Evidences of Evolution Questions in Gujarati

(A) અવશેષી અંગો એવા અંગો છે જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેમનું મૂળ પૂર્વજોનું કાર્ય ગુમાવી ચૂક્યા છે.
મનુષ્યોમાં,આ અંગો તેમના પૂર્વજોના સમાન અંગોની તુલનામાં બિનકાર્યક્ષમ છે અથવા તેમનું કાર્ય ઘટી ગયું છે.
માનવ શરીરમાં આશરે $90$ જેટલા અવશેષી અંગો છે.
ઉદાહરણોમાં નિતંબનું હાડકું (કોક્સિક્સ),નિમેષ પટલ (નિકટિટેટિંગ મેમ્બ્રેન અથવા $3^{rd}$ પોપચા),આંત્રપુચ્છ (વર્મિફોર્મ એપેન્ડિક્સ),ડહાપણની દાઢ અને શરીરના વાળનો સમાવેશ થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,નિમેષ પટલ એ મનુષ્યમાં જાણીતું અવશેષી અંગ છે.

(D) સમમૂલક અંગો એવા અંગો છે જે સમાન ભ્રૂણીય ઉદભવ અને મૂળભૂત શરીરરચના (જેમ કે પંચાંગુલિ ઉપાંગની ભાત) ધરાવે છે,પરંતુ અપસારી ઉદવિકાસને કારણે વિવિધ કાર્યો કરવા માટે અનુકૂલિત થયા છે. મનુષ્યનો હાથ,ચામાચીડિયાની પાંખ અને સીલના ફ્લિપર એ સમમૂલક અંગોના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે કારણ કે તેઓ સમાન કંકાલ રચના (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે,તેમ છતાં તેઓ પકડવા,ઉડવા અને તરવા જેવા વિવિધ કાર્યો માટે અનુકૂલિત થયેલા છે.

(B) જોડાણ કડીઓ (Connecting links) એવા સજીવો છે જે બે અલગ-અલગ વર્ગીકરણ જૂથોના લક્ષણો ધરાવે છે.
આ સજીવો બે અલગ જૂથો વચ્ચેના ઉત્ક્રાંતિના માર્ગને દર્શાવીને ઉત્ક્રાંતિ માટેના પુરાવા તરીકે કાર્ય કરે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,$Peripatus$ એ $Annelida$ અને $Arthropoda$ વચ્ચેની જોડાણ કડી છે,જ્યારે $Archaeopteryx$ એ $Reptilia$ અને $Aves$ વચ્ચેની જોડાણ કડી છે.

(A) પ્રસ્તર ખડકોમાં,સમય જતાં અશ્મિઓ સ્તરોમાં જમા થાય છે.
જેમ જેમ સમય પસાર થાય છે,તેમ જૂના સ્તરો પર નવા સ્તરો જમા થાય છે.
તેથી,અશ્મિ પ્રસ્તર સ્તરોમાં જેટલું ઊંડું જોવા મળે છે,તેટલું જ તે જૂનું હોય છે.
આમ,જો અશ્મિ $X$ એ અશ્મિ $Y$ કરતા વધુ ઊંડે જોવા મળે,તો તે સૂચવે છે કે $X$ એ $Y$ કરતા જૂનું છે.

(B) સમમૂલક અંગો એ છે જે સમાન ઉત્ક્રાંતિ મૂળ અને બંધારણીય આયોજન ધરાવે છે,ભલે તે અલગ-અલગ કાર્યો કરતા હોય.
$I.$ મનુષ્યના હાથ અને ચામાચીડિયાની પાંખો સમમૂલક છે કારણ કે તેઓ સમાન પંચાંગુલિ (pentadactyl) અંગનું માળખું ધરાવે છે.
$V.$ મનુષ્યના અગ્રબાહુ અને ઘોડાના અગ્ર ઉપાંગો પણ સમમૂલક છે,જે સમાન હાડકાની ગોઠવણી (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે.
$II.$ ચામાચીડિયાની પાંખો અને વંદાની પાંખો કાર્યસદ્રશ (analogous) છે (અલગ મૂળ,સમાન કાર્ય).
$III.$ પક્ષીની પાંખો અને પતંગિયાની પાંખો કાર્યસદ્રશ છે.
$IV.$ માછલીના મીનપક્ષ અને ઘોડાના અગ્ર ઉપાંગો અન્યની જેમ સમાન બંધારણીય અર્થમાં સમમૂલક ગણાતા નથી.
તેથી,સાચી જોડી $I$ અને $V$ છે.

(C) કાર્યસદ્રશ અંગો એવા અંગો છે જે સમાન કાર્ય કરે છે પરંતુ તેમની રચના અને ઉદ્ભવ અલગ હોય છે.
$1.$ બૌગનવિલિયાના કંટક અને કુકરબિટાના પ્રતાન એ રચનાસદ્રશ અંગો છે કારણ કે બંને કક્ષકલિકામાંથી ઉદ્ભવે છે.
$2.$ મનુષ્ય અને ચિત્તાના અગ્ર ઉપાંગો એ રચનાસદ્રશ અંગો છે કારણ કે તેમની અંતસ્થ રચના સમાન છે.
$3.$ પતંગિયાની પાંખો (અપૃષ્ઠવંશી) અને ચામાચીડિયા કે પક્ષીઓની પાંખો (પૃષ્ઠવંશી) ઉડવાનું સમાન કાર્ય કરે છે,પરંતુ તેમની આંતરિક રચના સંપૂર્ણપણે અલગ છે. તેથી,તેઓ કાર્યસદ્રશ અંગો છે.

