાલનો ભાગ છે.
$3$. આમ,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) સમમૂલક અંગો એટલે એવા અંગો જે સમાન ઉત્ક્રાંતિના મૂળ ધરાવે છે અને સમાન પાયાની શરીરરચના ધરાવે છે,ભલે તેઓ અલગ-અલગ વાતાવરણમાં અનુકૂલન સાધવા માટે અલગ-અલગ કાર્યો કરવા માટે વિકસિત થયા હોય. આ ઘટનાને અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (Divergent Evolution) કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,વ્હેલ,ચામાચીડિયા,ચિત્તા અને મનુષ્યના અગ્ર ઉપાંગોમાં હાડકાંનું સમાન માળખું (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) જોવા મળે છે,પરંતુ તેનો ઉપયોગ અનુક્રમે તરવા,ઉડવા,દોડવા અને પકડવા જેવા વિવિધ કાર્યો માટે થાય છે.

(A) અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ ત્યારે થાય છે જ્યારે અસંબંધિત જાતિઓ સમાન પર્યાવરણ અથવા નિવસનતંત્રમાં અનુકૂલન સાધવાને કારણે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.
ડોગફિશ (એક કાસ્થિમત્સ્ય) અને વહેલ (એક સસ્તન પ્રાણી) બંને જલીય પર્યાવરણમાં તરવા માટે અનુકૂલિત સુરેખિત શરીર ધરાવે છે,તેમ છતાં તેઓ સંપૂર્ણપણે અલગ ઉત્ક્રાંતિ વંશાવળી ધરાવે છે.
શરીરના આકારમાં આ સમાનતા એ કાર્યસદ્રશ અંગોનું ઉદાહરણ છે,જે અભિસારી ઉત્ક્રાંતિનું પરિણામ છે.

(C) અશ્મિઓની ઉંમર નક્કી કરવા અને ઉત્ક્રાંતિના સમયગાળાને સમજવા માટેની આધુનિક પદ્ધતિઓ રેડિયો-કાર્બન ડેટિંગ કરતાં ઘણી આગળ વધી ગઈ છે. ઇલેક્ટ્રોન સ્પિન રેઝોનન્સ $(ESR)$ એ એક શક્તિશાળી તકનીક છે જેનો ઉપયોગ ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય અને પુરાતત્વીય સામગ્રીમાં ફસાયેલા ઇલેક્ટ્રોનના સંચયને માપીને તેમની ઉંમર નક્કી કરવા માટે થાય છે. આ ઉપરાંત,અશ્મિઓમાંથી મેળવેલ પ્રાચીન $DNA$ $(aDNA)$ નું વિશ્લેષણ વિવિધ સજીવો વચ્ચેના ઉત્ક્રાંતિ સંબંધો અને તેમના અલગ થવાના સમય વિશે સચોટ માહિતી પૂરી પાડે છે. તેથી,$ESR$ અને $DNA$ વિશ્લેષણ એ ઉત્ક્રાંતિ જીવવિજ્ઞાનમાં વપરાતી સૌથી સચોટ આધુનિક પદ્ધતિઓ છે.

(D) દેડકાના ટેડપોલ અવસ્થામાં ઝાલરોની હાજરી એ ઉત્ક્રાંતિના પુરાવા અથવા પુનરાવર્તનનો એક પ્રકાર છે. ઉત્ક્રાંતિના સિદ્ધાંત મુજબ,સજીવો ઘણીવાર તેમના ગર્ભીય અથવા ડિંભ અવસ્થા દરમિયાન તેમના પૂર્વજોના લક્ષણો દર્શાવે છે. દેડકા એ ઉભયજીવી છે જે માછલી જેવા પૂર્વજોમાંથી ઉત્ક્રાંતિ પામ્યા છે,જેઓ શ્વસન માટે ઝાલરો ધરાવતા હતા. તેથી,ટેડપોલ આ પૂર્વજોના લક્ષણને જાળવી રાખે છે. આ સૂચવે છે કે દેડકાઓ ઝાલરો ધરાવતા પૂર્વજોમાંથી ઉત્ક્રાંતિ પામ્યા છે.

(B) રેડિયો-કાર્બન ડેટિંગ પદ્ધતિનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે તાજેતરના કાર્બનિક પદાર્થો ($50,000$ વર્ષ સુધી) માટે થાય છે.
જોકે,પ્રાચીન અશ્મિઓ અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સ્તરોની ઉંમર નક્કી કરવા માટે,પોટૅશિયમ-આર્ગોન $(K-Ar)$ ડેટિંગ પદ્ધતિ અત્યંત સચોટ અને વિશ્વસનીય માનવામાં આવે છે.
તે અશ્મિઓ સાથે સંકળાયેલા જ્વાળામુખીના ખડકોમાં રેડિયોએક્ટિવ પોટૅશિયમ-$40$ નું આર્ગોન-$40$ માં થતા ક્ષયને માપે છે,જે વૈજ્ઞાનિકોને લાખો વર્ષ જૂના નમૂનાઓની ઉંમર નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.

(D) રચનાસદશ અંગો એવા અંગો છે જે સમાન રચનાત્મક મૂળ ધરાવે છે પરંતુ અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે,જે સામાન્ય પૂર્વજો સૂચવે છે. અવશિષ્ટ અંગો એવા અંગોના અવશેષો છે જે પૂર્વજોમાં કાર્યરત હતા પરંતુ વર્તમાન સજીવમાં તે ઘટાડેલા અથવા બિન-કાર્યક્ષમ છે. આ બંને અંગો ફેરફાર સાથેના ઉતરાધિકારને દર્શાવીને જૈવિક ઉત્ક્રાંતિ માટે મજબૂત પુરાવા પૂરા પાડે છે.

