Evidences of Evolution Questions in Gujarati

(N/A) પૃથ્વી પર જીવન સ્વરૂપોનો ઉત્ક્રાંતિ થયો છે તેના પુરાવા ઘણા સ્ત્રોતોમાંથી મળે છે.
$1$. પેલિયોન્ટોલોજીકલ પુરાવા: પેલિયોન્ટોલોજી એ અશ્મિઓનો અભ્યાસ છે,જે ખડકોમાં મળી આવતા સજીવોના સખત ભાગોના અવશેષો છે.
- ખડકો કાંપ બનાવે છે,અને પૃથ્વીના પોપડાનો આડછેદ પૃથ્વીના લાંબા ઇતિહાસ દરમિયાન આ કાંપના એકબીજા પરના ગોઠવણને દર્શાવે છે.
- વિવિધ ઉંમરના ખડકોના કાંપમાં એવા વિવિધ જીવન સ્વરૂપોના અશ્મિઓ હોય છે જે તે ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન જીવતા હતા અને મૃત્યુ પામ્યા હતા.
- તેમાંથી કેટલાક આધુનિક સજીવો જેવા દેખાય છે,જ્યારે અન્ય ડાયનાસોર જેવા લુપ્ત સજીવોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
- વિવિધ કાંપના સ્તરોમાં અશ્મિઓનો અભ્યાસ તે ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમયગાળો સૂચવે છે જેમાં તેઓ અસ્તિત્વમાં હતા.
- તે દર્શાવે છે કે જીવન સ્વરૂપો સમય જતાં બદલાયા છે અને અમુક જીવન સ્વરૂપો ચોક્કસ ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમયના માપદંડ સુધી મર્યાદિત છે.
- તેથી,પૃથ્વીના ઇતિહાસમાં અલગ-અલગ સમયે જીવનના નવા સ્વરૂપો વિકસિત થયા છે.
$2$. તુલનાત્મક શરીરરચના અને મોર્ફોલોજી: આ સજીવો વચ્ચેની રચનાત્મક સમાનતાઓ અને તફાવતોની તુલના કરીને ઉત્ક્રાંતિ માટે પુરાવા પૂરા પાડે છે.
- રચનાસદ્રશ્ય અંગો (Homologous organs): જે અંગો સમાન રચનાત્મક મૂળ અને વિકાસલક્ષી ભાત ધરાવે છે પરંતુ અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે (દા.ત.,વ્હેલ,ચામાચીડિયા,ચિત્તા અને મનુષ્યના અગ્ર ઉપાંગો). આ સામાન્ય પૂર્વજો સૂચવે છે (અપસારી ઉત્ક્રાંતિ).
- કાર્યસદ્રશ્ય અંગો (Analogous organs): જે અંગો સમાન કાર્યો કરે છે પરંતુ અલગ રચનાત્મક મૂળ ધરાવે છે (દા.ત.,પતંગિયા અને પક્ષીની પાંખો). આ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ સૂચવે છે,જ્યાં વિવિધ સજીવો સમાન પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં અનુકૂલન સાધે છે.

(N/A) - વિવિધ સજીવોમાં સમાન કાર્ય કરતા પ્રોટીન અને જનીનોમાં સમાનતા સામાન્ય પૂર્વજો હોવાનું સૂચવે છે.
- વિવિધ સજીવોમાં ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ પણ સમાન હોય છે,જે સમાન પૂર્વજો તરફ નિર્દેશ કરે છે.
- જૈવરાસાયણિક સમાનતાઓ ઉત્ક્રાંતિ માટે પુરાવા પૂરા પાડે છે,જેમ કે રચનાત્મક સમાનતાઓ.
- ઉદાહરણ તરીકે,વિવિધ સજીવોમાં સમાન ઉત્સેચકો (જેમ કે સાયટોક્રોમ $c$) ની હાજરી સામાન્ય ઉત્ક્રાંતિ મૂળ સૂચવે છે.
- આણ્વિક પુરાવા,જેમ કે જનીનિક કોડની સાર્વત્રિકતા અને $DNA$ ક્રમની જાળવણી,ઉત્ક્રાંતિના સિદ્ધાંતને મજબૂત રીતે સમર્થન આપે છે.

(N/A) $1$. સમમૂલક અંગો: આ અંગો સમાન ઉત્ક્રાંતિજન્ય ઉદ્ભવ અને રચના ધરાવે છે પરંતુ અલગ કાર્યો કરી શકે છે. દ્રાક્ષ અને કોળા બંનેમાં,પ્રતાન એ કક્ષકલિકા (પ્રકાંડ ઉદ્ભવ) નું રૂપાંતરણ છે. તેઓ સમાન ઉદ્ભવ ધરાવતા હોવાથી,તેમને સમમૂલક ગણવામાં આવે છે.
$2$. કાર્યસદ્રશ અંગો: આ અંગો અલગ ઉત્ક્રાંતિજન્ય ઉદ્ભવ ધરાવે છે પરંતુ સમાન કાર્યો કરે છે. વટાણામાં,પ્રતાન એ પર્ણનું રૂપાંતરણ છે (પર્ણ ઉદ્ભવ). જોકે તેઓ દ્રાક્ષના પ્રકાંડ-પ્રતાનની જેમ જ આરોહણનું સમાન કાર્ય કરે છે,પરંતુ તેમનો રચનાત્મક ઉદ્ભવ અલગ છે. તેથી,તેમને કાર્યસદ્રશ ગણવામાં આવે છે.
$3$. નિષ્કર્ષ: દ્રાક્ષ અને કોળાના પ્રતાન સમાન પ્રકાંડ-આધારિત ઉદ્ભવ ધરાવતા હોવાથી,તેઓ સમમૂલક છે. દ્રાક્ષના પ્રતાન (પ્રકાંડ-આધારિત) અને વટાણાના પ્રતાન (પર્ણ-આધારિત) સમાન કાર્ય કરે છે પરંતુ અલગ ઉદ્ભવ ધરાવે છે,તેથી તેઓ કાર્યસદ્રશ છે.

(B) ઉત્ક્રાંતિ માટેના ભ્રૂણવિજ્ઞાનના સમર્થનને,જે અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યું હતું (ભ્રૂણીય વિકાસ દરમિયાન અમુક લક્ષણોના અવલોકન પર આધારિત),કાર્લ અર્ન્સ્ટ વોન બેર દ્વારા અસ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ભ્રૂણ ક્યારેય અન્ય પ્રાણીઓના પુખ્ત તબક્કાઓમાંથી પસાર થતા નથી; તેના બદલે,તેઓ સામાન્ય ભ્રૂણીય લક્ષણો ધરાવે છે જે વિકાસની સાથે અલગ પડતા જાય છે.

