Evidences of Evolution Questions in Gujarati

(B) એમોનાઈટ્સ એ $Cephalopoda$ વર્ગના $Ammonoidea$ ઉપવર્ગના દરિયાઈ અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓનો એક લુપ્ત સમૂહ છે.
તેઓ જાણીતા ઇન્ડેક્સ અશ્મિઓ છે,અને સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે તેઓ $Coleoidea$ (જેમાં ઓક્ટોપસ,સ્ક્વિડ અને કટલફિશનો સમાવેશ થાય છે) માંથી ઉતરી આવ્યા છે.
તેથી,એમોનાઈટ્સ એ સેફાલોપોડ્સના અશ્મિભૂત કવચના અવશેષો છે.

(B) . માછલીનું સ્વિમ બ્લેડર (વાતાશય) એ દેડકાના ફેફસાં સાથે સમમૂલક છે.
બંને રચનાઓ ભ્રૂણીય એન્ડોડર્મ (અંતઃસ્તર) માંથી ઉદ્ભવે છે અને વાયુ વિનિમય અથવા ઉત્પ્લાવકતાના નિયમનમાં કાર્ય કરે છે,જે સમાન ઉત્ક્રાંતિ મૂળ ધરાવે છે.

(A) $Archaeopteryx$ ને સરીસૃપ અને પક્ષીઓ વચ્ચેની જોડતી કડી માનવામાં આવે છે.
તે સરીસૃપના લક્ષણો જેવા કે જડબામાં દાંત,લાંબી પૂંછડી અને આંગળીઓ પર નહોર ધરાવે છે.
તે પક્ષીઓના લક્ષણો જેવા કે પીંછા અને પાંખોની હાજરી પણ દર્શાવે છે.
આમ,સરીસૃપ અને પક્ષી બંનેના લક્ષણોની હાજરી સૂચવે છે કે પક્ષીઓનો ઉદવિકાસ સરીસૃપોમાંથી થયો છે.

(B) સાચું વિધાન $B$ છે. ડક-બિલ્ડ પ્લેટિપસ ($Ornithorhynchus$ $anatinus$) ને સસ્તન પ્રાણીઓ અને સરીસૃપો વચ્ચેની જોડતી કડી માનવામાં આવે છે કારણ કે તે બંને જૂથોના લક્ષણોનું મિશ્રણ ધરાવે છે. ખાસ કરીને,તે સરીસૃપોની જેમ ઈંડા મૂકે છે,પરંતુ તેમાં સસ્તન પ્રાણીઓના વિશિષ્ટ લક્ષણો જેવા કે સ્તન ગ્રંથિઓ અને વાળ જોવા મળે છે.

(B) સૌથી આદિમ જીવંત સસ્તન પ્રાણીઓ મોનોટ્રીમ્સ (ઈંડા મૂકતા સસ્તન પ્રાણીઓ) છે,જેમ કે પ્લેટિપસ અને એકિડના. આ પ્રાણીઓ મુખ્યત્વે ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુ ગિનીમાં જોવા મળે છે. આ અલગ વિસ્તારોમાં તેમની હાજરી જૈવિક ઉત્ક્રાંતિ અને ખંડીય પ્રવાહ (continental drift) માટે નોંધપાત્ર પુરાવા પૂરા પાડે છે,કારણ કે તેઓ એક પ્રાચીન વંશનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જે ભૌગોલિક અલગતાને કારણે ટકી શક્યા છે.

(A) વ્હેલ એ સસ્તન પ્રાણીઓ છે જે જમીન પર રહેતા પૂર્વજોમાંથી ઉત્ક્રાંતિ પામ્યા છે.
તેમની જલીય જીવનશૈલીમાં ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન,તેમણે તેમના કાર્યકારી પશ્ચ ઉપાંગો ગુમાવ્યા હતા.
જો કે,તેઓ હજુ પણ અવશેષી રચનાઓ જાળવી રાખે છે,ખાસ કરીને એક સંકુચિત પેલ્વિક ગર્ડલ અને પશ્ચ ઉપાંગોના હાડકાંના અવશેષો,જે શરીરની દીવાલમાં દટાયેલા હોય છે અને કરોડસ્તંભ સાથે જોડાયેલા હોતા નથી.
આ રચનાઓ તેમના પાર્થિવ ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસના પુરાવા તરીકે કામ કરે છે.

(C) સીલના ફ્લિપર્સ એ $Forelimbs$ (અગ્ર ઉપાંગો) ના રૂપાંતરિત સ્વરૂપો છે.
આ રચનાઓ અન્ય સસ્તન પ્રાણીઓના અગ્ર ઉપાંગો સાથે સમમૂલક (homologous) છે,જે જલીય પર્યાવરણમાં તરવા માટે અનુકૂલિત થયેલી હોય છે.
જોકે તેઓ પાણીમાં હલનચલન માટે હલેસા તરીકે કાર્ય કરવા માટે વિકસિત થયા છે,તેમનું આંતરિક હાડપિંજરનું માળખું જમીન પર રહેતા સસ્તન પ્રાણીઓમાં જોવા મળતા પંચ-આંગળીયુક્ત (pentadactyl) અંગોના આયોજન સાથે સુસંગત રહે છે.