(C) જીવંત અશ્મિ એ એવા સજીવો છે જે અશ્મિ રેકોર્ડમાં જાણીતી સંબંધિત પ્રજાતિઓ સાથે ગાઢ સામ્યતા ધરાવે છે અને આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે.
$Archaeopteryx$ એ પક્ષી જેવા ડાયનાસોરની એક લુપ્ત પ્રજાતિ છે જે બિન-પક્ષી પીંછાવાળા ડાયનાસોર અને આધુનિક પક્ષીઓ વચ્ચેની સંક્રાંતિક કડી (transitional fossil) તરીકે ઓળખાય છે.
તે જીવંત અશ્મિ નથી કારણ કે તે સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થઈ ગયું છે અને તેના કોઈ જીવંત વંશજો નથી જે તેના જેવા દેખાતા હોય.
કિંગ ક્રેબ $(Limulus)$,સ્કીનાડોન અને પરિપેન્ટ્સ એ બધાને જીવંત અશ્મિ માનવામાં આવે છે.

(D) 'વ્યક્તિ વિકાસ એ જાતિ વિકાસનું પુનરાવર્તન છે' (Ontogeny recapitulates phylogeny) આ વિધાન બાયોજેનેટિક નિયમ અથવા હેકેલના નિયમ તરીકે ઓળખાય છે. તે સૂચવે છે કે વ્યક્તિગત સજીવના વિકાસના તબક્કાઓ (ઓન્ટોજેની) તેની જાતિના ઉત્ક્રાંતિ ઇતિહાસ (ફાયલોજેની) ને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે,મનુષ્યો સહિત તમામ પૃષ્ઠવંશીઓના ગર્ભમાં ઝાલર ફાટોની હાજરી એ સામાન્ય જલીય પૂર્વજો હોવાનું સૂચવે છે.

(B) રચનાસદ્રશ અંગો એવા અંગો છે જે સમાન મૂળભૂત રચના અને ઉદ્ભવ ધરાવે છે પરંતુ અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે.
$Bougainvillea$ ના કંટક અને $Cucurbita$ ના સૂત્રો બંને કક્ષકલિકા (પ્રકાંડ) ના રૂપાંતરણો છે.
તેઓ સમાન ઉત્ક્રાંતિ ઉદ્ભવ (સમમૂલકતા) ધરાવે છે પરંતુ વિવિધ કાર્યો કરવા માટે વિકસિત થયા છે: કંટક રક્ષણ પૂરું પાડે છે,જ્યારે સૂત્રો આરોહણ માટે આધાર આપે છે.
તેથી,તેઓ રચનાસદ્રશ અંગોના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે,જે અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (divergent evolution) માટે પુરાવા પૂરા પાડે છે.

(C) $1$. જે અંગો સમાન કાર્ય કરે છે પરંતુ તેમની આંતરિક રચના અને ભ્રૂણીય ઉદ્ભવ અલગ હોય છે, તેમને $\text{કાર્યસદશ}$ $\text{અંગો}$ કહેવામાં આવે છે。
$2$. ઑક્ટોપસ (મૃદુકાય) અને બિલાડી (સસ્તન) ની આંખ કાર્યસદશ અંગોનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે, કારણ કે તેઓ અલગ-અલગ વાતાવરણમાં સમાન કાર્ય (દ્રષ્ટિ) કરવા માટે સ્વતંત્ર રીતે વિકસ્યા છે。
$3$. આ ઘટના, જેમાં અસંબંધિત જાતિઓ સમાન પર્યાવરણીય દબાણને કારણે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે, તેને $\text{કેન્દ્રગામી}$ $\text{ઉત્ક્રાંતિ}$ ($Convergent$ $evolution$) કહેવામાં આવે છે。
$4$. તેથી, સાચો જવાબ $\text{કાર્યસદશ}$ $\text{અંગો}$ $\text{જે}$ $\text{કેન્દ્રગામી}$ $\text{ઉત્ક્રાંતિ}$ $\text{દ્વારા}$ $\text{વિકસ્યા}$ $\text{છે}$ તે છે。

(B) કાર્યસદૃશ અંગો એટલે એવા અંગો જે સમાન કાર્ય કરે છે પરંતુ તેમની ઉત્ક્રાંતિની ઉત્પત્તિ અને શરીરરચના અલગ હોય છે.
$1$. ચામાચીડિયાની પાંખ અને પક્ષીની પાંખ કાર્યસદૃશ છે કારણ કે બંને ઉડવાનું કાર્ય કરે છે પરંતુ તેમની આંતરિક અસ્થિ રચના અલગ છે.
$2$. ઝીંગાની ઝાલરો અને મનુષ્યનાં ફેફસાં પણ કાર્યસદૃશ છે કારણ કે બંને શ્વસનનું કાર્ય કરે છે પરંતુ તેમની વિકાસલક્ષી ઉત્પત્તિ અલગ છે.
$3$. બોગનવેલના કંટકો અને કુકરબીટાના સૂત્રાંગો એ સમમૂલક અંગોના ઉદાહરણો છે (સમાન ઉત્પત્તિ,અલગ કાર્ય).
$4$. ડોલ્ફીનના મીનપક્ષ અને ઘોડાના પગ પણ સમમૂલક અંગો છે.
આમ,ઝીંગાની ઝાલરો અને મનુષ્યનાં ફેફસાં એ કાર્યસદૃશ અંગોનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(C) સમમૂલક અંગો એવા અંગો છે જે સમાન મૂળભૂત રચના અને ભ્રૂણીય ઉદ્ભવ ધરાવે છે,પરંતુ વિવિધ સજીવોમાં અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે.
આ કિસ્સામાં,બિલાડી,ગરોળી,વ્હેલ અને ચામાચીડિયાના અગ્રઉપાંગો સમાન હાડકાની રચના (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે,જે તેમના સામાન્ય પૂર્વજો સૂચવે છે.
જોકે તેઓ ચાલવું,તરવું અને ઊડવું જેવા અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે,તેમ છતાં તેમની રચનાત્મક સમાનતા તેમને સમમૂલક અંગો તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ છે.

