Mechanism of Evolution Questions in Gujarati

(B) જર્મપ્લાઝમની સાતત્યતાનો સિદ્ધાંત ઓગસ્ટ વાઇઝમેન દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
આ સિદ્ધાંત મુજબ,જર્મપ્લાઝમ (પ્રજનન કોષો) એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢીમાં વહન પામે છે,જ્યારે સોમેટોપ્લાઝમ (શારીરિક કોષો) વારસામાં મળતા નથી.
આ સિદ્ધાંતે લેમાર્ક દ્વારા પ્રસ્તાવિત ઉપાર્જિત લક્ષણોના વારસાના સિદ્ધાંતનું અસરકારક રીતે ખંડન કર્યું હતું.

(C) જનીનિક વિચલન (Genetic drift) એટલે વસ્તીમાં રહેલા જનીન પ્રકારો (અલીલ) ની આવૃત્તિમાં થતો ફેરફાર,જે સજીવોના યાદચ્છિક (random) નમૂનાકરણને કારણે થાય છે.
તે ત્યારે થાય છે જ્યારે આકસ્મિક ઘટનાઓને કારણે એક પેઢીથી બીજી પેઢીમાં અલીલની આવૃત્તિમાં અનિશ્ચિત ફેરફારો જોવા મળે છે.
કુદરતી પસંદગી (Natural selection) જે અનુકૂલનશીલ છે,તેનાથી વિપરીત,જનીનિક વિચલન એ એક યાદચ્છિક પ્રક્રિયા છે જે ખાસ કરીને નાની વસ્તીમાં અલીલના નાશ અથવા કોઈ ચોક્કસ અલીલના સ્થાયીકરણ તરફ દોરી શકે છે.

(B) $Charles \ Darwin$ દ્વારા પ્રસ્તાવિત નૈસર્ગિક પસંદગીનો સિદ્ધાંત મુખ્યત્વે એ અવલોકન પર આધારિત છે કે વસ્તીના સજીવોમાં ભિન્નતાઓ જોવા મળે છે.
આમાંથી કેટલીક ભિન્નતાઓ વારસાગત હોય છે અને ચોક્કસ પર્યાવરણમાં અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા અથવા પ્રજનન માટે ફાયદાકારક સાબિત થાય છે.
નૈસર્ગિક પસંદગી આ સાનુકૂળ ભિન્નતાઓ પર કાર્ય કરે છે,જેનાથી તે ધરાવતા સજીવો અન્ય કરતા વધુ સફળતાપૂર્વક જીવી શકે છે અને પ્રજનન કરી શકે છે.
પેઢી દર પેઢી,આ પ્રક્રિયાને કારણે વસ્તીમાં આવા ફાયદાકારક લક્ષણોનો સંચય થાય છે,જે ઉત્ક્રાંતિની મુખ્ય પ્રક્રિયા છે.

(B) ઉદવિકાસીય જીવવિજ્ઞાન અને પ્રાકૃતિક પસંદગીના સંદર્ભમાં,જે લક્ષણો અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા અથવા પ્રજનન માટે ફાયદાકારક હોય છે,તેની આવૃત્તિ પેઢી દર પેઢી વસ્તીમાં વધતી જાય છે. આ લક્ષણો સામાન્ય રીતે સ્વરૂપ પ્રકાર (phenotype) માં પ્રભાવી લક્ષણો તરીકે વ્યક્ત થાય છે,જેના કારણે પર્યાવરણીય દબાણો દ્વારા તેમની પસંદગી થઈ શકે છે. તેથી,જ્યારે લક્ષણો પ્રભાવી હોય છે,ત્યારે તેમની અભિવ્યક્તિ થવાની અને આગળની પેઢીમાં ઉતરવાની શક્યતા વધુ હોય છે,જે તેમની આવૃત્તિમાં વધારો કરે છે.

(A) જનીન વિચલન એટલે વસતિમાં રહેલા જનીન પ્રકાર (એલીલ) ની આવૃત્તિમાં થતો ફેરફાર,જે સજીવોના યાદચ્છિક નમૂના પસંદગીને કારણે થાય છે.
આ એક યાદચ્છિક પ્રક્રિયા છે જે નાની વસતિના જનીન ભંડોળ (gene pool) પર નોંધપાત્ર અસર કરે છે.
મોટી વસતિમાં,જનીન વિચલનની અસરો નગણ્ય હોય છે કારણ કે એલીલની આવૃત્તિમાં થતા યાદચ્છિક ફેરફારો સમય જતાં એકબીજાની અસરને નાબૂદ કરે છે.
તેથી,જનીન વિચલન મુખ્યત્વે નાની વસતિમાં જોવા મળે છે અને તેની અસર ત્યાં વધુ સ્પષ્ટ હોય છે.

(A) જનીનિક વિચલન એટલે વસતિમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા જનીન પ્રકાર (એલીલ) ની આવૃત્તિમાં થતો ફેરફાર,જે સજીવોના યાદચ્છિક નમૂના પસંદગીને કારણે થાય છે.
આ એક સંભવિત પ્રક્રિયા છે જે મોટી વસતિની તુલનામાં નાની વસતિ પર ઘણી વધારે અસર કરે છે.
નાની અલગીકરણ પામેલી વસતિમાં,આકસ્મિક ઘટનાઓ એલીલના નાશ અથવા અન્ય એલીલના સ્થાપન તરફ દોરી શકે છે,જે પેઢી દર પેઢી વસતિના જનીનિક બંધારણમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર કરે છે.
તેથી,જનીનિક વિચલન નાની અલગીકરણ પામેલી વસતિમાં સૌથી વધુ અસરકારક અને અવલોકનક્ષમ છે.

(D) ડાર્વિન અને વૉલેસ દ્વારા સૂચિત પ્રાકૃતિક પસંદગીનો સિદ્ધાંત એક તાર્કિક ક્રમ અનુસરે છે:
$1$. સંતતિનું અતિ-ઉત્પાદન: બધા સજીવોમાં ઉચ્ચ પ્રજનન ક્ષમતા હોય છે.
$2$. વસ્તીના કદની સ્થિરતા: ઉચ્ચ પ્રજનન દર હોવા છતાં,મર્યાદિત સંસાધનોને કારણે જાતિની વસ્તીનું કદ પ્રમાણમાં સ્થિર રહે છે.
$3$. ભિન્નતાઓ: વસ્તીના સજીવોમાં ભિન્નતાઓ જોવા મળે છે.
$4$. પ્રાકૃતિક પસંદગી: અનુકૂળ ભિન્નતાઓ ધરાવતા સજીવો જીવિત રહે છે અને પ્રજનન કરે છે,જે ઉત્ક્રાંતિ તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ છે: સંતતિનું અતિ-ઉત્પાદન $\rightarrow$ વસ્તીના કદની સ્થિરતા $\rightarrow$ ભિન્નતાઓ $\rightarrow$ પ્રાકૃતિક પસંદગી.

(C) જનીનિક વિચલન (Genetic drift) એટલે વસતિમાં સજીવોના યાદચ્છિક નમૂના લેવાને કારણે અસ્તિત્વમાં રહેલા જનીન પ્રકાર (એલીલ) ની આવૃત્તિમાં થતો ફેરફાર.
તે નાની વસતિમાં સૌથી વધુ જોવા મળે છે,જ્યાં આકસ્મિક ઘટનાઓ એલીલની આવૃત્તિમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર કરી શકે છે.
આંતર પ્રજનન (Inbreeding),જે નજીકના સંબંધીઓ વચ્ચેનું પ્રજનન છે,તે ઘણીવાર નાની અને અલગ પડેલી વસતિમાં જોવા મળે છે. તે જનીનિક વિવિધતા ઘટાડીને અને સમયુગ્મતા વધારીને જનીનિક વિચલનની અસરોને વધારે છે.
તેથી,આંતર પ્રજનન એ વસતિમાં જનીનિક વિચલનની ઘટના અને તેની અસર સાથે સંકળાયેલ મુખ્ય પરિબળ છે.

