Evidences of Evolution Questions in Gujarati

(B) ગ્રીવા ઝાલર ફાટો (pharyngeal gill slits) અને ઝાલર કોથળીઓનું હોવું એ મેરુદંડી પ્રાણીઓનું એક મુખ્ય લક્ષણ છે. આ રચનાઓ તમામ પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના ગર્ભીય તબક્કામાં જોવા મળે છે,જેમાં મનુષ્યનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ બાબત ઉત્ક્રાંતિના પુરાવા તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) અવશિષ્ટ અંગોના અભ્યાસને $Dysteleology$ કહેવામાં આવે છે.
$Etiology$ એ રોગોના કારણોનો અભ્યાસ છે.
$Chirology$ એ હાથ અથવા હસ્તરેખાશાસ્ત્રનો અભ્યાસ છે.
$Dermatology$ એ ત્વચાનો અભ્યાસ છે.

(A) કોઈપણ સજીવના ગર્ભીય વિકાસ દરમિયાન તેના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન થાય છે,તેને બાયોજેનેટિક નિયમ અથવા પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત (theory of recapitulation) કહેવામાં આવે છે,જે અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
આ નિયમ મુજબ 'ઓન્ટોજેની ફાઈલોજેનીનું પુનરાવર્તન કરે છે' (ontogeny repeats phylogeny).
સસ્તન પ્રાણીઓના હૃદયના કિસ્સામાં,બે-ખંડવાળી રચના (માછલી જેવી) થી ત્રણ-ખંડવાળી રચના (ઉભયજીવી જેવી) અને અંતે ચાર-ખંડવાળી રચના (સસ્તન પ્રાણીઓ) માં થતો ફેરફાર એ આ ઉત્ક્રાંતિના પુનરાવર્તનનું એક ઉદાહરણ છે.

(A) જૈવિક ઉત્ક્રાંતિને વિવિધ પુરાવાઓ દ્વારા સમર્થન મળે છે.
સમમૂલક અંગો એવા અંગો છે જે સમાન મૂળ અને પાયાની રચના ધરાવે છે પરંતુ અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે,જે અપસારી ઉત્ક્રાંતિ સૂચવે છે.
અવશિષ્ટ અંગો એવી રચનાઓ છે જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેમનું મૂળ કાર્ય ગુમાવી બેઠા છે પરંતુ પૂર્વજોના સ્વરૂપોના અવશેષો તરીકે રહે છે.
આ બંને સામાન્ય પૂર્વજો અને સમય જતાં ઉત્ક્રાંતિના ફેરફારો માટે મજબૂત પુરાવા પૂરા પાડે છે.

(B) પાચનમાર્ગના અશ્મિભૂત મળ અથવા અવશેષોને વૈજ્ઞાનિક રીતે $Coprolites$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ અશ્મિઓ લુપ્ત થયેલા સજીવોના આહાર અને પાચન સંબંધી આદતો વિશે મૂલ્યવાન માહિતી પૂરી પાડે છે.

(D) પુરાજીવવિજ્ઞાન (Palaeontology) એ જીવવિજ્ઞાન અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રની એક શાખા છે જે પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓના અશ્મિઓના અભ્યાસ સાથે સંબંધિત છે.
$A$. પરિસ્થિતિવિદ્યા (Ecology) એ સજીવો અને પર્યાવરણ સાથેની તેમની આંતરક્રિયાઓનો અભ્યાસ છે.
$B$. પક્ષીવિજ્ઞાન (Ornithology) એ પક્ષીઓનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ છે.
$C$. વર્તનવિજ્ઞાન (Ethology) એ પ્રાણીઓના વર્તનનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) બાયોજેનેટિક નિયમ,જેને પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત (theory of recapitulation) પણ કહેવામાં આવે છે,તે $1866$ માં અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
તે જણાવે છે કે સજીવનો ગર્ભીય વિકાસ,જેને ઓન્ટોજેની (ontogeny) કહેવાય છે,તે તેની જાતિના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન કરે છે,જેને ફાઈલોજેની (phylogeny) કહેવાય છે.
આને ઘણીવાર 'ઓન્ટોજેની રીકેપિટ્યુલેટ્સ ફાઈલોજેની' (ontogeny recapitulates phylogeny) વાક્ય દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે.

(A) અશ્મિભવન એ એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે જે ત્યારે થાય છે જ્યારે સજીવો લાખો વર્ષો સુધી રેતી,કાદવ અથવા જ્વાળામુખીની રાખ જેવા કાંપના સ્તરો નીચે દટાય છે.
આ કુદરતી પ્રક્રિયાઓ,જેમ કે અવસાદન,અવશેષોને સફાયા કરનારા પ્રાણીઓ અને વિઘટનથી બચાવે છે,જેનાથી તેઓ ખનિજયુક્ત બનીને અશ્મિઓમાં ફેરવાય છે.
ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ માનવસર્જિત છે અને તે અશ્મિઓના કુદરતી નિર્માણમાં ફાળો આપતી નથી.