(A) પક્ષીઓની પાંખો અને કીટકોની પાંખો રચનાત્મક રીતે અલગ હોય છે પરંતુ કાર્યાત્મક રીતે સમાન હોય છે,કારણ કે બંને ઉડવા માટે વપરાય છે.
આવા અંગોને સમવૃત્તી અંગો (Analogous organs) કહેવામાં આવે છે.
સમવૃત્તી અંગો એ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (Convergent evolution) નું પરિણામ છે,જેમાં અલગ-અલગ પૂર્વજો ધરાવતા સજીવો સમાન પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં અનુકૂલન સાધવાને કારણે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.

(B) સમમૂલક અંગો એટલે એવી રચનાઓ કે જેનું ઉદ્ભવસ્થાન અને મૂળભૂત સંરચના સમાન હોય,પરંતુ તેઓ અલગ-અલગ કાર્યો કરી શકે છે.
$1$. પક્ષીની પાંખ અને સસલાનું અગ્ર ઉપાંગ સમાન અસ્થિબંધારણ (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે,જે સૂચવે છે કે તેઓ સમાન પૂર્વજમાંથી ઉતરી આવ્યા છે.
$2$. તેથી,સસલાનું અગ્ર ઉપાંગ એ પક્ષીની પાંખને સમમૂલક છે.
$3$. ફૂદાંની પાંખ અને પક્ષીની પાંખ એ કાર્યસદૃશ (Analogous) અંગો છે કારણ કે તેઓ સમાન કાર્ય (ઉડવાનું) કરે છે પરંતુ તેમનો ઉત્ક્રાંતિનો ઉદ્ભવ અલગ છે.
$4$. વ્હેલના મીનપક્ષ અને શાર્કના પૃષ્ઠ મીનપક્ષ પણ કાર્યસદૃશ અંગોના ઉદાહરણો છે.

(A) કાર્યસદ્રશ અંગો એવી રચનાઓ છે જે સમાન કાર્યો કરે છે પરંતુ તેમની ઉદવિકાસીય ઉત્પત્તિ અને શરીરરચના અલગ હોય છે.
આ અંગો અભિસારી ઉદવિકાસ (Convergent evolution) ને કારણે ઉદભવે છે,જેમાં વિવિધ જાતિઓ સમાન પર્યાવરણ અથવા નિવસનતંત્રમાં અનુકૂલન સાધવા માટે સ્વતંત્ર રીતે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,પતંગિયાની પાંખો અને પક્ષીની પાંખો કાર્યસદ્રશ છે; બંને ઉડવાનું કાર્ય કરે છે પરંતુ તે અલગ-અલગ પૂર્વજ રચનાઓમાંથી વિકસિત થયા છે.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(A) અપસારી ઉત્ક્રાંતિ ત્યારે થાય છે જ્યારે સામાન્ય પૂર્વજ ધરાવતી જાતિઓ વિવિધ વાતાવરણમાં અનુકૂલન સાધવા માટે અલગ-અલગ લક્ષણો વિકસાવે છે,જેના પરિણામે રચનાસદ્રશ્ય અંગો (homologous organs) ઉદ્ભવે છે.
રચનાસદ્રશ્ય અંગો એવા અંગો છે જે સમાન રચનાત્મક મૂળ અને વિકાસલક્ષી ભાત ધરાવે છે પરંતુ અલગ-અલગ કાર્યો કરી શકે છે.
$A$. ઓક્ટોપસ (મૃદુકાય) ની આંખ અને સસ્તન પ્રાણી (ચામાચીડિયું કે મનુષ્ય) ની આંખ એ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (convergent evolution) નું ઉદાહરણ છે,અપસારી ઉત્ક્રાંતિનું નહીં. તેઓ સમાન કાર્યો કરે છે પરંતુ તેમના ઉત્ક્રાંતિના મૂળ અલગ છે.
$B$. મનુષ્ય,ચામાચીડિયું અને ચિત્તાના અગ્ર ઉપાંગો એ રચનાસદ્રશ્ય અંગોના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે,જે અપસારી ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે.
$C$. ચામાચીડિયું,મનુષ્ય અને ચિત્તા જેવા પૃષ્ઠવંશીઓના મગજ સમાન રચનાત્મક યોજના ધરાવે છે,જે અપસારી ઉત્ક્રાંતિ સૂચવે છે.
$D$. ચામાચીડિયું,મનુષ્ય અને ચિત્તા જેવા પૃષ્ઠવંશીઓના હૃદય સમાન રચનાત્મક યોજના ધરાવે છે,જે અપસારી ઉત્ક્રાંતિ સૂચવે છે.
તેથી,અપસારી ઉત્ક્રાંતિના સંદર્ભમાં ખોટો વિકલ્પ ઓક્ટોપસ,ચામાચીડિયું અને મનુષ્યની આંખ છે.

(B) ઘણા પૃષ્ઠવંશીઓના (જેમ કે વ્હેલ,ચામાચીડિયા,ચિત્તા અને મનુષ્યો) અગ્ર ઉપાંગોમાં હાડકાની રચનાની સમાનતા દર્શાવે છે કે તેઓ સમાન પૂર્વજો ધરાવે છે.
આ રચનાઓ વિવિધ પ્રાણીઓમાં અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે (દા.ત.,તરવું,ઉડવું,દોડવું,પકડવું),પરંતુ તે સમાન મૂળભૂત રચનાત્મક આયોજન ધરાવે છે.
આવી રચનાઓને સમમૂલક અંગો કહેવામાં આવે છે અને આ ઘટનાને સમમૂલકતા (Homology) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સમમૂલકતા એ અપસારી ઉત્ક્રાંતિ પર આધારિત છે,જ્યાં સમાન પૂર્વજ ધરાવતા સજીવો વિવિધ પર્યાવરણમાં અનુકૂલન સાધવા માટે અલગ-અલગ લક્ષણો વિકસાવે છે.