(D) ઔદ્યોગિક મેલેનિઝમ એ કુદરતી પસંદગી (Natural selection) ની પ્રક્રિયાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
ઈંગ્લેન્ડમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન,કારખાનાઓના ધુમાડા અને રાખને કારણે વૃક્ષોના થડ કાળા પડી ગયા હતા.
આ કાળા થડ પર આછા રંગના ફૂદાં (Biston betularia) શિકારીઓને સરળતાથી દેખાઈ જતા હતા,જ્યારે ઘેરા રંગના (મેલેનિક) ફૂદાં આસપાસના વાતાવરણ સાથે ભળી જતા હતા (Camouflage).
આનાથી ઘેરા રંગના ફૂદાંને જીવિત રહેવાનો ફાયદો મળ્યો,જેના કારણે તેઓ વધુ સફળતાપૂર્વક પ્રજનન કરી શક્યા.
તેથી,ઔદ્યોગિક મેલેનિઝમ એ આસપાસના વાતાવરણ સાથે રક્ષણાત્મક મળતાપણું ધરાવવાનું ઉદાહરણ છે,જે સજીવને તેના પર્યાવરણમાં જીવિત રહેવામાં મદદ કરે છે.

(A) ડાર્વિનનો નૈસર્ગિક પસંદગીનો સિદ્ધાંત મુખ્યત્વે 'અસ્તિત્વ માટે સંઘર્ષ','યોગ્યતમની ચિરંજીવિતા' અને 'ભિન્નતાઓ'ના ખ્યાલો પર આધારિત છે.
ડાર્વિન માનતા હતા કે ભિન્નતાઓ નાની,દિશાત્મક અને સતત હોય છે.
તેમણે 'અસતત ભિન્નતાઓ' (ઉત્પરિવર્તન) ને તેમના સિદ્ધાંતના ભાગ તરીકે ગણ્યા ન હતા,કારણ કે ઉત્પરિવર્તનનો ખ્યાલ પાછળથી હ્યુગો ડી વ્રીસ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.

(C) ડાર્વિનનો નૈસર્ગિક પસંદગીનો સિદ્ધાંત જણાવે છે કે જે સજીવોમાં અનુકૂળ ભિન્નતાઓ હોય છે,તેઓ તેમના પર્યાવરણમાં વધુ સારી રીતે અનુકૂલિત થાય છે અને તેમના અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની અને પ્રજનનની તકો વધુ હોય છે.
જંતુનાશકો સામે પ્રતિરોધક કીટકોના કિસ્સામાં,જંતુનાશકોનો ઉપયોગ એક પસંદગીના દબાણ (selective pressure) તરીકે કાર્ય કરે છે.
જે કીટકોમાં જંતુનાશક સામે પ્રતિરોધક શક્તિ આપતું યાદચ્છિક વિકૃતિ (random mutation) હોય છે,તેઓ જીવિત રહે છે,જ્યારે અન્ય મૃત્યુ પામે છે.
આ પ્રતિરોધક કીટકો ત્યારબાદ પ્રજનન કરે છે અને પ્રતિરોધક જનીન તેમની સંતતિમાં ઉતારે છે.
પેઢી દર પેઢી,પ્રતિરોધક કીટકોની વસ્તીમાં વધારો થાય છે,જે નૈસર્ગિક પસંદગીનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(A) એન્ટિબાયોટિક-પ્રતિરોધક બેક્ટેરિયલ મ્યુટન્ટ્સ અગાઉથી અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને તે પર્યાવરણ દ્વારા પ્રેરિત નથી,તે સાબિત કરવા માટે $Replica \ plating$ (રેપ્લિકા પ્લેટિંગ) તકનીકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
આ પ્રયોગ $Joshua \ Lederberg$ અને $Esther \ Lederberg$ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો.
આ પ્રક્રિયામાં,બેક્ટેરિયલ કોલોની ધરાવતી માસ્ટર પ્લેટને મખમલ (velvet) થી ઢંકાયેલા બ્લોક પર દબાવવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ તેને એન્ટિબાયોટિક (જેમ કે સ્ટ્રેપ્ટોમાયસીન) ધરાવતી નવી પ્લેટ પર સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે.
એન્ટિબાયોટિક પ્લેટ પર જે કોલોનીઓ ઉગે છે તે માસ્ટર પ્લેટ પરની કોલોનીઓના સ્થાન સાથે બરાબર મેળ ખાય છે,જે સાબિત કરે છે કે એન્ટિબાયોટિકના સંપર્ક પહેલાં જ વસ્તીમાં પ્રતિરોધકતા હાજર હતી.

(C) ડચ વનસ્પતિશાસ્ત્રી હ્યુગો દ-વ્રિસે $1901$ માં ઉત્ક્રાંતિનો વિકૃતિવાદ (Mutation Theory) રજૂ કર્યો હતો. તેમણે તેમના પ્રયોગો 'ઈવનિંગ પ્રિમરોઝ' (Evening Primrose) પર કર્યા હતા, જેનું વૈજ્ઞાનિક નામ $Oenothera$ $lamarckiana$ છે. તેમણે આ વનસ્પતિઓના સ્વરૂપ પ્રકાર (phenotype) માં અચાનક અને વારસાગત ફેરફારો જોયા, જેને તેમણે 'વિકૃતિ' (Mutation) તરીકે ઓળખાવ્યા. ડાર્વિનના સિદ્ધાંતથી વિપરીત, જે નાના અને સતત ફેરફારો પર ભાર મૂકે છે, દ-વ્રિસે સૂચવ્યું કે ઉત્ક્રાંતિ એ મોટી અને અસતત વિવિધતાઓને કારણે થતી એક ઝડપી પ્રક્રિયા છે.

(C) ભૌગોલિક અલગીકરણ એટલે કોઈ જાતિની વસ્તીનું પર્વતો,નદીઓ અથવા મહાસાગરો જેવા અવરોધો દ્વારા ભૌતિક રીતે અલગ થવું.
જ્યારે વસ્તી ભૌગોલિક રીતે અલગ થઈ જાય છે,ત્યારે તેઓ એકબીજા સાથે પ્રજનન કરી શકતા નથી.
સમય જતાં,અલગ-અલગ પર્યાવરણીય દબાણો અને જનીનિક વિચલન (genetic drift) ને કારણે,આ વસ્તીમાં વિશિષ્ટ જનીનિક તફાવતો એકઠા થાય છે.
અંતે,આ જનીનિક તફાવતો એટલા નોંધપાત્ર બની જાય છે કે જો વસ્તી ફરીથી સંપર્કમાં આવે તો પણ તેઓ એકબીજા સાથે પ્રજનન કરી શકતા નથી.
આ પ્રક્રિયા પ્રજનનીય અલગીકરણ તરફ દોરી જાય છે,જે નવી જાતિઓના નિર્માણ માટેની મુખ્ય પદ્ધતિ છે,જેને જાતિનિર્માણ (speciation) કહેવામાં આવે છે.

(B) સાચું વિધાન એ છે કે યોગ્યતા એ અનુકૂલન સાધવાની ક્ષમતા અને પ્રકૃતિ દ્વારા પસંદગી પામવાની ક્ષમતા છે.
ડાર્વિનના મતે,યોગ્યતા એ પર્યાવરણમાં સજીવની સફળતાનું અંતિમ માપદંડ છે,જે તેની જીવિત રહેવાની અને પ્રજનન કરવાની ક્ષમતા દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થાય છે,જે કુદરતી પસંદગી તરફ દોરી જાય છે.
વિકલ્પ $A$ ખોટો છે કારણ કે ડાર્વિનની ભિન્નતાઓ નાની અને દિશાસૂચક હોય છે.
વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે વ્હેલ અને ઊંટ સહિત લગભગ તમામ સસ્તન પ્રાણીઓમાં સાત ગ્રીવા કશેરૂકાઓ હોય છે.
વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે વિકૃતિઓ અનિયમિત અને દિશાવિહીન હોય છે.