(A) અશ્મિઓના શ્રેષ્ઠ પ્રકારો $Compressions$ (સંકોચન) સ્વરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે.
જ્યારે વનસ્પતિના ભાગો ઉપરના કાંપના વજનને કારણે દબાઈ જાય છે ત્યારે $Compressions$ બને છે,જે સજીવની બાહ્ય લાક્ષણિકતાઓ અને કેટલીકવાર કોષીય વિગતોને પણ ખૂબ જ ઝીણવટપૂર્વક સાચવી રાખે છે.
$Casts$ અને $Molds$ આકાર આપે છે પરંતુ તેમાં ઘણીવાર આંતરિક વિગતોનો અભાવ હોય છે.
$Coal$ $balls$ એ કોલસાના થરોમાં જોવા મળતા અશ્મિભૂત વનસ્પતિ અવશેષો છે,જે ઉપયોગી છે પરંતુ મોર્ફોલોજિકલ લાક્ષણિકતાઓના અભ્યાસ માટે $Compressions$ ને સામાન્ય રીતે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

(B) સમમૂલક અંગો તે છે જે સમાન રચનાત્મક ઉદ્ભવ અને વિકાસલક્ષી ભાત ધરાવે છે પરંતુ અલગ કાર્યો કરી શકે છે.
કાર્યસદૃશ અંગો તે છે જે સમાન કાર્યો કરે છે પરંતુ તેમનો ઉત્ક્રાંતિનો ઉદ્ભવ અને રચનાત્મક આયોજન અલગ હોય છે.
મોસ (દ્વિઅંગી) અને હંસરાજ (ત્રિઅંગી) ઉત્ક્રાંતિની અલગ-અલગ શ્રેણીઓ સાથે સંબંધિત છે.
તેમના પર્ણો કોઈ સામાન્ય પૂર્વજ રચનામાંથી ઉતરી આવ્યા નથી (સમમૂલક નથી) અને તેઓ સમાન પ્રકાશસંશ્લેષણનું કાર્ય કરે છે (કાર્યસદૃશ છે).
તેથી,મોસ અને હંસરાજના પર્ણો કાર્યસદૃશ છે પરંતુ સમમૂલક નથી.

(D) આર્કિયોપ્ટેરીક્સ એ પક્ષી જેવા ડાયનાસોરનું એક પ્રજાતિ છે જે બિન-પક્ષી પીંછાવાળા ડાયનાસોર અને આધુનિક પક્ષીઓ વચ્ચેની સંક્રાંતિ કડી છે.
તે લેટ જુરાસિક સમયગાળા દરમિયાન અસ્તિત્વમાં હતું.
આર્કિયોપ્ટેરીક્સમાં ઘણા આદિમ સરીસૃપ લક્ષણો હતા,જેમાં તેની ચાંચમાં દાંત,લાંબી હાડકાની પૂંછડી અને તેની પાંખો પર નહોરનો સમાવેશ થાય છે,જે આધુનિક પક્ષીઓમાં જોવા મળતા નથી.

(D) આર્કિયોપ્ટેરિકસ એ એક જાણીતું અશ્મિભૂત પક્ષી છે જે સરિસૃપ અને વિહગ (પક્ષીઓ) વચ્ચેની જોડતી કડીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. તે બંને સમૂહોના લક્ષણો ધરાવે છે,જેમ કે દાંતની હાજરી,લાંબી પૂંછડી અને અગ્ર ઉપાંગો પર નહોર (સરિસૃપના લક્ષણો),તેમજ પીંછા અને પાંખોની હાજરી (વિહગના લક્ષણો). તેથી,તે સરિસૃપમાંથી પક્ષીઓમાં થયેલા ઉત્ક્રાંતિના સંક્રમણ માટે પુરાવા પૂરા પાડે છે.

(B) અવશિષ્ટ અંગો એવા શારીરિક બંધારણો છે જેમણે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેમના મૂળ પૂર્વજોના કાર્યનો મોટો ભાગ અથવા સંપૂર્ણ કાર્ય ગુમાવી દીધું છે.
મનુષ્યોમાં,$3^{rd}$ મોલર દાંત,જેને સામાન્ય રીતે ડહાપણની દાઢ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે અવશિષ્ટ માનવામાં આવે છે કારણ કે આહાર અને જડબાના કદમાં ફેરફારને કારણે તે ઘણીવાર આધુનિક માનવ ચાવવાની પ્રક્રિયા માટે બિનજરૂરી હોય છે.
જ્યારે કર્ણપલ્લવ અવાજ એકત્રિત કરવામાં થોડું કાર્ય કરે છે,અને શેષાંત્ર તથા અંડાકાર ગવાક્ષ અનુક્રમે પાચન અને શ્રવણ તંત્રના કાર્યાત્મક ભાગો છે,ત્યારે ડહાપણની દાઢ એ મનુષ્યોમાં અવશિષ્ટ અંગોનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(B) અવશિષ્ટ અંગો એવા શારીરિક અંગો છે જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેમનું મૂળભૂત કાર્ય ગુમાવી ચૂક્યા છે.
$A$. પુચ્છ કશેરૂકા (Coccyx) એ પૂંછડીનો અવશિષ્ટ ભાગ છે.
$B$. નખ એ મનુષ્યમાં રક્ષણ અને પકડવા માટે ઉપયોગી કાર્યરત અંગો છે; તે અવશિષ્ટ નથી.
$C$. ત્રીજું પોપચું (Nictitating membrane) એ માનવ આંખના ખૂણામાં આવેલું એક અવશિષ્ટ અંગ છે.
$D$. કૃમિરૂપ આંત્રપુચ્છ (Vermiform appendix) એ એક અવશિષ્ટ રચના છે જેનો ઉપયોગ પૂર્વજોમાં સેલ્યુલોઝના પાચન માટે થતો હતો.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી નખ એ એકમાત્ર કાર્યરત અંગ છે.