(D) તુલનાત્મક શરીરરચનાવિજ્ઞાન (Comparative anatomy) એ વિવિધ સજીવોની રચનામાં રહેલી સમાનતાઓ અને તફાવતોનો અભ્યાસ છે. સમમૂલક અંગો,જે સામાન્ય ઉત્ક્રાંતિ મૂળ ધરાવે છે પરંતુ તેમના કાર્યો અલગ હોઈ શકે છે,તે આ ક્ષેત્રનો મુખ્ય વિષય છે.
તુલનાત્મક કોષવિજ્ઞાનમાં વિવિધ સજીવોના કોષીય બંધારણમાં રહેલી સમાનતાઓની તપાસ કરવામાં આવે છે.
જૈવ રસાયણવિજ્ઞાન ઉત્ક્રાંતિ સંબંધો નક્કી કરવા માટે $DNA$ ક્રમ અને પ્રોટીનની તુલના કરે છે.
ભૂસ્તરશાસ્ત્ર એ પૃથ્વી,તેની ભૌતિક રચના અને તેના પર કાર્ય કરતી પ્રક્રિયાઓનો અભ્યાસ છે.

(C) કબૂતર (પક્ષી),મચ્છર (કીટક) અને ચામાચીડિયા (સસ્તન) ની પાંખો કાર્યસદ્રશ અંગો છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ સમાન કાર્ય (ઉડવાનું) કરે છે પરંતુ તેમની રચના અને ભ્રૂણીય ઉદ્ભવ અલગ-અલગ હોય છે.
દૂરના સંબંધિત જૂથોમાં વિકસેલી આ સમાનતા એ સમાન કાર્ય માટેનું અનુકૂલન છે.
તેથી,આ ઘટનાને કાર્યસદ્રશતા અથવા અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) સમમૂલક અંગો એવા અંગો છે જે સમાન મૂળભૂત રચના અને વિકાસલક્ષી ઉદ્ભવ ધરાવે છે,પરંતુ અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે.
બૌગનવિલિયાના કંટક અને કુકરબિટાના પ્રતાન બંને કક્ષકલિકામાંથી ઉદ્ભવે છે (સમાન ઉદ્ભવ).
કંટક રક્ષણ આપે છે,જ્યારે પ્રતાન આરોહણ માટે આધાર આપે છે (અલગ કાર્યો).
તેથી,તેઓ સમમૂલક અંગોના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.

(C) જે અંગો મૂળભૂત શરીરરચના અને ભ્રૂણીય ઉદ્ભવની દ્રષ્ટિએ સમાન હોય,ભલે તેઓ અલગ-અલગ કાર્યો કરતા હોય,તેમને સમમૂલક અંગો કહેવામાં આવે છે.
બિલાડી,ગરોળી,વ્હેલ અને ચામાચીડિયાના અગ્ર ઉપાંગોના કિસ્સામાં,તે બધામાં સમાન હાડકાંની ગોઠવણી (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) જોવા મળે છે.
જોકે આ અંગો ચાલવા,તરવા કે ઉડવા જેવા વિવિધ કાર્યો માટે અનુકૂલિત થયેલા છે,પરંતુ તેમની આંતરિક રચનામાં સમાનતા એ દર્શાવે છે કે તેઓ સમાન પૂર્વજોમાંથી ઉતરી આવ્યા છે.
તેથી,તેઓ સમમૂલક અંગોના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.

(A) તુલનાત્મક જૈવરસાયણશાસ્ત્ર સજીવોના સામાન્ય પૂર્વજો માટે મજબૂત પુરાવા પૂરા પાડે છે. વિવિધ પ્રજાતિઓમાં પ્રોટીન,ઉત્સેચકો,અંતઃસ્ત્રાવો અને રુધિર જૂથો જેવા સમાન જૈવરાસાયણિક અણુઓની હાજરી સામાન્ય ઉત્ક્રાંતિના મૂળ સૂચવે છે.
વધુમાં,જનીનિક કોડ સાર્વત્રિક છે,જેનો અર્થ છે કે બેક્ટેરિયાથી લઈને મનુષ્યો સુધીના લગભગ તમામ સજીવોમાં સમાન કોડોન સમાન એમિનો એસિડ માટે સંકેત આપે છે. આ સાર્વત્રિકતા એ સિદ્ધાંતને સમર્થન આપતો એક શક્તિશાળી પુરાવો છે કે પૃથ્વી પરના તમામ સજીવો એક સામાન્ય પૂર્વજમાંથી ઉત્ક્રાંતિ પામ્યા છે. તેથી,કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(N/A) ડાયનાસોરના અશ્મિઓએ $Jurassic$ સમયગાળામાં સરીસૃપોના ઉત્ક્રાંતિ વિશે માહિતી આપી છે. આના પરિણામે,પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા અન્ય પ્રાણીઓના ઉત્ક્રાંતિ વિશે પણ જાણવા મળ્યું છે. જોકે,તાજેતરમાં $China$ માં મળી આવેલા બે અસામાન્ય અશ્મિઓએ પક્ષીઓના ઉત્ક્રાંતિ અંગે વિવાદ જગાવ્યો છે. $Confuciusornis$ એ આદિમ પક્ષીઓની એક એવી પ્રજાતિ છે જે કાગડાના કદની હતી અને $China$ માં $Cretaceous$ સમયગાળા દરમિયાન જીવતી હતી.