(B) બટાટા ($Solanum$ $tuberosum$) એ પ્રકાંડનું રૂપાંતરણ છે,જ્યારે શક્કરિયા ($Ipomoea$ $batatas$) એ મૂળનું રૂપાંતરણ છે.
જોકે બંને ખોરાક સંગ્રહનું સમાન કાર્ય કરે છે,પરંતુ તેઓ વનસ્પતિના અલગ-અલગ ભાગોમાંથી ઉદ્ભવે છે (પ્રકાંડ વિરુદ્ધ મૂળ).
જે અંગોનો ઉદ્ભવ અલગ હોય પરંતુ કાર્ય સમાન હોય તેને કાર્યસદ્રશ અંગો (analogous organs) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,બટાટા અને શક્કરિયાના ખાવાલાયક ભાગો કાર્યસદ્રશ અંગો છે.

(A) કાર્લ અર્ન્સ્ટ વોન બેર,જેમને આધુનિક ભ્રૂણવિજ્ઞાનના પિતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તેમણે ભ્રૂણીય વિકાસના નિયમો આપ્યા હતા. આ નિયમો,જે 'વોન બેરના નિયમો' તરીકે જાણીતા છે,તે સમજાવે છે કે કેવી રીતે વિવિધ જાતિઓના ભ્રૂણ વિકાસના પ્રારંભિક તબક્કે સમાન લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે અને જેમ જેમ તેઓ પરિપક્વ થાય છે તેમ તેમ તેઓ અલગ પડતા જાય છે.

(B) સેરોલોજીકલ પરીક્ષણ,ખાસ કરીને પ્રેસિપિટિન ટેસ્ટ,પ્રજાતિઓ વચ્ચેના ઉત્ક્રાંતિ સંબંધોને તેમના રક્ત પ્રોટીનની સમાનતાના આધારે માપે છે.
એન્ટી-હ્યુમન સીરમમાં એવા એન્ટિબોડીઝ હોય છે જે માનવ રક્ત પ્રોટીનને અન્ય પ્રાણીમાં દાખલ કરીને ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે.
જ્યારે આ સીરમ અન્ય પ્રાણીઓના રક્ત સાથે મિશ્રિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે બનતા અવક્ષેપની તીવ્રતા તે પ્રાણીના રક્ત પ્રોટીન અને માનવ રક્ત પ્રોટીન વચ્ચેની સમાનતા પર આધાર રાખે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Chimpanzee$ (ચિમ્પાન્ઝી) મનુષ્યોનો સૌથી નજીકનો ઉત્ક્રાંતિ સંબંધી છે.
તેથી,ચિમ્પાન્ઝીનું રક્ત માનવ રક્ત સાથે પ્રોટીનની સૌથી વધુ સમાનતા દર્શાવે છે,જેના પરિણામે સૌથી ઘટ્ટ અવક્ષેપ મળે છે.

(D) રંગસૂત્રોની બેન્ડિંગ પેટર્ન (જે સામાન્ય રીતે $G$-બેન્ડિંગનો ઉપયોગ કરીને જોવામાં આવે છે) પ્રજાતિઓ વચ્ચેના ઉત્ક્રાંતિ સંબંધો માટે પુરાવા પૂરા પાડે છે.
$1$. મનુષ્યો અને મહાન વાંદરાઓ (ગીબન,ચિમ્પાન્ઝી,ગોરિલા) ની બેન્ડિંગ પેટર્નની તુલના કરતા અભ્યાસો ઉચ્ચ સ્તરની સમાનતા દર્શાવે છે,જે સામાન્ય પૂર્વજો સૂચવે છે.
$2$. આ પેટર્નનું સંરક્ષણ સૂચવે છે કે રંગસૂત્રનું દ્રવ્ય ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન મોટાભાગે સ્થિર અને અત્યંત સંરક્ષિત રહ્યું છે.
$3$. જ્યારે આ પ્રજાતિઓ વચ્ચે બેન્ડિંગ પેટર્નમાં તફાવત જોવા મળે છે,ત્યારે તેને ઘણીવાર ઇન્વર્ઝન,ટ્રાન્સલોકેશન અને ફ્યુઝન જેવી માળખાકીય રંગસૂત્રીય પુનઃગોઠવણીને આભારી ગણી શકાય છે (દા.ત.,માનવ રંગસૂત્ર $2$ બનાવવા માટે બે પૂર્વજ રંગસૂત્રોનું જોડાણ).
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(B) મનુષ્યો અને અન્ય મહાન વાંદરાઓ (ચિમ્પાન્ઝી,ગોરિલા અને ઓરંગુટાન) વચ્ચેનો ઉત્ક્રાંતિ સંબંધ તેમના રંગસૂત્રોની બેન્ડિંગ પેટર્નની તુલના કરીને શ્રેષ્ઠ રીતે દર્શાવી શકાય છે.
$G$-બેન્ડિંગ તકનીકોનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવેલા અભ્યાસોએ આ પ્રજાતિઓ વચ્ચે રંગસૂત્રની રચના અને જનીન ગોઠવણીમાં ઉચ્ચ સ્તરની સમાનતા દર્શાવી છે.
ચોક્કસપણે,માનવ રંગસૂત્ર $2$ એ બે પૂર્વજ વાંદરાઓના રંગસૂત્રોના જોડાણથી બન્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે,જે બેન્ડિંગ પેટર્નના તુલનાત્મક વિશ્લેષણ દ્વારા સ્પષ્ટપણે સાબિત થાય છે.

