Gujarati

Work Energy Theorem and Conservation of Mechanical Energy Questions in Gujarati

Class 11 Physics · Work, Energy, Power and Collision · Work Energy Theorem and Conservation of Mechanical Energy

204+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 204 questions in Gujarati

101
MediumMCQ
એક સાદું લોલક આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $A$ બિંદુએથી મુક્ત કરવામાં આવે છે. જો $m$ અને $l$ અનુક્રમે લોલકના ગોળાનું દળ અને લંબાઈ દર્શાવતા હોય,તો $B$ બિંદુએ ગતિઊર્જામાં થતો વધારો કેટલો હશે?
Question diagram
A
$\frac{mgl}{2}$
B
$\frac{mgl}{\sqrt{2}}$
C
$\frac{\sqrt{3}}{2} mgl$
D
$\frac{2}{\sqrt{3}} mgl$

Solution

(C) ધારો કે આધાર બિંદુ $O$ છે. લોલકને $A$ બિંદુએથી મુક્ત કરવામાં આવે છે,જ્યાં દોરી સમક્ષિતિજ છે. $O$ થી $A$ નું શિરોલંબ અંતર $0$ છે.
ગોળો $B$ સ્થાન પર જાય છે,જ્યાં દોરી શિરોલંબ સાથે $30^{\circ}$ નો ખૂણો બનાવે છે.
આધાર બિંદુ $O$ થી $B$ નું શિરોલંબ અંતર $h' = l \cos 30^{\circ} = l \frac{\sqrt{3}}{2}$ છે.
$A$ થી $B$ સુધી ગોળા દ્વારા કપાયેલું શિરોલંબ અંતર $h = l - h' = l - l \cos 30^{\circ} = l(1 - \frac{\sqrt{3}}{2})$ છે.
ઊર્જા સંરક્ષણના નિયમ મુજબ,ગતિઊર્જામાં થતો વધારો એ સ્થિતિઊર્જામાં થતા ઘટાડા જેટલો હોય છે.
ગતિઊર્જામાં વધારો $= mgh = mgl(1 - \frac{\sqrt{3}}{2})$.
નોંધ: આપેલા વિકલ્પો જોતા,ગણતરી $mgl \cos 30^{\circ} = \frac{\sqrt{3}}{2} mgl$ મુજબ કરવામાં આવી છે,જે $B$ બિંદુની સંદર્ભ સપાટીથી ઊંચાઈના તફાવતને દર્શાવે છે.
Solution diagram
102
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $m$ દળનો એક નાનો બ્લોક લીસા ટ્રેક પર સરકે છે. જો તે બિંદુ $P$ પર સ્થિર સ્થિતિમાંથી શરૂઆત કરે,તો બિંદુ $Q$ પર બ્લોકનો વેગ કેટલો હશે?
Question diagram
A
$\sqrt{2gR}$
B
$\sqrt{3gR}$
C
$2\sqrt{2gR}$
D
$\sqrt{8gR}$

Solution

(C) યાંત્રિક ઉર્જા સંરક્ષણના નિયમ મુજબ,બિંદુ $P$ પરની કુલ યાંત્રિક ઉર્જા એ બિંદુ $Q$ પરની કુલ યાંત્રિક ઉર્જા જેટલી હોય છે.
બિંદુ $P$ પર કુલ ઉર્જા = $PE_P + KE_P = mg(5R) + 0 = 5mgR$.
બિંદુ $Q$ પર કુલ ઉર્જા = $PE_Q + KE_Q = mgR + \frac{1}{2}mv^2$.
બંનેને સરખાવતા,આપણને મળે છે:
$5mgR = mgR + \frac{1}{2}mv^2$
$4mgR = \frac{1}{2}mv^2$
$8gR = v^2$
$v = \sqrt{8gR} = 2\sqrt{2gR}$.
103
MediumMCQ
$10\, kg$ દળ ધરાવતા પદાર્થને $20\, m$ ઊંચાઈના ટાવર પરથી મુક્ત કરવામાં આવે છે અને $20\, m$ અંતર કાપ્યા પછી પદાર્થ $10\, m/s$ નો વેગ પ્રાપ્ત કરે છે. હવાના અવરોધ દ્વારા પદાર્થ પર થયેલ કાર્ય કેટલું હશે? ................. $J$ ($g = 10\, m/s^2$ લો)
A
$1500$
B
$1800$
C
$-1500$
D
$-1800$

Solution

(C) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,પદાર્થ પર થયેલ કુલ કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
$W_{\text{gravity}} + W_{\text{air}} = \Delta KE$
આપેલ છે:
દળ $m = 10\, kg$,ઊંચાઈ $h = 20\, m$,અંતિમ વેગ $v = 10\, m/s$,પ્રારંભિક વેગ $u = 0\, m/s$,$g = 10\, m/s^2$.
ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા થયેલ કાર્ય $W_{\text{gravity}} = mgh = 10 \times 10 \times 20 = 2000\, J$.
ગતિઊર્જામાં ફેરફાર $\Delta KE = \frac{1}{2}mv^2 - 0 = \frac{1}{2} \times 10 \times (10)^2 = 500\, J$.
આ કિંમતોને કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેયમાં મૂકતા:
$2000 + W_{\text{air}} = 500$
$W_{\text{air}} = 500 - 2000 = -1500\, J$.
આમ,હવાના અવરોધ દ્વારા થયેલ કાર્ય $-1500\, J$ છે.
104
DifficultMCQ
$3\, g$ ના કણ પર એક બળ એવી રીતે લાગે છે કે જેથી કણનું સમયના વિધેય તરીકેનું સ્થાન $x = 3t - 4t^2 + t^3$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $x$ એ $meters$ માં અને $t$ એ $seconds$ માં છે. પ્રથમ $4\, seconds$ દરમિયાન થયેલું કાર્ય ................. $mJ$ છે.
A
$384$
B
$168$
C
$528$
D
$541$

Solution

(C) કણનું સ્થાન $x = 3t - 4t^2 + t^3$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
વેગ $v$ એ સમયની સાપેક્ષે સ્થાનનું વિકલન છે: $v = \frac{dx}{dt} = 3 - 8t + 3t^2$.
$t = 0$ સમયે,પ્રારંભિક વેગ $v_1 = 3 - 8(0) + 3(0)^2 = 3\, m/s$.
$t = 4$ સમયે,અંતિમ વેગ $v_2 = 3 - 8(4) + 3(4)^2 = 3 - 32 + 48 = 19\, m/s$.
કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,થયેલું કાર્ય $W$ એ ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે: $W = \Delta K = \frac{1}{2} m(v_2^2 - v_1^2)$.
આપેલ દળ $m = 3\, g = 3 \times 10^{-3}\, kg$.
$W = \frac{1}{2} \times 3 \times 10^{-3} \times (19^2 - 3^2) = \frac{1}{2} \times 3 \times 10^{-3} \times (361 - 9) = \frac{1}{2} \times 3 \times 10^{-3} \times 352$.
$W = 3 \times 10^{-3} \times 176 = 528 \times 10^{-3}\, J = 528\, mJ$.
105
MediumMCQ
એક કણ $(m = 1 \; kg)$ ઘર્ષણરહિત ટ્રેક $(AOC)$ પર બિંદુ $A$ (ઊંચાઈ $2 \; m$) થી સ્થિર સ્થિતિમાંથી નીચે સરકે છે. $C$ પર પહોંચ્યા પછી,કણ હવામાં પ્રક્ષિપ્ત પદાર્થ તરીકે મુક્તપણે ગતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે. જ્યારે તે તેના સર્વોચ્ચ બિંદુ $P$ (ઊંચાઈ $1 \; m$) પર પહોંચે છે,ત્યારે કણની ગતિઊર્જા ( $J$ માં) કેટલી હશે? (આકૃતિ યોજનાબદ્ધ છે અને માપ મુજબ નથી; $g = 10 \; ms^{-2}$ લો)
Question diagram
A
$8$
B
$10$
C
$15$
D
$13$

Solution

(B) ટ્રેક ઘર્ષણરહિત હોવાથી,કણની કુલ યાંત્રિક ઊર્જા તેની ગતિ દરમિયાન સંરક્ષિત રહે છે.
ધારો કે જમીનના સ્તરે સ્થિતિઊર્જા શૂન્ય છે.
બિંદુ $A$ પર,કણ સ્થિર સ્થિતિમાંથી શરૂ થાય છે,તેથી તેની પ્રારંભિક ગતિઊર્જા $K_A = 0$ અને સ્થિતિઊર્જા $U_A = mgh_A = 1 \times 10 \times 2 = 20 \; J$ છે.
પ્રક્ષિપ્ત ગતિના સર્વોચ્ચ બિંદુ $P$ પર,કણ પાસે હજુ પણ સમક્ષિતિજ વેગનો ઘટક હોય છે. ધારો કે $P$ પર ગતિઊર્જા $K_P$ છે અને સ્થિતિઊર્જા $U_P = mgh_P = 1 \times 10 \times 1 = 10 \; J$ છે.
યાંત્રિક ઊર્જા સંરક્ષણના નિયમ મુજબ:
$K_A + U_A = K_P + U_P$
$0 + 20 = K_P + 10$
$K_P = 20 - 10 = 10 \; J$.
106
MediumMCQ
$0.04\; kg$ દળની એક ગોળી $90\; m/s$ ની ઝડપથી ગતિ કરતી એક ભારે લાકડાના બ્લોકમાં પ્રવેશે છે અને $60\; cm$ અંતર કાપ્યા પછી અટકી જાય છે. બ્લોક દ્વારા ગોળી પર લગાડવામાં આવતું સરેરાશ અવરોધક બળ કેટલું હશે ($; N$ માં)?
A
$270$
B
$135$
C
$540$
D
$675$

Solution

(A) આપેલ છે: ગોળીનું દળ $m = 0.04\; kg$,પ્રારંભિક વેગ $u = 90\; m/s$,અંતિમ વેગ $v = 0\; m/s$,અને અંતર $s = 60\; cm = 0.6\; m$.
ગતિના ત્રીજા સમીકરણ $v^2 = u^2 + 2as$ નો ઉપયોગ કરીને,આપણે પ્રવેગ $a$ શોધી શકીએ છીએ:
$0^2 = (90)^2 + 2 \times a \times 0.6$
$0 = 8100 + 1.2a$
$a = -\frac{8100}{1.2} = -6750\; m/s^2$.
ઋણ નિશાની મંદન (retardation) સૂચવે છે.
ન્યૂટનના ગતિના બીજા નિયમ મુજબ,સરેરાશ અવરોધક બળ $F = m \times |a|$ થાય.
$F = 0.04\; kg \times 6750\; m/s^2 = 270\; N$.
આમ,બ્લોક દ્વારા ગોળી પર લગાડવામાં આવતું સરેરાશ અવરોધક બળ $270\; N$ છે.
107
MediumMCQ
$0.5\; kg$ દળ ધરાવતો એક પદાર્થ $v=a x^{3/2}$ વેગ સાથે સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે,જ્યાં $a=5\; m^{-1/2} s^{-1}$ છે. $x=0$ થી $x=2\; m$ સુધીના સ્થાનાંતર દરમિયાન પરિણામી બળ દ્વારા થયેલું કાર્ય ($J$ માં) કેટલું હશે?
A
$50$
B
$30$
C
$40$
D
$60$