(N/A) પૃથ્વી પર જીવોનો ઉદ્દવિકાસ થયો છે તે વાતના પુરાવા ઘણી દિશામાંથી પ્રાપ્ત થયા છે. અશ્મિઓ ખડકોમાં મળી આવતા સજીવોના સખત ભાગોના અવશેષો છે.
ખડકો અવસાદ (sediments) બનાવે છે અને પૃથ્વીના પોપડાનો છેદ એ સંકેત આપે છે કે પૃથ્વીના લાંબા ઇતિહાસ દરમિયાન અવસાદના સ્તરો એકબીજાની ઉપર ગોઠવાયેલા છે.
વિવિધ વયના અવસાદી ખડકોમાં તે સમયગાળા દરમિયાન મૃત્યુ પામેલા વિવિધ જીવસ્વરૂપોના અશ્મિઓ જોવા મળે છે. તેમાંના કેટલાક આધુનિક સજીવો સાથે સામ્યતા ધરાવે છે.
તેઓ લુપ્ત સજીવોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે (દા.ત.,ડાયનોસોર). વિવિધ અવસાદી સ્તરોના અશ્મિઓનો અભ્યાસ તે ભૂસ્તરીય સમયગાળો દર્શાવે છે જેમાં તેઓ અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા. આ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે જીવસ્વરૂપો સમય સાથે બદલાતા રહે છે અને અમુક જીવસ્વરૂપો ચોક્કસ ભૂસ્તરીય સમયગાળા સુધી જ મર્યાદિત હોય છે. તેથી,પૃથ્વીના ઇતિહાસમાં જુદા-જુદા સમયે જીવનના નવા સ્વરૂપો ઉદ્દભવ્યા છે. આ બધાને અશ્મિવિદ્યાકીય પુરાવા કહેવામાં આવે છે.

(N/A) ઉદ્દવિકાસ માટેના ગર્ભવિદ્યાકીય પુરાવાઓ $Ernst \text{ } Haeckel$ દ્વારા આપવામાં આવ્યા હતા, જેમના અવલોકન મુજબ ગર્ભીય તબક્કા દરમિયાન અમુક લક્ષણો બધા જ પૃષ્ઠવંશીઓમાં સમાન હોય છે, પરંતુ પુખ્ત અવસ્થામાં તે જોવા મળતા નથી।
ઉદાહરણ તરીકે, માનવ સહિતના તમામ પૃષ્ઠવંશીઓના ગર્ભમાં શીર્ષની પાછળ ઝાલર ફાટોની હરોળ વિકસે છે।
જોકે, આ રચનાઓ માત્ર માછલીઓમાં જ કાર્યરત હોય છે, અન્ય પુખ્ત પૃષ્ઠવંશીઓમાં નહીં।
આ દરખાસ્તને પાછળથી $Karl \text{ } Ernst \text{ } Von \text{ } Baer$ દ્વારા કરવામાં આવેલા કાળજીપૂર્વકના અભ્યાસ દ્વારા નકારી કાઢવામાં આવી હતી।
તેમણે નોંધ્યું હતું કે ગર્ભ ક્યારેય અન્ય પ્રાણીઓની પુખ્ત અવસ્થાઓમાંથી પસાર થતો નથી।

(A) તુલનાત્મક અંતઃસ્થવિદ્યા અને બાહ્યાકારવિદ્યા હાલના અને અગાઉના સમયમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા સજીવો વચ્ચેની સમાનતા અને તફાવત દર્શાવે છે. આ સમાનતાઓ સૂચવે છે કે આધુનિક સજીવો કદાચ સમાન પૂર્વજોમાંથી ઉતરી આવ્યા હશે.
ઉદાહરણ તરીકે,વ્હેલ,ચામાચીડિયાં,ચિત્તા અને માનવ (બધા સસ્તનો) ના અગ્ર ઉપાંગોમાં અસ્થિઓની ભાતમાં સમાનતા જોવા મળે છે. જોકે આ અગ્ર ઉપાંગો ભિન્ન કાર્યો કરે છે,તેઓ સમાન અંતઃસ્થ રચના ધરાવે છે. આ બધામાં તેમના અગ્ર ઉપાંગમાં ભૂજાસ્થિ (humerus),અરીયાસ્થિ (radius),પ્રકોષ્ઠાસ્થિ (ulna),મણિબંધાસ્થિઓ (carpals),પશ્ચમણિબંધાસ્થિઓ (metacarpals) અને અંગુલ્યાસ્થિઓ (phalanges) હોય છે.
આમ,આ પ્રાણીઓમાં સમાન બંધારણ ધરાવતાં અંગોનો વિકાસ થયો,પરંતુ તે જુદી-જુદી જરૂરિયાતો મુજબ અલગ દિશામાં અનુકૂલિત થયા. આને $divergent$ $evolution$ (અપસારી ઉદ્દવિકાસ) કહેવાય છે અને આ રચનાઓ $homologous$ (સમમૂલક) છે. સમમૂલકતા સમાન પૂર્વજો નિર્દેશિત કરે છે. અન્ય ઉદાહરણોમાં પૃષ્ઠવંશીઓના હૃદય અને મગજ છે.
વનસ્પતિઓમાં,$Bougainvillea$ (બોગનવેલ) ના કંટક અને $Cucurbita$ (કુકરબીટા) ના પ્રકાંડસૂત્ર એ સમમૂલક અંગો છે.
$Convergent$ $evolution$ (કેન્દ્રાભિસારી ઉદ્દવિકાસ) ત્યારે થાય છે જ્યારે સમાન કાર્ય માટે ભિન્ન રચનાઓ વિકસે છે. કાર્યસદશ્યતાનાં અન્ય ઉદાહરણોમાં ઓક્ટોપસ અને સસ્તનોની આંખ અથવા પેંગ્વિન અને ડોલ્ફિનના ફિલપર્સ (flippers) છે. સમાન નિવાસસ્થાનોને કારણે સજીવોના જુદા-જુદા સમૂહોએ સમાન કાર્યો માટે સમાન અનુકૂલનો અપનાવ્યા હશે. શક્કરિયાં (મૂળનું રૂપાંતર) અને બટાટા (પ્રકાંડનું રૂપાંતર) એ કાર્યસદશ અંગોનું બીજું ઉદાહરણ છે.
આ સંદર્ભમાં,એ પણ તર્ક આપી શકાય કે વિવિધ સજીવોમાં પ્રોટીન અને જનીનોની કાર્યશૈલી સમાન છે. તે પણ સમાન પૂર્વજ હોવાનું નિર્દેશન કરે છે. જૈવરાસાયણિક સમાનતાઓ પણ રચનાત્મક સમાનતાઓની જેમ જ સમાન પૂર્વજવાળી પરંપરા તરફ ઇશારો કરે છે.