(C) આકૃતિમાં એક માનવ શિશુને અવશેષી પૂંછડી સાથે દર્શાવવામાં આવ્યું છે,જે કૉક્સિક્સ (પૂંછડીના મણકા) સાથે સંબંધિત છે.
અટાવિઝમ (પૂર્વજોના લક્ષણોનું પુનરાગમન) એટલે એવા પૂર્વજોના લક્ષણોનું ફરીથી દેખાવું જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન અદૃશ્ય થઈ ગયા હતા અથવા ઘટી ગયા હતા.
મનુષ્યોમાં અટાવિઝમના કેટલાક ઉદાહરણોમાં કેટલાક વ્યક્તિઓમાં કર્ણપલ્લવ (pinna) હલાવવાની શક્તિ,વિકસિત કેનાઈન દાંત,અસાધારણ રીતે લાંબા અને ઘટ્ટ વાળ,કેટલાક બાળકોમાં ટૂંકી પૂંછડી (કૉક્સિક્સ) અને કેટલાક વ્યક્તિઓમાં વધારાના સ્તન (mammae) ની હાજરીનો સમાવેશ થાય છે.

(D) તુલનાત્મક જૈવરસાયણવિજ્ઞાન એ જીવવિજ્ઞાનની એક શાખા છે જે વિવિધ જાતિઓના $DNA$ અને તેમાંથી ઉત્પન્ન થતા પ્રોટીન વચ્ચેની સમાનતાઓની તુલના કરે છે. બે અલગ-અલગ જાતિઓના $DNA$ અથવા જૈવરાસાયણિક અણુઓ (જેમ કે ક્લોરોફિલ રંજકદ્રવ્યો) જેટલા વધુ સમાન હોય,તેટલો તેમનો ઉત્ક્રાંતિ સંબંધ નજીકનો હોય છે અને તે બે જાતિઓએ તાજેતરમાં જ સામાન્ય પૂર્વજ ધરાવ્યો હોય છે.

(B) પુનરાવર્તન સિદ્ધાંત,જેને બાયોજેનેટિક નિયમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે જણાવે છે કે વ્યક્તિગત વિકાસ (ontogeny) એ જાતિવિકાસ (phylogeny) નું પુનરાવર્તન કરે છે. આનો અર્થ એ છે કે સજીવનો વિકાસ તેના પૂર્વજોના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન કરે છે. દેડકાનું ટેડપોલ લાર્વા આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે કારણ કે તેમાં ઝાલર અને પૂંછડી હોય છે,જે ઉભયજીવીઓના જલીય,માછલી જેવા પૂર્વજોને દર્શાવે છે,જે પુખ્ત દેડકામાં રૂપાંતરિત થયા પહેલા જોવા મળે છે.

(C) સાચો જવાબ $(c)$ છે.
અશ્મિઓ એ ખડકોમાં મળી આવતા સજીવોના સખત ભાગોના અવશેષો છે. અશ્મિઓના અભ્યાસને પેલિયોન્ટોલોજી (Palaeontology) કહેવામાં આવે છે.
$1$. પેલિયોન્ટોલોજીકલ પુરાવા (અશ્મિ રેકોર્ડ્સમાંથી મળેલા પુરાવા) ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસને સમજવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
$2$. અશ્મિઓ આપણને એવા લુપ્ત સજીવોનો અભ્યાસ કરવા દે છે જે હવે પૃથ્વી પર અસ્તિત્વ ધરાવતા નથી.
$3$. વિવિધ અવસાદી સ્તરો (sedimentary layers) ની તપાસ કરીને,આપણે તે ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમયગાળાને નિર્ધારિત કરી શકીએ છીએ જેમાં ચોક્કસ સજીવો અસ્તિત્વમાં હતા,જે પૃથ્વી પરના જીવનના ઇતિહાસનો અભ્યાસ કરવામાં મદદ કરે છે.
$4$. પેલિયોન્ટોલોજીને વધુ બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: પેલિયોઝૂલોજી (પ્રાણીઓના અશ્મિઓનો અભ્યાસ) અને પેલિયોબોટની (વનસ્પતિઓના અશ્મિઓનો અભ્યાસ).

(C) સજીવમાં પૂર્વજોના લક્ષણોનું અચાનક પુનરાગમન થવાની ઘટનાને $Atavism$ (પૂર્વજ લક્ષણોનું પુનરાગમન) કહેવામાં આવે છે.
મનુષ્યોમાં,નવજાત શિશુમાં ટૂંકી કામચલાઉ પૂંછડી,શરીર પર ઘટ્ટ વાળ અથવા વધારાના સ્તનો જેવા અવશિષ્ટ કે પૂર્વજોના લક્ષણોનું દેખાવું એ $Atavism$ નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
આ ઘટના એવા જનીનોની અભિવ્યક્તિને કારણે થાય છે જે દૂરના પૂર્વજોમાં સક્રિય હતા પરંતુ ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન દબાઈ ગયા હતા.

(D) $I.$ કીટકો અને પક્ષીઓની પાંખો કાર્યસદ્રશ અંગો છે કારણ કે તેઓ સમાન કાર્ય (ઉડવાનું) કરે છે પરંતુ તેમની ઉત્પત્તિ અલગ છે. તેથી,વિધાન $I$ ખોટું છે.
$II.$ ચામાચીડિયા અને પક્ષીઓની પાંખો સમમૂલક અંગો છે કારણ કે તેઓ સમાન પૂર્વજ રચનાત્મક આયોજન (ચતુષ્પાદીઓના અગ્ર ઉપાંગો) ધરાવે છે. તેથી,વિધાન $II$ સાચું છે.
$III.$ કીટકો અને ચામાચીડિયાની પાંખો કાર્યસદ્રશ અંગો છે કારણ કે તેમની ઉત્પત્તિ અલગ છે પરંતુ તેઓ સમાન કાર્ય કરે છે. તેથી,વિધાન $III$ સાચું છે.
$IV.$ કીટકો અને પક્ષીઓની પાંખો કાર્યસદ્રશ અંગો છે કારણ કે તેમની ઉત્પત્તિ અલગ છે પરંતુ તેઓ સમાન કાર્ય કરે છે. તેથી,વિધાન $IV$ સાચું છે.
આમ,વિધાનો $II, III$ અને $IV$ સાચા છે.