(B) હેકલનો જીવજનનનો નિયમ,જેને 'બાયોજેનેટિક લો' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે જણાવે છે કે 'Ontogeny recapitulates phylogeny' (વ્યક્તિગત વિકાસ જાતિ વિકાસનું પુનરાવર્તન કરે છે).
આનો અર્થ એ છે કે વ્યક્તિગત સજીવનો વિકાસ (Ontogeny) તેની જાતિના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (Phylogeny) ને પુનરાવર્તિત કરે છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ સાચું વિધાન છે.

(B) અશ્મિઓની વય નક્કી કરવાની પરંપરાગત પદ્ધતિઓ,જેમ કે રેડિયોકાર્બન ડેટિંગ,રેડિયોએક્ટિવ આઈસોટોપ્સના ક્ષય પર આધારિત છે. જોકે,આધુનિક ઉત્ક્રાંતિ જીવવિજ્ઞાન ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસની સમયરેખાને સુધારવા માટે વધુ સચોટ તકનીકોનો ઉપયોગ કરે છે. ઈલેક્ટ્રોન સ્પિન રેઝોનન્સ $(ESR)$ એ ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય અને પુરાતત્વીય સામગ્રીની વય નક્કી કરવા માટેની અત્યંત સચોટ પદ્ધતિ છે,જે ફસાયેલા ઈલેક્ટ્રોન્સના સંચયને માપે છે. વધુમાં,પ્રાચીન અથવા અશ્મિભૂત $DNA$ $(aDNA)$ ના વિશ્લેષણે ઉત્ક્રાંતિના સંબંધો અને સમયરેખા વિશેની આપણી સમજમાં ક્રાંતિ લાવી છે,જેનાથી વૈજ્ઞાનિકો સજીવોના ચોક્કસ સમૂહો ક્યારે અલગ પડ્યા અથવા વિકસ્યા તેના અગાઉના અંદાજોમાં સુધારો કરી શકે છે. તેથી,$ESR$ અને અશ્મિભૂત $DNA$ વિશ્લેષણ એ આ હેતુ માટે વપરાતી આધુનિક અને સચોટ પદ્ધતિઓ છે.

(D) પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત,જેને 'બાયોજેનેટિક લો' (Biogenetic Law) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. તે જણાવે છે કે 'Ontogeny repeats phylogeny'. આનો અર્થ એ છે કે વ્યક્તિગત સજીવના વિકાસના તબક્કાઓ (Ontogeny) તેની જાતિના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (Phylogeny) ને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે,માનવ ગર્ભમાં માછલીના ગર્ભમાં જોવા મળતી ઝાલર ફાટો (gill slits) જેવી રચનાઓ જોવા મળે છે,જે ઉત્ક્રાંતિના સંબંધો સૂચવે છે.

(B) જે અંગો સમાન ઉત્ક્રાંતિના મૂળ અને સમાન અંતઃસ્થ રચના ધરાવતા હોય, ભલે તેઓ અપસારી ઉત્ક્રાંતિને કારણે અલગ-અલગ કાર્યો કરતા હોય, તેમને $\text{સમમૂલક}$ $\text{અંગો}$ કહેવામાં આવે છે।
ઉદાહરણ તરીકે, વ્હેલ, ચામાચીડિયા, ચિત્તા અને મનુષ્યના અગ્ર ઉપાંગો સમાન હાડકાની રચના $(\text{પ્રગંડ}, \text{અરિય}, \text{અસ્થિ}, \text{મણિબંધાસ્થિ}, \text{પશ્ચમણિબંધાસ્થિ અને આંગળીઓના અસ્થિ})$ ધરાવે છે, પરંતુ તેઓ તરવા, ઉડવા, દોડવા કે પકડવા જેવા વિવિધ કાર્યો માટે અનુકૂલિત થયેલા હોય છે।

(D) 'વ્યક્તિ વિકાસ જાતિ વિકાસને પુનરાવૃત્ત કરે છે' (Ontogeny recapitulates phylogeny) આ વિધાનને જૈવજનનિક નિયમ અથવા પુનરાવર્તનવાદ (Recapitulation Theory) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ સિદ્ધાંત અર્ન્સ્ટ હેકેલ (Ernst Haeckel) દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. આ સિદ્ધાંત સૂચવે છે કે વ્યક્તિગત સજીવના વિકાસના તબક્કાઓ (વ્યક્તિ વિકાસ) તેની જાતિના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (જાતિ વિકાસ) ને પુનરાવર્તિત કરે છે.

(A) માનવ અને ચિમ્પાન્ઝીમાં $3$ અને $6$ નંબરના રંગસૂત્રોની પટ્ટીઓની ભાત (banding pattern) આશ્ચર્યજનક રીતે સમાન છે.
પટ્ટીઓની ભાતમાં જોવા મળતી આ સમાનતા માનવ અને ચિમ્પાન્ઝી વચ્ચે સમાન ઉત્ક્રાંતિના મૂળ હોવાનો મજબૂત પુરાવો પૂરો પાડે છે.
આ સૂચવે છે કે આ પ્રજાતિઓ એક સામાન્ય પૂર્વજ ધરાવે છે,જેની પાસેથી આ વિશિષ્ટ રંગસૂત્રીય બંધારણો વારસામાં મળ્યા છે.