(A) ઇંગ્લેન્ડમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન, કારખાનાઓમાંથી નીકળતા ધુમાડાને કારણે વૃક્ષોના થડ કાળા પડી ગયા હતા. આછા રંગના ફૂદાં, જે અગાઉ લાઈકેનથી ઢંકાયેલા વૃક્ષો પર છુપાયેલા રહેતા હતા, તે હવે શિકારીઓને સરળતાથી દેખાવા લાગ્યા. બીજી તરફ, કાળા રંગના (મેલેનિક) ફૂદાંને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનો ફાયદો મળ્યો કારણ કે તેઓ કાળા પડેલા વૃક્ષો પર વધુ સારી રીતે ભળી શકતા હતા. આ પ્રક્રિયા, જેમાં ફાયદાકારક લક્ષણો ધરાવતા સજીવો વધુ સફળતાપૂર્વક જીવે છે અને પ્રજનન કરે છે, તેને $Natural \text{ } Selection$ (પ્રાકૃતિક પસંદગી) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.

(B) કેન્દ્રગામી ઉદવિકાસ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં નજીકનો સંબંધ ન ધરાવતા સજીવો સમાન પર્યાવરણ અથવા નિવસનતંત્રમાં અનુકૂલન સાધવા માટે સ્વતંત્ર રીતે સમાન લક્ષણો વિકસાવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,પતંગિયા અને પક્ષીઓની પાંખો,અથવા ડોલ્ફિન અને પેંગ્વિનના મીનપક્ષો,એ કાર્યસદ્રશ અંગો (analogous structures) દર્શાવે છે જે કેન્દ્રગામી ઉદવિકાસ દ્વારા વિકસ્યા છે.

(B) જનીનિક વિચલન (Genetic drift) એટલે વસતિમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા જનીન પ્રકાર (એલીલ) ની આવૃત્તિમાં આકસ્મિક રીતે થતો ફેરફાર. પ્રાકૃતિક પસંદગી એ બિન-આકસ્મિક પ્રક્રિયા છે,જ્યારે જનીનિક વિચલન સંપૂર્ણપણે આકસ્મિક ઘટનાઓને કારણે થાય છે. આ પ્રક્રિયા નાની વસતિમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે,જ્યાં આકસ્મિક ઘટનાઓને કારણે અમુક એલીલ નાશ પામી શકે છે અથવા અન્ય એલીલ સ્થાયી થઈ શકે છે,પછી ભલે તે અનુકૂલન માટે ફાયદાકારક હોય કે ન હોય.

(A) ડાર્વિનવાદ અનુસાર,જૈવિક ઉત્ક્રાંતિ મુખ્યત્વે કુદરતી પસંદગી દ્વારા સંચાલિત થાય છે,જે અસ્તિત્વ માટેના સંઘર્ષ દ્વારા પ્રેરાય છે.
અંત:જાતીય સ્પર્ધા (એક જ જાતિના સભ્યો વચ્ચેની સ્પર્ધા) આ સંઘર્ષનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે કારણ કે એક જ જાતિના સભ્યોની ખોરાક,જગ્યા અને સાથી માટેની જરૂરિયાતો સમાન હોય છે.
આ તીવ્ર સ્પર્ધા 'યોગ્યતમની જીત' (Survival of the fittest) તરફ દોરી જાય છે,જે ડાર્વિનિયન ઉત્ક્રાંતિની મુખ્ય પદ્ધતિ છે.

(B) ઔદ્યોગિક મેલેનિઝમ એ પ્રાકૃતિક પસંદગીનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ઇંગ્લેન્ડમાં ઔદ્યોગિકીકરણ પહેલાં,સફેદ પાંખોવાળા ફૂદાં (moths) વૃક્ષો પર વધુ જોવા મળતા હતા કારણ કે તેઓ આછા રંગની લાઈકેન સાથે ભળી જતા હતા. ઔદ્યોગિકીકરણ પછી,વૃક્ષો પર કોલસાની રાખ (soot) જામી ગઈ,જેના કારણે આછા રંગના ફૂદાં શિકારીઓને સરળતાથી દેખાવા લાગ્યા. પરિણામે,ઘેરા રંગના (મેલેનિક) ફૂદાંને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવામાં ફાયદો થયો અને પ્રકૃતિ દ્વારા તેમની પસંદગી કરવામાં આવી,જેથી તેમની વસ્તીમાં વધારો થયો. આ પ્રક્રિયા દર્શાવે છે કે પર્યાવરણીય ફેરફારો કેવી રીતે પ્રાકૃતિક પસંદગીને પ્રેરે છે.

(A) જનીનિક વિચલન એટલે આકસ્મિક ઘટનાઓને કારણે વસતિમાં જનીન આવૃત્તિઓમાં થતો ફેરફાર.
તે નાની અને અલગ થયેલી વસતિમાં સૌથી વધુ અસરકારક હોય છે,જ્યાં યાદચ્છિક ફેરફારોને કારણે જનીનો નાશ પામી શકે છે અથવા સ્થાયી થઈ શકે છે.
મોટી વસતિમાં,આવા યાદચ્છિક ફેરફારો સભ્યોની મોટી સંખ્યાને કારણે દબાઈ જાય છે,જેથી જનીનિક વિચલનની અસર નહિવત રહે છે.
તેથી,જનીનિક વિચલન નાની અલગ થયેલી વસતિમાં ખૂબ જ અસરકારક હોય છે.

(B) ગાયોમાં વધુ દૂધ ઉત્પાદન માટેની કૃત્રિમ પસંદગી એ $Directional \text{ } Selection$ (દિશાત્મક પસંદગી) નું ઉદાહરણ છે.
આ પ્રક્રિયામાં, સંવર્ધકો ઇચ્છિત લક્ષણ (વધુ દૂધ ઉત્પાદન) ધરાવતા સજીવોને પ્રજનન માટે પસંદ કરે છે.
પેઢી દર પેઢી, આ પ્રક્રિયા વસતિમાં લક્ષણના સરેરાશ મૂલ્યને ઇચ્છિત દિશામાં, એટલે કે વધુ ઉત્પાદન તરફ ખસેડે છે.
તેથી, તે લક્ષણના સરેરાશને એક ચોક્કસ દિશામાં ધકેલે છે.

(A) કીટકોમાં રાસાયણિક જંતુનાશકો અથવા જૈવિક નિયંત્રણ કારકો સામે અવરોધકતા વિકસવાનું મુખ્ય કારણ $Random \text{ } mutation$ (અવ્યવસ્થિત વિકૃતિ) છે।
જ્યારે કીટકોની મોટી વસ્તીને નિયંત્રણ કારકના સંપર્કમાં લાવવામાં આવે છે, ત્યારે મોટાભાગના કીટકો નાશ પામે છે।
જો કે, વસ્તીમાં થતા રેન્ડમ મ્યુટેશનને કારણે, કેટલાક વ્યક્તિગત કીટકોમાં આનુવંશિક વિવિધતા હોઈ શકે છે જે તેમને અવરોધકતા આપે છે।
આ અવરોધક કીટકો જીવિત રહે છે અને પ્રજનન કરે છે, જેનાથી અવરોધકતા માટેના જનીનો તેમની સંતતિમાં જાય છે, પરિણામે સમગ્ર વસ્તી તે કારક સામે અવરોધક બની જાય છે।

(B) હ્યુગો ડી વ્રીસે ઉત્ક્રાંતિનો વિકૃતિવાદ (Mutation Theory) રજૂ કર્યો હતો.
તેમનું માનવું હતું કે ઉત્ક્રાંતિ એ જનીનિક દ્રવ્યમાં થતા મોટા,અચાનક અને વારસાગત ફેરફારોને કારણે થતી અસતત પ્રક્રિયા છે,જેને તેમણે વિકૃતિ (Mutation) તરીકે ઓળખાવી હતી.
તેમણે ખાસ કરીને $Saltation$ શબ્દનો ઉપયોગ આ એક-પગલાંની મોટી વિકૃતિઓનું વર્ણન કરવા માટે કર્યો હતો જે નવી જાતિના ઉદભવ (speciation) તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,હ્યુગો ડી વ્રીસના મતે,ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા $Saltation$ છે.