(A) ઉત્ક્રાંતિના જૈવરાસાયણિક પુરાવા વિવિધ સજીવોમાં પ્રોટીન,જનીનો અને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં જોવા મળતી સમાનતા પર આધારિત છે,જે સામાન્ય પૂર્વજો હોવાનું સૂચવે છે.
ઘણી ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ,જેમ કે ક્રેબ્સ ચક્ર,ગ્લાયકોલિસિસ અને લિપોજેનેસિસ,વિવિધ સજીવોમાં સમાન અથવા સમાન પ્રકારના ઉત્સેચકોનો ઉપયોગ કરે છે.
આ સંરક્ષિત જૈવરાસાયણિક માર્ગો મજબૂત પુરાવા પૂરા પાડે છે કે વિવિધ જાતિઓ એક સામાન્ય પૂર્વજમાંથી ઉત્ક્રાંતિ પામી છે.

(B) આ આકૃતિ શાર્કનું પેક્ટોરલ ફિન (મીનપક્ષ) અને ડોલ્ફિનનું ફ્લિપર (અગ્ર ઉપાંગ) દર્શાવે છે.
કાર્યસદ્રશ અંગો એવા અંગો છે જે સમાન કાર્યો કરે છે પરંતુ તેમની રચના અને ઉદ્ભવ અલગ હોય છે.
શાર્કના પેક્ટોરલ ફિન અને ડોલ્ફિનના ફ્લિપર એ કાર્યસદ્રશ અંગોના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.
જોકે બંને તરવા માટે અનુકૂલિત છે,તેમનું આંતરિક હાડપિંજરનું બંધારણ મૂળભૂત રીતે અલગ છે; શાર્કના ફિનમાં ડોલ્ફિનના ફ્લિપરમાં જોવા મળતું પેન્ટાડક્ટાઇલ (પાંચ આંગળીઓવાળું) બંધારણ હોતું નથી.
તેથી,તેઓ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે,અપસારી ઉત્ક્રાંતિ નહીં.

(C) અવશેષી અંગો એવા શારીરિક અંગો છે જેમણે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેમનું મૂળ પૂર્વજોનું કાર્ય ગુમાવી દીધું છે.
મનુષ્યમાં આવા ઘણા અંગો જોવા મળે છે,જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$(i)$ ડાઢ (ત્રીજી દાઢ).
$(ii)$ પૂંછડીના મણકા (Coccyx).
$(iii)$ આંત્રપુચ્છ (Vermiform appendix).
$(iv)$ નિમેષ પટલ (આંખમાં આવેલ પ્લિકા સેમિલ્યુનારિસ).
$(v)$ કાનના સ્નાયુઓ (Auricular muscles).
તેથી,વિકલ્પ $C$ આ અવશેષી અંગોની સાચી યાદી આપે છે.

(C) કાર્યસદ્રશ્ય અંગો એવા અંગો છે જે સમાન કાર્ય કરે છે પરંતુ તેમની ઉત્ક્રાંતિની ઉત્પત્તિ અને શરીરરચનાત્મક બંધારણ અલગ હોય છે.
મધમાખીનો ડંખ એ રૂપાંતરિત અંડનિક્ષેપક (ovipositor - એક ઉદરીય ઉપાંગ) છે,જ્યારે વીંછીનો ડંખ એ રૂપાંતરિત ટેલસન (telson - ઉદરનો અંતિમ ખંડ) છે.
આ બંને રચનાઓ સમાન કાર્ય (બચાવ/હુમલો) કરે છે પરંતુ અલગ-અલગ ભ્રૂણીય પેશીઓ અને શરીરરચનાત્મક ભાગોમાંથી ઉદ્ભવે છે,તેથી તેમને કાર્યસદ્રશ્ય અંગો ગણવામાં આવે છે.
કાર્યસદ્રશ્ય અંગો એ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (convergent evolution) નું પરિણામ છે,જેમાં અસંબંધિત સજીવો સમાન પર્યાવરણીય દબાણોને અનુકૂલિત થવા માટે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ (સમમૂલક અંગો) છે.
સમમૂલક અંગો એવા અંગો છે જે સમાન પૂર્વજ ધરાવે છે અને સમાન મૂળભૂત શરીરરચના ધરાવે છે,પરંતુ વિવિધ પર્યાવરણોમાં અનુકૂલન સાધવાને કારણે અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે.
આપેલ આકૃતિમાં,દર્શાવેલ રચનાઓ (જેમ કે બુગનવેલિયાના કંટક અને કુકરબિટાના પ્રતાન,અથવા પર્ણના વિવિધ રૂપાંતરણો) સમમૂલક રચનાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે કારણ કે તે બધા કક્ષીય સ્થાન (axillary position) માંથી ઉદ્ભવે છે,જે તેમના અલગ-અલગ કાર્યાત્મક ફેરફારો હોવા છતાં સમાન વિકાસલક્ષી મૂળ દર્શાવે છે.
સમમૂલક અંગો એ અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (divergent evolution) નું પરિણામ છે,જેમાં સમાન પૂર્વજ ધરાવતી જાતિઓ વિવિધ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં અનુકૂલન સાધવા માટે અલગ-અલગ લક્ષણો વિકસાવે છે.