(C) પેન્ગ્વિન (પક્ષીઓ) અને ડોલ્ફિન (સસ્તન પ્રાણીઓ) ના ફ્લિપર્સ કાર્યસદ્રશ અંગો છે.
આ અંગો સમાન કાર્ય (તરવું) કરે છે પરંતુ તેમની ઉત્ક્રાંતિની ઉત્પત્તિ અને શરીરરચના અલગ-અલગ હોય છે.
જ્યારે સજીવોના વિવિધ જૂથો સમાન પર્યાવરણીય દબાણને કારણે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે,ત્યારે તેને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (Convergent evolution) કહેવામાં આવે છે.

(A) ઉદવિકાસ માટેનો ભ્રૂણવિજ્ઞાનીકી આધાર,જેને તુલનાત્મક ભ્રૂણવિજ્ઞાનના અભ્યાસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે $Karl \ Ernst \ von \ Baer$ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે અવલોકન કર્યું હતું કે વિવિધ પૃષ્ઠવંશીઓના ભ્રૂણ વિકાસના પ્રારંભિક તબક્કાઓ દરમિયાન સમાન લક્ષણો ધરાવે છે,જે સામાન્ય પૂર્વજો સૂચવે છે. આને ઘણીવાર એ અવલોકન દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે કે ભ્રૂણ અન્ય પ્રાણીઓના પુખ્ત તબક્કાઓમાંથી પસાર થતા નથી,પરંતુ તેના બદલે સામાન્ય ભ્રૂણીય લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે.

(C) પેંગ્વીન (પક્ષીઓ) અને ડોલ્ફિન (સસ્તન પ્રાણીઓ) ના ફિલિપર્સ કાર્યસદ્રશ અંગો છે.
આ અંગો સમાન કાર્ય (તરવું) કરે છે પરંતુ તેમની શરીરરચના અને ભ્રૂણીય ઉદભવ અલગ-અલગ હોય છે.
જ્યારે અલગ-અલગ જાતિઓ સમાન પર્યાવરણીય દબાણને કારણે સ્વતંત્ર રીતે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે,ત્યારે તેને કેન્દ્રાભિસારી ઉદવિકાસ (Convergent evolution) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,પેંગ્વીન અને ડોલ્ફિનના ફિલિપર્સ કેન્દ્રાભિસારી ઉદવિકાસનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(N/A) પૃષ્ઠવંશીઓના અગ્રઉપાંગો પંચાંગુલિ (pentadactyl) હોય છે,એટલે કે તે સમાન હાડકાંઓ જેવા કે $humerus$,$radius$,$ulna$,$carpals$,$metacarpals$ અને $phalanges$ ધરાવે છે. જોકે,વિવિધ સજીવોમાં તેમના કાર્ય અલગ-અલગ હોય છે.
નીચેના પ્રાણીઓના અગ્રઉપાંગો નીચે મુજબ રૂપાંતરિત થયેલા છે:
$(i)$ વ્હેલ: તરવા માટે રૂપાંતરિત.
$(ii)$ ચામાચીડિયું અને પક્ષીઓ: ઉડવા માટે રૂપાંતરિત.
$(iii)$ ઘોડો: દોડવા માટે રૂપાંતરિત.
$(iv)$ દેડકો: કૂદવા માટે રૂપાંતરિત.
$(v)$ મનુષ્ય: પકડવા માટે રૂપાંતરિત.

(N/A) ઉત્ક્રાંતિ માટેના ભ્રૂણવિદ્યાકીય પુરાવાઓ $Ernst$ $Haeckel$ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા,જે ભ્રૂણીય અવસ્થા દરમિયાન જોવા મળતી કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ પર આધારિત હતા,જે તમામ પૃષ્ઠવંશીઓમાં સામાન્ય છે પરંતુ પુખ્ત અવસ્થામાં ગેરહાજર હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,મનુષ્ય સહિત તમામ પૃષ્ઠવંશીઓના ભ્રૂણમાં માથાની પાછળના ભાગમાં અવશિષ્ટ ઝાલર ફાટોની હાર વિકસે છે. જોકે,આ અંગો માત્ર માછલીઓમાં જ કાર્યરત હોય છે અને અન્ય કોઈ પુખ્ત પૃષ્ઠવંશીઓમાં જોવા મળતા નથી.
$\rightarrow$ જોકે,$Karl$ $Ernst$ $von$ $Baer$ દ્વારા કરવામાં આવેલા સાવચેતીપૂર્વકના અભ્યાસ બાદ આ પ્રસ્તાવને નકારી કાઢવામાં આવ્યો હતો.
$\rightarrow$ તેમણે નોંધ્યું હતું કે ભ્રૂણ ક્યારેય અન્ય પ્રાણીઓની પુખ્ત અવસ્થાઓમાંથી પસાર થતા નથી; તેના બદલે,તેઓ સામાન્ય ભ્રૂણીય લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે જે તેમના ઉત્ક્રાંતિના પૂર્વજોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

(N/A)

સમજાત અંગો	કાર્યસદ્રશ અંગો
$(1)$ રચનામાં સમાન હોય છે.	$(1)$ રચનામાં અસમાન હોય છે.
$(2)$ ભિન્ન કાર્યો કરે છે.	$(2)$ સમાન કાર્યો કરે છે.
$(3)$ સંબંધિત સજીવોમાં વિકસે છે.	$(3)$ અસંબંધિત સજીવોમાં વિકસે છે.
$(4)$ સામાન્ય પૂર્વજમાંથી વારસામાં મળે છે.	$(4)$ સામાન્ય પૂર્વજમાંથી વારસામાં મળતા નથી.
$(5)$ વિકાસની ભાત સમાન હોય છે.	$(5)$ વિકાસની ભાત સમાન હોતી નથી.
$(6)$ રચના અને ઉદ્ભવ સમાન હોય છે.	$(6)$ રચના અને ઉદ્ભવ અસમાન હોય છે.