(C) રંગસૂત્રોની બેન્ડિંગ પેટર્ન એ સ્ટેનિંગ (દા.ત.,$G$-banding) પછી જોવા મળતા પ્રકાશ અને ઘેરા પટ્ટાઓની ચોક્કસ ગોઠવણીનો સંદર્ભ આપે છે.
માનવ અને ચિમ્પાન્ઝીના રંગસૂત્રોની બેન્ડિંગ પેટર્ન લગભગ સમાન હોવાથી,તે મજબૂત સાયટોજેનેટિક પુરાવા પૂરા પાડે છે કે તેઓ ઉચ્ચ સ્તરની આનુવંશિક સમાનતા ધરાવે છે.
રંગસૂત્રીય બંધારણમાં આ સમાનતા ભારપૂર્વક સૂચવે છે કે માનવ અને ચિમ્પાન્ઝી એક સામાન્ય પૂર્વજમાંથી ઉત્ક્રાંતિ પામ્યા છે.

(B) હેકેલનો પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત,જેને 'Biogenetic law' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે જણાવે છે કે 'ontogeny repeats phylogeny' (વ્યક્તિગત વિકાસ એ જાતિવિકાસનું પુનરાવર્તન કરે છે).
'Ontogeny' એટલે વ્યક્તિગત સજીવનો વિકાસલક્ષી ઇતિહાસ,જ્યારે 'phylogeny' એટલે તેની જાતિનો ઉત્ક્રાંતિ ઇતિહાસ.
તેથી,આ સિદ્ધાંત સૂચવે છે કે સજીવનો ભ્રૂણીય વિકાસ તેના પૂર્વજોના ઉત્ક્રાંતિના તબક્કાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

(B) પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત, જેને બાયોજેનેટિક નિયમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે $1866$ માં અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો。
આ સિદ્ધાંત જણાવે છે કે "Ontogeny repeats Phylogeny", જેનો અર્થ છે કે વ્યક્તિગત સજીવના વિકાસના તબક્કાઓ (Ontogeny) તેની જાતિના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (Phylogeny) ને પ્રતિબિંબિત કરે છે。
ઉદાહરણ તરીકે, મનુષ્યો સહિત તમામ પૃષ્ઠવંશીઓના ગર્ભમાં ઝાલર-ફાટોની હાજરી એ માછલી જેવા પૂર્વજો સાથેના ઉત્ક્રાંતિના જોડાણને સૂચવે છે。
તેથી, સાચો જવાબ હેકેલ છે。

(A) હેકેલનો જીવજનનિક નિયમ,જેને પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત (theory of recapitulation) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે જણાવે છે કે 'ઓન્ટોજેની ફાઈલોજેનીનું પુનરાવર્તન કરે છે' (ontogeny recapitulates phylogeny).
આનો અર્થ એ છે કે વ્યક્તિગત સજીવના વિકાસના તબક્કાઓ (ઓન્ટોજેની) તેના પૂર્વજોના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (ફાઈલોજેની) ને પુનરાવર્તિત કરે છે.
તેથી,જાતિના ઉત્ક્રાંતિનો માર્ગ વ્યક્તિના જીવન ઇતિહાસમાં પુનરાવર્તિત થાય છે.

(A) અશ્મિઓ જૈવિક ઉત્ક્રાંતિ માટે સૌથી સીધો અને સંતોષકારક પુરાવો પૂરો પાડે છે. તે ભૂતકાળમાં જીવતા સજીવોના અવશેષો અથવા છાપનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,જે કાંપના ખડકોમાં સચવાયેલા હોય છે. અશ્મિઓના રેકોર્ડનો અભ્યાસ કરીને,વૈજ્ઞાનિકો જીવન સ્વરૂપોનો સમયક્રમ જોઈ શકે છે,જે ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમય દરમિયાન ક્રમિક ફેરફારો અને નવી પ્રજાતિઓના ઉદભવને દર્શાવે છે,જે ઉત્ક્રાંતિના સિદ્ધાંતને મજબૂત રીતે સમર્થન આપે છે.

(A) બધા જ પૃષ્ઠવંશીઓના ગર્ભમાં ઝાલર ફાટોની હાજરી એ ઉત્ક્રાંતિ માટેના ભ્રૂણવિદ્યાકીય પુરાવાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
આ અવલોકન પુનરાવર્તનવાદ (Recapitulation) ના સિદ્ધાંતને સમર્થન આપે છે,જેને હેકેલનો નિયમ અથવા જૈવજનનિક નિયમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
આ નિયમ મુજબ 'ઓન્ટોજેની એ ફાઈલોજેનીનું પુનરાવર્તન કરે છે',જેનો અર્થ છે કે વ્યક્તિગત સજીવનો વિકાસ (ઓન્ટોજેની) તેની જાતિના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (ફાઈલોજેની) ને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
કારણ કે તમામ પૃષ્ઠવંશી ગર્ભો અમુક તબક્કે ઝાલર ફાટો દર્શાવે છે,તે સૂચવે છે કે તેઓ એક સામાન્ય પૂર્વજ ધરાવે છે જે ઝાલર ધરાવતા હતા.