(D) સમમૂલકતા સામાન્ય પૂર્વજો સૂચવે છે અને તે અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (divergent evolution) પર આધારિત છે.
વનસ્પતિઓમાં,બુગનવેલિયાના કંટક અને કુકરબિટાના સૂત્રાંગો સમમૂલક રચનાઓ છે કારણ કે તે બંને કક્ષકલિકાઓમાંથી ઉદ્ભવે છે,જે તેમના વિવિધ કાર્યો હોવા છતાં સામાન્ય ઉત્ક્રાંતિ મૂળ સૂચવે છે.

(A) આ અંગોને વર્ગીકૃત કરવા માટે,આપણે તેમની વ્યાખ્યાઓ સમજવી જરૂરી છે:
$1.$ સમમૂલક અંગો: આ અંગોનું મૂળ સમાન હોય છે અને તેમની રચના સમાન હોય છે પરંતુ તેઓ અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે (દા.ત.,સસ્તન પ્રાણીઓના અગ્ર ઉપાંગો,પૃષ્ઠવંશીઓના હૃદય).
$2.$ કાર્યસદ્રશ અંગો: આ અંગોનું મૂળ અને રચના અલગ હોય છે પરંતુ તેઓ સમાન કાર્ય કરે છે,જે અભિસારી ઉત્ક્રાંતિને કારણે થાય છે (દા.ત.,શક્કરિયું (મૂળનું રૂપાંતરણ) અને બટાટા (પ્રકાંડનું રૂપાંતરણ),પેંગ્વિન અને ડોલ્ફિનના ફ્લિપર્સ).
વિશ્લેષણ:
- $I.$ શક્કરિયું (મૂળ) અને $II.$ બટાટા (પ્રકાંડ) કાર્યસદ્રશ છે કારણ કે બંને ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે પરંતુ તેમનું મૂળ અલગ છે.
- $III.$ પેંગ્વિન (પક્ષી) અને ડોલ્ફિન (સસ્તન) ના ફ્લિપર્સ કાર્યસદ્રશ છે કારણ કે તે તરવા માટે વપરાય છે પરંતુ તેમની હાડપિંજરની રચના અલગ છે.
- $IV.$ વિવિધ પૃષ્ઠવંશીઓના હૃદય અને $V.$ વ્હેલ,ચામાચીડિયા અને ચિત્તાના અગ્ર ઉપાંગો સમમૂલક છે કારણ કે તેઓ સમાન પૂર્વજમાંથી ઉતરી આવ્યા છે.
તેથી,સમમૂલક અંગો $IV$ અને $V$ છે,અને કાર્યસદ્રશ અંગો $I, II$ અને $III$ છે.

(B) ઇલેક્ટ્રોન સ્પિન રેઝોનન્સ $(ESR)$ ડેટિંગ એ પુરાતત્વીય સ્થળોએ મળી આવતી સામગ્રીની ઉંમર નક્કી કરવા માટે વપરાતી એક તકનીક છે.
આ સ્થળોએ ઘણી સામગ્રીઓ આસપાસના અવસાદ (sediment) માંથી આવતા કિરણોત્સર્ગી રેડિયેશનના બોમ્બાર્ડમેન્ટને કારણે ઇલેક્ટ્રોનિક ચાર્જને ફસાવે છે.
આ ફસાયેલા ચાર્જની હાજરી $(ESR)$ સ્પેક્ટ્રોસ્કોપીનો ઉપયોગ કરીને શોધી શકાય છે.
$(ESR)$ સિગ્નલની તીવ્રતા એ સંચિત રેડિયેશન ડોઝનું માપ છે,જે સીધું અશ્મિની ઉંમર સાથે સંબંધિત છે.
દાંતનું ઇનેમલ પુરાતત્વીય સ્થળોએ સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે અને તે $(ESR)$ ડેટિંગ માટે ખૂબ જ યોગ્ય છે,જે લગભગ $10-20\, \%$ ની ચોકસાઈ આપે છે.
આ પદ્ધતિ આધુનિક માનવના જૈવિક અને સાંસ્કૃતિક ઉત્ક્રાંતિ સાથે સંબંધિત સ્થળોની ઉંમર નક્કી કરવા માટે નિર્ણાયક છે,જે સજીવોના વિવિધ જૂથો માટે ઉત્ક્રાંતિના સમયરેખાને સુધારવામાં મદદ કરે છે.

(A) આપેલી આકૃતિ પૃષ્ઠવંશીઓના હૃદયની તુલનાત્મક શરીરરચના દર્શાવે છે,જે માછલીઓમાં સાદા બે-ખંડીય હૃદયથી લઈને પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓમાં અત્યંત વિકસિત ચાર-ખંડીય હૃદય સુધીનો ઉત્ક્રાંતિનો ક્રમ દર્શાવે છે. આ તુલનાત્મક શરીરરચના અને બાહ્યકારવિદ્યામાંથી મળતા ઉત્ક્રાંતિના પુરાવાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જે દર્શાવે છે કે વધુ કાર્યક્ષમ રુધિરાભિસરણ માટે સમય જતાં બંધારણીય ફેરફારો કેવી રીતે થયા છે.