(B) હ્યુગો દ વ્રીસે ઉત્ક્રાંતિનો ઉત્પરિવર્તનવાદ (Mutation Theory) રજૂ કર્યો હતો.
તેમના મતે,ઉત્ક્રાંતિ એ એક આકસ્મિક પ્રક્રિયા છે,જેનો અર્થ છે કે તે મોટા,અચાનક અને અસતત ભિન્નતાઓ દ્વારા થાય છે.
આ ઉત્પરિવર્તનો યાદચ્છિક (random) અને દિશાવિહીન (directionless) હોય છે,જે ડાર્વિનના પ્રાકૃતિક પસંદગીના સિદ્ધાંતમાં સૂચવેલા નાના અને દિશાત્મક ભિન્નતાઓથી વિપરીત છે.

(B) સ્થાયીકારક પસંદગી એ કુદરતી પસંદગીનો એક પ્રકાર છે જેમાં વસ્તીની સરેરાશ કોઈ ચોક્કસ બિન-અતિવાદી લક્ષણ મૂલ્ય પર સ્થિર થાય છે.
આ કિસ્સામાં,સરેરાશ વજન ($3$ થી $3.3 \; kg$) ધરાવતા નવજાત શિશુઓનો જીવિત રહેવાનો દર ઊંચો $(97 \%)$ છે,જ્યારે અતિવાદી વજન (ખૂબ ઓછું: $2$ થી $2.5 \; kg$ અથવા ખૂબ વધારે: $4.5$ થી $5 \; kg$) ધરાવતા શિશુઓનો મૃત્યુદર ખૂબ ઊંચો $(99 \%)$ છે.
જેহেতু પસંદગી પ્રક્રિયા મધ્યવર્તી સ્વરૂપને પ્રોત્સાહન આપે છે અને અતિવાદી સ્વરૂપોને દૂર કરે છે,તેથી તેને સ્થાયીકારક પસંદગી કહેવામાં આવે છે.

(B) જીન પૂલ એટલે કોઈ ચોક્કસ સમયે વસ્તીમાં હાજર તમામ જનીનો અને તેમના વૈકલ્પિક કારકો (alleles) નો કુલ સરવાળો.
તે વસ્તીના સભ્યો માટે ઉપલબ્ધ જનીનિક માહિતીનો સંપૂર્ણ સેટ દર્શાવે છે.
આ જનીનો જનનકોષો (gametes) દ્વારા એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢીમાં વહન પામે છે.
જીન પૂલમાં આ વૈકલ્પિક કારકોની આવૃત્તિ વસ્તીનું જનીનિક બંધારણ નક્કી કરે છે.

(A) પ્રાકૃતિક પસંદગી એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા અનુકૂળ ભિન્નતા ધરાવતા સજીવો તેમના પર્યાવરણમાં વધુ સારી રીતે અનુકૂલિત થાય છે,જે ઉચ્ચ અસ્તિત્વ અને પ્રજનન સફળતા તરફ દોરી જાય છે.
આ વિભેદક અસ્તિત્વ અને પ્રજનન વસ્તીમાં ફાયદાકારક લક્ષણોના પ્રસારમાં પરિણમે છે.
લક્ષણના અનુકૂલિત સ્વરૂપો અસ્તિત્વનો લાભ પૂરો પાડે છે,જે તે વ્યક્તિઓને વધુ અસરકારક રીતે પ્રજનન કરવાની મંજૂરી આપે છે,આમ અનુગામી પેઢીઓમાં આ લક્ષણોની આવૃત્તિમાં વધારો થાય છે.
તેનાથી વિપરીત,ઓછા અનુકૂલિત સ્વરૂપોની પસંદગી થતી નથી,જે વસ્તીમાંથી તેમના ઘટાડા અથવા અંતે અદ્રશ્ય થવા તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,કારણ એ વિધાન પાછળની પદ્ધતિને યોગ્ય રીતે સમજાવે છે.

(N/A) ડાર્વિનનો પસંદગીનો સિદ્ધાંત જણાવે છે કે અનુકૂળ ભિન્નતા ધરાવતા સજીવો ઓછી અનુકૂળ ભિન્નતા ધરાવતા સજીવો કરતા વધુ સારી રીતે અનુકૂલિત હોય છે.
પ્રકૃતિ ઉપયોગી ભિન્નતા ધરાવતા સજીવોને પસંદ કરે છે કારણ કે આ સજીવો વર્તમાન પર્યાવરણમાં ટકી રહેવા માટે વધુ સારી રીતે વિકસિત હોય છે.
આવી પસંદગીનું એક ઉદાહરણ બેક્ટેરિયામાં એન્ટિબાયોટિક પ્રતિરોધકતા છે.
જ્યારે બેક્ટેરિયલ વસ્તીને પેનિસિલિન એન્ટિબાયોટિક ધરાવતી અગર પ્લેટ પર ઉછેરવામાં આવે છે,ત્યારે પેનિસિલિન પ્રત્યે સંવેદનશીલ વસાહતો નાશ પામે છે,જ્યારે એક અથવા થોડી બેક્ટેરિયલ વસાહતો જે પેનિસિલિન સામે પ્રતિરોધક હોય છે તે જીવંત રહે છે.
આ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનું કારણ એ છે કે આ ચોક્કસ બેક્ટેરિયામાં આકસ્મિક ઉત્પરિવર્તન (mutation) થયું હતું,જેના પરિણામે એક એવા જનીનનો વિકાસ થયો જે તેમને પેનિસિલિન દવા સામે પ્રતિરોધક બનાવે છે.
પરિણામે,પ્રતિરોધક બેક્ટેરિયા બિન-પ્રતિરોધક (સંવેદનશીલ) બેક્ટેરિયાની તુલનામાં ઝડપથી ગુણાકાર કરે છે,જેનાથી તેમની સંખ્યામાં વધારો થાય છે.
આમ,અન્ય સજીવો પર એક સજીવનો ફાયદો અસ્તિત્વ માટેના સંઘર્ષમાં મદદ કરે છે,જે કુદરતી પસંદગીની પ્રક્રિયાને દર્શાવે છે.

(B) તૃણનાશકો (herbicides) અને કીટનાશકો (pesticides) ના વધુ પડતા ઉપયોગના પરિણામ સ્વરૂપ ખૂબ જ ટૂંકા ગાળામાં પ્રતિરોધક જાતોની પસંદગી થઈ છે.
આ ઘટના સૂક્ષ્મ જીવો સામે પણ સાચી સાબિત થાય છે,જેમના માટે આપણે પ્રતિજૈવિક દ્રવ્યો (antibiotics) અથવા દવાઓનો ઉપયોગ કરીએ છીએ.
પરિણામે,પ્રતિરોધક સજીવો અથવા કોષો ખૂબ જ ઝડપથી એટલે કે સદીઓ પછી નહીં,પરંતુ મહિનાઓ કે વર્ષોમાં દેખાવા લાગ્યા છે.
આ માનવપ્રેરિત ક્રિયાઓ દ્વારા થતા ઉદ્વિકાસના ઉદાહરણો છે,જે એ પણ દર્શાવે છે કે ઉદ્વિકાસ એ પ્રારબ્ધવાદના અર્થમાં કોઈ નિર્દેશિત પ્રક્રિયા નથી.
તે પ્રકૃતિમાં તકની ઘટનાઓ અને સજીવોમાં થતા તક આધારિત વિકૃતિઓ (mutations) પર આધારિત એક સ્ટોકેસ્ટિક (stochastic) પ્રક્રિયા છે.

(A) ઉદ્દવિકાસને પ્રક્રિયા અને પ્રક્રિયાનું પરિણામ એમ બંને ગણવામાં આવે છે.
$1$. પ્રક્રિયા તરીકે: તે ઉત્તરોત્તર પેઢીઓ દરમિયાન વસ્તીના જનીનિક બંધારણમાં થતા સતત ફેરફારોને સૂચવે છે,જે કુદરતી પસંદગી,વિકૃતિ,જનીનિક વિચલન અને જનીન પ્રવાહ જેવી પદ્ધતિઓ દ્વારા સંચાલિત થાય છે.
$2$. પરિણામ તરીકે: તે આ સંચિત ફેરફારોના પરિણામને સૂચવે છે,જે ભૌસ્તરીય સમય દરમિયાન સજીવોનું તેમના પર્યાવરણમાં અનુકૂલન અને નવી જાતિઓના ઉદ્દભવ (speciation) તરફ દોરી જાય છે.
આમ,ઉદ્દવિકાસ એ પ્રકૃતિમાં થતી યાદચ્છિક ઘટનાઓ અને સજીવોમાં થતી યાદચ્છિક વિકૃતિઓ પર આધારિત એક સંભવિત પ્રક્રિયા છે.