Solution

(A) પદાર્થનું દળ,$m = 0.5\; kg$.
પદાર્થનો વેગ $v = a x^{3/2}$ સમીકરણ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $a = 5\; m^{-1/2} s^{-1}$ છે.
$x = 0$ આગળ પ્રારંભિક વેગ $u = 5(0)^{3/2} = 0\; m/s$.
$x = 2\; m$ આગળ અંતિમ વેગ $v = 5(2)^{3/2} = 5 \times 2\sqrt{2} = 10\sqrt{2}\; m/s$.
કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,થયેલું કાર્ય $W$ એ ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે:
$W = \Delta K = \frac{1}{2} m (v^2 - u^2)$
$W = \frac{1}{2} \times 0.5 \times [(10\sqrt{2})^2 - 0^2]$
$W = 0.25 \times [100 \times 2]$
$W = 0.25 \times 200 = 50\; J$.
108
MediumMCQ
જો વાહનનો વેગ ત્રણ ગણો કરવામાં આવે,તો સ્ટોપિંગ ડિસ્ટન્સ (અટકવાનું અંતર) કેટલું થશે ($d$ માં)?
A
$3$
B
$6$
C
$9$
D
$12$

Solution

(C) વાહનનું સ્ટોપિંગ ડિસ્ટન્સ $s$ કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં બ્રેકિંગ ફોર્સ $F$ દ્વારા કરવામાં આવેલું કાર્ય ગતિ ઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે: $F \cdot s = \frac{1}{2}mv^2$
અહીં બ્રેકિંગ ફોર્સ $F$ અને દળ $m$ અચળ હોવાથી,સ્ટોપિંગ ડિસ્ટન્સ એ વેગના વર્ગના સમપ્રમાણમાં હોય છે: $s \propto v^2$
જો પ્રારંભિક વેગ $v_1 = v$ હોય અને સ્ટોપિંગ ડિસ્ટન્સ $s_1 = d$ હોય,તો નવા વેગ $v_2 = 3v$ માટે નવું સ્ટોપિંગ ડિસ્ટન્સ $s_2$ નીચે મુજબ મળે:
$\frac{s_2}{s_1} = \left(\frac{v_2}{v_1}\right)^2 = \left(\frac{3v}{v}\right)^2 = 3^2 = 9$
તેથી,$s_2 = 9d$.
109
Medium
$\text{કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય સમજાવો.}$

Solution

(N/A) $\text{સુરેખ ગતિ માટે: જો કોઈ પદાર્થ પ્રારંભિક વેગ } u \text{ અને અચળ પ્રવેગ } a \text{ સાથે ગતિ કરતો હોય, તો } s \text{ જેટલા સ્થાનાંતર પછી તે } v \text{ વેગ પ્રાપ્ત કરે છે. ગતિના ત્રીજા સમીકરણ મુજબ, } v^{2} - u^{2} = 2as \text{.}$
$\text{સમીકરણની બંને બાજુએ } \frac{m}{2} \text{ વડે ગુણતા:}$
$\frac{1}{2}mv^{2} - \frac{1}{2}mu^{2} = mas$
$\text{કારણ કે } F = ma, \text{ તેથી:}$
$K_{f} - K_{i} = Fs = W$
$\text{ત્રિ-પરિમાણીય ગતિ માટે:}$
$v^{2} - u^{2} = 2\vec{a} \cdot \vec{d}$
$\text{જ્યાં } v \text{ અંતિમ વેગ છે, } u \text{ પ્રારંભિક વેગ છે, } \vec{a} \text{ અચળ પ્રવેગ છે અને } \vec{d} \text{ સ્થાનાંતર છે.}$
$\text{બંને બાજુએ } \frac{m}{2} \text{ વડે ગુણતા:}$
$\frac{1}{2}mv^{2} - \frac{1}{2}mu^{2} = m\vec{a} \cdot \vec{d}$
$= \vec{F} \cdot \vec{d} = W$
$\text{ડાબી બાજુ પદાર્થની ગતિઊર્જામાં થતો ફેરફાર } (\Delta K) \text{ દર્શાવે છે, જ્યારે જમણી બાજુ બળ દ્વારા થયેલું કાર્ય } (W) \text{ દર્શાવે છે.}$
$\text{તેથી, } \Delta K = W \text{. આ સંબંધને કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.}$
110
EasyMCQ
બળ દ્વારા પદાર્થ પર થયેલ કાર્ય અને પદાર્થ દ્વારા થયેલ કાર્ય વચ્ચે શું તફાવત છે?
A
પદાર્થ પર થયેલ કાર્ય તેની ઉર્જામાં વધારો કરે છે,જ્યારે પદાર્થ દ્વારા થયેલ કાર્ય તેની ઉર્જામાં ઘટાડો કરે છે.
B
પદાર્થ પર થયેલ કાર્ય તેની ઉર્જામાં ઘટાડો કરે છે,જ્યારે પદાર્થ દ્વારા થયેલ કાર્ય તેની ઉર્જામાં વધારો કરે છે.
C
બંને સમાન ભૌતિક પ્રક્રિયા દર્શાવે છે.
D
પદાર્થ પર થયેલ કાર્ય હંમેશા શૂન્ય હોય છે,જ્યારે પદાર્થ દ્વારા થયેલ કાર્ય હંમેશા ધન હોય છે.

Solution

(A) બાહ્ય બળ દ્વારા પદાર્થ પર થયેલ કાર્ય $W = \int \vec{F} \cdot d\vec{r}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. કાર્ય-ઉર્જા પ્રમેય મુજબ,જો પદાર્થ પર કાર્ય કરવામાં આવે,તો ઉર્જા પદાર્થમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે,જેના પરિણામે તેની ગતિ ઉર્જામાં વધારો થાય છે.
તેનાથી વિપરીત,જ્યારે કોઈ પદાર્થ બાહ્ય બળની વિરુદ્ધ કાર્ય કરે છે,ત્યારે તે ઉર્જા ગુમાવે છે,જેના પરિણામે તેની ગતિ ઉર્જામાં ઘટાડો થાય છે.
તેથી,પદાર્થ પર થયેલ કાર્ય તેની ઉર્જામાં વધારો કરે છે અને પદાર્થ દ્વારા થયેલ કાર્ય તેની ઉર્જામાં ઘટાડો કરે છે.
111
Medium
એક પરિમાણમાં પદાર્થ પર લાગતા ચલ બળ માટે કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય તારવો.

Solution

(N/A) ધારો કે $m$ દળ ધરાવતો પદાર્થ $X$-અક્ષ પર ચલ બળ $F(x)$ ની અસર હેઠળ ગતિ કરે છે. પદાર્થની ગતિઊર્જા $K = \frac{1}{2}mv^2$ છે.
સમય $t$ ની સાપેક્ષે $K$ નું વિકલન કરતા:
$\frac{dK}{dt} = \frac{d}{dt} \left( \frac{1}{2}mv^2 \right) = \frac{1}{2}m \cdot 2v \cdot \frac{dv}{dt} = mv \cdot a$
ન્યૂટનના ગતિના બીજા નિયમ $F = ma$ નો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{dK}{dt} = Fv$
વેગ $v = \frac{dx}{dt}$ હોવાથી:
$\frac{dK}{dt} = F \frac{dx}{dt}$
બંને બાજુ $dt$ વડે ગુણતા:
$dK = F dx$
પ્રારંભિક સ્થાન $x_i$ (જ્યાં ગતિઊર્જા $K_i$ છે) થી અંતિમ સ્થાન $x_f$ (જ્યાં ગતિઊર્જા $K_f$ છે) સુધી સંકલન કરતા:
$\int_{K_i}^{K_f} dK = \int_{x_i}^{x_f} F(x) dx$
$K_f - K_i = \int_{x_i}^{x_f} F(x) dx$
ચલ બળ દ્વારા થતું કાર્ય $W = \int_{x_i}^{x_f} F(x) dx$ હોવાથી:
$W = K_f - K_i = \Delta K$
આ ચલ બળ માટેનું કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય છે. તે દર્શાવે છે કે પદાર્થ પર લાગતા પરિણામી બળ દ્વારા થયેલું કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
112
Difficult
કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેયનું મહત્વ જણાવો. શું કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય અદિશ છે કે સદિશ?

Solution

(N/A) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,પદાર્થ પર થયેલું કુલ કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે,જે $W_{net} = \Delta K = K_f - K_i$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
મહત્વ:
$(1)$ જો પદાર્થની ગતિઊર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta K$ શૂન્ય હોય,તો પદાર્થ પર થયેલું કુલ કાર્ય શૂન્ય છે,જેનો અર્થ છે કે તેની ગતિઊર્જા અને ઝડપ અચળ રહે છે. ઉદાહરણ તરીકે,નિયમિત વર્તુળાકાર ગતિમાં કણની ઝડપ અચળ હોય છે અને કુલ કાર્ય શૂન્ય હોય છે.
$(2)$ જો સ્થાનાંતર એ ચોખ્ખા બળ (અથવા તેના ઘટક) ની દિશામાં હોય,તો થયેલું કાર્ય ધન હોય છે,જેનાથી પદાર્થની ગતિઊર્જામાં વધારો થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે,મુક્ત પતન કરતો પદાર્થ.
$(3)$ જો સ્થાનાંતર એ ચોખ્ખા બળ (અથવા તેના ઘટક) ની વિરુદ્ધ દિશામાં હોય,તો થયેલું કાર્ય ઋણ હોય છે,જેનાથી પદાર્થની ગતિઊર્જામાં ઘટાડો થાય છે.
સ્વરૂપ:
કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય એ અદિશ સંબંધ છે કારણ કે કાર્ય $(W)$ અને ગતિઊર્જા $(K)$ બંને અદિશ રાશિઓ છે.
113
MediumMCQ
જો કાર્ય ધન હોય,તો ગતિ ઊર્જા વધે છે કે ઘટે છે?
A
વધે છે
B
ઘટે છે
C
અચળ રહે છે
D
શૂન્ય થાય છે

Solution

(A) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,પદાર્થ પર થયેલું કુલ કાર્ય તેની ગતિ ઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
ગાણિતિક રીતે,$W = \Delta K = K_f - K_i$.
જો થયેલું કાર્ય $(W)$ ધન હોય,તો $\Delta K > 0$ થાય,જેનો અર્થ છે કે $K_f - K_i > 0$ અથવા $K_f > K_i$.
તેથી,પદાર્થની ગતિ ઊર્જામાં વધારો થાય છે.
114
Medium
યાંત્રિક ઉર્જા સંરક્ષણનો સિદ્ધાંત જણાવો અને સાબિત કરો.