(A) $Archaeopteryx$ (આર્કિયોપ્ટેરિક્સ) એ એક અશ્મિભૂત સજીવ છે જે સરિસૃપ અને પક્ષીઓ બંનેના લક્ષણો દર્શાવે છે. તેમાં સરિસૃપ જેવા લક્ષણો જેવા કે દાંત,લાંબી પૂંછડી અને અગ્ર ઉપાંગો પર નહોર હોય છે,તેમજ પક્ષીઓ જેવા લક્ષણો જેવા કે પીંછા અને પાંખો હોય છે. તેથી,તેને સરિસૃપ અને પક્ષીઓ વચ્ચેની જોડતી કડીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.

(B) કાર્યસદશ અંગો એવા અંગો છે જે સમાન કાર્ય કરે છે પરંતુ તેમની ઉત્ક્રાંતિની ઉત્પત્તિ અને શરીરરચનાત્મક બંધારણ અલગ હોય છે.
આ કિસ્સામાં,પતંગિયા (કીટક),કબૂતર (પક્ષી) અને ચામાચીડિયા (સસ્તન) ની પાંખો ઉડવા માટે વપરાય છે (સમાન કાર્ય).
જોકે,તેમની આંતરિક કંકાલ રચનાઓ મૂળભૂત રીતે અલગ છે,જે દર્શાવે છે કે તેઓ ઉડવાની સમાન સમસ્યાને ઉકેલવા માટે સ્વતંત્ર રીતે વિકસિત થયા છે.
તેથી,તેઓ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (convergent evolution) ના ઉદાહરણો છે,જે કાર્યસદશ અંગોમાં પરિણમે છે.

(A) પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત,જેને 'બાયોજેનેટિક લો' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે $1866$ માં અર્ન્સ્ટ હેકલ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
તે જણાવે છે કે 'ઓન્ટોજેની પુનરાવર્તન કરે છે ફાઈલોજેની',જેનો અર્થ છે કે વ્યક્તિગત સજીવનો વિકાસ (ઓન્ટોજેની) તેની જાતિના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (ફાઈલોજેની) નું પુનરાવર્તન કરે છે.

(A) સમમૂલક અંગો એટલે એવા અંગો જેની મૂળભૂત રચના અને ભ્રૂણીય ઉદ્ભવ સમાન હોય પરંતુ તેમના કાર્યો અલગ હોય.
$1$. માનવ,વાનર,કાંગારૂના અગ્ર ઉપાંગો અને હાથીની સૂંઢ (જે રૂપાંતરિત નાક/ઉપલું હોઠ છે) સમાન પૂર્વજની હાડકાની રચના ધરાવે છે,તેથી તે સમમૂલક છે.
$2$. કીટક,પક્ષી અને ચામાચીડિયાની પાંખો કાર્યસદ્રશ (analogous) અંગો છે કારણ કે તે સમાન કાર્ય (ઉડવાનું) કરે છે પરંતુ તેમનો ઉદ્ભવ અલગ છે.
$3$. તીતીઘોડા (કીટક) અને સસ્તન પ્રાણીઓના પશ્વ ઉપાંગોની રચના અલગ હોય છે.
$4$. વંદો,મચ્છર અને મધમાખીના મુખાંગો કાર્યસદ્રશ છે કારણ કે તે ખોરાક લેવાની અલગ પદ્ધતિઓ માટે વિકસિત થયા છે.

(A) અશ્મિઓને ઉદ્દવિકાસ માટેના સૌથી પ્રત્યક્ષ પુરાવા માનવામાં આવે છે કારણ કે તે ભૂતકાળમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા સજીવોનો ક્રમિક ઇતિહાસ પૂરો પાડે છે. અશ્મિઓના અભ્યાસ દ્વારા,વૈજ્ઞાનિકો લાખો વર્ષો દરમિયાન સજીવોમાં આવેલા ક્રમિક ફેરફારોનું અવલોકન કરી શકે છે,જે પૂર્વજ સ્વરૂપોમાંથી આધુનિક જાતિઓ સુધીના સંક્રમણને દર્શાવે છે. બાહ્યાકાર વિદ્યા,ગર્ભવિદ્યા અને અવશિષ્ટ અંગો પરોક્ષ પુરાવા પૂરા પાડે છે,જ્યારે અશ્મિઓ લુપ્ત થયેલા સજીવો અને ઉદ્દવિકાસીય વંશાવળીના નક્કર પુરાવા આપે છે.

(A) સમમૂલક રચનાઓ એટલે એવા અંગો કે જે સમાન અંતઃસ્થ રચના અને ઉદ્ભવ (ભ્રૂણીય ઉદ્ભવ) ધરાવતા હોય,પરંતુ ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન અલગ-અલગ કાર્યો કરવા માટે અનુકૂલિત થયા હોય. આ રચનાઓ સામાન્ય પૂર્વજમાંથી ઉતરી આવી હોવાનું સૂચવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,વ્હેલ,ચામાચીડિયા,ચિત્તા અને મનુષ્યના અગ્ર ઉપાંગોમાં સમાન હાડકાંની ગોઠવણી (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) જોવા મળે છે,પરંતુ તે તરવા,ઉડવા,દોડવા અને પકડવા જેવા અલગ-અલગ કાર્યો માટે અનુકૂલિત થયેલા છે.