(N/A)

અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (Divergent Evolution)	અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (Convergent Evolution)
$(1)$ સામાન્ય પૂર્વજ સ્વરૂપમાંથી વિવિધ કાર્યાત્મક રચનાઓનો વિકાસ થાય તેને અપસારી ઉત્ક્રાંતિ કહે છે.	$(1)$ સજીવોના અસંબંધિત જૂથોમાં સમાન અનુકૂલિત કાર્યાત્મક રચનાઓનો વિકાસ થાય તેને અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ કહે છે.
$(2)$ રચનાસદ્રશ્ય અંગો (Homologous organs) અપસારી ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે.	$(2)$ કાર્યસદ્રશ્ય અંગો (Analogous organs) અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે.
$(3)$ ઉદાહરણો: ડાર્વિનના ફિન્ચ પક્ષીઓ,ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ અને સસ્તન પ્રાણીઓના અગ્ર ઉપાંગો.	$(3)$ ઉદાહરણો: ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ્સ અને જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓ,કીટકો,પક્ષીઓ અને ચામાચીડિયાની પાંખો.

(N/A) $1$. કાર્યસદ્રશ અંગો: આ અંગો દેખાવમાં સમાન હોય છે અને સમાન કાર્ય કરે છે,પરંતુ તેઓ સંપૂર્ણપણે અલગ જૂથોમાં વિકસે છે અને તેમની મૂળભૂત રચના અને વિકાસલક્ષી ઉદભવમાં સંપૂર્ણપણે અલગ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે,પતંગિયાની પાંખો (કાઈટિનયુક્ત),પક્ષીની પાંખો (પીંછાવાળી),ટેરોડેક્ટાઇલ અને ચામાચીડિયાની પાંખો (ત્વચાની ગડી) ઉડવાનું સમાન કાર્ય કરે છે,પરંતુ તેમની રચનામાં નોંધપાત્ર તફાવત છે.
$2$. અવશિષ્ટ અંગો: આ એવા અંગો કે રચનાઓના નકામા અવશેષો છે જે કદાચ પૂર્વજોમાં મોટા અને કાર્યશીલ હતા. મનુષ્યમાં વર્મિફોર્મ એપેન્ડિક્સ,નિમેષપટલ (nictitating membrane),કાનના સ્નાયુઓ,કરોડરજ્જુવાળા પ્રાણીઓમાં અવશિષ્ટ પૂંછડી,ડહાપણની દાઢ (wisdom teeth),પુરુષોમાં સ્તન ગ્રંથીઓ અને શરીરના વાળ તેના કેટલાક ઉદાહરણો છે.

(N/A) $1$. પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત (બાયોજેનેટિક નિયમ): આ સિદ્ધાંત મુજબ "વ્યક્તિગત વિકાસ એ જાતિવિકાસનું પુનરાવર્તન કરે છે," જેનો અર્થ છે કે સજીવ તેના ગર્ભીય વિકાસ દરમિયાન તેના પૂર્વજોના ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન કરે છે.
$2$. પેલિયોન્ટોલોજી (અશ્મિ વિદ્યા): આ અશ્મિઓના રેકોર્ડના આધારે ભૂતકાળના જીવનનો અભ્યાસ છે. તે ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા માટે સૌથી સીધા અને વિશ્વસનીય પુરાવા પૂરા પાડે છે.

(N/A) $Fossil$ (અશ્મિ) એટલે ભૂતકાળમાં જીવતા સજીવોના પથ્થરરૂપ અવશેષો,છાપ અથવા નિશાનીઓ,જે કાંપના ખડકોમાં સચવાયેલા હોય છે. હાડકાં,દાંત,કવચ,નરમ કાદવમાં પડેલી છાપ અથવા સમગ્ર સજીવના બીબાં (moulds) અને નમૂનાઓ (casts) એ અશ્મિઓના કેટલાક ઉદાહરણો છે.
$Geological$ $time$ (ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમય) એ અશ્મિઓના અભ્યાસ પર આધારિત પૃથ્વીનો અને ઉત્ક્રાંતિનો ઘટનાક્રમ છે. પૃથ્વી પરના જીવનના વિશાળ ઇતિહાસને સમજવા માટે તેને $Eras$ (મહાકલ્પ),$Periods$ (કલ્પ) અને $Epochs$ (યુગ) માં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો છે.

(C) પૃથ્વી પરના જીવન સ્વરૂપોના ઈતિહાસના અભ્યાસને $Paleontology$ (અશ્મિવિદ્યા) કહેવામાં આવે છે.
$Paleontology$ માં અશ્મિઓનો અભ્યાસ કરવામાં આવે છે,જે ખડકોમાં સચવાયેલા પ્રાચીન સજીવોના અવશેષો અથવા છાપ છે.
આ અશ્મિઓની તપાસ કરીને,વૈજ્ઞાનિકો પૃથ્વી પરના જીવનના ઉત્ક્રાંતિના ઈતિહાસનું પુનર્ગઠન કરી શકે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) ચાર્લ્સ ડાર્વિને તેમની પાંચ વર્ષની સમુદ્રયાત્રા $(1831-1836)$ દરમિયાન $H.M.S. Beagle$ નામના જહાજમાં વિશ્વભરની મુસાફરી કરી હતી.
આ મુસાફરી દરમિયાન તેમણે કરેલા અવલોકનો અને એકત્રિત કરેલી માહિતીને આધારે તેમણે કુદરતી પસંદગીનો સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો હતો.

(A) 'પૃથ્વી પરના સજીવો માત્ર એકમેક સાથે સામ્યતા દર્શાવે છે,તેવું નથી પણ વર્ષો પહેલાં અસ્તિત્વ ધરાવતા સજીવો સાથે પણ તેમની સમાનતા છે' આ તારણ $Charles \ Darwin$ (ચાર્લ્સ ડાર્વિન) ના અવલોકનો પર આધારિત છે.
$HMS \ Beagle$ જહાજ પરની તેમની મુસાફરી દરમિયાન,$Darwin$ એ વિવિધ ભૌગોલિક સ્થળોએ અશ્મિઓ અને જીવંત સજીવોનું અવલોકન કર્યું હતું.
તેમણે તારણ કાઢ્યું કે વર્તમાન સજીવો લુપ્ત થયેલી જાતિઓ સાથે પૂર્વજોની સમાનતા ધરાવે છે,જે તેમના 'ઉદવિકાસ' અને 'કુદરતી પસંદગી' ના સિદ્ધાંતને સમર્થન આપે છે.

(B) ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમય દરમિયાન ખડકોમાં સચવાયેલા સજીવોના સખત ભાગો (જેમ કે હાડકાં,કવચ અથવા દાંત) ને અશ્મિ (Fossils) કહેવામાં આવે છે.
આ પૃથ્વી પરના જીવનના ઇતિહાસ અને ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા માટે સીધા પુરાવા પૂરા પાડે છે.