(A) અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ ત્યારે થાય છે જ્યારે વિવિધ જાતિઓ સમાન વાતાવરણમાં અનુકૂલન સાધવા માટે સ્વતંત્ર રીતે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.
$A$. વ્હેલ અને ચામાચીડિયાના અગ્ર ઉપાંગો એ સમમૂલક અંગો છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ સમાન પૂર્વજ રચના ધરાવે છે પરંતુ વિવિધ કાર્યો (તરવું વિરુદ્ધ ઉડવું) માટે અનુકૂલિત થયા છે. આ અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (divergent evolution) નું પરિણામ છે,અભિસારી ઉત્ક્રાંતિનું નહીં.
$B$. પેંગ્વિન (પક્ષી) અને ડોલ્ફિન (સસ્તન) ના ફ્લિપર્સ એ કાર્યસદ્રશ અંગો છે,જે અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે.
$C$. બટાટા (પ્રકાંડનું રૂપાંતરણ) અને શક્કરિયા (મૂળનું રૂપાંતરણ) એ સંગ્રહ માટેના કાર્યસદ્રશ અંગો છે,જે અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે.
$D$. ઓક્ટોપસ અને સસ્તન પ્રાણીઓની આંખ એ કાર્યસદ્રશ રચનાઓ છે,જે અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે.

(C) પુરાજીવવિજ્ઞાન (Palaeontology) એ વિજ્ઞાનની એક શાખા છે જે અશ્મિભૂત પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ સાથે સંબંધિત છે.
અશ્મિઓ એ દૂરના ભૂતકાળના સજીવોના સચવાયેલા અવશેષો અથવા નિશાનીઓ છે.
તેથી,ઉત્ક્રાંતિ માટેના પુરાજીવવિજ્ઞાનના પુરાવાઓ અશ્મિઓના અભ્યાસ દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.

(A) Archaeopteryx એ એક અશ્મિભૂત સજીવ છે જે સરીસૃપો અને પક્ષીઓ વચ્ચેની જોડતી કડી તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેમાં સરીસૃપોના લક્ષણો જેવા કે લાંબી પૂંછડી,જડબામાં દાંત અને અગ્ર ઉપાંગો પર નહોર જોવા મળે છે.
તેની સાથે જ,તેમાં પક્ષીઓના લક્ષણો જેવા કે પીંછા અને પાંખો પણ જોવા મળે છે,જે દર્શાવે છે કે પક્ષીઓનો ઉદ્ભવ સરીસૃપ પૂર્વજોમાંથી થયો છે.

(A) $Archaeopteryx$ એ એક જાણીતું અશ્મિ છે જે સરીસૃપો અને પક્ષીઓ વચ્ચેની જોડતી કડી તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે મેસોઝોઇક યુગના $Jurassic$ સમયગાળા દરમિયાન અસ્તિત્વમાં હતું.
$Archaeopteryx$ ના અશ્મિઓ જર્મનીના બાવેરિયામાં સોલનહોફેન ચૂનાના પથ્થરના થરોમાંથી મળી આવ્યા હતા,જે મોડા $Jurassic$ સમયગાળાના છે.

(B) પથ્થરીકરણ (Petrification) એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં ખનિજો સજીવના કાર્બનિક દ્રવ્યોનું સ્થાન લે છે અને તેને પથ્થરમાં ફેરવે છે.
સંકોચન (Compression) ત્યારે થાય છે જ્યારે આંતરિક રચના નાશ પામે છે અને પાતળું કાર્બનનું પડ બાકી રહે છે; તે વનસ્પતિ અશ્મિનો એક સામાન્ય પ્રકાર છે.
મોલ્ડ (Moulds) ત્યારે રચાય છે જ્યારે મૂળ રચના સડી જાય છે અને સજીવની ચોક્કસ છાપ અથવા પોલાણ બાકી રહે છે.
એમ્બર (Amber) એ પ્રાચીન પાઈન વૃક્ષોમાંથી નીકળતો અશ્મિભૂત રેઝિન છે.

(D) અશ્મિઓ એ ભૂતકાળના સજીવોના સચવાયેલા અવશેષો અથવા નિશાનીઓ છે.
પ્રસ્તર ખડકો (Sedimentary rocks) લાંબા સમયગાળા દરમિયાન કાંપના જમાવ અને દબાણ દ્વારા બને છે.
આ ખડકો પ્રમાણમાં નીચા તાપમાન અને દબાણે સ્તરોમાં બનતા હોવાથી,તે એકમાત્ર એવા ખડકો છે જે નાજુક જૈવિક બંધારણોને નષ્ટ કર્યા વિના સાચવી શકે છે.
બેસાલ્ટ,ગ્રેનાઈટ અને લાવા જેવા અગ્નિકૃત ખડકો પીગળેલા મેગ્મા અથવા લાવામાંથી બને છે,જે કોઈપણ જૈવિક અવશેષોને નષ્ટ કરી નાખે છે.

(D) $Coprolite$ (કોપ્રોલાઇટ) એ પ્રાણીઓના મળ અથવા ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનું અશ્મિભૂત સ્વરૂપ છે. આ અશ્મિઓ પ્રાચીન સજીવોના ખોરાક અને પાચન સંબંધી આદતો વિશે મૂલ્યવાન માહિતી પૂરી પાડે છે.
$Stromatolites$ (સ્ટ્રોમેટોલાઇટ્સ) એ સાયનોબેક્ટેરિયલ મેટ્સની વૃદ્ધિ દ્વારા રચાયેલી સ્તરયુક્ત રચનાઓ છે.
$Compression$ $fossils$ (સંકોચન અશ્મિઓ) ત્યારે રચાય છે જ્યારે કોઈ સજીવ દબાણને કારણે ચપટું થઈ જાય છે.
$Intact$ $fossils$ (અખંડ અશ્મિઓ) એટલે કે એવા સજીવો જે સંપૂર્ણ રીતે સચવાયેલા હોય,જેમ કે એમ્બર અથવા બરફમાં.