(D) સજીવોમાં જે સમાન પૂર્વજો ધરાવે છે,તેમના જનીન પ્રકારો અથવા રચનાઓમાં જોવા મળતી સમાનતાને અપસારી ઉદ્દવિકાસ (Divergent evolution) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા ત્યારે થાય છે જ્યારે સંબંધિત જાતિઓ અલગ-અલગ વાતાવરણમાં અનુકૂલન સાધવા માટે અલગ લક્ષણો વિકસાવે છે,પરંતુ તેઓ તેમના સામાન્ય પૂર્વજ પાસેથી વારસામાં મળેલ જનીનિક અથવા રચનાત્મક સમાનતા જાળવી રાખે છે.
સમમૂલક અંગો (Homologous organs) એ અપસારી ઉદ્દવિકાસનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,કારણ કે તે અલગ કાર્યો હોવા છતાં સમાન વિકાસલક્ષી મૂળ દર્શાવે છે.

(C) સમમૂલક અંગો એટલે એવા અંગો જે સમાન ઉદવિકાસીય મૂળ અને રચના ધરાવતા હોય,ભલે તે અલગ-અલગ સજીવોમાં અલગ-અલગ કાર્યો કરતા હોય.
ઉદાહરણ તરીકે,વ્હેલ,ચામાચીડિયું,ચિત્તો અને મનુષ્યના અગ્ર ઉપાંગો સમાન શરીરરચના (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે,પરંતુ તે તરવા,ઉડવા,દોડવા કે પકડવા જેવા વિવિધ કાર્યો માટે અનુકૂલિત થયેલા છે.
તેથી,તેઓ સમાન ઉત્પત્તિ ધરાવે છે પરંતુ તેમના કાર્યો સમાન અથવા અસમાન હોઈ શકે છે.

(A) આર્કિઓપ્ટેરીક્સ એ ઉત્ક્રાંતિ જીવવિજ્ઞાનમાં જોડતી કડીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. તે સરિસૃપ (જેમ કે જડબામાં દાંત,લાંબી પૂંછડી અને આંગળીઓ પર નહોર) અને પક્ષીઓ (જેમ કે પીંછા અને પાંખોની હાજરી) બંનેના લક્ષણો દર્શાવે છે. તેથી,તે સરિસૃપ અને પક્ષીઓ વચ્ચેના સંક્રાંતિકાળના અશ્મિ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે સૂચવે છે કે પક્ષીઓનો ઉદ્ભવ સરિસૃપ પૂર્વજોમાંથી થયો છે.

(B) અવશિષ્ટ અંગો એવી શરીરરચનાકીય રચનાઓ છે જેણે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેમનું મૂળ પૂર્વજોનું કાર્ય ગુમાવી દીધું છે.
$1$. ત્રીજી દાઢ (અક્કલ દાઢ) ને અવશિષ્ટ માનવામાં આવે છે કારણ કે આધુનિક માનવ આહારમાં તે ઘણીવાર બિનજરૂરી હોય છે.
$2$. ચન્દ્રાર્ધવલન (Plica semilunaris) એ અન્ય પૃષ્ઠવંશીઓમાં જોવા મળતી નિમેષ પટલ (ત્રીજી પોપચાં) ની અવશિષ્ટ નિશાની છે.
$3$. કર્ણપલ્લવના સ્નાયુઓ મનુષ્યમાં અવશિષ્ટ છે કારણ કે મોટાભાગના લોકો તેમના કાનને સ્વેચ્છાએ હલાવી શકતા નથી.
$4$. ઘાટી ઢાંકણ (Epiglottis) એ એક કાર્યશીલ,બિન-અવશિષ્ટ રચના છે જે ગળતી વખતે ખોરાકને શ્વાસનળીમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે. તેથી,તે અવશિષ્ટ અંગ નથી.

(C) વર્ણવેલ પ્રાણી $Platypus$ (પ્લેટિપસ) છે.
$1$. તે કોચલાવાળા ઈંડા મૂકે છે,જે સરિસૃપોનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.
$2$. તે વાળ અને સ્તનગ્રંથિઓ ધરાવે છે,જે સસ્તનોનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.
$3$. અવસારણીની હાજરી એ સરિસૃપ અને મોનોટ્રીમ સસ્તનોમાં જોવા મળતું આદિ લક્ષણ છે.
તેથી,$Platypus$ એ સરિસૃપ અને સસ્તન પ્રાણીઓ વચ્ચેની જોડતી કડી તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) આણ્વિક સમમૂલકતા (Molecular homology) એ વિવિધ જાતિઓમાં $DNA$,$RNA$ અને પ્રોટીન જેવા જૈવિક અણુઓની આણ્વિક રચનામાં જોવા મળતી સમાનતા દર્શાવે છે.
માનવ અને એપમાં રૂધિરના પ્રોટીન સમાન છે અને તેમના ન્યુક્લિઈક એસિડમાં બેઈઝ ક્રમ પણ સમાન છે,જે તેમના સામાન્ય પૂર્વજો હોવાનું સૂચવે છે.
આણ્વિક સ્તરે આ સમાનતા ઉદ્દવિકાસ માટેનો મજબૂત પુરાવો છે,જે દર્શાવે છે કે આ સજીવોએ આ લક્ષણો સામાન્ય પૂર્વજ પાસેથી વારસામાં મેળવ્યા છે,જે સમમૂલકતાની વ્યાખ્યા છે.