(B) કાંપના ખડકો લાંબા સમયગાળા દરમિયાન કાંપના જમાવડા અને ઘનીકરણ દ્વારા બને છે. આ કાંપ અગાઉના ખડકોના ઘસારા અને ધોવાણથી પ્રાપ્ત થાય છે. અશ્મિઓ મુખ્યત્વે આ કાંપના ખડકોમાં જોવા મળે છે,જે સજીવોના ક્રમિક વિકાસનો પુરાવો પૂરો પાડે છે.

(C) વિવિધ અવસાદી સ્તરોમાં મળતા અશ્મિઓના અભ્યાસને પેલિયોન્ટોલોજી (અશ્મિ વિદ્યા) કહેવામાં આવે છે.
આ સ્તરોનું વિશ્લેષણ કરીને,વૈજ્ઞાનિકો સજીવોના અસ્તિત્વનો ક્રમ નક્કી કરી શકે છે.
દરેક અવસાદી સ્તર એક ચોક્કસ ભૂસ્તરીય સમયગાળાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
તેથી,આ સ્તરોમાં મળી આવતા અશ્મિઓ તે ભૂસ્તરીય સમયગાળા વિશે માહિતી આપે છે જેમાં તે ચોક્કસ સજીવો અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા અને તેમનો વિકાસ થયો હતો.

(B) $Ernst$ $Haeckel$ એ $Biogenetic$ $Law$ (જૈવજનનિક નિયમ) રજૂ કર્યો હતો,જે જણાવે છે કે '$Ontogeny$ repeats $Phylogeny$' (વ્યક્તિગત વિકાસ એ જાતિવિકાસનું પુનરાવર્તન કરે છે).
આ નિયમ સૂચવે છે કે ગર્ભના વિકાસના તબક્કાઓ (ગર્ભવિદ્યા) સજીવના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
તેથી,તેમનું કાર્ય ઉત્ક્રાંતિને સમજવા માટે ગર્ભવિદ્યાકીય આધાર પૂરો પાડે છે.

(A) અર્ન્સ્ટ હેકેલે પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત (theory of recapitulation) રજૂ કર્યો હતો,જેને બાયોજેનેટિક નિયમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
તેમણે અવલોકન કર્યું હતું કે મનુષ્યો સહિત તમામ પૃષ્ઠવંશીઓના ગર્ભ વિકાસના પ્રારંભિક તબક્કા દરમિયાન અમુક સામાન્ય લક્ષણો દર્શાવે છે,જેમ કે ઝાલર ફાટો (gill slits),જે આ સજીવોના પુખ્ત તબક્કામાં જોવા મળતા નથી.
આ ગર્ભીય સમાનતાઓ પૃષ્ઠવંશીઓ વચ્ચે સામાન્ય ઉત્ક્રાંતિવાદી પૂર્વજો હોવાનું સૂચવે છે.
તેથી,સાચો તબક્કો ગર્ભીય તબક્કો છે.

(D) ગર્ભીય વિકાસના પ્રારંભિક તબક્કે,માનવ સહિતના તમામ પૃષ્ઠવંશીઓના ગર્ભમાં ઝાલર ફાટો (pharyngeal pouches) જોવા મળે છે.
આ રચનાઓ માછલીઓમાં શ્વસન માટે કાર્યરત હોય છે,પરંતુ મનુષ્ય જેવા ઉચ્ચ પૃષ્ઠવંશીઓમાં તે અવશિષ્ટ બની જાય છે અથવા અન્ય રચનાઓમાં (જેમ કે કાન અને ગળાના ભાગો) રૂપાંતરિત થાય છે.
આ ઉત્ક્રાંતિ માટેનો એક મજબૂત ગર્ભવિદ્યાકીય પુરાવો માનવામાં આવે છે,જે તમામ પૃષ્ઠવંશીઓમાં સામાન્ય પૂર્વજો હોવાનું સૂચવે છે.

(B) કાર્લ અર્ન્સ્ટ વોન બાયેરે ભ્રૂણવિજ્ઞાનના નિયમો પ્રસ્તાવિત કર્યા,જેને ઘણીવાર વોન બાયેરના નિયમો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે અવલોકન કર્યું કે વિવિધ જાતિઓના ગર્ભ વિકાસના પ્રારંભિક તબક્કામાં સામાન્ય લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે,પરંતુ તેઓ અન્ય પ્રાણીઓના પુખ્ત તબક્કાઓમાંથી પસાર થતા નથી. આ અવલોકન અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા પ્રસ્તાવિત 'પુનરાવર્તન સિદ્ધાંત' (recapitulation theory) થી વિપરીત હતું,જે સૂચવે છે કે વ્યક્તિગત વિકાસ એ જાતિ વિકાસનું પુનરાવર્તન છે.

(C) તુલનાત્મક $\text{અંતઃસ્થવિદ્યા}$ (Anatomy) અને $\text{બાહ્યાકારવિદ્યા}$ (Morphology) હાલના અને ભૂતકાળમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા સજીવો વચ્ચે સમાનતા અને તફાવત દર્શાવીને ઉત્ક્રાંતિના પુરાવા પૂરા પાડે છે. $\text{અંતઃસ્થવિદ્યા}$ (આંતરિક રચનાઓનો અભ્યાસ) અને $\text{બાહ્યાકારવિદ્યા}$ (બાહ્ય સ્વરૂપોનો અભ્યાસ) વૈજ્ઞાનિકોને એકરૂપ અને કાર્યસદ્રશ અંગોની તુલના કરવાની મંજૂરી આપે છે, જે સામાન્ય પૂર્વજો અથવા અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ સૂચવે છે.

(B) સમમૂલકતા એટલે વિવિધ સજીવોના અંગોની અંતઃસ્થ રચના અને ભ્રૂણીય ઉદ્ભવમાં સમાનતા,ભલે તેઓ અલગ-અલગ કાર્યો કરતા હોય. આ અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (Divergent Evolution) નું પરિણામ છે. ઉદાહરણ તરીકે,વ્હેલ,ચામાચીડિયું,ચિત્તો અને મનુષ્યના અગ્ર ઉપાંગો સમાન અંતઃસ્થ રચના (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે,પરંતુ તેઓ અનુક્રમે તરવા,ઉડવા,દોડવા અને પકડવા જેવા અલગ-અલગ કાર્યો માટે અનુકૂલિત થયેલા છે.