(B) પુનરાવર્તન સિદ્ધાંત,જેને બાયોજેનેટિક નિયમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે જણાવે છે કે 'ઓન્ટોજેની ફાઈલોજેનીનું પુનરાવર્તન કરે છે'.
આનો અર્થ એ છે કે ગર્ભથી પુખ્ત સુધીનો સજીવનો વિકાસ (ઓન્ટોજેની) તેની જાતિના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (ફાઈલોજેની) ને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
દેડકાનું $Tadpole$ ડિંભ આ સિદ્ધાંતનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,કારણ કે તેમાં ઝાલર અને પૂંછડી હોય છે,જે ઉભયજીવીઓના માછલી જેવા પૂર્વજોને મળતા આવે છે,ત્યારબાદ તે કાયાંતરણ દ્વારા પુખ્ત દેડકામાં ફેરવાય છે.

(C) ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડમાં માર્સુપિયલ્સની હાજરી એ ઉત્ક્રાંતિ માટેના જૈવ-ભૌગોલિક પુરાવાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
જ્યારે પેન્જિયા નામનો મહાખંડ વિભાજિત થયો,ત્યારે ઓસ્ટ્રેલિયા અન્ય ભૂમિભાગોથી અલગ પડી ગયું હતું.
આ અલગતાને કારણે માર્સુપિયલ્સને જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓની સ્પર્ધા વિના વિકસિત થવાની અને વિવિધતા લાવવાની તક મળી.
આ ઘટના સીધી રીતે ખંડીય વિચલન (Continental drift) ના સિદ્ધાંત સાથે જોડાયેલી છે,જે ભૂસ્તરીય સમય દરમિયાન પૃથ્વીના ખંડોની ગતિને સમજાવે છે.

(C) 'Ontogeny recapitulates phylogeny' એ બાયોજેનેટિક નિયમનું મુખ્ય વિધાન છે,જે અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું.
તે સૂચવે છે કે કોઈપણ સજીવના ગર્ભીય વિકાસના તબક્કાઓ (ontogeny) તેના પૂર્વજોના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (phylogeny) ને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
તેથી,ગર્ભીય વિકાસ દરમિયાન,સજીવ ટૂંકમાં તેના ઉત્ક્રાંતિના ભૂતકાળના તબક્કાઓનું પુનરાવર્તન કરે છે.

(C) કાર્યસદ્રશ અંગો એવા અંગો છે જે સમાન કાર્યો કરે છે પરંતુ તેમની ઉત્ક્રાંતિની ઉત્પત્તિ અને રચનાત્મક આયોજન અલગ-અલગ હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,પતંગિયાની પાંખો અને પક્ષીની પાંખો કાર્યસદ્રશ છે; બંને ઉડવા માટે વપરાય છે,પરંતુ તેમની શરીરરચના સંપૂર્ણપણે અલગ છે.
આ ઘટનાને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (convergent evolution) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જેમાં વિવિધ જાતિઓ સમાન વાતાવરણ અથવા નિવસનતંત્રમાં અનુકૂલન સાધવાને પરિણામે સ્વતંત્ર રીતે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.

(A) અવશેષી અંગ એ એક શારીરિક રચના છે જેણે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેનું મૂળ કાર્ય મોટાભાગે અથવા સંપૂર્ણપણે ગુમાવી દીધું છે.
મનુષ્યમાં, $Vermiform$ $appendix$ (આંત્રપુચ્છ) એ અવશેષી અંગનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
તે અંધનાલ (cecum) સાથે જોડાયેલી એક બંધ નળી છે, જેવું માનવામાં આવે છે કે તે આપણા શાકાહારી પૂર્વજોમાં સેલ્યુલોઝના પાચનમાં કાર્ય કરતી હતી, પરંતુ આધુનિક મનુષ્યોમાં તેનું કોઈ નોંધપાત્ર પાચન કાર્ય નથી.

(B) સમમૂલક અંગો એવા અંગો છે જે સમાન મૂળભૂત રચના અને વિકાસલક્ષી ઉદ્ભવ ધરાવે છે પરંતુ અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે।
આ અંગો સામાન્ય પૂર્વજો સૂચવે છે।
જે પ્રક્રિયા દ્વારા સંબંધિત જાતિઓ સમય જતાં વધુ અલગ બને છે, જે ઘણીવાર અલગ-અલગ વાતાવરણમાં અનુકૂલન સાધવાને કારણે હોય છે, તેને $\text{અપસારી ઉત્ક્રાંતિ}$ ($Divergent evolution$) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે।
તેથી, સમમૂલક અંગો એ $\text{અપસારી ઉત્ક્રાંતિ}$નો એક ઉત્તમ પુરાવો છે।

(A) સમમૂલક અંગો એવા અંગો છે જે સમાન ઉત્ક્રાંતિનો ઉદભવ અને પાયાનું બંધારણીય આયોજન ધરાવે છે,ભલે તે અલગ-અલગ સજીવોમાં અલગ-અલગ કાર્યો કરતા હોય.
તેઓ અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (divergent evolution) સૂચવે છે.
તેઓ સમાન ભ્રૂણીય પ્રાઈમોર્ડિયામાંથી ઉદભવતા હોવાથી,તેઓ ઉદભવ અને વિકાસમાં સમાન હોય છે.