(N/A) ડાર્વિન વસ્તી પરના થોમસ માલથ્સના કાર્યથી પ્રભાવિત હતા. પ્રાકૃતિક પસંદગી અમુક અવલોકનો પર આધારિત છે જે વાસ્તવિક છે. ઉદાહરણ તરીકે,કુદરતી સ્ત્રોતો મર્યાદિત છે,વસ્તીનું કદ સ્થાયી છે (ઋતુકીય ફેરફારો સિવાય),વસ્તીના સભ્યો બહારથી સમાન દેખાતા હોવા છતાં લક્ષણોમાં ભિન્નતા દર્શાવે છે (હકીકતમાં કોઈ પણ બે વ્યક્તિઓ એકસરખી હોતી નથી),અને આમાંની મોટાભાગની ભિન્નતાઓ વારસાગત હોય છે.
જો આ તથ્યો સાચા હોય અને જો દરેક સજીવ મહત્તમ દરે પ્રજનન કરે,તો સૈદ્ધાંતિક રીતે વસ્તી ઘાતાંકીય રીતે વધશે (જેમ કે બૅક્ટેરિયાની વૃદ્ધિમાં જોવા મળે છે). કારણ કે વસ્તીનું કદ મર્યાદિત છે,તેનો અર્થ એ છે કે સ્ત્રોતો માટે સ્પર્ધા થાય છે. કેટલાક સજીવો અન્યના ભોગે ટકી શક્યા અને વિકાસ પામ્યા,જ્યારે કેટલાક ટકી શક્યા નહીં.
ડાર્વિનની નવીનતા અને તેજસ્વી સૂક્ષ્મદષ્ટિ આ હતી: તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જે ભિન્નતાઓ વારસાગત છે અને જે સજીવને સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ વધુ સારી રીતે કરવામાં મદદ કરે છે (જેથી તેઓ તેમના વસવાટમાં વધુ સારી રીતે અનુકૂલિત થાય છે),તે જ સજીવોને પ્રજનન કરવા અને વધુ સંતતિ ઉત્પન્ન કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. આથી,અનેક પેઢીઓ પછી,આ બચેલા સજીવો વધુ સંતતિ ઉત્પન્ન કરશે અને વસ્તીના લક્ષણોમાં ફેરફાર લાવશે,જેના પરિણામે નવા સ્વરૂપનો ઉદ્દવિકાસ થશે.

(N/A) મેન્ડલે વારસાગમન થઈ શકે તેવા કારકો વિશે જણાવ્યું હતું કે જે સ્વરૂપ પ્રકાર (phenotype) પર અસર કરે છે. ડાર્વિને આ બાબતને કદાચ અવગણી હશે અથવા તેના પર મૌન રહ્યા હશે. $20$ મી સદીના પ્રથમ દસકામાં હ્યુગો-દ-વ્રિસે ઇવનિંગ પ્રાઈમરોઝ (evening primrose) વનસ્પતિ પર કરેલા કાર્યના આધારે વિકૃતિ (mutation) ના વિચારો રજૂ કર્યા,જેનો અર્થ વસ્તીમાં એકાએક આવતું મોટું જુદાપણું છે.
તેમનું માનવું હતું કે ઉદ્દવિકાસ માટે વિકૃતિ જ જવાબદાર છે,નહીં કે ડાર્વિન દ્વારા વર્ણવેલી નાની (વારસાગત) ભિન્નતાઓ. વિકૃતિઓ યાદચ્છિક અને દિશાવિહીન હોય છે,જ્યારે ડાર્વિનની ભિન્નતાઓ નાની અને દિશાસૂચક હોય છે. ડાર્વિન માટે ઉદ્દવિકાસ એક ક્રમબદ્ધ પ્રક્રિયા હતી,જ્યારે દ-વ્રિસના મતે વિકૃતિ જ જાતિનિર્માણનું કારણ છે,જેને તેમણે $Saltation$ (એક પગલામાં થતી મોટી વિકૃતિ) તરીકે ઓળખાવ્યું.

(N/A) $Hardy-Weinberg$ સંતુલનને અસર કરતા પાંચ પરિબળો જાણીતા છે: જનીન સ્થળાંતર અથવા જનીન પ્રવાહ,જનીનિક વિચલન (genetic drift),ઉત્પરિવર્તન,જનીનિક પુનઃસંયોજન અને પ્રાકૃતિક પસંદગી.
જ્યારે વસ્તીનો એક ભાગ નવા સ્થાને સ્થળાંતર કરે છે,ત્યારે મૂળ વસ્તી અને નવી વસ્તી બંનેમાં જનીન આવૃત્તિઓ બદલાય છે.
નવી વસ્તીમાં નવા જનીનો અથવા એલીલ્સ ઉમેરાય છે અને મૂળ વસ્તીમાંથી તે ગુમાવાય છે.
જો આ જનીન સ્થળાંતર વારંવાર થાય,તો તેને જનીન પ્રવાહ કહેવાય છે.
જો એલીલ આવૃત્તિમાં ફેરફાર આકસ્મિક રીતે થાય,તો તેને જનીનિક વિચલન કહેવામાં આવે છે.
કેટલીકવાર,વસ્તીના નવા નમૂનામાં એલીલ આવૃત્તિમાં થતો ફેરફાર એટલો નોંધપાત્ર હોય છે કે તેઓ એક અલગ પ્રજાતિમાં વિકસિત થાય છે.
મૂળ વિચલિત વસ્તી જે આ નવી વસાહત સ્થાપિત કરે છે તેને સ્થાપકો (founders) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,અને આ ઘટનાને $founder \ effect$ (સ્થાપક અસર) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) સૂક્ષ્મ જીવો પરના પ્રયોગો દર્શાવે છે કે,પૂર્વ-અસ્તિત્વ ધરાવતી લાભકારી વિકૃતિઓ જ્યારે પસંદગી પામે છે ત્યારે તેના પરિણામ સ્વરૂપ નવા સ્વરૂપ પ્રકારો (phenotypes) જોવા મળે છે. કેટલીક પેઢીઓ પછી,તે જાતિનિર્માણમાં પરિણમે છે.
પ્રાકૃતિક પસંદગી એ પ્રક્રિયા છે કે જેમાં વારસાગમન થઈ શકે તેવી ભિન્નતાઓ જીવનને ટકાવી રાખવામાં મદદ કરે છે,વધુ પ્રજનનક્ષમ બનાવે છે તથા મોટી સંખ્યામાં સંતતિ પેદા કરવામાં પરિણમે છે. તર્ક આધારિત વિશ્લેષણ સૂચવે છે કે વિકૃતિ,જનીનપ્રવાહ,જનીનિક વિચલન અથવા જનનકોષનિર્માણ દરમિયાન થતા પુનઃસંયોજનને કારણે સર્જાતી ભિન્નતાઓ ભવિષ્યની પેઢીમાં જનીનોની તેમજ વૈકલ્પિક કારકોની આવૃત્તિમાં ફેરફાર લાવે છે.
પ્રાકૃતિક પસંદગી દ્વારા સજીવો પોતાની પ્રજનનિક સફળતા વધારે છે અને નવી વસ્તી તરીકે સ્થાપિત થાય છે. પ્રાકૃતિક પસંદગી ત્રણ પ્રકારના ઉદ્દવિકાસીય ફેરફારો તરફ દોરી જાય છે:
$1$. સ્થિરતાકારી પસંદગી (Stabilizing selection): જેમાં ઘણા વ્યક્તિગત સજીવો સરેરાશ લક્ષણ મૂલ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
$2$. દિશાકીય ફેરફાર (Directional change): જેમાં ઘણા વ્યક્તિગત સજીવો સરેરાશ લક્ષણ મૂલ્ય સિવાયના મૂલ્યો પ્રાપ્ત કરે છે.
$3$. ભંગાણજનક ઉદ્દવિકાસ (Disruptive evolution): જેમાં વિતરણ વક્રના બંને છેડાના લક્ષણોનું મૂલ્ય વધુ સભ્યોમાં જોવા મળે છે.