(B) રચના સદશતા એટલે એવી રચનાઓ વચ્ચેની સમાનતા જેનું ભ્રૂણીય ઉદ્ભવસ્થાન સમાન હોય પરંતુ તેઓ અલગ-અલગ કાર્યો કરતી હોય.
આ ઘટના અપસારી ઉદવિકાસ (Divergent evolution) નું પરિણામ છે,જેમાં સમાન પૂર્વજ ધરાવતા સજીવો અલગ-અલગ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં અનુકૂલન સાધવા માટે વિકસે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,વ્હેલ,ચામાચીડિયા,ચિત્તા અને મનુષ્યના અગ્ર ઉપાંગો સમાન શરીરરચના (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે,પરંતુ તેઓ તરવા,ઉડવા,દોડવા કે પકડવા જેવા અલગ-અલગ કાર્યો માટે અનુકૂલિત થયેલા છે.

(A) સમમૂલકતા એ વિવિધ સજીવોમાં અંગોના બંધારણીય સંગઠનમાં રહેલી સમાનતાને દર્શાવે છે,જે સમાન પૂર્વજોને કારણે હોય છે,ભલે તેઓ અલગ-અલગ કાર્યો કરતા હોય.
આ ઘટના અપસારી ઉદવિકાસ (Divergent evolution) નું પરિણામ છે,જેમાં સમાન પૂર્વજ ધરાવતી જાતિઓ વિવિધ પર્યાવરણમાં અનુકૂલન સાધવા માટે અલગ-અલગ લક્ષણો વિકસાવે છે.
તેથી,સમમૂલકતા એ સમાન પૂર્વજો હોવાનો સ્પષ્ટ નિર્દેશ છે.

(A) સમમૂલક અંગો એવા અંગો છે જે સમાન ઉત્ક્રાંતિના મૂળ ધરાવે છે પરંતુ અલગ-અલગ કાર્યો કરી શકે છે.
$A$. સસ્તન પ્રાણીની આંખ અને ઓક્ટોપસની આંખ એ કાર્યસદશ (analogous) અંગો છે,કારણ કે તેઓ સ્વતંત્ર રીતે સમાન કાર્ય (દ્રષ્ટિ) કરવા માટે વિકસિત થયા છે પરંતુ તેમનું ભ્રૂણીય મૂળ અલગ છે.
$B$. ચિત્તા અને વ્હેલના અગ્રઉપાંગો સમમૂલક છે,કારણ કે તેઓ સમાન હાડકાની રચના (હ્યુમરસ,રેડિયસ,અલ્ના,કાર્પલ્સ,મેટાકાર્પલ્સ અને ફેલેન્જીસ) ધરાવે છે,ભલે તેમના કાર્યો અલગ હોય.
$C$. પૃષ્ઠવંશીઓના હૃદય અને મગજ સમમૂલક અંગો છે,કારણ કે તેઓ સમાન પૂર્વજની રચનાત્મક યોજના ધરાવે છે.
$D$. બોગનવેલના કંટક અને કુકરબીટાના પ્રકાંડસૂત્ર સમમૂલક છે,કારણ કે બંને રૂપાંતરિત શાખાઓ છે જે સમાન મૂળ ધરાવે છે.
તેથી,સસ્તન પ્રાણીની આંખ અને ઓક્ટોપસની આંખ એ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિ (convergent evolution) દર્શાવે છે અને તે સમમૂલક નથી.

(B) રચના સદશ અંગો એવા અંગો છે જે સમાન મૂળભૂત સંરચનાત્મક આયોજન અને ભ્રૂણીય ઉદભવ ધરાવે છે,પરંતુ વિવિધ સજીવોમાં અલગ-અલગ કાર્યો કરે છે.
આ ઘટનાને અપસારી ઉદવિકાસ (Divergent evolution) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જેમાં સામાન્ય પૂર્વજ ધરાવતા સજીવો વિવિધ પર્યાવરણોમાં અનુકૂલન સાધવા માટે વિકસે છે,જેના પરિણામે તેમની મૂળભૂત શરીરરચના સમાન રહેવા છતાં રચનામાં ફેરફારો જોવા મળે છે.

(B) કાર્યસદશતા એટલે એવા અંગોની કાર્યમાં સમાનતા જેનો ઉદ્વિકાસીય ઉદ્ભવ અને શરીરરચનાત્મક બંધારણ અલગ હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,પતંગિયાની પાંખો અને પક્ષીની પાંખો સમાન કાર્ય (ઉડવાનું) કરે છે,પરંતુ તેમની રચનાત્મક ડિઝાઈન અલગ હોય છે.
તેથી,કાર્યસદશ અંગો એવા અંગો છે જે સમાન કાર્ય ધરાવે છે પરંતુ તેમની આંતરિક શરીરરચનાત્મક રચના અલગ હોય છે.

(D) કાર્યસદશ અંગો એવા અંગો છે જે સમાન કાર્યો કરે છે પરંતુ તેમની રચના અને ભ્રૂણીય ઉદ્ભવ અલગ હોય છે. તેઓ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિનું પરિણામ છે.
$1$. ઓક્ટોપસ અને સસ્તન પ્રાણીઓની આંખ,પેંગ્વિન અને ડોલ્ફિનના ફ્લિપર્સ,અને પતંગિયા અને પક્ષીઓની પાંખ એ બધા કાર્યસદશ અંગોના ઉદાહરણો છે કારણ કે તેઓ સમાન કાર્યો કરે છે (અનુક્રમે દ્રષ્ટિ,તરવું અને ઉડવું) પરંતુ તેમનો ઉત્ક્રાંતિનો ઉદ્ભવ અલગ છે.
$2$. ચામાચિડીયા અને મનુષ્યના અગ્રઉપાંગો એ રચનાસદશ અંગોના ઉદાહરણો છે. તેઓ સમાન શરીરરચના (પેન્ટાડક્ટાઇલ અંગની ભાત) અને ભ્રૂણીય ઉદ્ભવ ધરાવે છે,જે સામાન્ય પૂર્વજ સૂચવે છે,પરંતુ તેઓ અલગ કાર્યો કરે છે (ચામાચિડીયામાં ઉડવાનું અને મનુષ્યમાં પકડવાનું/કામ કરવાનું). આ અપસારી ઉત્ક્રાંતિનું પરિણામ છે.