(B) અવશેષી અંગો એવા શારીરિક બંધારણો છે જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેમના મૂળ પૂર્વજોના કાર્યને સંપૂર્ણપણે અથવા મોટાભાગે ગુમાવી ચૂક્યા છે.
પાયથોનમાં,પેલ્વિક ગર્ડલ (નિતંબ મેખલા) અને નાના,પંજા જેવા બંધારણો જેને 'સ્પર્સ' કહેવામાં આવે છે,તે પશ્ચ ઉપાંગોના અવશેષો છે જે તેમના પૂર્વજોમાં હાજર હતા.
આ અંગોને અવશેષી માનવામાં આવે છે કારણ કે તે હવે હલનચલન માટે કાર્ય કરતા નથી,પરંતુ સાપના પૂર્વજોના પુરાવા તરીકે જળવાઈ રહ્યા છે.

(B) અવશેષી અંગો એવા શારીરિક બંધારણો છે જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેમનું મૂળ પૂર્વજોનું કાર્ય ગુમાવી ચૂક્યા છે.
મનુષ્યમાં,કાનના પલ્લવના સ્નાયુઓ (auricular muscles) ને અવશેષી માનવામાં આવે છે કારણ કે અન્ય ઘણા સસ્તન પ્રાણીઓથી વિપરીત,મનુષ્યો અવાજની દિશા જાણવા માટે તેમના કાન હલાવી શકતા નથી.
એપિગ્લોટિસ,ફોસા ઓવેલિસ અને ઈલિયમ એ માનવ શરીરમાં કાર્યરત અંગો છે.

(D) અવશેષી અંગ એ એક એવી શરીરરચના છે જેણે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેનું મૂળ કાર્ય ગુમાવી દીધું છે.
$1$. વર્મિફોર્મ એપેન્ડિક્સ,પ્લિકા સેમિલ્યુનારિસ (નિમેષ પટલ) અને કાનના સ્નાયુઓ (ઓરિક્યુલર સ્નાયુઓ) એ મનુષ્યમાં અવશેષી અંગોના જાણીતા ઉદાહરણો છે.
$2$. મેલિયસ એ મધ્ય કર્ણમાં આવેલા ત્રણ કર્ણાસ્થિઓ (કાનના હાડકાં) માંનું એક છે. તે કર્ણપટલ (tympanic membrane) માંથી આવતા ધ્રુજારીને ઇન્કસ (incus) સુધી પહોંચાડીને સાંભળવાની પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ કાર્ય કરે છે.
$3$. તેથી,મેલિયસ એ અવશેષી અંગ નથી.

(B) અશ્મિઓ એટલે ભૂતકાળમાં જીવી ગયેલા સજીવોના સચવાયેલા અવશેષો,છાપ અથવા નિશાનીઓ. આ સામાન્ય રીતે કાંપના ખડકો (sedimentary rocks) માં દબાયેલી અવસ્થામાં જોવા મળે છે. તે પૃથ્વી પરના જીવનના ઇતિહાસનો સીધો પુરાવો પૂરો પાડે છે અને દર્શાવે છે કે ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમય દરમિયાન સજીવોનો વિકાસ કેવી રીતે થયો છે.

(C) પેલેઓન્ટોલોજીકલ પુરાવા એટલે અશ્મિઓમાંથી મેળવેલા પુરાવા.
$Archaeopteryx$ એ સરીસૃપ અને પક્ષીઓ વચ્ચેની જોડતી કડીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જે અશ્મિઓના રેકોર્ડમાં જોવા મળે છે.
તેમાં બંને વર્ગોના લક્ષણો જોવા મળે છે,જેમ કે દાંત અને લાંબી પૂંછડી (સરીસૃપ) અને પીંછા તથા પાંખો (પક્ષી).
તેથી,તે જૈવિક ઉત્ક્રાંતિ માટે સીધા પેલેઓન્ટોલોજીકલ પુરાવા તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) અકાર્બનિક ક્ષારો (કેલ્શિયમ ક્ષારો) ની વધુ માત્રાની હાજરીને કારણે,દાંત ખૂબ લાંબા સમય સુધી સડતા નથી અને તેથી તેના અશ્મિ તરીકે સચવાઈ રહેવાની શક્યતા વધુ હોય છે. હૃદય,ત્વચા અને બાહ્ય કાન જેવા નરમ પેશીઓ ઝડપથી વિઘટન પામે છે અને ભાગ્યે જ અશ્મિભૂત થાય છે.

(C) ખડકોની ઉંમર રેડિયોએક્ટિવ ડેટિંગ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને નક્કી કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને,$U^{238}$ જેવા રેડિયોએક્ટિવ આઇસોટોપ્સનું સીસા $(Pb^{206})$ જેવા સ્થિર આઇસોટોપ્સમાં થતા ક્ષયને માપવામાં આવે છે. બાકી રહેલા રેડિયોએક્ટિવ પિતૃ આઇસોટોપ (યુરેનિયમ) અને જમા થયેલા સ્થિર પુત્રી આઇસોટોપ (સીસા) ના ગુણોત્તરની ગણતરી કરીને,વૈજ્ઞાનિકો ખડકની ચોક્કસ ઉંમરનો અંદાજ લગાવી શકે છે. તેથી,યુરેનિયમનું પ્રમાણ અને સીસાનું પ્રમાણ બંને આ ગણતરીમાં નિર્ણાયક પરિબળો છે.