Solution

(N/A) યાંત્રિક ઉર્જા સંરક્ષણનો સિદ્ધાંત જણાવે છે કે જો કોઈ તંત્ર પર માત્ર સંરક્ષી બળો (જેમ કે ગુરુત્વાકર્ષણ બળ) કાર્ય કરતા હોય,તો કુલ યાંત્રિક ઉર્જા (ગતિ ઉર્જા $K$ અને સ્થિતિ ઉર્જા $U$ નો સરવાળો) અચળ રહે છે.
સાબિતી:
ધારો કે $m$ દળનો પદાર્થ જમીનથી $h$ ઊંચાઈએથી મુક્ત પતન કરે છે.
$1$. $h$ ઊંચાઈએ (બિંદુ $A$): વેગ $v = 0$. ગતિ ઉર્જા $K = 0$. સ્થિતિ ઉર્જા $U = mgh$. કુલ ઉર્જા $E = K + U = mgh$.
$2$. $A$ થી $x$ અંતર નીચે (બિંદુ $B$): પદાર્થે $x$ અંતર કાપ્યું છે,તેથી તેની ઊંચાઈ $h - x$ છે. $v^2 = u^2 + 2as$ નો ઉપયોગ કરતા,$v^2 = 0 + 2gx = 2gx$. ગતિ ઉર્જા $K = \frac{1}{2}mv^2 = mgx$. સ્થિતિ ઉર્જા $U = mg(h - x)$. કુલ ઉર્જા $E = K + U = mgx + mgh - mgx = mgh$.
$3$. જમીન પર (બિંદુ $C$): પદાર્થે $h$ અંતર કાપ્યું છે. $v^2 = u^2 + 2as$ નો ઉપયોગ કરતા,$v^2 = 0 + 2gh = 2gh$. ગતિ ઉર્જા $K = \frac{1}{2}mv^2 = mgh$. સ્થિતિ ઉર્જા $U = 0$. કુલ ઉર્જા $E = K + U = mgh + 0 = mgh$.
આમ,દરેક બિંદુએ કુલ યાંત્રિક ઉર્જા $mgh$ રહે છે,તેથી સિદ્ધાંત સાબિત થાય છે.
115
Medium
યાંત્રિક ઊર્જાનું સંરક્ષણ દડાના ઉદાહરણ પરથી સમજાવો.

Solution

(N/A) આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $H$ ઊંચાઈના પહાડની ટોચ પરથી $m$ દળના દડાને મુક્ત પતન કરાવતા ઉદ્ભવતી યાંત્રિક ઊર્જાનું સંરક્ષણ નીચે મુજબ છે.
ઊંચાઈઓ $H$,$h$ અને $0$ (જમીન પર) માટે દડાની કુલ યાંત્રિક ઊર્જાઓ $E_H$,$E_h$ અને $E_0$ ના મૂલ્યો આ મુજબ મળે:
$H$ ઊંચાઈએ કુલ યાંત્રિક ઊર્જા,
$E_H = mgH + \frac{1}{2}mv^2$
મહત્તમ ઊંચાઈએ વેગ $v = 0$ હોવાથી,
$\therefore E_H = mgH$
$h$ ઊંચાઈએ કુલ ઊર્જા,
$E_h = \text{સ્થિતિઊર્જા} + \text{ગતિઊર્જા}$
$E_h = mgh + \frac{1}{2}mv_h^2$ (જ્યાં $h$ ઊંચાઈએ દડાનો વેગ $v_h$ છે)
જમીન પર કુલ ઊર્જા,
$E_0 = \frac{1}{2}mv_f^2$
જ્યાં $v_f$ એ જમીન પર અથડાતી વખતે દડાનો અંતિમ વેગ છે.
ઊર્જા સંરક્ષણના નિયમ મુજબ $E_H = E_0$:
$mgH = \frac{1}{2}mv_f^2$
$\therefore v_f = \sqrt{2gH}$
તે જ રીતે,$H$ ઊંચાઈ અને $h$ ઊંચાઈ વચ્ચે યાંત્રિક ઊર્જાના સંરક્ષણ પરથી,
$E_H = E_h$
$mgH = mgh + \frac{1}{2}mv_h^2$
Solution diagram
116
Difficult
સંરક્ષી બળ માટે યાંત્રિક ઉર્જા સંરક્ષણનો સિદ્ધાંત લખો.

Solution

(N/A) યાંત્રિક ઉર્જા સંરક્ષણનો સિદ્ધાંત જણાવે છે કે જો કોઈ તંત્ર પર માત્ર સંરક્ષી બળો જ કાર્ય કરતા હોય, તો તે તંત્રની કુલ યાંત્રિક ઉર્જા અચળ રહે છે.
ગાણિતિક રીતે, કુલ યાંત્રિક ઉર્જા $E$ એ ગતિ ઉર્જા $K$ અને સ્થિતિ ઉર્જા $U$ નો સરવાળો છે.
$E = K + U = \text{અચળ}$.
આનો અર્થ એ છે કે ગતિ ઉર્જામાં થતો કોઈપણ ફેરફાર એ સ્થિતિ ઉર્જામાં થતા ફેરફારના ઋણ મૂલ્ય જેટલો હોય છે:
$\Delta K + \Delta U = 0$ અથવા $\Delta K = -\Delta U$.
117
Medium
$m$ દળ ધરાવતો પદાર્થ $H$ ઊંચાઈ પરથી મુક્ત પતન કરે છે,તો તેની કુલ યાંત્રિક ઊર્જાનું સમીકરણ લખો.

Solution

(N/A) પદાર્થની કુલ યાંત્રિક ઊર્જા $(E)$ એ તેની ગતિઊર્જા $(K)$ અને સ્થિતિઊર્જા $(U)$ નો સરવાળો છે.
$m$ દળ ધરાવતો પદાર્થ જ્યારે $H$ ઊંચાઈ પરથી મુક્ત પતન કરે છે,ત્યારે કોઈપણ ઊંચાઈ $h$ (જ્યાં $0 \le h \le H$) પર તેનો વેગ $v$ એ ગતિના સમીકરણ $v^2 = u^2 + 2g(H-h)$ દ્વારા મળે છે. પદાર્થ સ્થિર સ્થિતિમાંથી મુક્ત થાય છે,તેથી $u = 0$,એટલે કે $v^2 = 2g(H-h)$.
ગતિઊર્જા $K = \frac{1}{2}mv^2 = \frac{1}{2}m(2g(H-h)) = mg(H-h)$ થાય.
ઊંચાઈ $h$ પર સ્થિતિઊર્જા $U = mgh$ થાય.
કુલ યાંત્રિક ઊર્જા $E = K + U = mg(H-h) + mgh = mgH - mgh + mgh = mgH$ થાય.
આમ,કુલ યાંત્રિક ઊર્જાનું સમીકરણ $E = mgH$ છે.
118
Medium
એક પદાર્થ ગુરુત્વાકર્ષી ક્ષેત્રમાં $h$ ઊંચાઈથી મુક્ત પતન કરે છે. નીચેના જોડકાં જોડો:
કોલમ-$I$ કોલમ-$II$
$(1)$ સ્થિતિઊર્જા $=$ ગતિઊર્જા $(a)$ $\frac{2h}{3}$ ઊંચાઈએ
$(2)$ સ્થિતિઊર્જા $= 2 \times$ ગતિઊર્જા $(b)$ દરેક બિંદુએ અચળ
$(c)$ $\frac{h}{2}$ ઊંચાઈએ

Solution

(A) ધારો કે કુલ ઊર્જા $E = mgh$ છે. જમીનથી $y$ ઊંચાઈએ,સ્થિતિઊર્જા $U = mgy$ અને ગતિઊર્જા $K = mg(h-y)$ થાય.
$(1)$ માટે,$U = K \implies mgy = mg(h-y) \implies y = h-y \implies 2y = h \implies y = \frac{h}{2}$. તેથી,$(1) \rightarrow (c)$.
$(2)$ માટે,$U = 2K \implies mgy = 2mg(h-y) \implies y = 2h - 2y \implies 3y = 2h \implies y = \frac{2h}{3}$. તેથી,$(2) \rightarrow (a)$.
આમ,સાચી જોડ $(1)-(c)$ અને $(2)-(a)$ છે.
119
MediumMCQ
એક પદાર્થને $7 \, m/s$ ના પ્રારંભિક વેગથી ઊર્ધ્વદિશામાં ફેંકવામાં આવે છે,તો કેટલી ઊંચાઈએ તેની ગતિ-ઊર્જા તેની પ્રારંભિક ગતિ-ઊર્જા કરતાં અડધી થશે ($, m$ માં)?
A
$1.25$
B
$2.50$
C
$0.625$
D
$5.00$

Solution

(A) ધારો કે $h$ ઊંચાઈએ ગતિ-ઊર્જા પ્રારંભિક ગતિ-ઊર્જા કરતાં અડધી થાય છે.
પ્રારંભિક ગતિ-ઊર્જા $K_0 = \frac{1}{2} m v_0^2$.
$h$ ઊંચાઈએ ગતિ-ઊર્જા $K = \frac{K_0}{2} = \frac{1}{4} m v_0^2$.
કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય અથવા યાંત્રિક ઊર્જા સંરક્ષણના નિયમ મુજબ,ગતિ-ઊર્જામાં થતો ઘટાડો એ સ્થિતિ-ઊર્જામાં થતા વધારા જેટલો હોય છે:
$K_0 - K = mgh$
$\frac{1}{2} m v_0^2 - \frac{1}{4} m v_0^2 = mgh$
$\frac{1}{4} m v_0^2 = mgh$
$h = \frac{v_0^2}{4g}$
અહીં $v_0 = 7 \, m/s$ અને $g = 9.8 \, m/s^2$ આપેલ છે:
$h = \frac{7^2}{4 \times 9.8} = \frac{49}{39.2} = 1.25 \, m$.
120
MediumMCQ
અચળ ઝડપથી ગતિ કરતાં પદાર્થ પર થતું કુલ કાર્ય કેટલું હોય?
A
ધન
B
ઋણ
C
શૂન્ય
D
અનંત

Solution

(C) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,પદાર્થ પર થતું કુલ કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
$W_{net} = \Delta K = K_f - K_i$
અહીં પદાર્થ અચળ ઝડપથી ગતિ કરે છે,તેથી તેની ગતિઊર્જા $K = \frac{1}{2}mv^2$ અચળ રહે છે.
આથી,ગતિઊર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta K = 0$ થાય.
તેથી,પદાર્થ પર થતું કુલ કાર્ય $0 \ J$ છે.
121
MediumMCQ
જો પદાર્થ પર યાંત્રિક કાર્ય કરવામાં આવે,તો તેની ગતિઊર્જા વધે કે ઘટે?
A
વધે
B
ઘટે
C
અચળ રહે
D
શૂન્ય થાય

Solution

(A) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,પદાર્થ પર થયેલું કુલ કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે $(W = \Delta K)$.
જો પદાર્થ પર ધન યાંત્રિક કાર્ય કરવામાં આવે,તો તેની ગતિઊર્જા વધે છે.
જો પદાર્થ પર ઋણ યાંત્રિક કાર્ય કરવામાં આવે,તો તેની ગતિઊર્જા ઘટે છે.
સામાન્ય રીતે,જ્યારે પદાર્થ પર કાર્ય કરવામાં આવે ત્યારે તેની ગતિઊર્જામાં વધારો થાય છે.
122
Medium
અસમાન દળ ધરાવતા બે પદાર્થો સમાન ગતિઊર્જા સાથે એક જ દિશામાં ગતિ કરી રહ્યા છે. બંને પદાર્થો પર સમાન મૂલ્યનું અવરોધક બળ લગાડીને તેમને સ્થિર કરવામાં આવે છે. સ્થિર થતા પહેલા તેમના દ્વારા કાપવામાં આવેલ અંતરની સરખામણી કેવી રીતે થશે?