(C) ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન,કેટલાક જમીન પરના સરીસૃપો પાણીમાં પાછા ગયા અને માછલી જેવા સરીસૃપો તરીકે જીવવા લાગ્યા.
$Ichthyosaurus$ એ માછલી જેવા સરીસૃપનું જાણીતું ઉદાહરણ છે જે લગભગ $200$ મિલિયન વર્ષો પહેલા સમુદ્રમાં રહેતું હતું.
$Ichthyophis$ એ ઉભયજીવી છે,$Eel$ એ અસ્થિમત્સ્ય છે,અને $Coelacanth$ એ લોબ-ફિન ધરાવતી માછલી છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
$1$. પ્રાકૃતિક પસંદગી અને શાખાકીય અવતરણ એ ડાર્વિનના ઉદવિકાસવાદના બે મુખ્ય ખ્યાલો છે.
$2$. અર્ન્સ્ટ હેકેલે ઉદવિકાસ માટેનો ગર્ભવિદ્યાકીય આધાર આપ્યો હતો,જે ગર્ભીય અવસ્થા દરમિયાન તમામ પૃષ્ઠવંશીઓમાં જોવા મળતી કેટલીક સમાન લાક્ષણિકતાઓ પર આધારિત હતો,જે પુખ્ત સ્વરૂપોમાં ગેરહાજર હોય છે.
$3$. કાર્લ અર્ન્સ્ટ વોન બેયરે હેકેલના પ્રસ્તાવનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ગર્ભ ક્યારેય અન્ય પ્રાણીઓના પુખ્ત તબક્કાઓમાંથી પસાર થતા નથી,આમ હેકેલના જીવજનનિક નિયમનું ખંડન કર્યું હતું.
$4$. આલ્ફ્રેડ રસેલ વાલેસ એક પ્રકૃતિવિદ હતા જેમણે મલય દ્વીપસમૂહમાં કામ કર્યું હતું અને પ્રાકૃતિક પસંદગી અંગે ડાર્વિન જેવા જ તારણો સ્વતંત્ર રીતે મેળવ્યા હતા.

(C) $1$. અપસારી ઉદવિકાસ ત્યારે થાય છે જ્યારે સમાન પૂર્વજ ધરાવતા સજીવોમાં અલગ લક્ષણો વિકસે છે,જે સમમૂલક રચનાઓ તરફ દોરી જાય છે. તેથી,વિકલ્પ $A$ ખોટો છે.
$2$. ઓસ્ટ્રેલિયન માર્સુપિયલ અને જરાયુજ સસ્તન પ્રાણીઓ કેન્દ્રાભિસારી ઉદવિકાસ દર્શાવે છે,કારણ કે તેઓ સમાન પર્યાવરણમાં અનુકૂલન સાધવા માટે સ્વતંત્ર રીતે વિકસ્યા છે. તેથી,વિકલ્પ $B$ ખોટો છે.
$3$. બોગનવેલના કંટક અને કુકુરબીટાના પ્રકાંડસૂત્ર એ સમમૂલક રચનાઓના ઉદાહરણો છે કારણ કે તે બંને કક્ષકલિકામાંથી ઉદ્ભવે છે,જે અલગ કાર્યો હોવા છતાં સમાન મૂળ સૂચવે છે. તેથી,વિકલ્પ $C$ સાચો છે.
$4$. શક્કરિયા (મૂળનું રૂપાંતરણ) અને બટાટા (પ્રકાંડનું રૂપાંતરણ) એ કાર્યસદ્રશ રચનાઓ છે કારણ કે તેઓ સમાન કાર્ય (ખોરાકનો સંગ્રહ) કરે છે પરંતુ તેમના ઉદ્ભવ અલગ છે. તેથી,વિકલ્પ $D$ ખોટો છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. ઉત્ક્રાંતિ માટે ભ્રૂણવિદ્યાકીય આધાર અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યો હતો,જે ભ્રૂણીય અવસ્થા દરમિયાન જોવા મળતી કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ પર આધારિત છે,જે તમામ પૃષ્ઠવંશીઓમાં સમાન હોય છે પરંતુ પુખ્ત અવસ્થામાં ગેરહાજર હોય છે.
આલ્ફ્રેડ વોલેસ એક પ્રકૃતિવાદી હતા જેમણે મલય દ્વીપસમૂહમાં કામ કર્યું હતું અને નિષ્કર્ષ કાઢ્યો હતો કે કુદરતી પસંદગી એ ઉત્ક્રાંતિની ક્રિયાવિધિ છે.
કાર્લ અર્ન્સ્ટ વોન બેયરે અર્ન્સ્ટ હેકેલ દ્વારા આપવામાં આવેલા પ્રસ્તાવને નકારી કાઢ્યો હતો અને સૂચવ્યું હતું કે ભ્રૂણ ક્યારેય અન્ય પ્રાણીઓની પુખ્ત અવસ્થાઓમાંથી પસાર થતા નથી.
ચાર્લ્સ ડાર્વિને ઉત્ક્રાંતિની ક્રિયાવિધિ તરીકે કુદરતી પસંદગીનો સિદ્ધાંત આપ્યો હતો.

(C) વિધાન $I$ ખોટું છે કારણ કે વ્હેલના ફ્લિપર્સ અને ચામાચીડિયાની પાંખો સમમૂલક અંગો છે,કારણ કે તેઓ સમાન ગર્ભીય ઉદ્ભવ અને મૂળભૂત હાડપિંજરની રચના ધરાવે છે.
વિધાન $II$ ખોટું છે કારણ કે પતંગિયાની પાંખો અને પક્ષીની પાંખો કાર્યસદ્રશ અંગો છે; તેઓ સમાન કાર્ય (ઉડવાનું) કરે છે પરંતુ તેમનો વિકાસલક્ષી ઉદ્ભવ અલગ છે.
વિધાન $III$ સાચું છે: કાર્યસદ્રશ અંગો એવી રચનાઓ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જે તેમની મૂળભૂત રચના અને વિકાસલક્ષી ઉદ્ભવમાં અલગ હોય છે પરંતુ સમાન કાર્ય કરે છે.
વિધાન $IV$ સાચું છે: સમમૂલક અંગો એવી રચનાઓ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જે સમાન મૂળભૂત રચના અને ગર્ભીય ઉદ્ભવ ધરાવે છે,ભલે તેઓ અલગ કાર્ય કરતા હોય.
તેથી,વિધાન $III$ અને $IV$ સાચા છે.