(A) સમમૂલક અંગો એવા અંગો છે જે સમાન મૂળભૂત શરીરરચના અને ભ્રૂણીય મૂળ ધરાવે છે,ભલે તેઓ અલગ-અલગ કાર્યો કરતા હોય.
ડુક્કર,બતક અને કાંગારૂના પાછળના પગના કિસ્સામાં,આ ત્રણેય ચતુષ્પાદ (Tetrapod) પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ છે.
તેમના પાછળના અંગો સમાન હાડપિંજરની રચના (ફીમર,ટિબિયા,ફિબ્યુલા,ટાર્સલ્સ,મેટાટાર્સલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે,જે સામાન્ય ઉત્ક્રાંતિના પૂર્વજો સૂચવે છે.
તેથી,ડુક્કર,બતક અને કાંગારૂના પાછળના પગ સમમૂલક અંગો છે.

(D) અશ્મિઓની ઉંમર રેડિયોએક્ટિવ ડેટિંગ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને નક્કી કરવામાં આવે છે.
રેડિયોએક્ટિવ કાર્બન ડેટિંગ,જે રેડિયોએક્ટિવ આઇસોટોપ $C^{14}$ ના ક્ષયને માપે છે,તે કાર્બનિક અશ્મિઓની ઉંમર નક્કી કરવા માટે વપરાતી સૌથી સામાન્ય પદ્ધતિ છે.
આ પદ્ધતિ $C^{14}$ ના જાણીતા અર્ધ-આયુષ્ય (half-life) પર આધાર રાખે છે જેથી તે જાણી શકાય કે સજીવનું મૃત્યુ કેટલા સમય પહેલા થયું હતું.

(D) કાર્યશીલ અંગો એવા અંગો છે જે સજીવના વર્તમાન પર્યાવરણમાં ચોક્કસ શારીરિક ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે તે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી છે,પરંતુ તે ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ અથવા પૂર્વજોના સંબંધોના પુરાવા પૂરા પાડતા નથી,જે રીતે અવશેષી,કાર્યસદ્રશ અથવા પૂર્વજાવશેષી અંગો કરે છે. અવશેષી અંગો પૂર્વજોની રચનાઓના અવશેષો દર્શાવે છે,કાર્યસદ્રશ અંગો અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે,અને પૂર્વજાવશેષી અંગો પૂર્વજોના લક્ષણોનું પુનરાગમન દર્શાવે છે. તેથી,ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસને ટ્રેસ કરવાની દ્રષ્ટિએ કાર્યશીલ અંગોનું ઉત્ક્રાંતિ મહત્વ સૌથી ઓછું માનવામાં આવે છે.

(C) સમમૂલક અંગો એવા અંગો છે જે સમાન મૂળભૂત શરીરરચના અને વિકાસલક્ષી ઉદ્ભવ ધરાવે છે,ભલે તેઓ અલગ-અલગ સજીવોમાં અલગ-અલગ કાર્યો કરતા હોય.
માણસનો હાથ,ઘોડાનો અગ્રપાદ અને ચામાચીડિયાની પાંખના કિસ્સામાં,આ ત્રણેય સમાન પાયાની હાડકાની ગોઠવણી (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે.
આ રચનાઓ અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (divergent evolution) દર્શાવે છે,જ્યાં એક સામાન્ય પૂર્વજનું અંગ પકડવા,દોડવા અને ઉડવા જેવા વિવિધ હેતુઓ માટે રૂપાંતરિત થયું છે.

(A) સ્યુડો ફોસિલ્સ (Pseudo fossils) એ ભૌગોલિક રચનાઓ છે જે અશ્મિઓ જેવી દેખાય છે પરંતુ તે જૈવિક મૂળની હોતી નથી. તે ઘણીવાર ખનિજોના અવક્ષેપન અથવા કાંપના પ્રક્રિયાઓ દ્વારા રચાય છે જે વનસ્પતિના અવશેષો અથવા અન્ય સજીવોના આકારની નકલ કરે છે.

(C) પેલેઓન્ટોલોજી (અશ્મિ વિદ્યા) એ અશ્મિઓના આધારે પૃથ્વી પરના જીવનના ઇતિહાસનો અભ્યાસ છે.
તેમાં ખડકોના સ્તરોમાં સચવાયેલા પ્રાચીન પ્રાણી જીવન (પ્રાણીશાસ્ત્ર) અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય રચનાઓ (ભૂસ્તરશાસ્ત્ર) નો અભ્યાસ સામેલ છે.
તેથી,તે એક એવું ક્ષેત્ર છે જ્યાં પ્રાણીશાસ્ત્ર અને ભૂસ્તરશાસ્ત્ર વિજ્ઞાન સૌથી વધુ ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે.

(A) સમમૂલક અંગો એટલે એવા અંગો કે જેની રચના અને ઉદ્ભવ સમાન હોય છે,જે સૂચવે છે કે તેઓ એક જ પૂર્વજમાંથી ઉતરી આવ્યા છે.
આ અંગોનો શરીરરચનાકીય ઉદ્ભવ અને વિકાસની પદ્ધતિ (ભ્રૂણીય ઉદ્ભવ) સમાન હોય છે,પરંતુ વિવિધ પર્યાવરણમાં અનુકૂલન સાધવાને કારણે તેઓ અલગ-અલગ કાર્યો કરી શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,વ્હેલ,ચામાચીડિયું,ચિત્તો અને મનુષ્યના અગ્ર ઉપાંગોમાં હાડકાંની રચના સમાન હોય છે (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ),પરંતુ તેઓ તરવા,ઉડવા,દોડવા અને વસ્તુ પકડવા જેવા અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે.
તેથી,સમમૂલક અંગો સમાન ઉદ્ભવ ધરાવે છે પરંતુ તેમના કાર્યો સમાન અથવા અસમાન હોઈ શકે છે.