Solution

(C) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,ગતિઊર્જામાં થતો ફેરફાર એ બળ દ્વારા થયેલા કાર્ય જેટલો હોય છે: $\Delta K = W$.
જ્યારે પદાર્થોને સ્થિર કરવામાં આવે છે,ત્યારે અવરોધક બળ $F$ દ્વારા $d$ અંતર કાપતા થતું કાર્ય $W = F \cdot d$ છે.
આપેલ છે કે બંને પદાર્થો માટે પ્રારંભિક ગતિઊર્જા $K$ સમાન છે અને અંતિમ ગતિઊર્જા $0$ છે,તેથી $\Delta K = K - 0 = K$.
આમ,$K = F \cdot d$,જે સૂચવે છે કે $d = K / F$.
કારણ કે ગતિઊર્જા $K$ અને અવરોધક બળ $F$ બંને પદાર્થો માટે સમાન છે,તેથી સ્થિર થતા પહેલા તેમના દ્વારા કાપવામાં આવેલ અંતર $d$ સમાન હશે.
123
Difficult
હિલિયમથી ભરેલો ફુગ્ગો ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધ ઉપર જાય છે,જેથી તેની સ્થિતિ ઊર્જામાં વધારો થાય છે. જેમ જેમ ફુગ્ગો ઉપર જાય છે તેમ તેની ઝડપ પણ વધે છે. તમે આને યાંત્રિક ઊર્જા સંરક્ષણના નિયમ સાથે કેવી રીતે સુસંગત કરશો? તમે હવાના સ્નિગ્ધ ઘર્ષણને અવગણી શકો છો અને ધારી શકો છો કે હવાની ઘનતા અચળ છે.

Solution

(N/A) માત્ર ફુગ્ગાની યાંત્રિક ઊર્જાનું સંરક્ષણ થતું નથી કારણ કે તેના પર બાહ્ય ઉત્પ્લાવક બળ કાર્ય કરે છે. ઉત્પ્લાવક બળ દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય ફુગ્ગાની કુલ યાંત્રિક ઊર્જા (ગતિ ઊર્જા + સ્થિતિ ઊર્જા) માં વધારા માટે જવાબદાર છે.
ધારો કે $m$ એ ફુગ્ગાનું દળ છે,$V$ તેનું કદ છે,$\rho_{He}$ હિલિયમની ઘનતા છે,અને $\rho_{air}$ હવાની ઘનતા છે.
ફુગ્ગા પર લાગતું ચોખ્ખું ઉપરની તરફનું બળ $F_{net} = V(\rho_{air} - \rho_{He})g - mg = ma$ છે.
જ્યારે ફુગ્ગો $h$ ઊંચાઈ સુધી ઉપર જાય છે,ત્યારે ઉત્પ્લાવક બળ દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય $W_b = V \rho_{air} g h$ છે.
યાંત્રિક ઊર્જામાં ફેરફાર $\Delta E = \Delta K + \Delta U = \frac{1}{2}mv^2 + mgh$ છે.
કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેયનો ઉપયોગ કરતા,ચોખ્ખા બળ દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય ગતિ ઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે: $W_{net} = [V(\rho_{air} - \rho_{He})g - mg]h = \frac{1}{2}mv^2$.
આને ફરીથી ગોઠવતા,આપણને $V \rho_{air} g h = \frac{1}{2}mv^2 + mgh$ મળે છે.
આ દર્શાવે છે કે ઉત્પ્લાવક બળ દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય $(V \rho_{air} g h)$ એ ફુગ્ગાની કુલ યાંત્રિક ઊર્જામાં થયેલા વધારા જેટલું જ છે.
124
Difficult
નીચેના વાક્યને સુધારો: 'System cannot possess mechanical energy but possesses work.'

Solution

(N/A) સાચું વિધાન આ મુજબ છે: 'તંત્ર (System) યાંત્રિક ઉર્જા ધરાવી શકે છે પરંતુ કાર્ય (Work) ધરાવી શકતું નથી.'
સમજૂતી:
$1$. ઉર્જા એ અવસ્થા વિધેય (State function) છે,જેનો અર્થ છે કે તે તંત્રની અવસ્થાનો ગુણધર્મ છે. તેથી,તંત્ર આંતરિક ઉર્જા અથવા યાંત્રિક ઉર્જા ધરાવી શકે છે.
$2$. કાર્ય એ પથ વિધેય (Path function) છે,અવસ્થા વિધેય નથી. તે તંત્રની સીમા પર બળ દ્વારા અંતર કાપતી વખતે થતા ઉર્જાના સ્થાનાંતરને દર્શાવે છે. તંત્ર કાર્ય 'ધરાવતું' નથી; તે કાર્ય કરે છે અથવા તેના પર કાર્ય થાય છે.
125
MediumMCQ
$0.15 \, kg$ દળ ધરાવતા ક્રિકેટના દડાને બોલિંગ મશીન દ્વારા શિરોલંબ ઉપરની તરફ ફેંકવામાં આવે છે,જેથી તે મશીન છોડ્યા પછી $20 \, m$ ની મહત્તમ ઊંચાઈ સુધી પહોંચે છે. જો દડાને ધકેલતો ભાગ દડા પર અચળ બળ $F$ લગાડે છે અને દડાને લોન્ચ કરતી વખતે $0.2 \, m$ નું અંતર કાપે છે,તો $F$ નું મૂલ્ય ($N$ માં) કેટલું હશે? $(g = 10 \, m/s^2)$.
A
$200$
B
$150$
C
$275$
D
$325$

Solution

(B) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,બળ $F$ દ્વારા દડા પર થયેલું કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે,જે મહત્તમ ઊંચાઈએ પ્રાપ્ત કરેલી સ્થિતિઊર્જા જેટલું હોય છે.
મશીન દ્વારા થયેલું કાર્ય,$W = F \times S$,જ્યાં $S = 0.2 \, m$ છે.
મહત્તમ ઊંચાઈએ પ્રાપ્ત કરેલી સ્થિતિઊર્જા,$U = mgh$,જ્યાં $m = 0.15 \, kg$,$g = 10 \, m/s^2$ અને $h = 20 \, m$ છે.
થયેલા કાર્યને સ્થિતિઊર્જા સાથે સરખાવતા: $F \times S = mgh$.
$F \times 0.2 = 0.15 \times 10 \times 20$.
$F \times 0.2 = 30$.
$F = \frac{30}{0.2} = 150 \, N$.
126
MediumMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ,$10 \ kg$ દળનો એક કણ બિંદુ $A$ પર મૂકવામાં આવ્યો છે. જ્યારે કણને તેની જમણી બાજુએ થોડો સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે ગતિ કરવાનું શરૂ કરે છે અને બિંદુ $B$ પર પહોંચે છે. બિંદુ $B$ પર કણની ઝડપ $x \ m/s$ છે. ($g = 10 \ m/s^2$ લો). $x$ નું મૂલ્ય નજીકના પૂર્ણાંકમાં કેટલું થશે?
Question diagram
A
$5$
B
$8$
C
$12$
D
$10$

Solution

(D) યાંત્રિક ઉર્જા સંરક્ષણના નિયમ મુજબ,બિંદુ $A$ પરની કુલ યાંત્રિક ઉર્જા એ બિંદુ $B$ પરની કુલ યાંત્રિક ઉર્જા જેટલી હોય છે.
$E_A = E_B$
$PE_A + KE_A = PE_B + KE_B$
આપેલ છે કે કણ $A$ પર સ્થિર સ્થિતિમાંથી ગતિ શરૂ કરે છે,તેથી $KE_A = 0$.
$mgh_A + 0 = mgh_B + \frac{1}{2}mv^2$
$gh_A = gh_B + \frac{1}{2}v^2$
$v^2 = 2g(h_A - h_B)$
આપેલ કિંમતો મૂકતા: $g = 10 \ m/s^2$,$h_A = 10 \ m$,$h_B = 5 \ m$.
$v^2 = 2 \times 10 \times (10 - 5)$
$v^2 = 20 \times 5 = 100$
$v = \sqrt{100} = 10 \ m/s$
તેથી,$x$ નું મૂલ્ય $10$ છે.
127
DifficultMCQ
$3\, m$ લંબાઈ અને $3\, kg$ દળ ધરાવતી એક સમાન સાંકળ એક લીસી ટેબલ પર એવી રીતે લટકે છે કે તેનો $2\, m$ ભાગ ટેબલ પર છે. જો સાંકળ ટેબલ પરથી સંપૂર્ણપણે સરકી જાય ત્યારે તેની ગતિઊર્જા $k$ જૂલ હોય,તો $k$ નું મૂલ્ય શોધો. ($g = 10\, m/s^2$ લો).
A
$40$
B
$60$
C
$400$
D
$10$