(C) મનુષ્યો અને ચિમ્પાન્ઝી વચ્ચેનો ગાઢ ઉત્ક્રાંતિ સંબંધ આણ્વિક પુરાવાઓ દ્વારા સમર્થિત છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,દૈહિક રંગસૂત્રો (autosomes),લિંગી રંગસૂત્રો અને કણાભસૂત્રીય $DNA$ ના ક્રમોની સરખામણી આનુવંશિક સમાનતાનું વ્યાપક દૃશ્ય પૂરું પાડે છે.
અભ્યાસો દર્શાવે છે કે મનુષ્યો અને ચિમ્પાન્ઝી તેમના આનુવંશિક દ્રવ્યના આશરે $98-99\%$ જેટલો ભાગ વહેંચે છે,જે ગોરિલા અથવા ઓરંગુટાન જેવા અન્ય હોમિનોઇડ એપ્સની સરખામણીમાં ઘણી વધારે સમાનતા છે.
તેથી,સૌથી સચોટ પુરાવો સમગ્ર જિનોમમાં દૈહિક રંગસૂત્રો,લિંગી રંગસૂત્રો અને કણાભસૂત્રોના $DNA$ ક્રમોના વિશ્લેષણ દ્વારા મળે છે.

(B) અવશિષ્ટ અંગો એવા શારીરિક બંધારણો છે જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન જાતિમાં તેમના પૂર્વજોના કાર્યને મોટાભાગે અથવા સંપૂર્ણપણે ગુમાવી ચૂક્યા છે.
$A$. અંધાંત્ર (ખાસ કરીને કૃમિરૂપ પરિશેષિકા - vermiform appendix) એ મનુષ્યમાં જાણીતું અવશિષ્ટ અંગ છે.
$B$. આંગળીના નખ એ રક્ષણ અને વસ્તુઓને પકડવા માટે વપરાતા કાર્યાત્મક અંગો છે; તે અવશિષ્ટ નથી.
$C$. ત્રીજી દાઢ,અથવા ડાહપણની દાઢ,અવશિષ્ટ ગણાય છે કારણ કે માનવ જડબાના કદમાં ઘટાડો થવાને કારણે તે ઘણીવાર યોગ્ય રીતે ઉગી શકતી નથી.
$D$. ઉદરના ખંડીય સ્નાયુઓ એ પૂર્વજોના શરીરની દીવાલના સ્નાયુઓના અવશિષ્ટ ભાગો ગણાય છે.
તેથી,આંગળીના નખ એ આપેલી યાદીમાં એકમાત્ર બિન-અવશિષ્ટ અંગ છે.

(C) સમમૂલક અંગો એવા અંગો છે જે સમાન રચનાત્મક ઉદભવ અને વિકાસશીલ ભાત ધરાવે છે,પરંતુ વિવિધ સજીવોમાં અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે.
માનવના હાથ,ચામાચિડિયાની પાંખો અને વ્હેલના ફ્લિપરના કિસ્સામાં,તે બધા સમાન શરીરરચનાત્મક માળખું (પંચાંગુલિ ઉપાંગની ભાત: હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે.
જોકે,તેઓ અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે: માનવના હાથ પકડવા માટે,ચામાચિડિયાની પાંખો ઉડવા માટે અને વ્હેલના ફ્લિપર તરવા માટે વપરાય છે.
વિવિધ કાર્યો હોવા છતાં શરીરરચનામાં આ સમાનતા એ અપસારી ઉદ્વિકાસનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જે સામાન્ય પૂર્વજો સૂચવે છે.

(D) સમમૂલક અંગો એવા અંગો છે જેનું ઉદ્ભવસ્થાન સમાન હોય અને પાયાની રચના સમાન હોય,પરંતુ તેઓ અલગ-અલગ કાર્યો કરી શકે છે.
$D$. માછલીના અગ્ર મીનપક્ષ અને ઘોડાના પશ્ચ ઉપાંગો (અથવા સસ્તન પ્રાણીઓના અગ્ર ઉપાંગો) સમમૂલક ગણાય છે કારણ કે તેઓ સમાન હાડકાની રચના (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ વગેરે) ધરાવે છે,ભલે તેઓ તરવા અને ચાલવા જેવા અલગ-અલગ કાર્યો કરતા હોય.
વિકલ્પો $A$,$B$ અને $C$ એ કાર્યસદ્રશ અંગો દર્શાવે છે,જે સમાન કાર્યો કરે છે પરંતુ તેમનો ઉત્ક્રાંતિનો ઉદ્ભવ અલગ છે.