(N/A) તુલનાત્મક અંતઃસ્થવિદ્યા અને બાહ્યકારવિદ્યા હાલના અને અગાઉના સમયમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા સજીવો વચ્ચે સમાનતા અને તફાવત દર્શાવે છે. આ સમાનતાઓ પરથી નક્કી કરી શકાય કે સમાન પૂર્વજોમાંથી હાલના જીવો ઊતરી આવ્યા હશે કે કેમ.
$(a)$ રચનાસદશતા (Homology): વ્હેલ,ચામાચીડિયાં,ચિત્તા અને માનવ (બધા સસ્તનો) માં અગ્ર ઉપાંગનાં અસ્થિઓની ભાતમાં સમાનતા જોવા મળે છે. આમ છતાં આ પ્રાણીઓમાં અગ્ર ઉપાંગો ભિન્ન કાર્યો કરે છે,તેઓ અંતઃસ્થ રચનાકીય સમાનતા ધરાવે છે. આ બધામાં તેમના અગ્ર ઉપાંગમાં ભૂજાસ્થિ,અરીયાસ્થિ,પ્રકોષ્ઠાસ્થિ,મણિબંધાસ્થિઓ,પશ્ચમણિબંધાસ્થિઓ અને અંગુલ્યાસ્થિઓ હોય છે. આ અપસારી ઉદ્દવિકાસ (divergent evolution) છે અને આ રચનાઓ રચનાસદશ (homologous) અંગો છે. રચનાસદશતા સમાન પૂર્વજો નિર્દેશિત કરે છે.
$(b)$ કાર્યસદશતા (Analogy): સમાન કાર્ય માટે ભિન્ન રચનાઓ વિકસે છે અને તેથી સમાનતા ધરાવે છે. આ કેન્દ્રાભિસારી ઉદ્દવિકાસ (convergent evolution) નું પરિણામ છે,જેમાં સમાન નિવાસસ્થાનોને કારણે સજીવોના જુદા-જુદા સમૂહો સમાન અનુકૂલનો અપનાવે છે. કાર્યસદશતાનાં ઉદાહરણોમાં ઓક્ટોપસ અને સસ્તનોની આંખ,પેંગ્વિન અને ડોલ્ફિનના ફિલપર્સ (flippers),તથા શક્કરિયાં (મૂળનું રૂપાંતર) અને બટાટા (પ્રકાંડનું રૂપાંતર) નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) જૈવરાસાયણિક સમાનતાઓ વિવિધ સજીવોમાં સમાન પ્રોટીન,ઉત્સેચકો અને જનીનિક દ્રવ્ય $(DNA/RNA)$ ની હાજરી સૂચવે છે.
ચયાપચયના પથ અને આણ્વિય બંધારણમાં જોવા મળતી આ સમાનતાઓ સમાન પૂર્વજ હોવાનું નિર્દેશન કરે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,જનીનિક સંકેતની સાર્વત્રિકતા અને બેક્ટેરિયાથી લઈને મનુષ્ય સુધીના તમામ સજીવોમાં સાયટોક્રોમ $c$ જેવા સમાન શ્વસન ઉત્સેચકોની હાજરી એ દર્શાવે છે કે આ સજીવો એક જ પૂર્વજમાંથી ઉતરી આવ્યા છે.
આમ,જૈવરાસાયણિક પુરાવાઓ જૈવિક ઉદ્દવિકાસના સિદ્ધાંત માટે મજબૂત આણ્વિય આધાર પૂરો પાડે છે.

(N/A) પ્રાકૃતિક પસંદગી દ્વારા ઉદ્દવિકાસનું સમર્થન કરતું એક રસપ્રદ અવલોકન ઇંગ્લેન્ડથી મળે છે. $1850$ ના દાયકામાં,એટલે કે ઔદ્યોગિકીકરણ પહેલાં,એવું અવલોકન કરવામાં આવ્યું હતું કે વૃક્ષો પર ઘેરી પાંખોવાળા અથવા મેલેનાઈઝ્ડ ફૂદા કરતાં સફેદ પાંખોવાળા ફૂદા વધુ હતા. જોકે,સમાન વિસ્તારમાંથી એકત્રિકીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું,પરંતુ ઔદ્યોગિકીકરણ બાદ એટલે કે $1920$ માં,આ જ વિસ્તારમાં ઘેરી પાંખવાળા ફૂદા વધુ જોવા મળ્યા,એટલે કે પ્રમાણ વિપરિત હતું.
આ અવલોકનથી રજૂઆત કરાઈ છે કે,'શિકારીઓ વિરોધાભાસી પૃષ્ઠભૂમિમાં ફૂદાને સરળતાથી શોધી શકે છે'. ઔદ્યોગિકીકરણ બાદના સમય દરમિયાન,ઔદ્યોગિક ધુમાડા અને મેશને કારણે વૃક્ષના થડ ઘેરા બન્યા હતા. આ પરિસ્થિતિમાં,સફેદ પાંખવાળા ફૂદા શિકારીઓથી બચી શક્યા નહીં,પરંતુ ઘેરી પાંખવાળા અથવા મેલેનાઈઝ્ડ ફૂદા ટકી ગયા.
ઔદ્યોગિકીકરણ પહેલાં,વૃક્ષો પર લગભગ સફેદ રંગના લાઈકેનની વૃદ્ધિ જોવા મળતી હતી - આ પૃષ્ઠભૂમિમાં સફેદ પાંખવાળા ફૂદા અસ્તિત્વ ટકાવી શક્યા,પરંતુ ઘેરી પાંખવાળા ફૂદા શિકારીઓ દ્વારા ખવાઈ ગયા. પ્રદૂષિત વિસ્તારમાં લાઈકેન વૃદ્ધિ પામતા નથી. આમ,જે ફૂદા રંગઅનુકૃતિ (camouflage) કરી શક્યા તેઓ તેમનું અસ્તિત્વ ટકાવી શક્યા (આકૃતિ). આ સમજૂતીને સમર્થન એ તથ્યથી મળે છે કે જ્યાં ઔદ્યોગિકીકરણ નથી થયું,ઉદાહરણ તરીકે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં,મેલેનિક ફૂદાની સંખ્યા ઓછી છે. આ દર્શાવે છે કે મિશ્ર વસ્તીમાં જેઓ વધુ સારું અનુકૂલન સાધે છે,તેઓ અસ્તિત્વ ટકાવે છે અને વસ્તીના કદમાં વધારો કરે છે.