Solution

(A) ધારો કે સાંકળની કુલ લંબાઈ $L = 3\, m$ અને કુલ દળ $M = 3\, kg$ છે. રેખીય દળ ઘનતા $\lambda = M/L = 3/3 = 1\, kg/m$ છે.
શરૂઆતમાં,સાંકળનો $2\, m$ ભાગ ટેબલ પર છે અને $1\, m$ ભાગ લટકે છે. લટકતા ભાગનું દ્રવ્યમાન કેન્દ્ર ટેબલની સપાટીથી $0.5\, m$ નીચે છે. ટેબલની સપાટીને સંદર્ભ સ્તર $(U = 0)$ તરીકે લેતા,પ્રારંભિક સ્થિતિઊર્જા $U_i = -(m_{hanging})g(h_{cm}) = -(1\, kg)(10\, m/s^2)(0.5\, m) = -5\, J$ છે.
પ્રારંભિક ગતિઊર્જા $K_i = 0$ છે.
અંતમાં,જ્યારે સાંકળ સંપૂર્ણપણે સરકી જાય છે,ત્યારે $3\, m$ લંબાઈની આખી સાંકળ ઊભી લટકે છે. તેનું દ્રવ્યમાન કેન્દ્ર ટેબલની સપાટીથી $1.5\, m$ નીચે છે. અંતિમ સ્થિતિઊર્જા $U_f = -(M)g(h_{cm}) = -(3\, kg)(10\, m/s^2)(1.5\, m) = -45\, J$ છે.
યાંત્રિક ઊર્જા સંરક્ષણના નિયમ મુજબ,$K_i + U_i = K_f + U_f$.
$0 + (-5\, J) = K_f + (-45\, J)$.
$K_f = 45 - 5 = 40\, J$.
આમ,$k$ નું મૂલ્ય $40$ છે.
Solution diagram
128
DifficultMCQ
$m$ દળ ધરાવતો એક પદાર્થ $h$ ઊંચાઈ પરથી મુક્ત કરવામાં આવે છે અને તે $0.8 \sqrt{gh}$ જેટલી ઝડપે જમીન પર પહોંચે છે. હવાના ઘર્ષણ દ્વારા થયેલ કાર્યનું મૂલ્ય $.....$ છે.
A
$-0.68 mgh$
B
$mgh$
C
$1.64 mgh$
D
$0.64 mgh$

Solution

(A) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,પદાર્થ પર થયેલ કુલ કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
$W_{total} = \Delta K$
$W_{gravity} + W_{air\ friction} = K_f - K_i$
પદાર્થને મુક્ત કરવામાં આવે છે,તેથી પ્રારંભિક વેગ $u = 0$ છે,એટલે કે $K_i = 0$.
ગુરુત્વાકર્ષણ બળ દ્વારા થયેલ કાર્ય $W_{gravity} = mgh$ છે.
અંતિમ ગતિઊર્જા $K_f = \frac{1}{2} m v^2 = \frac{1}{2} m (0.8 \sqrt{gh})^2$ છે.
$K_f = \frac{1}{2} m (0.64 gh) = 0.32 mgh$.
આ કિંમતોને પ્રમેયમાં મૂકતા:
$mgh + W_{air\ friction} = 0.32 mgh - 0$
$W_{air\ friction} = 0.32 mgh - mgh = -0.68 mgh$.
આમ,હવાના ઘર્ષણ દ્વારા થયેલ કાર્ય $-0.68 mgh$ છે.
129
MediumMCQ
એક લોલકના ગોળાની તેના સૌથી નીચલા સ્થાને ઝડપ $3 \, m/s$ છે. લોલકની લંબાઈ $50 \, cm$ છે. જ્યારે દોરી શિરોલંબ સાથે $60^{\circ}$ નો ખૂણો બનાવે ત્યારે ગોળાની ઝડપ $....... \, m/s$ થશે $(g = 10 \, m/s^2)$.
A
$1$
B
$20$
C
$40$
D
$2$

Solution

(D) ધારો કે ગોળાનું દળ $m$ છે, લોલકની લંબાઈ $l = 0.5 \, m$ છે, અને સૌથી નીચલા બિંદુએ પ્રારંભિક ઝડપ $u = 3 \, m/s$ છે।
સૌથી નીચલા બિંદુ $(A)$ અને જ્યાં દોરી શિરોલંબ સાથે $\theta = 60^{\circ}$ નો ખૂણો બનાવે છે તે બિંદુ $(B)$ વચ્ચે યાંત્રિક ઉર્જા સંરક્ષણનો નિયમ વાપરતા:
$A$ પાસે કુલ ઉર્જા = $B$ પાસે કુલ ઉર્જા
$\frac{1}{2} mu^2 = \frac{1}{2} mv^2 + mgh$
જ્યાં $h$ એ ગોળા દ્વારા પ્રાપ્ત કરેલી શિરોલંબ ઊંચાઈ છે, જે $h = l(1 - \cos \theta)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે।
કિંમતો મૂકતા:
$\frac{1}{2} m(3)^2 = \frac{1}{2} mv^2 + mg(0.5)(1 - \cos 60^{\circ})$
$9 = v^2 + 2(10)(0.5)(1 - 0.5)$
$9 = v^2 + 10(0.5)$
$9 = v^2 + 5$
$v^2 = 4$
$v = 2 \, m/s$.
Solution diagram
130
MediumMCQ
આપેલ આકૃતિમાં, $m$ દળનો બ્લોક બિંદુ $A$ પરથી મુક્ત કરવામાં આવે છે. જ્યારે તે બિંદુ $B$ પર પહોંચે ત્યારે બ્લોકની ગતિઊર્જા માટેનું સૂત્ર ................ છે.
Question diagram
A
$\frac{1}{2} m g y_{0}^{2}$
B
$\frac{1}{2} m g y^{2}$
C
$m g (y - y_{0})$
D
$m g y_{0}$

Solution

(D) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ, પદાર્થ પર લાગતા તમામ બળો દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
અહીં, બ્લોક પર કાર્ય કરતું એકમાત્ર બળ ગુરુત્વાકર્ષણ છે.
ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય $(W_g)$ = ગતિઊર્જામાં ફેરફાર $(\Delta K)$
$W_g = K_B - K_A$
બ્લોકને બિંદુ $A$ પરથી મુક્ત કરવામાં આવતો હોવાથી, તેનો પ્રારંભિક વેગ શૂન્ય છે, તેથી $K_A = 0$.
બિંદુ $A$ થી બિંદુ $B$ સુધી બ્લોકનું શિરોલંબ સ્થાનાંતર $y_0$ છે.
તેથી, ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય $W_g = m g y_0$ થાય.
આ કિંમતોને કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેયમાં મૂકતા:
$m g y_0 = K_B - 0$
$K_B = m g y_0$
131
MediumMCQ
$500 \,g$ દળનો એક કણ $v = b x^{5/2}$ વેગ સાથે સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે. તેના $x = 0$ થી $x = 4 \,m$ સુધીના સ્થાનાંતર દરમિયાન પરિણામી બળ દ્વારા થયેલું કાર્ય ................... $J$ છે. ($b = 0.25 \,m^{-3/2} s^{-1}$ લો)
A
$2$
B
$4$
C
$8$
D
$16$

Solution

(D) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,પરિણામી બળ દ્વારા થયેલું કાર્ય એ ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે: $W = \Delta K.E. = K_f - K_i$.
અહીં દળ $m = 500 \,g = 0.5 \,kg$ અને વેગ $v = b x^{5/2}$ આપેલ છે.
$x_i = 0$ આગળ,$v_i = b(0)^{5/2} = 0$,તેથી $K_i = 0$.
$x_f = 4 \,m$ આગળ,$v_f = b(4)^{5/2} = 0.25 \times (2^2)^{5/2} = 0.25 \times 2^5 = 0.25 \times 32 = 8 \,m/s$.
થયેલું કાર્ય $W = \frac{1}{2} m v_f^2 - 0 = \frac{1}{2} \times 0.5 \times (8)^2$.
$W = 0.25 \times 64 = 16 \,J$.
132
MediumMCQ
$0.5\, kg$ દળ ધરાવતો એક પદાર્થ $v = (3x^2 + 4)\, m/s$ ના વેગ સાથે સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે. $x = 0$ થી $x = 2\, m$ સુધીના સ્થાનાંતર દરમિયાન બળ દ્વારા થયેલું કુલ કાર્ય $.......J$ છે.
A
$64$
B
$60$
C
$120$
D
$128$

Solution

(B) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,થયેલું કુલ કાર્ય એ ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે: $W = \Delta K = K_f - K_i$.
અહીં દળ $m = 0.5\, kg$ અને વેગ $v = (3x^2 + 4)\, m/s$ આપેલ છે.
પ્રારંભિક સ્થાન $x_i = 0\, m$ પર,વેગ $v_i = 3(0)^2 + 4 = 4\, m/s$ થાય.
અંતિમ સ્થાન $x_f = 2\, m$ પર,વેગ $v_f = 3(2)^2 + 4 = 3(4) + 4 = 16\, m/s$ થાય.
ગતિઊર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta K = \frac{1}{2} m (v_f^2 - v_i^2)$ છે.
કિંમતો મૂકતા: $W = \frac{1}{2} \times 0.5 \times (16^2 - 4^2)$.
$W = 0.25 \times (256 - 16) = 0.25 \times 240$.
$W = 60\, J$.
133
DifficultMCQ
$m$ દળનો એક બ્લોક (આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ) જે $E$ ગતિઊર્જા સાથે ગતિ કરે છે,તે સ્પ્રિંગને $25\,cm$ જેટલી દબાવે છે જ્યારે તેની ઝડપ અડધી થઈ જાય છે. વપરાયેલી સ્પ્રિંગનો સ્પ્રિંગ અચળાંક $nE\;N\,m^{-1}$ હોય,તો $n=$
Question diagram
A
$26$
B
$12$
C
$23$
D
$24$

Solution

(D) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,સ્પ્રિંગ બળ દ્વારા થયેલું કાર્ય એ બ્લોકની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
$W_{\text{net}} = K_f - K_i$
આપેલ છે કે પ્રારંભિક ગતિઊર્જા $K_i = E = \frac{1}{2}mv^2$ છે.
જ્યારે ઝડપ અડધી થાય છે,ત્યારે અંતિમ ઝડપ $v' = \frac{v}{2}$ થાય છે.
અંતિમ ગતિઊર્જા $K_f = \frac{1}{2}m(\frac{v}{2})^2 = \frac{1}{4}(\frac{1}{2}mv^2) = \frac{E}{4}$ થાય છે.
સ્પ્રિંગને $x = 25\,cm = 0.25\,m = \frac{1}{4}\,m$ અંતર સુધી દબાવવા માટે સ્પ્રિંગ દ્વારા થયેલું કાર્ય $W = -\frac{1}{2}Kx^2$ છે.
કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય લાગુ પાડતા:
$-\frac{1}{2}Kx^2 = K_f - K_i$
$-\frac{1}{2}K(\frac{1}{4})^2 = \frac{E}{4} - E$
$-\frac{1}{2}K(\frac{1}{16}) = -\frac{3E}{4}$
$\frac{K}{32} = \frac{3E}{4}$
$K = \frac{3E \times 32}{4} = 24E$
આને $nE$ સાથે સરખાવતા,આપણને $n = 24$ મળે છે.
134
MediumMCQ
એક કણ $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતી લીસી અર્ધગોળાકાર સપાટીની ટોચ પરથી સરકે છે,જે સમક્ષિતિજ સપાટી પર સ્થિર છે. જો તે સમક્ષિતિજ સપાટીથી $h$ ઊંચાઈએ અર્ધગોળાથી અલગ થાય,તો કણની ઝડપ કેટલી હશે?
A
$\sqrt{2g(R-h)}$
B
$\sqrt{2g(R+h)}$
C
$\sqrt{2gR}$
D
$\sqrt{2gh}$