(D) અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ એ પ્રક્રિયા છે જેમાં નજીકનો સંબંધ ન ધરાવતા સજીવો સમાન પર્યાવરણ અથવા નિવસનતંત્રમાં અનુકૂલન સાધવા માટે સ્વતંત્ર રીતે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.
$Dog$ $fish$ $(Scoliodon)$ એ કાસ્થિ મત્સ્ય (Pisces) છે,જ્યારે $Whale$ એ સસ્તન પ્રાણી છે.
બંનેએ જલીય જીવનશૈલીમાં અનુકૂલન સાધવા માટે સુરેખિત શરીર અને મીનપક્ષો વિકસાવ્યા છે,જે અભિસારી ઉત્ક્રાંતિનું ઉદાહરણ છે.

(C) સમમૂલક અંગો એવા અંગો છે જે સમાન પૂર્વજમાંથી ઉતરી આવ્યા હોય અને તેમની મૂળભૂત રચના સમાન હોય પરંતુ તેઓ અલગ-અલગ કાર્યો કરતા હોય.
$A$,$B$,અને $D$ સમમૂલક અંગો દર્શાવે છે કારણ કે તેમનો ઉત્ક્રાંતિનો સ્ત્રોત સમાન છે.
$C$ (ઓક્ટોપસની આંખ અને સસ્તન પ્રાણીની આંખ) એ કાર્યસદ્રશ (analogous) અંગોનું ઉદાહરણ છે. આ રચનાઓ સમાન કાર્ય (દ્રષ્ટિ) કરે છે પરંતુ અલગ-અલગ જૂથોમાં સ્વતંત્ર રીતે વિકસિત થઈ છે,જે અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (convergent evolution) નું ઉદાહરણ છે.

(C) સમમૂલક અંગો એવા અંગો છે જે સમાન મૂળભૂત રચના અને ભ્રૂણીય ઉદભવ ધરાવે છે,પરંતુ તે અલગ-અલગ કાર્યો કરી શકે છે.
કબૂતરની પાંખો અને મનુષ્યના અગ્ર ઉપાંગો સમાન કંકાલ રચના (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે,જે સામાન્ય ઉત્ક્રાંતિવાદી પૂર્વજો સૂચવે છે.
તેનાથી વિપરીત,કીટકો અને પક્ષીઓની પાંખો એ કાર્યસદ્રશ અંગો છે કારણ કે તેઓ સમાન કાર્ય (ઉડવાનું) કરે છે પરંતુ તેમની રચનાત્મક ઉત્પત્તિ અલગ છે.

(A) જે રચનાઓ શારીરિક અને રચનાત્મક રીતે અલગ હોય પરંતુ સમાન કાર્યો કરતી હોય તેને સમધર્મી રચનાઓ કહેવામાં આવે છે.
આ રચનાઓ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (convergent evolution) નું પરિણામ છે,જ્યાં વિવિધ જાતિઓ સમાન પર્યાવરણીય દબાણોને અનુકૂલિત થવા માટે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.
તેનાથી વિપરીત,સમમૂલક અંગો સમાન મૂળ અને રચના ધરાવે છે પરંતુ અલગ કાર્યો કરી શકે છે,જે અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (divergent evolution) દર્શાવે છે.

(C) જે અંગો સમાન ઉત્ક્રાંતિજન્ય ઉદ્ભવ અને વિકાસલક્ષી આયોજન ધરાવે છે પરંતુ અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે,તેમને સમમૂલક અંગો (Homologous organs) કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,વ્હેલ,ચામાચીડિયા,ચિત્તા અને મનુષ્યના અગ્ર ઉપાંગો સમાન રચનાત્મક આયોજન (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે,પરંતુ તે તરવા,ઉડવા,દોડવા કે પકડવા જેવા વિવિધ કાર્યો માટે અનુકૂલિત થયેલા છે.
તેની સામે,અવશિષ્ટ અંગો એવા અંગો છે જે પૂર્વજોમાં કાર્યરત હતા પરંતુ હવે બિન-કાર્યક્ષમ અવશેષો તરીકે હાજર છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
$A$,$B$,અને $C$ એ કાર્યસદ્રશ અંગો (analogous organs) દર્શાવે છે,જેની રચનાત્મક ઉત્પત્તિ અલગ હોય છે પરંતુ કાર્ય સમાન હોય છે.
$A$ (હાથીની સૂંઢ અને ચિમ્પાન્ઝીનો હાથ) એ રચનાસદ્રશ અંગો (homologous organs) છે.
$B$ (આદુ અને શક્કરિયા) એ કાર્યસદ્રશ અંગો છે (બંને ખોરાક સંગ્રહ માટેના રૂપાંતરિત અંગો છે).
$C$ (ચામાચીડિયાની પાંખ અને કીટકની પાંખ) એ કાર્યસદ્રશ અંગો છે.
$D$ (મનુષ્યના નખ અને બિલાડીના પંજા) એ રચનાસદ્રશ અંગો છે કારણ કે તેઓ સમાન ઉત્ક્રાંતિની ઉત્પત્તિ અને મૂળભૂત માળખું ધરાવે છે,તેથી તે કાર્યસદ્રશ અંગોના જૂથમાં અસંગત છે.

(B) અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ ત્યારે થાય છે જ્યારે વિવિધ જાતિઓ સમાન વાતાવરણ અથવા નિવસનતંત્રમાં અનુકૂલન સાધવા માટે સ્વતંત્ર રીતે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.
આ પ્રક્રિયા કાર્યસદ્રશ અંગોના વિકાસ તરફ દોરી જાય છે,જે એવી રચનાઓ છે જે સમાન કાર્યો કરે છે પરંતુ તેમનો ઉત્ક્રાંતિનો ઉદ્ભવ સમાન હોતો નથી.
તેનાથી વિપરીત,અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (divergent evolution) સમમૂલક અંગો સાથે સંકળાયેલ છે,જેનો ઉત્ક્રાંતિનો ઉદ્ભવ સમાન હોય છે પરંતુ તેઓ અલગ કાર્યો કરી શકે છે.