(N/A) પ્રાકૃતિક પસંદગીવાદ અને ઉપાર્જિત લક્ષણોના વારસા વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:
$1$. પ્રાકૃતિક પસંદગીવાદ (ડાર્વિનવાદ): આ સિદ્ધાંત મુજબ,જે સજીવોમાં અનુકૂળ ભિન્નતાઓ હોય છે,તેઓ તેમના પર્યાવરણમાં વધુ સારી રીતે અનુકૂલિત થાય છે અને તેમના અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની અને પ્રજનન કરવાની શક્યતા વધુ હોય છે. આ ભિન્નતાઓ આનુવંશિક હોય છે અને પેઢી દર પેઢી સંચિત થાય છે.
$2$. ઉપાર્જિત લક્ષણોનો વારસો (લેમાર્કવાદ): આ સિદ્ધાંત સૂચવે છે કે સજીવ દ્વારા તેના જીવનકાળ દરમિયાન અંગોના ઉપયોગ કે બિન-ઉપયોગને કારણે મેળવેલા લક્ષણો આગામી પેઢીમાં ઉતરી આવે છે. આ પરિકલ્પના વૈજ્ઞાનિક રીતે ખોટી સાબિત થઈ છે કારણ કે દૈહિક ફેરફારો વારસામાં મળતા નથી.

(N/A) $(i)$ સોલ્ટેશન: હ્યુગો દ-વ્રિસના મતે,ઉત્ક્રાંતિ મોટા,અચાનક અને વારસાગત વિકૃતિઓને કારણે થાય છે,જેને તેમણે સોલ્ટેશન (એક પગલામાં મોટી વિકૃતિ) તરીકે ઓળખાવ્યું હતું.
$(ii)$ ફાઉન્ડર ઇફેક્ટ (સ્થાપક અસર): જ્યારે કોઈ મોટી વસ્તીમાંથી વ્યક્તિઓનો એક નાનો સમૂહ નવા નિવાસસ્થાનમાં સ્થળાંતર કરે છે અથવા અલગ થઈ જાય છે,ત્યારે નવી વસ્તીમાં જનીન આવૃત્તિઓ મૂળ વસ્તી કરતા અલગ હોય છે. જિનેટિક ડ્રિફ્ટને કારણે થતા આ ફેરફારને ફાઉન્ડર ઇફેક્ટ (સ્થાપક અસર) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) $1$. ભિન્નતા: ભિન્નતા એટલે એક જ જાતિના સજીવો વચ્ચે જોવા મળતા લક્ષણો કે ગુણધર્મોમાં તફાવત. આ ભિન્નતાઓ બાહ્યકાર,દેહધાર્મિક અથવા વર્તણૂક સંબંધિત હોઈ શકે છે. તે લિંગી પ્રજનન દરમિયાન જનીનિક પુનઃસંયોજન,વિકૃતિઓ (mutations) અને પર્યાવરણીય પરિબળોને કારણે ઉદ્ભવે છે. ભિન્નતાઓ ઉત્ક્રાંતિ માટેનો કાચો માલ છે કારણ કે તે પ્રાકૃતિક પસંદગી માટેનો આધાર પૂરો પાડે છે.
$2$. યોગ્યતમની ચિરંજીવિતા: આ ડાર્વિનવાદની પ્રાકૃતિક પસંદગીનો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે. તે દર્શાવે છે કે જે સજીવો તેમના પર્યાવરણમાં વધુ સારી રીતે અનુકૂલિત થાય છે,તેઓ જીવિત રહેવાની અને પ્રજનન કરવાની વધુ શક્યતા ધરાવે છે. અહીં 'યોગ્યતા' (fitness) નો અર્થ માત્ર શારીરિક શક્તિ નથી,પરંતુ પ્રજનન ક્ષમતા છે. જે સજીવો જીવિત રહે છે,તેઓ તેમના ફાયદાકારક લક્ષણોને આવનારી પેઢીમાં ઉતારે છે,જેના પરિણામે સમય જતાં ઉત્ક્રાંતિ થાય છે.

(B) સ્થાપક અસર ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે વસ્તીનો એક નાનો સમૂહ મોટી વસ્તીમાંથી અલગ થઈને નવા નિવાસસ્થાનમાં નવી વસાહત સ્થાપે છે.
આ નાનો સમૂહ (સ્થાપકો) મૂળ વસ્તીની કુલ આનુવંશિક વિવિધતાનો માત્ર એક નાનો ભાગ જ પોતાની સાથે લઈ જાય છે,તેથી નવી વસ્તીમાં એલીલની આવૃત્તિ મૂળ વસ્તી કરતા નોંધપાત્ર રીતે અલગ હોય છે.
સમય જતાં,આ આનુવંશિક વિચલન (Genetic drift) વિવિધતા તરફ દોરી જાય છે અને અંતે નવી જાતિના નિર્માણમાં પરિણમી શકે છે.
આનું એક ઉદાહરણ ગાલાપાગોસ ટાપુઓ પર ડાર્વિન ફિન્ચ પક્ષીઓનો ઉત્ક્રાંતિ છે,જે મુખ્ય ભૂમિ પરથી સ્થળાંતર કરનારા થોડા પક્ષીઓમાંથી ઉતરી આવ્યા હતા.

(N/A) જાતીય પ્રજનન કરતી વસ્તીમાં વિવિધતા અર્ધસૂત્રીભાજન દરમિયાન વ્યતિકરણ (crossing over),જન્યુઓના યાદચ્છિક જોડાણ અને જનીનિક પુનઃસંયોજન જેવી પ્રક્રિયાઓને કારણે ઉદ્ભવે છે.
બાયવેલેન્ટની યાદચ્છિક ગોઠવણી,સંકરણ,મ્યુટાજેન્સ (ઉત્પરિવર્તક) અને જનીનિક ડ્રિફ્ટ જેવા પરિબળો પણ વિવિધતાના સર્જનમાં ફાળો આપે છે,જે મૂળભૂત રીતે યાદચ્છિક અને દિશાવિહીન હોય છે.
જો કે,કુદરતી પસંદગી એક ગાળણી તરીકે કાર્ય કરે છે જ્યાં પર્યાવરણ નક્કી કરે છે કે કઈ વિવિધતાઓ અસ્તિત્વ અને પ્રજનન માટે ફાયદાકારક છે.
પર્યાવરણ ચોક્કસ દબાણ લાવતું હોવાથી,કુદરતી પસંદગી દિશાત્મક હોય છે,જે તે ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં અનુકૂલન વધારતા લક્ષણોની તરફેણ કરે છે.
પરિણામે,સમય જતાં,વસ્તી તેમના પર્યાવરણ સાથે વધુ સારી રીતે અનુકૂલિત થાય છે,જે તેમની એકંદર યોગ્યતા (fitness) વધારે છે.