Solution

(A) ધારો કે જ્યારે કણ અર્ધગોળાથી અલગ થાય છે ત્યારે તેની ઝડપ $v$ છે.
સપાટી લીસી હોવાથી,કોઈ ઘર્ષણ નથી અને યાંત્રિક ઉર્જાનું સંરક્ષણ થાય છે.
કણ અર્ધગોળાની ટોચ પરથી સ્થિર સ્થિતિમાંથી શરૂઆત કરે છે (સમક્ષિતિજ સપાટીથી $R$ ઊંચાઈ).
ટોચ પર સ્થિતિ ઉર્જા $U_i = mgR$ છે.
$h$ ઊંચાઈ પર સ્થિતિ ઉર્જા $U_f = mgh$ છે.
$h$ ઊંચાઈ પર ગતિ ઉર્જા $K_f = \frac{1}{2}mv^2$ છે.
ઉર્જા સંરક્ષણના નિયમ મુજબ:
$U_i = U_f + K_f$
$mgR = mgh + \frac{1}{2}mv^2$
$mg(R-h) = \frac{1}{2}mv^2$
$v^2 = 2g(R-h)$
$v = \sqrt{2g(R-h)}$
આમ,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.
Solution diagram
135
MediumMCQ
$m$ દળનો એક બ્લોક અચળ ઝડપે ઢળતી સપાટી પર નીચે સરકી રહ્યો છે. કોઈ ચોક્કસ સમયે $t_0$ પર,જમીનથી તેની ઊંચાઈ $h$ છે. બ્લોક અને સપાટી વચ્ચેનો ગતિક ઘર્ષણાંક $\mu$ છે. જો બ્લોક પછીના સમયે $t_g$ પર જમીન પર પહોંચે,તો સમયગાળા $(t_g - t_0)$ માં ઘર્ષણ દ્વારા વ્યય થતી ઉર્જા કેટલી હશે?
Question diagram
A
$\mu m g h$
B
$\mu m g h / \sin \theta$
C
$m g h$
D
$\mu m g h / \cos \theta$

Solution

(C) બ્લોક અચળ ઝડપે ઢળતી સપાટી પર નીચે સરકી રહ્યો હોવાથી,તેનો પ્રવેગ શૂન્ય છે. તેથી,બ્લોક જ્યારે ઊંચાઈ $h$ થી જમીન પર પહોંચે છે ત્યારે તેની ગતિ ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $(\Delta KE)$ શૂન્ય છે.
કાર્ય-ઉર્જા પ્રમેય મુજબ,બ્લોક પર થયેલું કુલ કાર્ય તેની ગતિ ઉર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે:
$W_{\text{total}} = \Delta KE = 0$
કુલ કાર્ય એ ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા થયેલું કાર્ય $(W_{\text{gravity}})$ અને ઘર્ષણ દ્વારા થયેલા કાર્ય $(W_{\text{friction}})$ નો સરવાળો છે:
$W_{\text{gravity}} + W_{\text{friction}} = 0$
બ્લોક $h$ જેટલી ઊર્ધ્વ ઊંચાઈ નીચે ઉતરે ત્યારે ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા થયેલું કાર્ય $W_{\text{gravity}} = mgh$ છે.
આ કિંમત સમીકરણમાં મૂકતા:
$mgh + W_{\text{friction}} = 0$
$W_{\text{friction}} = -mgh$
ઘર્ષણ દ્વારા વ્યય થતી ઉર્જા એ ઘર્ષણ બળ દ્વારા થયેલા કાર્યનું મૂલ્ય છે:
$\text{વ્યય થતી ઉર્જા} = |W_{\text{friction}}| = mgh$.
136
AdvancedMCQ
$M$ દળ ધરાવતી એક વિદ્યાર્થીની $1.5 \,m$ ઊંચી છે અને જ્યારે તે સીધી ઊભી હોય ત્યારે તેનું દ્રવ્યમાન કેન્દ્ર જમીનથી $1 \,m$ ઊંચાઈએ હોય છે. તે ઊભી દિશામાં કૂદકો મારવા માંગે છે. આ માટે,તે તેના ઘૂંટણ વાળે છે જેથી તેનું દ્રવ્યમાન કેન્દ્ર $0.2 \,m$ જેટલું નીચે જાય છે અને પછી તે જમીન પર $F$ જેટલું અચળ બળ લગાડે છે. પરિણામે,તે એવી રીતે કૂદકો મારે છે કે તેના પગની મહત્તમ ઊંચાઈ જમીનથી $0.3 \,m$ થાય છે. તો ગુણોત્તર $F / Mg$ કેટલો હશે ($.5$ માં)?
A
$1$
B
$2$
C
$3$
D
$4$

Solution

(B) ધારો કે દ્રવ્યમાન કેન્દ્રની પ્રારંભિક સ્થિતિ $h_i = 1.0 \,m$ છે.
જ્યારે તે તેના ઘૂંટણ વાળે છે,ત્યારે દ્રવ્યમાન કેન્દ્ર $0.2 \,m$ નીચે જાય છે,તેથી નવી સ્થિતિ $h_{new} = 1.0 - 0.2 = 0.8 \,m$ થાય છે.
તે જમીન પર $d = 0.2 \,m$ અંતર સુધી $F$ જેટલું અચળ બળ લગાડે છે.
મહત્તમ ઊંચાઈએ,પગ જમીનથી $0.3 \,m$ ઉપર હોય છે. જ્યારે તે સીધી ઊભી હોય ત્યારે દ્રવ્યમાન કેન્દ્ર પગથી $1.0 \,m$ ઉપર હોય છે,તેથી દ્રવ્યમાન કેન્દ્રની અંતિમ ઊંચાઈ $h_f = 0.3 + 1.0 = 1.3 \,m$ થાય છે.
બળ લગાવવાનું શરૂ કરે તે સ્થાનથી મહત્તમ ઊંચાઈ સુધી કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય લાગુ પાડતા:
બળ $F$ દ્વારા થયેલ કાર્ય + ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા થયેલ કાર્ય = ગતિઊર્જામાં ફેરફાર.
$F \times 0.2 - Mg(h_f - h_{new}) = 0 - 0$.
$F \times 0.2 - Mg(1.3 - 0.8) = 0$.
$F \times 0.2 = Mg \times 0.5$.
$\frac{F}{Mg} = \frac{0.5}{0.2} = 2.5$.
137
EasyMCQ
$20 \,g$ દળની એક ગોળી $100 \,m/s$ ના પ્રારંભિક વેગ સાથે રાઈફલમાંથી છૂટે છે અને તે જ સ્તરે રહેલા લક્ષ્યને $50 \,m/s$ ની ઝડપે અથડાય છે. હવાનો અવરોધ દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય ......... $J$ હશે.
A
$100$
B
$25$
C
$50$
D
$75$

Solution

(D) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,પદાર્થ પર લાગતા તમામ બળો દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
$W = \Delta K = K_f - K_i$
આપેલ છે:
દળ $m = 20 \,g = 0.02 \,kg$
પ્રારંભિક વેગ $v_i = 100 \,m/s$
અંતિમ વેગ $v_f = 50 \,m/s$
$W = \frac{1}{2} m v_f^2 - \frac{1}{2} m v_i^2 = \frac{1}{2} m (v_f^2 - v_i^2)$
$W = \frac{1}{2} \times 0.02 \times (50^2 - 100^2)$
$W = 0.01 \times (2500 - 10000)$
$W = 0.01 \times (-7500) = -75 \,J$
હવાના અવરોધ દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય $-75 \,J$ છે. પ્રશ્નમાં હવાનો અવરોધ દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્યનું મૂલ્ય પૂછવામાં આવ્યું હોવાથી,આપણે તેનું માન લઈએ છીએ,જે $75 \,J$ છે.
138
MediumMCQ
$w$ વજન ધરાવતા એક પથ્થરને જમીન પરથી $v_0$ જેટલી પ્રારંભિક ઝડપ સાથે હવામાં શિરોલંબ ઉપરની તરફ ફેંકવામાં આવે છે. જો હવાના અવરોધને કારણે $f$ જેટલું અચળ બળ પથ્થરની સમગ્ર ગતિ દરમિયાન લાગતું હોય,તો પથ્થર દ્વારા પ્રાપ્ત કરવામાં આવતી મહત્તમ ઊંચાઈ કેટલી હશે?
A
$h=\frac{v_0^2}{2 g\left(1-\frac{f}{w}\right)}$
B
$h=\frac{v_0^2}{2 g\left(1+\frac{f}{w}\right)}$
C
$h=\frac{v_0^2}{2 g\left(1+\frac{w}{f}\right)}$
D
$h=\frac{v_0^2}{2 g\left(1-\frac{w}{f}\right)}$

Solution

(B) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,પદાર્થ પર થયેલું કુલ કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે: $W_{\text{net}} = \Delta K$.
ઉપરની તરફની ગતિ દરમિયાન,ગુરુત્વાકર્ષણ બળ $(w = mg)$ અને હવાના અવરોધનું બળ $(f)$ બંને નીચેની તરફ લાગે છે,જે ગતિનો વિરોધ કરે છે.
ગુરુત્વાકર્ષણ બળ દ્વારા થયેલું કાર્ય $W_g = -wh = -mgh$ છે.
હવાના અવરોધ દ્વારા થયેલું કાર્ય $W_f = -fh$ છે.
ગતિઊર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta K = K_f - K_i = 0 - \frac{1}{2}mv_0^2$ છે.
પ્રમેય લાગુ પાડતા: $W_g + W_f = \Delta K$.
$-mgh - fh = -\frac{1}{2}mv_0^2$.
$m$ વડે ભાગતા: $-gh - \frac{f}{m}h = -\frac{1}{2}v_0^2$.
$w = mg$ હોવાથી,$m = \frac{w}{g}$ થાય. આ કિંમત અવરોધના પદમાં મૂકતા: $-gh - \frac{fg}{w}h = -\frac{1}{2}v_0^2$.
$h(g + \frac{fg}{w}) = \frac{1}{2}v_0^2$.
$h g (1 + \frac{f}{w}) = \frac{1}{2}v_0^2$.
$h = \frac{v_0^2}{2g(1 + \frac{f}{w})}$.
139
MediumMCQ
$m$ દળ ધરાવતી એક છરી લાકડાના મોટા બ્લોકથી $x$ ઊંચાઈ પર છે. છરીને મુક્ત પતન કરવા દેવામાં આવે છે,તે બ્લોક સાથે અથડાય છે અને $y$ જેટલું અંતર કાપ્યા પછી સ્થિર થઈ જાય છે. છરીને રોકવા માટે લાકડાના બ્લોક દ્વારા કરવામાં આવેલું કાર્ય ............. છે.
A
$m g x$
B
$-m g y$
C
$-m g(x+y)$
D
$m g(x-y)$