(D) અશ્મિભવન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા પ્રાચીન સજીવોના અવશેષો અથવા નિશાનીઓ પૃથ્વીના પોપડામાં સચવાય છે.
અશ્મિભવન થવા માટે,સજીવ કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા,જેમ કે અવસાદન (દા.ત.,કાદવ,કાંપ અથવા જ્વાળામુખીની રાખમાં) ઝડપથી દટાઈ જવો જોઈએ.
એકવાર દટાઈ ગયા પછી,સજીવને મૃતભક્ષીઓ અને વિઘટનથી સુરક્ષિત રાખવો જરૂરી છે,જેથી ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમય દરમિયાન તેના સખત ભાગો (જેમ કે હાડકાં,કવચ અથવા દાંત) અથવા છાપ સચવાઈ શકે.
તેથી,સૌથી સચોટ વર્ણન એ છે કે પ્રાણીઓ કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા દટાઈ જાય છે અને સચવાય છે.

(B) અશ્મિઓની ઉંમર મુખ્યત્વે રેડિયોએક્ટિવ ડેટિંગ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને નક્કી કરવામાં આવે છે.
રેડિયોએક્ટિવ કાર્બન $(^{14}C)$ ડેટિંગ એ કાર્બનિક પદાર્થોની ઉંમર નક્કી કરવા માટેની એક વ્યાપકપણે વપરાતી તકનીક છે,જેમાં રેડિયોએક્ટિવ કાર્બન આઇસોટોપ્સના ક્ષયને માપવામાં આવે છે.
જોકે પૃથ્વીના પડના સ્તરોનો અભ્યાસ (સ્ટ્રેટિગ્રાફી) જેવી અન્ય પદ્ધતિઓ પણ સાપેક્ષ ડેટિંગમાં મદદ કરે છે,પરંતુ રેડિયોએક્ટિવ ડેટિંગ વધુ સચોટ નિરપેક્ષ ઉંમર પૂરી પાડે છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી સૌથી વૈજ્ઞાનિક રીતે સચોટ જવાબ રેડિયોએક્ટિવ કાર્બનનો ઉપયોગ છે.

(B) જ્યોર્જ ક્યુવિયર $(1769-1832)$ ને 'આધુનિક પેલેઓન્ટોલોજીના પિતા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેમણે એ સાબિત કરીને કે અશ્મિઓ એ લુપ્ત થયેલા સજીવોના અવશેષો છે અને લુપ્તતાનો ખ્યાલ વિકસાવીને આ ક્ષેત્રની સ્થાપના કરી હતી.

(C) જોડતી કડી એ એવો સજીવ છે જે બે અલગ-અલગ વર્ગીકરણ જૂથોના લક્ષણો દર્શાવે છે.
$1$. ડક-બિલ્ડ પ્લેટિપસ $(Ornithorhynchus)$ એ એક અંડપ્રસવી સસ્તન પ્રાણી છે જે સરીસૃપની જેમ ઈંડા મૂકે છે પરંતુ સસ્તન પ્રાણીઓની જેમ સ્તન ગ્રંથીઓ અને વાળ ધરાવે છે,આમ તે સરીસૃપ અને સસ્તન પ્રાણીઓ વચ્ચેની જોડતી કડી તરીકે કાર્ય કરે છે.
$2$. $Archaeopteryx$ એ સરીસૃપ અને પક્ષીઓ વચ્ચેની કડી છે,સસ્તન પ્રાણીઓ વચ્ચેની નહીં.
$3$. લંગફિશને માછલી અને ઉભયજીવીઓ વચ્ચેની કડી માનવામાં આવે છે.
$4$. તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) અવશિષ્ટ અંગો એ શરીરરચનાકીય રચનાઓ છે જે ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમનું મૂળ પૂર્વજોનું કાર્ય ગુમાવી બેઠા છે.
તેઓ સામાન્ય રીતે કદમાં ઘટાડો પામેલા હોય છે અને પૂર્વજ પ્રજાતિઓમાં જોવા મળતા કાર્યકારી અંગોની તુલનામાં તેમના વિકાસમાં અપૂર્ણ અથવા પ્રાથમિક અવસ્થામાં ગણવામાં આવે છે.
તેથી,તેઓ સજીવ માટે નકામા છે કારણ કે તેઓ અપૂર્ણ રીતે વિકસિત છે અને હવે તેમની પ્રાથમિક જૈવિક ભૂમિકા ભજવતા નથી.