(N/A) આ વિધાન દર્શાવે છે કે ઉત્ક્રાંતિ અને પ્રાકૃતિક પસંદગી એ મૂળભૂત જૈવિક પદ્ધતિઓમાંથી ઉદ્ભવતી ઘટનાઓ છે.
$1$. સજીવોમાં ઝડપી પ્રજનનની ઉચ્ચ ક્ષમતા હોય છે,જે વસ્તીના કદમાં ઝડપી વધારો તરફ દોરી જાય છે.
$2$. જો કે,ખોરાક,જગ્યા અને નિવસનતંત્રની જગ્યાઓ જેવા પર્યાવરણીય સંસાધનો મર્યાદિત છે.
$3$. આનાથી જીવનની પાયાની જરૂરિયાતો માટે આંતરજાતીય અને અંતઃજાતીય તીવ્ર સ્પર્ધા સર્જાય છે.
$4$. વસ્તીની અંદર,જનીનિક વિકૃતિઓ (mutations),જનીન પ્રવાહ અને લિંગી પ્રજનન દરમિયાન જનીનિક પુનઃસંયોજનને કારણે વ્યક્તિઓમાં ભિન્નતાઓ વિકસે છે.
$5$. આના પરિણામે એક વિષમ વસ્તી બને છે જ્યાં વ્યક્તિઓ પાસે અલગ-અલગ લક્ષણો હોય છે.
$6$. પ્રાકૃતિક પસંદગી આ અસ્તિત્વ ધરાવતી વિષમતા પર કાર્ય કરે છે,જે ફાયદાકારક લક્ષણો ધરાવતી વ્યક્તિઓને પસંદ કરે છે જે તેમની અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની અને પ્રજનન સફળતામાં વધારો કરે છે.
$7$. પેઢીઓ દરમિયાન,આ વ્યક્તિઓના વિભેદક પ્રજનનને કારણે જનીન આવૃત્તિમાં ફેરફાર થાય છે,જે ઉત્ક્રાંતિનો સાર છે.
તેથી,ઉત્ક્રાંતિ અને પ્રાકૃતિક પસંદગી એ સ્વતંત્ર પ્રક્રિયાઓ નથી,પરંતુ તે પ્રજનન,સ્પર્ધા,ભિન્નતા અને વિભેદક અસ્તિત્વના સંચિત પરિણામો છે.

(N/A) $(i)$ જનીન સ્થળાંતર અથવા જનીન પ્રવાહ: આમાં સ્થળાંતર અથવા આગમનનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે વસ્તીનો એક ભાગ બીજી જગ્યાએ અને બીજી વસ્તીમાં સ્થળાંતર કરે છે,ત્યારે મૂળ વસ્તી તેમજ નવી વસ્તીમાં જનીન આવૃત્તિઓ બદલાય છે. નવી વસ્તીમાં નવા જનીનો/એલીલ્સ ઉમેરાય છે અને જૂની વસ્તીમાંથી તે દૂર થાય છે. જો આ જનીન સ્થળાંતર વારંવાર થાય તો તેને જનીન પ્રવાહ કહેવાય છે.
$(ii)$ જનીનિક વિચલન (Genetic drift): જો આ જ ફેરફાર આકસ્મિક રીતે થાય,તો તેને જનીનિક વિચલન કહેવામાં આવે છે. ક્યારેક વસ્તીના નવા નમૂનામાં જનીન આવૃત્તિમાં ફેરફાર એટલો અલગ હોય છે કે તેઓ એક અલગ પ્રજાતિ બની જાય છે. મૂળ વિચલિત વસ્તી સ્થાપક બને છે અને આ અસરને સ્થાપક અસર (Founder effect) કહેવામાં આવે છે.
$(iii)$ ઉત્પરિવર્તન (Mutation): આ જનીનિક દ્રવ્યમાં થતા અચાનક,મોટા,સ્વયંભૂ અને વારસાગત ફેરફારો છે. સૂક્ષ્મજીવોના પ્રયોગો દર્શાવે છે કે અગાઉથી અસ્તિત્વમાં રહેલા ફાયદાકારક ઉત્પરિવર્તનો જ્યારે પસંદ કરવામાં આવે છે,ત્યારે નવા સ્વરૂપ પ્રકારો (phenotypes) જોવા મળે છે. થોડી પેઢીઓ પછી,આના પરિણામે નવી પ્રજાતિનું નિર્માણ (speciation) થાય છે. પ્રાકૃતિક પસંદગી એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં વધુ સારી રીતે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે સક્ષમ વારસાગત ભિન્નતાઓ સજીવોને પ્રજનન કરવા અને વધુ સંખ્યામાં સંતતિ ઉત્પન્ન કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. ઉત્પરિવર્તન જનીન પૂલમાં નવા જનીનો અને એલીલ્સ દાખલ કરે છે.

(N/A) સ્થળાંતર, જેને જનીન પ્રવાહ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેમાં એક વસ્તીમાંથી બીજી વસ્તીમાં વ્યક્તિઓનું સ્થળાંતર સામેલ છે।
જ્યારે વ્યક્તિઓ સ્થળાંતર કરે છે, ત્યારે તેઓ તેમના જનીનો (એલીલ્સ) પોતાની સાથે લઈ જાય છે, જે સ્ત્રોત અને પ્રાપ્તકર્તા બંને વસ્તીમાં જનીન આવૃત્તિઓને બદલે છે।
જો સ્થળાંતર કરનાર વ્યક્તિઓ પાસે એવા લક્ષણો હોય જે નવા સ્થાનના પર્યાવરણ દ્વારા પસંદ કરવામાં આવે છે, તો સ્થળાંતર ફાયદાકારક જનીનોની આવૃત્તિ વધારીને કુદરતી પસંદગીની અસરોને વધારી શકે છે।
તેનાથી વિપરીત, જો સ્થળાંતર કરનાર વ્યક્તિઓ એવા જનીનો રજૂ કરે છે જે ઓછા અનુકૂલિત હોય અથવા વર્તમાન પસંદગીના દબાણનો સામનો કરે, તો સ્થળાંતર અનુકૂલનશીલ વલણની વિરુદ્ધ જનીનિક વિવિધતા રજૂ કરીને પસંદગીની અસરોને ધૂંધળી અથવા અસ્પષ્ટ કરી શકે છે।
સમય જતાં, વારંવાર થતો જનીન પ્રવાહ વસ્તીને અલગ થતા અટકાવી શકે છે અથવા, જો ફેરફાર પૂરતો નોંધપાત્ર હોય, તો તે નવી જાતિના ઉદભવ (speciation) માં ફાળો આપી શકે છે।

(B) 'Survival of the fittest' (યોગ્યતમની ઉત્તરજીવિતા) શબ્દપ્રયોગ કુદરતી પસંદગીની પ્રક્રિયાને દર્શાવે છે. તેનો અર્થ એવો નથી કે જેઓ પહેલેથી જ 'યોગ્ય' છે તેઓ જ જીવે છે. તેના બદલે,તેનો અર્થ એ છે કે જે વ્યક્તિઓ પાસે એવા ફાયદાકારક લક્ષણો હોય છે જે તેમને તેમના ચોક્કસ પર્યાવરણમાં જીવવા અને સફળતાપૂર્વક પ્રજનન કરવામાં મદદ કરે છે,તેમને 'યોગ્ય' ગણવામાં આવે છે. તેથી,યોગ્યતા એ આપેલ પર્યાવરણમાં પ્રજનન સફળતાનું માપદંડ છે,અને જેઓ જીવે છે અને વધુ સંતતિ ઉત્પન્ન કરે છે તેમને જ 'યોગ્ય' તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.

(A) પેપર્ડ મોથ $(Biston \text{ } betularia)$ ની વસ્તીમાં બે પ્રકારો અસ્તિત્વમાં હતા: આછા રંગના (ગ્રે) અને ઘેરા રંગના (મેલેનિક/કાળા).
ઔદ્યોગિકીકરણ પહેલા $(1850)$, આછા રંગના ફુદા વધુ જોવા મળતા હતા કારણ કે તેઓ લાઈકેનથી ઢંકાયેલા વૃક્ષોના થડ સાથે ભળી જતા હતા, જે શિકારીઓ સામે અસરકારક છદ્માવરણ (camouflage) પૂરું પાડતું હતું.
ઘેરા રંગના ફુદા સરળતાથી દેખાઈ જતા હતા અને શિકારીઓ દ્વારા ખાઈ લેવાતા હતા, તેથી તેમની સંખ્યા ખૂબ ઓછી હતી.
ઔદ્યોગિકીકરણ $(1920)$ સાથે, વૃક્ષોના થડ કાળા ધુમાડા (soot) થી ઢંકાઈ ગયા, જેના કારણે લાઈકેન નાશ પામ્યા. આનાથી ઘેરા રંગના ફુદાને વધુ સારું છદ્માવરણ મળ્યું, જેના પરિણામે તેમની વસ્તીમાં વધારો થયો.
જો ઉદ્યોગો દૂર કરવામાં આવ્યા હોત, તો પર્યાવરણ ધીમે ધીમે તેની પૂર્વ-ઔદ્યોગિક સ્થિતિમાં પાછું આવ્યું હોત (લાઈકેન ફરીથી ઉગ્યા હોત). પરિણામે, ઘેરા રંગના ફુદાએ તેમનો છદ્માવરણનો લાભ ગુમાવ્યો હોત, તેઓ શિકારીઓને વધુ સ્પષ્ટ દેખાયા હોત અને તેમની વસ્તીમાં ઘટાડો થયો હોત, જ્યારે આછા રંગના ફુદાએ તેમનો પસંદગીયુક્ત લાભ ફરીથી મેળવ્યો હોત.