Solution

(C) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,પદાર્થ પર થયેલું કુલ કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે: $W_{\text{all}} = \Delta K$.
અહીં,છરી પર લાગતા બળો ગુરુત્વાકર્ષણ અને લાકડાના બ્લોક દ્વારા લાગતું અવરોધક બળ છે. છરી સ્થિર સ્થિતિમાંથી શરૂ થાય છે અને અંતે સ્થિર થઈ જાય છે,તેથી ગતિઊર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta K = 0$ છે.
આમ,$W_{\text{gravity}} + W_{\text{block}} = 0$.
છરીનું કુલ શિરોલંબ સ્થાનાંતર $(x + y)$ છે. તેથી,ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા થયેલું કાર્ય $W_{\text{gravity}} = m g (x + y)$ છે.
આ કિંમત સમીકરણમાં મૂકતા: $m g (x + y) + W_{\text{block}} = 0$.
બ્લોક દ્વારા થયેલા કાર્ય માટે ઉકેલતા: $W_{\text{block}} = -m g (x + y)$.
140
MediumMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $\sqrt{2} \, kg$ દળનો એક બ્લોક ઢળતી સપાટીની ટોચ પરથી મુક્ત કરવામાં આવે છે. જો સ્પ્રિંગનો સ્પ્રિંગ અચળાંક $100 \, N/m$ હોય અને બ્લોક સ્પ્રિંગને $1 \, m$ જેટલી દબાવીને સ્થિર થઈ જતો હોય,તો બ્લોક સ્થિર થાય તે પહેલાં તેણે કાપેલું કુલ અંતર ......... $m$ છે.
Question diagram
A
$1$
B
$1.25$
C
$2.5$
D
$5$

Solution

(D) ધારો કે બ્લોક દ્વારા ઢાળ પર કાપેલું કુલ અંતર $d$ છે.
યાંત્રિક ઉર્જા સંરક્ષણના નિયમ મુજબ,બ્લોકની ગુરુત્વાકર્ષણીય સ્થિતિ ઉર્જામાં થતો ઘટાડો એ સ્પ્રિંગની સ્થિતિસ્થાપક સ્થિતિ ઉર્જામાં થતા વધારા જેટલો હોય છે.
બ્લોક દ્વારા ઢાળ પર કાપેલું કુલ અંતર $d$ છે. બ્લોક દ્વારા કપાયેલી ઉર્ધ્વ ઊંચાઈ $h = d \sin 45^{\circ}$ છે.
બ્લોક સ્પ્રિંગને $x = 1 \, m$ જેટલી દબાવીને સ્થિર થાય છે.
તેથી,પ્રારંભિક સ્થિતિ ઉર્જા $U_i = mgd \sin 45^{\circ}$.
અંતિમ સ્થિતિ ઉર્જા $U_f = \frac{1}{2} k x^2$.
$U_i = U_f$ ને સરખાવતા:
$mgd \sin 45^{\circ} = \frac{1}{2} k x^2$
$(\sqrt{2}) \times 10 \times d \times \frac{1}{\sqrt{2}} = \frac{1}{2} \times 100 \times (1)^2$
$10d = 50$
$d = 5 \, m$.
Solution diagram
141
MediumMCQ
એક બળની અસર હેઠળ,$2 \, kg$ દળ ધરાવતું પદાર્થ એવી રીતે ગતિ કરે છે કે તેનું સ્થાન $x$,સમય $t$ ના વિધેય તરીકે $x = \frac{t^2}{3}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $x$ મીટરમાં અને $t$ સેકન્ડમાં છે. પ્રથમ બે સેકન્ડમાં બળ દ્વારા થયેલું કાર્ય .......... $J$ છે.
A
$1600$
B
$160$
C
$16$
D
$\frac{16}{9}$

Solution

(D) આપેલ છે: દળ $m = 2 \, kg$,સ્થાન $x = \frac{t^2}{3}$.
પ્રથમ,$x$ નું $t$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીને વેગ $v$ શોધો: $v = \frac{dx}{dt} = \frac{d}{dt}(\frac{t^2}{3}) = \frac{2t}{3}$.
$t = 0 \, s$ સમયે,વેગ $v_i = \frac{2(0)}{3} = 0 \, m/s$.
$t = 2 \, s$ સમયે,વેગ $v_f = \frac{2(2)}{3} = \frac{4}{3} \, m/s$.
કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,થયેલું કાર્ય $W$ એ ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે $\Delta K.E. = \frac{1}{2} m v_f^2 - \frac{1}{2} m v_i^2$.
$W = \frac{1}{2} \times 2 \times (\frac{4}{3})^2 - 0 = \frac{16}{9} \, J$.
142
MediumMCQ
$2 \,kg$ દળનો એક કણ $v = a \sqrt{x}$ વેગ સાથે સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે,જ્યાં $a$ અચળાંક છે. કણનું સ્થાનાંતર $x = 0$ થી $x = 4 \,m$ સુધી થાય ત્યારે પરિણામી બળ દ્વારા થયેલું કાર્ય ......... છે.
A
$a^2$
B
$2 a^2$
C
$4 a^2$
D
$\sqrt{2} a^2$

Solution

(C) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,પરિણામી બળ દ્વારા થયેલું કાર્ય એ કણની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
$W = \Delta K = K_f - K_i$
અહીં $v = a \sqrt{x}$ અને દળ $m = 2 \,kg$ આપેલ છે.
$x = 0$ આગળ,$v_i = a \sqrt{0} = 0$.
$x = 4 \,m$ આગળ,$v_f = a \sqrt{4} = 2a$.
પ્રારંભિક ગતિઊર્જા $K_i = \frac{1}{2} m v_i^2 = \frac{1}{2} (2) (0)^2 = 0$.
અંતિમ ગતિઊર્જા $K_f = \frac{1}{2} m v_f^2 = \frac{1}{2} (2) (2a)^2 = 4a^2$.
તેથી,થયેલું કાર્ય $W = 4a^2 - 0 = 4a^2$.
143
EasyMCQ
કણ પર થયેલું કુલ કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે. આ વિધાન ક્યારે લાગુ પડે છે?
A
હંમેશા
B
માત્ર ત્યારે જ જો તેના પર સંરક્ષી બળો કાર્યરત હોય
C
માત્ર જડત્વીય નિર્દેશ ફ્રેમમાં
D
માત્ર ત્યારે જ જ્યારે આભાસી બળો ગેરહાજર હોય

Solution

(A) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,કણ પર લાગતા તમામ બળો (સંરક્ષી,અસંરક્ષી,આંતરિક અને બાહ્ય) દ્વારા કરવામાં આવેલું કુલ કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
ગાણિતિક રીતે,$W_{\text{net}} = \Delta K = K_f - K_i$.
આ પ્રમેય ન્યૂટનના ગતિના બીજા નિયમ પરથી તારવવામાં આવ્યું છે અને તે તમામ જડત્વીય નિર્દેશ ફ્રેમમાં માન્ય છે. જ્યારે અજડત્વીય ફ્રેમમાં આભાસી બળોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે,ત્યારે પણ તે માન્ય રહે છે.
તેથી,આ વિધાન હંમેશા લાગુ પડે છે.
144
MediumMCQ
એક ખાલી બસને સીધા રસ્તા પર બ્રેક લગાવીને $x$ અંતર કાપ્યા પછી રોકી શકાય છે. ધારો કે મુસાફરો તેના વજનના $50 \%$ જેટલો ભાર ઉમેરે છે અને બ્રેકિંગ ફોર્સ બદલાતું નથી,તો બ્રેક લગાવ્યા પછી બસ કેટલે દૂર જશે? (બંને કિસ્સામાં બસનો વેગ સમાન છે.)
A
$x$
B
$1.5 x$
C
$2 x$
D
$2.5 x$

Solution

(B) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,બ્રેકિંગ ફોર્સ દ્વારા કરવામાં આવેલ કાર્ય એ બસની ગતિ ઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
$m$ દળ ધરાવતી ખાલી બસ માટે:
$W = F \cdot x = \frac{1}{2} m v^2$ --- (સમીકરણ $1$)
ભારિત બસ માટે,નવું દળ $m' = m + 0.5 m = 1.5 m$ છે. ધારો કે નવું રોકાણ અંતર $x'$ છે.
$W' = F \cdot x' = \frac{1}{2} (1.5 m) v^2$ --- (સમીકરણ $2$)
સમીકરણ $2$ ને સમીકરણ $1$ વડે ભાગતા:
$\frac{F \cdot x'}{F \cdot x} = \frac{\frac{1}{2} (1.5 m) v^2}{\frac{1}{2} m v^2}$
$\frac{x'}{x} = 1.5$
$x' = 1.5 x$
તેથી,બસ $1.5 x$ જેટલું અંતર કાપશે.
145
DifficultMCQ
એક બંધ વર્તુળાકાર નળી જેની સરેરાશ ત્રિજ્યા $15\,cm$ છે અને તેની અંદરની દીવાલો ખરબચડી છે,તેને શિરોલંબ સમતલમાં રાખવામાં આવી છે. $1\,kg$ દળનો એક બ્લોક નળીની અંદર બરાબર ફિટ થાય છે. જ્યારે બ્લોકને નળીના ઉપરના ભાગમાં દાખલ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેની ઝડપ $22\,m/s$ છે. પાંચ દોલનો પૂર્ણ કર્યા પછી,બ્લોક નળીના નીચેના ભાગમાં અટકી જાય છે. નળી દ્વારા બ્લોક પર થયેલું કાર્ય $......J$ છે. [આપેલ છે $g=10\,m/s^2$]
Question diagram
A
$+564$
B
$-879$
C
$-986$
D
$-245$