(C) પર્ણોનું કંટકો (દા.ત.,$Bougainvillea$ માં) અને સૂત્રાંગો (દા.ત.,$Cucurbita$ માં) માં રૂપાંતરણ એ સમમૂલક અંગો (Homologous structures) ગણાય છે,કારણ કે તેઓ સમાન પૂર્વજમાંથી ઉતરી આવ્યા છે પરંતુ વિવિધ કાર્યો કરવા માટે વિકસિત થયા છે.
સમમૂલક અંગો એ અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (Divergent evolution) નું પરિણામ છે,જેમાં સમાન પૂર્વજ ધરાવતી જાતિઓ વિવિધ વાતાવરણમાં અનુકૂલન સાધવા માટે અલગ-અલગ લક્ષણો વિકસાવે છે.
તેનાથી વિપરીત,કાર્યસદ્રશ અંગો (Analogous organs) (જે સમાન કાર્ય કરે છે પરંતુ તેમની ઉત્પત્તિ અલગ હોય છે) એ અભિસારી ઉત્ક્રાંતિનું પરિણામ છે.
સહ-ઉત્ક્રાંતિ (Co-evolution) એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં બે કે તેથી વધુ જાતિઓ એકબીજાના ઉત્ક્રાંતિ પર પરસ્પર અસર કરે છે.

(D) અવશેષી અંગો એવા શારીરિક અંગો છે જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેમના મૂળ પૂર્વજોના કાર્યને ગુમાવી ચૂક્યા છે.
મનુષ્યોમાં,વર્મિફોર્મ એપેન્ડિક્સ,કાનના સ્નાયુઓ (ઓરિક્યુલર સ્નાયુઓ) અને કોક્સિક્સ (પૂંછડીના મણકા) એ અવશેષી અંગોના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે,જે આપણા પૂર્વજોમાં કાર્યરત હતા પરંતુ હવે મોટાભાગે બિન-કાર્યક્ષમ છે.

(A) સીલના ફ્લિપર્સ એ રૂપાંતરિત અગ્ર ઉપાંગો છે. તે સમમૂલક અંગોનું ઉદાહરણ છે,જે સમાન ઉત્ક્રાંતિ મૂળ ધરાવે છે પરંતુ સીલ જેવા પ્રાણીઓમાં તરવા માટે અલગ કાર્યો કરવા માટે અનુકૂલિત થયા છે.

(A) અશ્મિઓની ઉંમર અથવા અશ્મિઓના સમયગાળાનો અંદાજ લગાવવા માટે રેડિયોએક્ટિવ કાર્બન $(C^{14})$ ડેટિંગ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિ રેડિયોએક્ટિવ આઈસોટોપ કાર્બન-$14$ ના ક્ષય પર આધારિત છે,જે સજીવો તેમના જીવનકાળ દરમિયાન શોષે છે.
સજીવના મૃત્યુ પછી,કાર્બન-$14$ એક નિશ્ચિત દરે ક્ષય પામે છે,જેનાથી વૈજ્ઞાનિકો સજીવના મૃત્યુ પછીનો વીતેલો સમય ગણી શકે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
અત્યાવાદ (Atavism) એ એવા પૂર્વજોના લક્ષણોનું પુનઃપ્રગટીકરણ છે જે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન અદ્રશ્ય થઈ ગયા હતા અથવા ઘટી ગયા હતા.
મનુષ્યોમાં,અવશિષ્ટ સ્નાયુઓનો ઉપયોગ કરીને બાહ્ય કર્ણ (pinnae) ને હલાવવાની ક્ષમતા એ અત્યાવાદનું એક ઉદાહરણ છે,કારણ કે આ સ્નાયુઓ આપણા પૂર્વજોમાં કાર્યરત હતા.
મનુષ્યોમાં અત્યાવાદના અન્ય ઉદાહરણોમાં ટૂંકી પૂંછડી (પુચ્છમણકા),અસાધારણ રીતે લાંબા ગીચ વાળ અને વધારાના સ્તન (mammae) ની હાજરીનો સમાવેશ થાય છે.

(C) જીવંત અશ્મિઓ એવા સજીવો છે જે લાંબા ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમયગાળા દરમિયાન બદલાયા નથી અને તેમના નજીકના જીવંત સંબંધીઓ ખૂબ ઓછા અથવા નથી.
$A.$ કિંગ ક્રેબ $(Limulus)$ ને જીવંત અશ્મિ માનવામાં આવે છે.
$B.$ $Sphenodon$ (ટુઆટારા) એ જીવંત અશ્મિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
$C.$ $Archaeopteryx$ એ સરીસૃપ અને પક્ષીઓ વચ્ચેની લુપ્ત થયેલી સંક્રાંતિક કડી છે,તે જીવંત અશ્મિ નથી.
$D.$ $Peripatus$ એ એક જીવંત અશ્મિ છે જે નૂપુરક (Annelida) અને સંધિપાદ (Arthropoda) સમુદાય વચ્ચેની જોડતી કડી તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,$Archaeopteryx$ સાચો જવાબ છે.

(C) જોડતી કડી (Connecting links) એવા સજીવો છે જે બે અલગ-અલગ વર્ગીકરણ જૂથોના લક્ષણો દર્શાવે છે.
$Peripatus$ એ સમુદાય $Annelida$ (નૂપુરક) અને સમુદાય $Arthropoda$ (સંધિપાદ) વચ્ચેની જોડતી કડીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
તેમાં નૂપુરક જેવા લક્ષણો જેવા કે ખંડિત શરીર,પાતળું ક્યુટિકલ અને ખંડીય ઉત્સર્ગિકાઓ જોવા મળે છે,જ્યારે તે સંધિપાદ જેવા લક્ષણો પણ ધરાવે છે જેમ કે શ્વસન માટે શ્વાસનળી તંત્ર,ખુલ્લું રુધિરાભિસરણ તંત્ર અને સાંધાવાળા ઉપાંગો.
તેથી,તે આ બે જૂથો વચ્ચેના ઉત્ક્રાંતિના સંક્રમણ માટે પુરાવા પૂરા પાડે છે.