(B) અવશિષ્ટ અંગો એવા શારીરિક બંધારણો છે જેણે ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમનું મૂળ પૂર્વજોનું કાર્ય ગુમાવી દીધું છે।
$1$. $\text{જૈવિક ઉત્ક્રાંતિનો સિદ્ધાંત}$ આ અંગોને એવા બંધારણોના અવશેષો તરીકે સમજાવે છે જે પૂર્વજોમાં કાર્યરત હતા પરંતુ જીવનશૈલી અથવા પર્યાવરણમાં ફેરફારને કારણે તે ઘટાડો પામ્યા છે।
$2$. $\text{વિશેષ સર્જનનો સિદ્ધાંત}$ એવું માને છે કે તમામ સજીવોનું સર્જન દૈવી શક્તિ દ્વારા તેમના વર્તમાન સ્વરૂપમાં કરવામાં આવ્યું છે। આ સિદ્ધાંત એ સમજાવી શકતો નથી કે સર્જનહાર શા માટે સજીવમાં બિન-કાર્યક્ષમ અને વધારાના અંગોનો સમાવેશ કરે।
$3$. $\text{સ્કેલા નેચુરા}$ અને $\text{કુદરતી વર્ગીકરણ પદ્ધતિ}$ એ વર્ગીકરણ અથવા દાર્શનિક માળખાં છે જે ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ અથવા અવશિષ્ટ લક્ષણોની કાર્યાત્મક ઉપયોગિતાને સંબોધતા નથી।
તેથી, $\text{વિશેષ સર્જનનો સિદ્ધાંત}$ એ સૌથી મુખ્ય માળખું છે જે અવશિષ્ટ અંગોના અસ્તિત્વને સમજાવવામાં નિષ્ફળ જાય છે।

(A) અવશિષ્ટ અંગો એ શારીરિક રચનાઓ છે જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેમનું મૂળ કાર્ય ગુમાવી બેઠા છે. વ્હેલ (ખાસ કરીને $Cetaceans$) માં,પેલ્વિક ગર્ડલ અને પશ્ચ ઉપાંગોના હાડકાંના અવશેષો અવશિષ્ટ રચનાઓ તરીકે જોવા મળે છે. આ રચનાઓ તેમના પાર્થિવ પૂર્વજોના પુરાવા પૂરા પાડે છે,જે દર્શાવે છે કે તેમના પૂર્વજો ચાર પગવાળા જમીન પર રહેતા સસ્તન પ્રાણીઓ હતા જેઓ જલીય વાતાવરણમાં પાછા ફર્યા હતા.

(D) પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત,જેને બાયોજેનેટિક નિયમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
તે જણાવે છે કે 'ઓન્ટોજેની ફાઈલોજેનીનું પુનરાવર્તન કરે છે',જેનો અર્થ છે કે વ્યક્તિગત સજીવનો વિકાસ (ઓન્ટોજેની) તેની જાતિના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (ફાઈલોજેની) ને પુનરાવર્તિત કરે છે.
આ સિદ્ધાંત ભ્રૂણના વિકાસના તબક્કાઓના અભ્યાસ પર આધારિત હોવાથી,તે ભ્રૂણવિદ્યાના ક્ષેત્રમાંથી પુરાવા પૂરા પાડે છે.

(A) કાર્યસદ્રશ અંગો એવા અંગો છે જે સમાન કાર્ય કરે છે પરંતુ તેમની ઉત્ક્રાંતિની ઉત્પત્તિ અને શરીરરચનાત્મક બંધારણ અલગ હોય છે.
$1$. પતંગિયા (કીટક),ઘરમાખી (કીટક) અને ચામાચીડિયા (સસ્તન) ની પાંખો ઉડવાનું કાર્ય કરે છે.
$2$. પતંગિયા અને ઘરમાખીની પાંખો બાહ્ય કંકાલના પટલમય પ્રવર્ધો છે,જ્યારે ચામાચીડિયાની પાંખો એ અસ્થિબંધારણ દ્વારા આધારિત રૂપાંતરિત અગ્ર ઉપાંગો છે.
$3$. તેઓ સમાન કાર્ય (ઉડવાનું) કરે છે પરંતુ તેમની ભ્રૂણીય ઉત્પત્તિ અલગ હોવાથી,તેમને કાર્યસદ્રશ અંગો ગણવામાં આવે છે.
$4$. અન્ય વિકલ્પોમાં આપેલા અંગો (પાછળના પગ,હાથ,જડબાં) એ સમમૂલક (homologous) અંગો છે,જે સમાન પૂર્વજમાંથી ઉતરી આવ્યા છે પરંતુ અલગ કાર્યો કરી શકે છે.

(D) પ્રેસિપિટિન ટેસ્ટ (અથવા અવક્ષેપન પદ્ધતિ) એ એક સીરોલોજીકલ પરીક્ષણ છે જેનો ઉપયોગ વિવિધ પ્રજાતિઓ વચ્ચેના ઉત્ક્રાંતિ સંબંધોને નિર્ધારિત કરવા માટે થાય છે. આ પદ્ધતિ એન્ટિજેન-એન્ટિબોડી પ્રતિક્રિયા પર આધારિત છે. તે $20$ મી સદીની શરૂઆતમાં $H.F. Nuttal$ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી. એક પ્રાણીના સીરમ અને બીજા પ્રાણીના એન્ટિબોડીઝ વચ્ચેના અવક્ષેપન (precipitation) ની માત્રાની તુલના કરીને,વૈજ્ઞાનિકો એ અનુમાન લગાવી શકે છે કે બે પ્રજાતિઓ એકબીજા સાથે કેટલી નજીકથી સંબંધિત છે.