(C) અશ્મિઓના અભ્યાસને $Paleontology$ (અશ્મિવિદ્યા) કહેવામાં આવે છે. તેમાં પૃથ્વીના પોપડામાં સચવાયેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના અવશેષોની તપાસ કરીને પૃથ્વી પરના જીવનના ઇતિહાસને સમજવામાં આવે છે. $Organic \text{ } Evolution$ (જૈવિક ઉત્ક્રાંતિ) એ ક્રમિક પેઢીઓ દરમિયાન જૈવિક વસ્તીના વારસાગત લક્ષણોમાં થતા ફેરફારો સાથે સંબંધિત છે. $Paleobiogeography$ (પુરા-જૈવભૂગોળ) એ ભૂતકાળમાં સજીવોના ભૌગોલિક વિતરણનો અભ્યાસ છે. $Herpetology$ (સરિસૃપ વિજ્ઞાન) એ પ્રાણીશાસ્ત્રની એક શાખા છે જે ઉભયજીવી અને સરિસૃપ પ્રાણીઓના અભ્યાસ સાથે સંબંધિત છે.

(A) પ્રતિકમણી (Atavism) એટલે કે વ્યક્તિમાં પૂર્વજોના એવા લક્ષણોનું પુનઃપ્રગટીકરણ જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન ખોવાઈ ગયા હોય અથવા દબાઈ ગયા હોય. માનવ શિશુમાં અવશિષ્ટ પૂંછડીની હાજરી એ પ્રતિકમણીનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જે એવા પૂર્વજોના લક્ષણોની અભિવ્યક્તિ સૂચવે છે જે સામાન્ય રીતે આધુનિક મનુષ્યોમાં જોવા મળતા નથી.

(B) અશ્મિઓના અભ્યાસને અશ્મિ વિદ્યા (Paleontology) કહેવામાં આવે છે.
પેલીનોલોજી એ પરાગરજ અને બીજાણુઓનો અભ્યાસ છે.
પેલીઓબોટની એ અશ્મિભૂત વનસ્પતિઓનો અભ્યાસ છે.
ફાર્મેકોગ્નસી એ વનસ્પતિઓ અથવા અન્ય કુદરતી સ્ત્રોતોમાંથી મેળવેલી ઔષધીય દવાઓનો અભ્યાસ છે.

(C) સીલના ફ્લિપર્સ એ અન્ય સસ્તન પ્રાણીઓના અગ્ર ઉપાંગો સાથે રચનાત્મક રીતે સમાન (સમમૂલક) અંગો છે. તે રૂપાંતરિત અગ્ર ઉપાંગો છે જે જલીય વાતાવરણમાં તરવા અને હલનચલન કરવામાં મદદ કરવા માટે વિકસિત થયા છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) રેડિયોએક્ટિવ ક્ષયનું સૂત્ર $N_t = N_0(1/2)^n$ છે, જ્યાં $n$ એ અર્ધ-આયુષ્યની સંખ્યા છે。
અશ્મિમાં $^{14}C : ^{12}C$ નું પ્રમાણ જીવંત અસ્થિના $(1/16)$ ગણું હોવાથી, $(1/2)^n = 1/16$ થાય。
કારણ કે $(1/2)^4 = 1/16$, તેથી અર્ધ-આયુષ્યની સંખ્યા $n = 4$ છે。
અશ્મિની ઉંમરની ગણતરી $Age = n \times \text{અર્ધ-આયુષ્ય}$ દ્વારા કરવામાં આવે છે。
$Age = 4 \times 5730 \text{ વર્ષ} = 22920 \text{ વર્ષ}$。

(B) અશ્મિઓનું કાલનિર્ધારણ મુખ્યત્વે રેડિયોએક્ટિવ ડેટિંગ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવે છે. કાર્બનિક અવશેષો માટે સૌથી સામાન્ય પદ્ધતિ કાર્બન-$14$ ડેટિંગ છે,જે નમૂનામાં બાકી રહેલા રેડિયોએક્ટિવ કાર્બન આઇસોટોપ્સના જથ્થાને માપે છે. રેડિયોએક્ટિવ કાર્બન અને સ્થાયી કાર્બનના ગુણોત્તરની તુલના કરીને,વૈજ્ઞાનિકો અશ્મિની ઉંમર નક્કી કરી શકે છે.

(A) જોડતી કડી (connecting link) એ એવો સજીવ છે જે બે અલગ-અલગ વર્ગીકરણ જૂથોના લક્ષણો દર્શાવે છે. $Peripatus$ એ $Annelida$ અને $Arthropoda$ સમુદાય વચ્ચેની જાણીતી જોડતી કડી છે. તે ખંડિત શરીર અને ઉત્સર્ગિકાઓ (અન્નલિડા જેવા) તેમજ શ્વસનનળી અને ખુલ્લા પ્રકારનું પરિવહન તંત્ર (આર્થ્રોપોડા જેવા) ધરાવે છે. $Archaeopteryx$ પણ એક જોડતી કડી છે,પરંતુ તે $Reptilia$ અને $Aves$ વચ્ચેની છે. સામાન્ય રીતે પાઠ્યપુસ્તકોમાં $Peripatus$ ને મુખ્ય ઉદાહરણ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.