(N/A) રચનાસદશ અંગો: આ અંગો સમાન અંતઃસ્થ રચના અને વિકાસલક્ષી ઉદ્ભવ ધરાવે છે,ભલે તેઓ અલગ-અલગ સજીવોમાં અલગ કાર્યો કરતા હોય.
તેઓ અપસારી ઉદ્વિકાસ (divergent evolution) દર્શાવે છે,જેમાં એક સામાન્ય પૂર્વજની રચના વિવિધ પર્યાવરણીય જરૂરિયાતો મુજબ અનુકૂલિત થાય છે.
ઉદાહરણ: વ્હેલ,ચામાચીડિયાં,ચિત્તા અને માનવના અગ્ર ઉપાંગોમાં અસ્થિઓની ભાત (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) સમાન હોય છે.
કાર્યસદશ અંગો: આ અંગો સમાન કાર્યો કરે છે પરંતુ સમાન અંતઃસ્થ રચના કે ઉદ્વિકાસીય ઉદ્ભવ ધરાવતા નથી.
તેઓ કેન્દ્રાભિસારી ઉદ્વિકાસ (convergent evolution) દર્શાવે છે,જેમાં સમાન પર્યાવરણીય દબાણને કારણે સમાન કાર્ય કરવા માટે ભિન્ન રચનાઓ વિકસે છે.
ઉદાહરણ: પતંગિયાની પાંખો અને પક્ષીની પાંખો,અથવા ઓક્ટોપસની આંખ અને સસ્તનોની આંખ.

(A) 'વ્યક્તિગત વિકાસ એ જાતિવિકાસનું પુનરાવર્તન કરે છે' તે વિધાનને જૈવજનનિક નિયમ (Biogenetic Law) અથવા પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત કહેવામાં આવે છે,જે અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
તે સૂચવે છે કે સજીવનો ગર્ભીય વિકાસ (Ontogeny) તેના જાતિના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (Phylogeny) ને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,મનુષ્ય સહિતના તમામ પૃષ્ઠવંશીઓના ગર્ભમાં પ્રારંભિક ગર્ભીય તબક્કા દરમિયાન શીર્ષની પાછળ અવશિષ્ટ ઝાલર ફાટો (gill slits) વિકસે છે,જે ફક્ત માછલીઓમાં જ કાર્યરત હોય છે પરંતુ અન્ય પુખ્ત પૃષ્ઠવંશીઓમાં તે અદ્રશ્ય થઈ જાય છે અથવા રૂપાંતરિત થાય છે.
આ પૃષ્ઠવંશીઓમાં સામાન્ય પૂર્વજો હોવાના ગર્ભવિદ્યાકીય પુરાવા પૂરા પાડે છે.

(N/A) ઉદ્વિકાસ એ ક્રમિક પેઢીઓ દરમિયાન વસ્તીના આનુવંશિક લક્ષણોમાં થતા ફેરફારની પ્રક્રિયા છે,જે પૃથ્વી પર જીવનની વિવિધતા તરફ દોરી જાય છે.
કાર્યસદશ અંગો એવા અંગો છે જે અલગ-અલગ સજીવોમાં સમાન કાર્ય કરે છે પરંતુ તેમની ઉત્ક્રાંતિની ઉત્પત્તિ અને આંતરિક રચના અલગ હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,પતંગિયાની પાંખ અને પક્ષીની પાંખ સમાન કાર્ય (ઉડવાનું) કરે છે પરંતુ તેમની રચના અલગ હોય છે.
આ ઘટના કેન્દ્રાભિસારી (convergent) ઉદ્વિકાસનું પરિણામ છે,જેમાં વિવિધ જાતિઓ સમાન પર્યાવરણીય દબાણને કારણે સ્વતંત્ર રીતે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.

(N/A) $1$. રચનાસદ્રશ અંગો: આ એવા અંગો છે જે સમાન ઉત્ક્રાંતિના મૂળ અને પાયાની રચના ધરાવે છે,પરંતુ વિવિધ સજીવોમાં અલગ-અલગ કાર્યો કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે,વ્હેલ,ચામાચીડિયું,ચિત્તો અને મનુષ્યના અગ્ર ઉપાંગો સમાન શરીરરચના (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે,પરંતુ તે તરવા,ઉડવા,દોડવા અને પકડવા જેવા વિવિધ કાર્યો માટે અનુકૂલિત થયેલા છે.
$2$. પુનરાવર્તનવાદ (બાયોજેનેટિક નિયમ): અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા પ્રસ્તાવિત,આ સિદ્ધાંત જણાવે છે કે 'વ્યક્તિગત વિકાસ એ જાતિવિકાસનું પુનરાવર્તન કરે છે' (ontogeny repeats phylogeny). તે સૂચવે છે કે વ્યક્તિગત સજીવનો ગર્ભીય વિકાસ (ontogeny) તેની જાતિના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (phylogeny) ને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
$3$. અશ્મિઓ: આ ભૂતકાળમાં જીવતા સજીવોના સચવાયેલા અવશેષો,છાપ અથવા નિશાનીઓ છે. તે અવસાદી ખડકોમાં જોવા મળે છે અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમય દરમિયાન ઉત્ક્રાંતિના ફેરફારોના સીધા પુરાવા પૂરા પાડે છે.