(B) સમમૂલક અંગો સમાન પૂર્વજો સૂચવે છે.
સમમૂલક અંગો એટલે એવા અંગો કે જે સમાન મૂળભૂત સંરચના અને વિકાસલક્ષી ઉદ્ભવ ધરાવે છે,પરંતુ તેમના કાર્યો અલગ-અલગ હોય છે. આ અંગો ગર્ભીય વિકાસ દરમિયાન સમાન મૂળભૂત આયોજનનું પાલન કરે છે. જોકે,પુખ્ત અવસ્થામાં,તેઓ વિવિધ પર્યાવરણોમાં અનુકૂલન સાધવા માટે અલગ-અલગ કાર્યો કરવા માટે રૂપાંતરિત થાય છે.
સમમૂલક અંગો એ અપસારી ઉત્ક્રાંતિ (Divergent evolution) નું પરિણામ છે. તેના ઉદાહરણોમાં $Bougainvillea$ ના કંટક અને $Cucurbita$ ના પ્રતાનનો સમાવેશ થાય છે,જે બંને કક્ષીય સ્થાનમાંથી ઉદ્ભવે છે.
અપસારી ઉત્ક્રાંતિમાં જૂથો વચ્ચે તફાવતોનો સંચય થાય છે,જે નવી જાતિઓના નિર્માણ તરફ દોરી શકે છે. સામાન્ય રીતે,આ એક જ જાતિના સજીવોના અલગ અને અલગ પડેલા પર્યાવરણોમાં ફેલાવાને કારણે થાય છે,જે જનીન પ્રવાહને અટકાવે છે અને જનીનિક વિચલન (Genetic drift) તથા પ્રાકૃતિક પસંદગી દ્વારા વિભિન્ન લાક્ષણિકતાઓના સ્થાયીકરણને મંજૂરી આપે છે. પૃષ્ઠવંશીઓના અગ્ર ઉપાંગો એ અપસારી ઉત્ક્રાંતિનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જ્યાં વિવિધ જાતિઓમાં ઉપાંગો સમાન ઉદ્ભવ ધરાવે છે,પરંતુ તેમની એકંદર સંરચના અને કાર્યમાં તફાવત જોવા મળે છે.

(A) કીટકો અને પક્ષીઓની પાંખો તેમની મૂળભૂત રચના અને ભ્રૂણીય ઉદભવમાં અલગ હોય છે.
કીટકની પાંખ એ બાહ્ય કંકાલ (integument) માંથી બનેલી રચના છે,જ્યારે પક્ષીની પાંખ એ અગ્ર ઉપાંગનું રૂપાંતરિત સ્વરૂપ છે જેમાં આંતરિક હાડકાંની રચના હોય છે.
જોકે,તેમને કાર્યસદ્રશ અંગો ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ સમાન કાર્ય કરે છે,એટલે કે ઉડવાનું કાર્ય,અને સમાન પર્યાવરણીય જરૂરિયાતોને અનુરૂપ થવા માટે તેઓ સ્વતંત્ર રીતે વિકસિત થયા છે.

(B) $Ornithorhynchus$ $anatinus$ (ડક-બિલ્ડ પ્લેટિપસ) એ મોનોટ્રીમેટા ગોત્રનું એક વિશિષ્ટ સસ્તન પ્રાણી છે.
તે સરીસૃપો અને સસ્તનો વચ્ચેની જોડતી કડી તરીકે કાર્ય કરે છે કારણ કે તે બંને જૂથોના લક્ષણો દર્શાવે છે.
સરીસૃપોની જેમ,તે ઈંડા મૂકે છે (અંડપ્રસવી) અને તેમાં અવસારણી (cloaca) હોય છે,જે પાચન,ઉત્સર્જન અને પ્રજનન માર્ગ માટેનું સામાન્ય છિદ્ર છે.
સસ્તનોની જેમ,તેમાં સ્તનગ્રંથીઓ હોય છે (જોકે તેમાં સ્તનાગ્ર હોતા નથી) અને તેના શરીર પર રૂંવાટી હોય છે,જે સસ્તનોના મુખ્ય લક્ષણો છે.

(C) સાચો જવાબ $99\, \%$ છે.
ગ્રેટ એપ્સ (મહાન વાનરો) અને માનવના સામાન્ય પૂર્વજો માટેના પુરાવા નીચે મુજબ છે:
$1$. રુધિર પ્રોટીનમાંથી પુરાવા: રુધિર પ્રોટીન પરીક્ષણો દ્વારા સાબિત થયું છે કે માનવ ગ્રેટ એપ્સ (ચિમ્પાન્ઝી અને ગોરિલા) સાથે સૌથી વધુ નજીકથી સંબંધિત છે,અને ત્યારબાદ જૂની દુનિયાના વાંદરાઓ,નવી દુનિયાના વાંદરાઓ અને ટાર્સિયર્સનો ક્રમ આવે છે.
$2$. રુધિર જૂથમાંથી પુરાવા: મનુષ્યોમાં ચાર રુધિર જૂથો ($A, B, AB$ અને $O$) જોવા મળે છે. રુધિર જૂથ $A$ અને $B$ વાનરોમાં જોવા મળે છે પરંતુ વાંદરાઓમાં જોવા મળતા નથી. આ સૂચવે છે કે મનુષ્યો વાંદરાઓ કરતા વાનરો સાથે વધુ નજીકથી સંબંધિત છે.
$3$. હિમોગ્લોબિનમાંથી પુરાવા: માનવ અને ગોરિલાના હિમોગ્લોબિનમાં $99\, \%$ સમાનતા (homology) છે. આ સૂચવે છે કે બંને નજીકથી સંબંધિત છે.

(C) જાતિવિકાસીય વૃક્ષ (Phylogenetic tree) અથવા ઉત્ક્રાંતિ વૃક્ષ એ એક શાખાઓ ધરાવતી આકૃતિ છે જે વિવિધ જૈવિક પ્રજાતિઓ અથવા અન્ય એકમો વચ્ચેના અનુમાનિત ઉત્ક્રાંતિ સંબંધોને તેમની શારીરિક અને/અથવા આનુવંશિક લાક્ષણિકતાઓમાં રહેલી સમાનતાઓ અને તફાવતોના આધારે દર્શાવે છે.
વૃક્ષમાં જોડાયેલા ટેક્સા (taxa) એવું સૂચવે છે કે તેઓ એક સામાન્ય પૂર્વજમાંથી ઉતરી આવ્યા છે.

(C) અર્ન્સ્ટ હેકેલ $(1866)$ એ પુનરાવર્તનનો સિદ્ધાંત અથવા જૈવજનનિક નિયમ (biogenetic law) રજૂ કર્યો હતો,જે જણાવે છે કે 'ઓન્ટોજેની' (ભ્રૂણનો વિકાસ) એ 'ફાયલોજેની' (પૂર્વજોનો ઉત્ક્રાંતિ ક્રમ) નું પુનરાવર્તન છે.
આ ખ્યાલ જૈવિક ઉત્ક્રાંતિના ભ્રૂણવિદ્યાના પુરાવાઓમાં વર્ણવવામાં આવ્યો છે.
ઉદાહરણ તરીકે,તમામ બહુકોષીય સજીવોના પ્રારંભિક ભ્રૂણીય વિકાસમાં સમાનતા અને પૃષ્ઠવંશી ભ્રૂણો વચ્ચેની સામ્યતા.