(D) ઉત્ક્રાંતિના સંદર્ભમાં,$A$,$B$,અને $C$ (સીલના ફ્લિપર,ચામાચીડિયાની પાંખ અને ઘોડાનો પગ) એ રચનાસદ્રશ્ય અંગોના ઉદાહરણો છે. આ રચનાઓ સમાન મૂળભૂત શરીરરચના (પંચાંગુલિ ઉપાંગ) ધરાવે છે પરંતુ અપસારી ઉત્ક્રાંતિને કારણે અલગ-અલગ કાર્યો કરવા માટે વિકસિત થઈ છે.
પતંગિયાની પાંખ એ પક્ષીઓ કે ચામાચીડિયાની પાંખની સરખામણીમાં કાર્યસદ્રશ્ય અંગો છે. તે પૃષ્ઠવંશીઓના ઉપાંગો કરતા શરીરરચનાની દ્રષ્ટિએ અલગ છે,કારણ કે તેમાં આંતરિક અસ્થિ માળખું હોતું નથી,જે અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે.

(D) અવશેષી અંગો એવા અંગો છે જે વ્યક્તિઓમાં હાજર હોય છે,પરંતુ તે બિન-કાર્યક્ષમ હોય છે.
$A$,$B$,અને $C$ માં માનવીઓમાં જોવા મળતા અવશેષી અંગોના ઉદાહરણો છે,જેમ કે આંત્રપુચ્છ,અક્કલ દાઢ અને નિમિટિટેટિંગ મેમ્બ્રેન.
$D$ સાચો જવાબ છે કારણ કે કાનનો પલ્લવ (બાહ્ય કાન),ઘૂંટણની વાટકી (Patella) અને ઓલેક્રેનન પ્રક્રિયા (અગ્રબાહુના અસ્થિનો ભાગ) એ માનવીઓમાં સંપૂર્ણ રીતે કાર્યક્ષમ અને બિન-અવશેષી અંગો છે.

(A) અવશેષી અંગ એ એક શારીરિક રચના છે જે ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા દરમિયાન તેનું મૂળ કાર્ય ગુમાવી ચૂકી છે.
મનુષ્યોમાં,વર્મિફોર્મ એપેન્ડિક્સ એ અવશેષી અંગનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,કારણ કે તે અંધાંત્ર (cecum) નો અવશેષ છે જેનો ઉપયોગ આપણા પૂર્વજોમાં સેલ્યુલોઝના પાચન માટે થતો હતો.
એટલાસ એ પ્રથમ ગ્રીવા મણકો છે,જ્યારે અગ્રદાઢ અને છેદક દાંત એ ખોરાક ચાવવા માટેના કાર્યશીલ દાંત છે.

(B) અવશેષી અંગ એ એક એવી શરીરરચના છે જેણે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેના મૂળભૂત કાર્યનો મોટાભાગનો અથવા સંપૂર્ણ ભાગ ગુમાવી દીધો છે.
$A$. માથાના વાળ,$C$. વર્મિફોર્મ એપેન્ડિક્સ અને $D$. ડાઢ (વિઝડમ ટૂથ) ને મનુષ્યોમાં અવશેષી અંગો ગણવામાં આવે છે.
$B$. એપિગ્લોટિસ એ સ્થિતિસ્થાપક કાસ્થિનું એક કાર્યરત પડ છે જે ખોરાક ગળતી વખતે ગ્લોટિસને ઢાંકે છે જેથી ખોરાક શ્વાસનળીમાં ન જાય. તેથી,તે અવશેષી અંગ નથી.

(A) 'પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત',જેને 'બાયોજેનેટિક લો' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે $1866$ માં અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
તે જણાવે છે કે 'ઓન્ટોજેની રિપીટ્સ ફાઈલોજેની' (ontogeny repeats phylogeny),જેનો અર્થ છે કે વ્યક્તિગત સજીવનો વિકાસ (ઓન્ટોજેની) તેની જાતિના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (ફાઈલોજેની) ને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
તેથી,સાચો જવાબ હેકેલ છે.

(A) માછલીઓથી લઈને સસ્તન પ્રાણીઓ સુધીના તમામ પૃષ્ઠવંશીઓના ગર્ભીય વિકાસ દરમિયાન ઝાલર ફાટો અને મેરુદંડની હાજરી એ 'પુનરાવર્તનના સિદ્ધાંત' (જેને બાયોજેનેટિક નિયમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) માટે પુરાવા પૂરા પાડે છે.
અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા પ્રસ્તાવિત આ સિદ્ધાંત મુજબ,'ઓન્ટોજેની એ ફાઈલોજેનીનું પુનરાવર્તન કરે છે',જેનો અર્થ છે કે સજીવનો વ્યક્તિગત વિકાસ (ઓન્ટોજેની) તેના પૂર્વજોના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ (ફાઈલોજેની) ને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

(B) અટાવિઝમ એ એક જૈવિક ઘટના છે જેમાં સજીવ એવા પૂર્વજોના લક્ષણો દર્શાવે છે જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન અદ્રશ્ય થઈ ગયા હતા અથવા દબાઈ ગયા હતા. માનવ શિશુઓમાં અવશિષ્ટ પૂંછડી અથવા શરીર પર અતિશય વાળ (હાયપરટ્રિકોસિસ) દેખાવા એ અટાવિઝમના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે,જે માનવ ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

(B) $1938$ માં,દક્ષિણ આફ્રિકાના કિનારે એક જીવંત સીલેકેન્થ માછલી મળી આવી હતી. આ માછલીને $Latimeria$ નામ આપવામાં આવ્યું હતું અને તેને 'જીવંત અશ્મિ' (living fossil) ગણવામાં આવે છે. ઉત્ક્રાંતિ જીવવિજ્ઞાનમાં તેનું ખૂબ મહત્વ છે કારણ કે તે એવા જૂથનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જે લુપ્ત થઈ ગયું હોવાનું માનવામાં આવતું હતું અને તેની ચર્ચા ઘણીવાર માછલીઓમાંથી ઉભયજીવીઓ (amphibians) ના ઉત્ક્રાંતિના સંદર્ભમાં કરવામાં આવે છે.