Solution

(D) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,બ્લોક પર થયેલું કુલ કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
$W_{\text{total}} = \Delta KE = KE_f - KE_i$
અહીં,$W_{\text{total}} = W_{\text{friction}} + W_{\text{gravity}}$.
બ્લોક ઉપરથી શરૂ થાય છે અને નીચે અટકે છે,તેથી ઊંચાઈમાં ચોખ્ખો ફેરફાર $h = 2r = 2 \times 0.15\,m = 0.3\,m$ છે.
ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા થયેલું કાર્ય $W_g = mg \times h = 1 \times 10 \times 0.3 = 3\,J$ છે.
પ્રારંભિક ગતિઊર્જા $KE_i = \frac{1}{2}mv^2 = \frac{1}{2} \times 1 \times (22)^2 = \frac{484}{2} = 242\,J$ છે.
અંતિમ ગતિઊર્જા $KE_f = 0\,J$ છે (કારણ કે તે અટકી જાય છે).
કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય લાગુ પાડતા:
$W_f + W_g = KE_f - KE_i$
$W_f + 3 = 0 - 242$
$W_f = -242 - 3 = -245\,J$.
તેથી,નળી (ઘર્ષણ) દ્વારા બ્લોક પર થયેલું કાર્ય $-245\,J$ છે.
146
MediumMCQ
એક કાર સ્થિર સ્થિતિમાંથી $u \ m/s$ ના વેગ સુધી પ્રવેગિત થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં વપરાતી ઉર્જા $E \ J$ છે. કારને $u \ m/s$ થી $2u \ m/s$ સુધી પ્રવેગિત કરવા માટે જરૂરી ઉર્જા $nE \ J$ છે. $n$ નું મૂલ્ય ............. છે.
A
$6$
B
$3$
C
$9$
D
$12$

Solution

(B) કાર્ય-ઉર્જા પ્રમેય મુજબ,કરવામાં આવેલ કાર્ય (વપરાતી ઉર્જા) એ ગતિ ઉર્જામાં થયેલા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
પ્રથમ પ્રક્રિયા માટે (સ્થિર સ્થિતિમાંથી $u \ m/s$ સુધી):
$E_1 = \frac{1}{2} m u^2 - 0 = \frac{1}{2} m u^2 = E$
બીજી પ્રક્રિયા માટે ($u \ m/s$ થી $2u \ m/s$ સુધી):
$E_2 = \frac{1}{2} m (2u)^2 - \frac{1}{2} m u^2$
$E_2 = \frac{1}{2} m (4u^2) - \frac{1}{2} m u^2 = 2 m u^2 - 0.5 m u^2 = 1.5 m u^2 = 3 \left( \frac{1}{2} m u^2 \right)$
કારણ કે $E = \frac{1}{2} m u^2$,તેથી $E_2 = 3E$ મળે છે.
આને $nE$ સાથે સરખાવતા,આપણને $n = 3$ મળે છે.
147
DifficultMCQ
એક લોલકનો ગોળો આડી સ્થિતિમાંથી મુક્ત કરવામાં આવે છે. લોલકની લંબાઈ $10 \ m$ છે. જો તે હવાના અવરોધ સામે તેની પ્રારંભિક ઉર્જાના $10 \%$ ગુમાવે છે,તો ગોળો સૌથી નીચા બિંદુએ પહોંચે ત્યારે તેની ઝડપ કેટલી હશે? [$g = 10 \ ms^{-2}$ નો ઉપયોગ કરો]
A
$6 \sqrt{5} \ ms^{-1}$
B
$5 \sqrt{6} \ ms^{-1}$
C
$5 \sqrt{5} \ ms^{-1}$
D
$2 \sqrt{5} \ ms^{-1}$

Solution

(A) આપેલ છે કે,લોલકની લંબાઈ $\ell = 10 \ m$ અને ગુરુત્વપ્રવેગ $g = 10 \ ms^{-2}$ છે.
શરૂઆતમાં,ગોળો આડી સ્થિતિમાં છે,તેથી સૌથી નીચા બિંદુની સાપેક્ષમાં તેની પ્રારંભિક સ્થિતિ ઉર્જા $U_i = mg\ell$ છે.
ગોળાને સ્થિર સ્થિતિમાંથી મુક્ત કરવામાં આવે છે,તેથી તેની પ્રારંભિક ગતિ ઉર્જા $K_i = 0$ છે.
કુલ પ્રારંભિક ઉર્જા $E_i = mg\ell$ છે.
જેમ ગોળો સૌથી નીચા બિંદુ તરફ ગતિ કરે છે,તેમ તે હવાના અવરોધ સામે તેની પ્રારંભિક ઉર્જાના $10 \%$ ગુમાવે છે.
ગુમાવેલી ઉર્જા = $0.10 \times mg\ell$.
સૌથી નીચા બિંદુએ બાકી રહેલી ઉર્જા = $E_f = E_i - 0.10 \times E_i = 0.90 \times mg\ell$.
સૌથી નીચા બિંદુએ,સ્થિતિ ઉર્જા $0$ છે,તેથી બાકી રહેલી તમામ ઉર્જા ગતિ ઉર્જા $K_f = \frac{1}{2}mv^2$ છે.
ઉર્જાને સરખાવતા: $\frac{1}{2}mv^2 = 0.90 \times mg\ell$.
$v^2 = 2 \times 0.90 \times g \times \ell = 1.8 \times 10 \times 10 = 180$.
$v = \sqrt{180} = \sqrt{36 \times 5} = 6\sqrt{5} \ ms^{-1}$.
Solution diagram
148
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ એક કણ ઘર્ષણરહિત ટ્રેક $ABC$ ના બિંદુ $A$ પર મૂકવામાં આવ્યો છે. તેને ધીમેથી જમણી તરફ ધકેલવામાં આવે છે. જ્યારે કણ બિંદુ $B$ પર પહોંચે ત્યારે તેની ઝડપ કેટલી હશે? ($g = 10 \ m/s^2$ લો).
Question diagram
A
$20 \ m/s$
B
$\sqrt{10} \ m/s$
C
$2\sqrt{10} \ m/s$
D
$10 \ m/s$

Solution

(B) ટ્રેક ઘર્ષણરહિત હોવાથી,કણની કુલ યાંત્રિક ઉર્જાનું સંરક્ષણ થાય છે.
બિંદુ $A$ અને $B$ વચ્ચે યાંત્રિક ઉર્જા સંરક્ષણનો નિયમ લાગુ પાડતા:
$KE_A + PE_A = KE_B + PE_B$
અહીં,$KE_A = 0$ (તેને ધીમેથી ધકેલવામાં આવે છે,તેથી પ્રારંભિક વેગ નગણ્ય છે),$PE_A = mgh_A$,$KE_B = \frac{1}{2}mv^2$,અને $PE_B = mgh_B$.
આપેલ છે: $h_A = 1 \ m$,$h_B = 0.5 \ m$,અને $g = 10 \ m/s^2$.
કિંમતો મૂકતા:
$0 + mg(1) = \frac{1}{2}mv^2 + mg(0.5)$
$mg(1 - 0.5) = \frac{1}{2}mv^2$
$mg(0.5) = \frac{1}{2}mv^2$
$g = v^2$
$v = \sqrt{g} = \sqrt{10} \ m/s$.
149
DifficultMCQ
$m$ દળનો એક કણ સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે,જેનો વેગ અંતર સાથે $v = \alpha \sqrt{x}$ સમીકરણ મુજબ વધે છે,જ્યાં $\alpha$ અચળાંક છે. $x = 0$ થી $x = d$ સુધીના સ્થાનાંતર દરમિયાન કણ પર લાગતા તમામ બળો દ્વારા કરવામાં આવેલ કુલ કાર્ય કેટલું હશે?
A
$\frac{m}{2 \alpha^2 d}$
B
$\frac{md}{2 \alpha^2}$
C
$\frac{m \alpha^2 d}{2}$
D
$2 m \alpha^2 d$

Solution

(C) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,તમામ બળો દ્વારા કરવામાં આવેલ કુલ કાર્ય એ કણની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે.
$W = \Delta K = K_f - K_i$
આપેલ વેગનું સમીકરણ $v = \alpha \sqrt{x}$ છે:
$x = 0$ પર,પ્રારંભિક વેગ $v_i = \alpha \sqrt{0} = 0$ છે.
$x = d$ પર,અંતિમ વેગ $v_f = \alpha \sqrt{d}$ છે.
પ્રારંભિક ગતિઊર્જા $K_i = \frac{1}{2} m v_i^2 = \frac{1}{2} m (0)^2 = 0$ છે.
અંતિમ ગતિઊર્જા $K_f = \frac{1}{2} m v_f^2 = \frac{1}{2} m (\alpha \sqrt{d})^2 = \frac{1}{2} m \alpha^2 d$ છે.
તેથી,કરવામાં આવેલ કુલ કાર્ય $W = \frac{1}{2} m \alpha^2 d - 0 = \frac{m \alpha^2 d}{2}$ થશે.
150
AdvancedMCQ
ઊર્ધ્વ સમતલમાં $OP = 3 \ m$ અને $OQ = 4 \ m$ ધરાવતી લંબગોળ આકારની રેલ $PQ$ ધ્યાનમાં લો. $1 \ kg$ દળના બ્લોકને રેલ પર $P$ થી $Q$ સુધી $18 \ N$ ના બળ વડે ખેંચવામાં આવે છે,જે હંમેશા રેખા $PQ$ ને સમાંતર છે (આકૃતિ જુઓ). ઘર્ષણના નુકસાનને અવગણતા,જ્યારે બ્લોક $Q$ પર પહોંચે ત્યારે તેની ગતિઊર્જા $(n \times 10) \ J$ છે. $n$ નું મૂલ્ય શોધો (ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ $g = 10 \ m/s^2$ લો):
Question diagram
A
$4$
B
$5$
C
$6$
D
$7$

Solution

(B) કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,બ્લોક પર થયેલું કુલ કાર્ય તેની ગતિઊર્જામાં થતા ફેરફાર જેટલું હોય છે:
$W_{total} = W_{force} + W_{gravity} = K_f - K_i$
આપેલ છે કે બ્લોક સ્થિર સ્થિતિમાંથી શરૂ થાય છે,તેથી $K_i = 0$. બળ $F = 18 \ N$ એ સ્થાનાંતર સદિશ $\vec{PQ}$ ને સમાંતર લગાડવામાં આવે છે. સ્થાનાંતર $PQ$ ની લંબાઈ પાયથાગોરસના પ્રમેયનો ઉપયોગ કરીને ગણવામાં આવે છે:
$PQ = \sqrt{OP^2 + OQ^2} = \sqrt{3^2 + 4^2} = \sqrt{9 + 16} = 5 \ m$
બળ દ્વારા થયેલું કાર્ય:
$W_{force} = F \times PQ = 18 \ N \times 5 \ m = 90 \ J$
ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા થયેલું કાર્ય:
$W_{gravity} = -mgh = -1 \ kg \times 10 \ m/s^2 \times 4 \ m = -40 \ J$
તેથી,અંતિમ ગતિઊર્જા $K_f$ છે:
$K_f = 90 \ J - 40 \ J = 50 \ J$
આપણને $K_f = (n \times 10) \ J$ આપેલ છે,તેથી:
$n \times 10 = 50 \implies n = 5$

Work, Energy, Power and Collision — Work Energy Theorem and Conservation of Mechanical Energy · Frequently Asked Questions

1Are these Work, Energy, Power and Collision questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Work, Energy, Power and Collision Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.