(N/A) $(1)$ અશ્મિવિદ્યા: આ વિજ્ઞાનની એવી શાખા છે જે પૃથ્વી પરના જીવનના ઇતિહાસને સમજવા માટે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના અશ્મિઓના અભ્યાસ સાથે સંબંધિત છે. અશ્મિઓ ભૂતકાળમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા સજીવોનો ક્રમિક ઇતિહાસ દર્શાવીને ઉત્ક્રાંતિના સીધા પુરાવા પૂરા પાડે છે.
$(2)$ ઉપાર્જિત લક્ષણો: આ એવા લક્ષણો છે જે સજીવ તેના જીવનકાળ દરમિયાન પર્યાવરણીય પરિબળોના પ્રતિભાવમાં વિકસાવે છે,જેમ કે શારીરિક ઈજા,શિક્ષણ અથવા કસરત. આ લક્ષણો જનન કોષોના $DNA$ માં સંકેતિત હોતા નથી અને તેથી,તે સંતતિમાં વારસામાં ઉતરતા નથી.

(B) અશ્મિઓ મુખ્યત્વે સજીવોના સખત ભાગો જેવા કે હાડકાં,દાંત,કવચ અથવા લાકડાના પેશીઓમાંથી બને છે,જે સડવા સામે પ્રતિરોધક હોય છે.
અશ્મિભવન થવા માટે,સજીવને ઝડપથી એવા માધ્યમમાં (જેમ કે કાંપના ખડકો અથવા જ્વાળામુખીની રાખ) દફનાવવો જોઈએ જે ઓક્સિડેશન અને સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થતા વિઘટનને અટકાવે છે.

(N/A) હા,જલીય જીવન સ્વરૂપો જળાશયોના તળછટમાં અશ્મિભૂત થાય છે. વાસ્તવમાં,પાર્થિવ સજીવો કરતા જલીય સજીવોના અશ્મિઓ વધુ જોવા મળે છે.
દરિયાઈ જીવોના આવા અશ્મિઓ ઊંડા સમુદ્રના તળિયાને બદલે પર્વતોમાં (પ્રસ્તર ખડકોમાં) જોવા મળે છે.
અગાઉ તેઓ મહાસાગરના તળિયે હતા,જે સમય જતાં,આ મહાસાગરના તળછટ ઉપર ધકેલાઈને પર્વતો બન્યા છે.

(C) અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં નજીકનો સંબંધ ન ધરાવતા સજીવો સમાન વાતાવરણ અથવા નિવસનતંત્રમાં અનુકૂલન સાધવાને કારણે સ્વતંત્ર રીતે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.
- પક્ષીઓ અને પતંગિયાની પાંખો એ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિનું ઉદાહરણ છે. જોકે તેમની શરીરરચના અલગ છે (કાર્યસદ્રશ અંગો),પરંતુ તેઓ બંને ઉડવાની ક્ષમતા (હવામાં ઉડવા માટેનું અનુકૂલન) તરફ અભિસારી થયા છે.
- શક્કરિયા (મૂળનું રૂપાંતરણ) અને બટાકા (પ્રકાંડનું રૂપાંતરણ) પણ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિના ઉદાહરણો છે. તેઓ બંને ખોરાક સંગ્રહ કરવાના કાર્ય તરફ અભિસારી થયા છે.

(B) અશ્મિની ઉંમર રેડિયોમેટ્રિક ડેટિંગ તકનીકોનો ઉપયોગ કરીને નક્કી કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિઓ અશ્મિ અથવા તેની આસપાસના ખડકોના સ્તરોમાં હાજર રેડિયોએક્ટિવ આઇસોટોપ્સના ક્ષય (decay) પર આધારિત છે.
$(i)$ યુરેનિયમ-લેડ પદ્ધતિ: ખૂબ જૂના ખડકો અને અશ્મિઓની ઉંમર નક્કી કરવા માટે વપરાય છે.
$(ii)$ પોટેશિયમ-આર્ગોન પદ્ધતિ: અશ્મિઓ સાથે સંકળાયેલા જ્વાળામુખીના ખડકોની ઉંમર નક્કી કરવા માટે વપરાય છે.
$(iii)$ ઇલેક્ટ્રોન-સ્પિન રેઝોનન્સ $(ESR)$ પદ્ધતિ: સમય જતાં ખનિજોના સ્ફટિક લેટીસમાં ફસાયેલા ઇલેક્ટ્રોનના સંચયને માપવા માટે વપરાય છે.
આ તકનીકો વૈજ્ઞાનિકોને અશ્મિની ચોક્કસ ઉંમરની ગણતરી કરવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) ખડકની ઉંમર રેડિયોમેટ્રિક ડેટિંગ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને નક્કી કરવામાં આવે છે,જે કિરણોત્સર્ગી આઇસોટોપ્સના ક્ષયને માપે છે.
$(i)$ પોટેશિયમ-આર્ગોન ડેટિંગ: જ્વાળામુખીના ખડકોની ઉંમર નક્કી કરવા માટે વપરાય છે.
$(ii)$ યુરેનિયમ-લેડ ડેટિંગ: ખૂબ જૂના ખડકોની ઉંમર નક્કી કરવા માટે વપરાય છે.
$(iii)$ રુબિડિયમ-સ્ટ્રોન્શિયમ ડેટિંગ: અગ્નિકૃત અને રૂપાંતરિત ખડકોની ઉંમર નક્કી કરવા માટે વપરાય છે.

(B) વિવિધ સજીવોમાં ચોક્કસ કાર્ય કરતા પ્રોટીન અને જનીનોમાં સમાનતા સામાન્ય પૂર્વજો હોવાના સંકેતો આપે છે.
આ જૈવરાસાયણિક સમાનતાઓ એ જ સામાન્ય પૂર્વજો તરફ નિર્દેશ કરે છે જે વિવિધ સજીવોમાં જોવા મળતી બંધારણીય સમાનતાઓ સૂચવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,$Trypsin$ (એક પ્રાચીન ઉત્સેચક) પ્રોટોઝોઆથી લઈને સસ્તન પ્રાણીઓ સુધીના તમામ સજીવોમાં હાજર છે,જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન જળવાઈ રહેલી સમાનતા દર્શાવે છે.