(A) સમમૂલક અંગો એટલે એવા અંગો કે જે સમાન ઉત્ક્રાંતિજન્ય ઉત્પત્તિ અને રચનાત્મક આયોજન ધરાવે છે,ભલે તેઓ અલગ-અલગ સજીવોમાં અલગ-અલગ કાર્યો કરતા હોય. ઉદાહરણ તરીકે,મનુષ્ય,વ્હેલ,ચામાચીડિયું અને ચિત્તાના અગ્ર ઉપાંગો સમાન રચનાત્મક બંધારણ (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે,પરંતુ તેઓ પકડવા,તરવા,ઉડવા કે દોડવા જેવા વિવિધ કાર્યો માટે અનુકૂલિત થયેલા હોય છે. આ ઘટનાને અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (Divergent evolution) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) ભૂસ્તરશાસ્ત્ર અને અશ્મિ વિજ્ઞાનમાં,'સુપરપોઝિશન' (અધિરોપણ) ના સિદ્ધાંત મુજબ,અવિક્ષુબ્ધ અવસાદી ખડકોના ક્રમમાં,દરેક સ્તર તેની ઉપરના સ્તર કરતાં જૂનું અને તેની નીચેના સ્તર કરતાં નવું હોય છે. તેથી,જો અશ્મિ $X$ એ અશ્મિ $Y$ કરતાં નીચલા સ્તરમાં જોવા મળે,તો તેનો અર્થ એ છે કે $X$ નું નિક્ષેપણ પહેલા થયું હતું અને તેથી તે $Y$ પહેલાં ઉદ્દવિકાસ પામ્યું હતું.

(A) જીવાશ્મિઓ એ ભૂતકાળના સજીવોના સચવાયેલા અવશેષો અથવા નિશાનીઓ છે. જીવાશ્મિભવન થવા માટે,સજીવનું ઝડપથી કાંપ (જેમ કે કાદવ,રેતી અથવા જ્વાળામુખીની રાખ) માં દટાવું જરૂરી છે,જેથી તેને અપમાર્જકો,પરભક્ષીઓ અને ઝડપી વિઘટનથી બચાવી શકાય. સમય જતાં,આ કાંપ ખડકોમાં ફેરવાય છે અને કાર્બનિક પદાર્થોનું સ્થાન ખનિજો લે છે,જે સજીવના બંધારણને જાળવી રાખે છે.

(D) અવશિષ્ટ અંગો એવા શારીરિક અંગો છે જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેમનું મૂળભૂત કાર્ય ગુમાવી ચૂક્યા છે.
$A$. કૃમિરૂપ આંત્રપુચ્છ એ મનુષ્યમાં અવશિષ્ટ અંગ છે,કારણ કે તે પૂર્વજોમાં સેલ્યુલોઝના પાચન માટે વપરાતું હતું.
$B$. ત્રીજું પોપચું (Nictitating membrane) એ મનુષ્યની આંખના ખૂણામાં આવેલો એક અવશિષ્ટ પેશીનો ભાગ છે.
$C$. બાહ્ય કાનના સ્નાયુઓ મનુષ્યમાં અવશિષ્ટ છે કારણ કે આપણે હવે અવાજની દિશા જાણવા માટે કાન હલાવી શકતા નથી.
$D$. ઘાટી ઢાંકણ (Epiglottis) એ એક કાર્યરત કાસ્થિમય પડદો છે જે ખોરાક ગળતી વખતે તેને શ્વાસનળીમાં જતો અટકાવે છે. તે જીવન ટકાવી રાખવા માટે અનિવાર્ય છે અને તે અવશિષ્ટ નથી.

(C) દેડકાના ટેડપોલ ડિંભમાં ઝાલરોની હાજરી એ પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત (Recapitulation theory) અથવા બાયોજેનેટિક નિયમનું ઉદાહરણ છે. તે સૂચવે છે કે સજીવના વિકાસના તબક્કાઓ તેના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ટેડપોલ માછલી જેવી ઝાલરો ધરાવતા હોવાથી,તે દર્શાવે છે કે દેડકાઓ ઝાલર ધરાવતા જલીય પૂર્વજોમાંથી ઉદ્દભવ્યા હતા.

(A) હેકલનો જીવજનન નિયમ,જેને 'પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત' (Recapitulation Theory) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે જણાવે છે કે 'વ્યક્તિગત વિકાસ એ જાતિવિકાસનું પુનરાવર્તન કરે છે' (ontogeny recapitulates phylogeny).
આનો અર્થ એ છે કે સજીવનો વિકાસ (ontogeny) તેના પૂર્વજોના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (phylogeny) ને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
ભ્રૂણીય વિકાસ દરમિયાન હૃદયનો બે ખંડીય રચના (જેમ કે માછલીઓમાં જોવા મળે છે) થી ત્રણ ખંડીય રચના (જેમ કે ઉભયજીવી/સરીસૃપમાં જોવા મળે છે) અને અંતે ચાર ખંડીય રચના (જેમ કે પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે) માં થતો વિકાસ આ નિયમનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(B) અવશિષ્ટ અંગો એવા શારીરિક બંધારણો છે જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેમના મૂળ પૂર્વજોના કાર્યને મોટાભાગે અથવા સંપૂર્ણપણે ગુમાવી ચૂક્યા છે.
મનુષ્યમાં,કર્ણ પલ્લવના સ્નાયુઓ (auricular muscles) ને અવશિષ્ટ માનવામાં આવે છે કારણ કે,અન્ય ઘણા સસ્તન પ્રાણીઓથી વિપરીત,મનુષ્યો અવાજની દિશા જાણવા માટે તેમના કાન હલાવી શકતા નથી.
કર્ણ પલ્લવ,શેષાંત્ર અને દાંત એ મનુષ્યમાં કાર્યરત અંગો છે.