(N/A) ઉત્ક્રાંતિ વિશેના ડાર્વિનિયન સિદ્ધાંતનો સાર 'કુદરતી પસંદગી' (Natural selection) છે.
$(i)$ ઝડપી ગુણન: સજીવોમાં પ્રજનનની ઉચ્ચ ક્ષમતા હોય છે.
$(ii)$ મર્યાદિત ખોરાક અને જગ્યા: સંસાધનો મર્યાદિત છે,જે સ્પર્ધા તરફ દોરી જાય છે.
$(iii)$ અસ્તિત્વ માટે સંઘર્ષ: સજીવો મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે.
$(iv)$ ભિન્નતાઓ: વસ્તીમાં રહેલા સજીવોમાં ભિન્નતાઓ જોવા મળે છે.
$(v)$ યોગ્યતમનું અસ્તિત્વ: જે સજીવો ફાયદાકારક ભિન્નતાઓ ધરાવે છે,તેઓ જીવિત રહેવાની અને પ્રજનન કરવાની વધુ શક્યતા ધરાવે છે.
$(vi)$ કુદરતી પસંદગી: પ્રકૃતિ એવા સજીવોની પસંદગી કરે છે જે તેમના પર્યાવરણમાં વધુ સારી રીતે અનુકૂલિત હોય છે.
$(vii)$ જાતિ નિર્માણ: સમય જતાં,આ સંચિત ભિન્નતાઓ નવી જાતિઓના નિર્માણ તરફ દોરી જાય છે.
શાખીય ઉતરાધિકાર (Branching descent) અને કુદરતી પસંદગી એ ડાર્વિનના ઉત્ક્રાંતિવાદના બે મુખ્ય ખ્યાલો છે.

(N/A) ભલે મેન્ડેલ (જેમને સામાન્ય રીતે $Genetics$ ના પિતા કહેવામાં આવે છે) એ ફેનોટાઇપને અસર કરતા વારસાગત 'કારકો' વિશે વાત કરી હતી,ડાર્વિને કાં તો આ અવલોકનોને અવગણ્યા અથવા મૌન રહ્યા.
જો ડાર્વિને મેન્ડેલના સિદ્ધાંતોને સમજ્યા હોત,તો તેઓ ભિન્નતાઓના ઉદભવને સમજાવી શક્યા હોત.
ડાર્વિને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભિન્નતાઓ,જે વારસાગત છે અને જે સંસાધનોના ઉપયોગને વધુ સારું બનાવે છે (નિવાસસ્થાન માટે વધુ અનુકૂલિત),તે ફક્ત તે જ સજીવોને પ્રજનન કરવા અને વધુ સંતતિ છોડવા સક્ષમ બનાવે છે.
જોકે $Darwinism$ 'યોગ્યતમની જીવિતતા' ($survival$ $of$ $the$ $fittest$) સમજાવે છે,પરંતુ તે 'યોગ્યતમનું આગમન' ($arrival$ $of$ $the$ $fittest$) સમજાવતું નથી.
તેથી,ડાર્વિન એક પેઢીથી બીજી પેઢીમાં સતત ઉપયોગી ભિન્નતાઓના વારસા માટે કોઈ કણ સ્વરૂપી પદાર્થ સમજાવી શક્યા ન હતા.
પરંતુ મેન્ડેલે સમજાવ્યું કે લક્ષણોનો વારસો કણ સ્વરૂપી છે અને દરેક લક્ષણ કારકોની જોડી (જેને હવે $Alleles$ કહેવાય છે) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
તેથી,જો ડાર્વિન $Mendelism$ થી વાકેફ હોત,તો તેઓ ભિન્નતાઓના ઉદભવ અને તેમના વારસાની પદ્ધતિને સમજાવી શક્યા હોત.

(N/A) કુદરતી પસંદગી એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા ચોક્કસ પર્યાવરણમાં અનુકૂળ લક્ષણો ધરાવતા સજીવો જીવિત રહેવાની અને પ્રજનન કરવાની વધુ શક્યતા ધરાવે છે. તે ઉત્ક્રાંતિની પ્રાથમિક પદ્ધતિ છે,જે પેઢીઓ સુધી વસ્તીના અનુકૂલનને વેગ આપે છે.
કૃત્રિમ પસંદગી (અથવા પસંદગીયુક્ત સંવર્ધન) એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા મનુષ્યો ચોક્કસ ઇચ્છનીય લક્ષણો માટે છોડ અથવા પ્રાણીઓનું ઇરાદાપૂર્વક સંવર્ધન કરે છે. ઉદાહરણોમાં કૂતરા,કબૂતર અથવા વધુ ઉત્પાદન આપતા પશુઓનું સંવર્ધન સામેલ છે.
ઉત્ક્રાંતિ પર કૃત્રિમ પસંદગીની અસરો મહત્વપૂર્ણ છે:
$1$. તે કુદરતી પસંદગીની તુલનામાં બાહ્ય સ્વરૂપના ફેરફારોના દરને વેગ આપે છે.
$2$. તે ટૂંકા ગાળામાં નવી જાતો અથવા નસલોના વિકાસ તરફ દોરી શકે છે.
$3$. તે દર્શાવે છે કે લક્ષણો આનુવંશિક છે અને વસ્તી સમય જતાં બદલાઈ શકે છે,જે ઉત્ક્રાંતિના સિદ્ધાંતો માટે પ્રાયોગિક પુરાવા પૂરા પાડે છે.
$4$. જો કે,તે ઘણીવાર પસંદ કરેલી વસ્તીમાં આનુવંશિક વિવિધતા ઘટાડે છે,જેનાથી તેઓ રોગો અથવા પર્યાવરણીય ફેરફારો માટે વધુ સંવેદનશીલ બને છે.

(N/A) કૃત્રિમ પસંદગી એ સજીવોના સંવર્ધનની એક પ્રક્રિયા છે જેમાં મનુષ્યો ચોક્કસ ઇચ્છનીય લક્ષણો ધરાવતા સજીવોનું પસંદગીયુક્ત સંવર્ધન કરે છે.
કુદરતી પસંદગી એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં જે સજીવો તેમના પર્યાવરણમાં વધુ સારી રીતે અનુકૂલિત થાય છે,તેઓ જીવિત રહે છે અને વધુ સંતતિ ઉત્પન્ન કરે છે.
કૃત્રિમ પસંદગી કુદરતી પસંદગીને અસર કરે છે. કુદરતી પસંદગી પર્યાવરણીય દબાણો જેવા કે શિકારીઓ,આબોહવા અને સંસાધનોની ઉપલબ્ધતા દ્વારા સંચાલિત થાય છે,જ્યારે કૃત્રિમ પસંદગી માનવીય હસ્તક્ષેપ દ્વારા સંચાલિત થાય છે.
ચોક્કસ લક્ષણો પસંદ કરીને,મનુષ્યો વસ્તીના જનીન ભંડોળ (gene pool) માં ફેરફાર કરે છે,જે આનુવંશિક વિવિધતા ઘટાડી શકે છે અને સજીવોને કુદરતી પર્યાવરણીય ફેરફારો સામે ઓછા અનુકૂલિત બનાવી શકે છે,આમ તે કુદરતી પસંદગીની ગતિને પ્રભાવિત કરે છે.