(D) સમમૂલક રચનાઓ એવી રચનાઓ છે જે સમાન ઉત્ક્રાંતિના મૂળ ધરાવે છે અને સમાન શારીરિક રચના ધરાવે છે,પરંતુ અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (divergent evolution) ને કારણે તેઓ અલગ-અલગ કાર્યો કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે,વ્હેલ,ચામાચીડિયા,ચિત્તા અને મનુષ્યના અગ્ર ઉપાંગોમાં સમાન હાડકાની રચના હોય છે,પરંતુ તેઓ તરવા,ઉડવા,દોડવા અને પકડવા જેવા અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે.

(C) પૃષ્ઠવંશીઓના હૃદય,પૃષ્ઠવંશીઓના મગજ અને સસ્તન પ્રાણીઓના અગ્ર ઉપાંગો એ રચનાસદ્રશ અંગોના ઉદાહરણો છે,જે અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (divergent evolution) સૂચવે છે.
પતંગિયા અને પક્ષીઓની પાંખો એ કાર્યસદ્રશ અંગો છે,જે અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (convergent evolution) સૂચવે છે.
તેથી,પતંગિયા અને પક્ષીઓની પાંખો એ અસંગત વિકલ્પ છે.

(A) હમિંગબર્ડ અને બાજ એ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિના ઉદાહરણો છે. જ્યારે અસંબંધિત જાતિઓ સમાન વાતાવરણ અથવા નિવસનતંત્રમાં ટકી રહેવા માટે સમાન લક્ષણો અથવા અનુકૂલનો વિકસાવે છે,ત્યારે તેને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ કહેવામાં આવે છે. આ કિસ્સામાં,બંને પક્ષીઓના પૂર્વજો અલગ હોવા છતાં,ઉડવા માટે પાંખો વિકસિત થઈ છે.

(B) અશ્મિ વિદ્યા (Palaeontology) એટલે અશ્મિઓનો અભ્યાસ. અશ્મિઓ એ ખડકોમાં મળી આવતા સજીવોના સખત ભાગોના અવશેષો અથવા છાપ છે. તેઓ જૈવિક ઉત્ક્રાંતિ માટે સીધો અને નક્કર પુરાવો પૂરો પાડે છે કારણ કે તેઓ ભૂતકાળમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા સજીવોના ક્રમિક વિકાસનો ઇતિહાસ દર્શાવે છે,જે આપણને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમય દરમિયાન સજીવોના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસને સમજવામાં મદદ કરે છે.

(A) આર્કિયોપ્ટેરિક્સને સરીસૃપો અને પક્ષીઓ વચ્ચેની જોડતી કડીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.
તેમાં સરીસૃપોના લક્ષણો જેવા કે લાંબી પૂંછડી જેમાં મુક્ત કરોડરજ્જુ હોય,જડબામાં દાંત અને અગ્ર ઉપાંગોમાં નહોર હોય છે.
તેમાં પક્ષીઓના લક્ષણો જેવા કે પીંછાવાળી પાંખો અને ચાંચ પણ જોવા મળે છે.
'મિસિંગ લિંક' (missing link) શબ્દ એવા લુપ્ત સજીવ માટે વપરાય છે જે બે અલગ-અલગ જૂથોના લક્ષણો દર્શાવે છે,જે ઉત્ક્રાંતિના સંક્રમણને સૂચવે છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ વિધાનની યોગ્ય સમજૂતી આપે છે.

(A) રુધિરજૂથોનો અભ્યાસ,ખાસ કરીને $ABO$ રુધિરજૂથ પ્રણાલી,ઉત્ક્રાંતિના સંબંધો માટે આણ્વિક પુરાવા પૂરા પાડે છે.
મનુષ્યો અને વાનરો (જેમ કે ચિમ્પાન્ઝી અને ગોરિલા) તેમના રુધિરમાં $A$ અને $B$ એન્ટિજેન્સની હાજરી ધરાવે છે,જે વાંદરાઓમાં ગેરહાજર હોય છે.
આ જૈવરાસાયણિક સમાનતા વાંદરાઓની તુલનામાં મનુષ્યો અને વાનરો વચ્ચે વધુ નજીકનો ઉત્ક્રાંતિનો વંશવેલો સૂચવે છે,જે સામાન્ય પૂર્વજ હોવાના સિદ્ધાંતને સમર્થન આપે છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી આપે છે.

(A) વિધાન સાચું છે કારણ કે વિવિધ સજીવોમાં પ્રોટીન (દા.ત.,સાયટોક્રોમ $c$) અને જનીનોમાં સમાનતા (આણ્વિય સમાનતા) સામાન્ય પૂર્વજો માટે મજબૂત પુરાવા પૂરા પાડે છે.
કારણ પણ સાચું છે કારણ કે તમામ પૃષ્ઠવંશીઓ એક સામાન્ય પૂર્વજમાંથી ઉતરી આવ્યા છે અને વિવિધ અનુકૂલન ક્ષમતા દ્વારા ઉત્ક્રાંતિ પામ્યા છે.
આણ્વિય પુરાવા એ ઉત્ક્રાંતિના સંબંધો સ્થાપિત કરવાની પાયાની રીત હોવાથી,કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી આપે છે.