Gujarati

Motion of Charge particle in Electric filed Questions in Gujarati

Class 12 Physics · Electric Charges and Fields · Motion of Charge particle in Electric filed

208+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 208 questions in Gujarati

101
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ એક ઇલેક્ટ્રોનને નીચેની પ્લેટ $A$ પરથી મુક્ત કરવામાં આવે છે $(E = 10^4 \, N/C)$. જ્યારે ઇલેક્ટ્રોન પ્લેટ $B$ પર પહોંચે ત્યારે તેનો વેગ આશરે કેટલો હશે?
Question diagram
A
$0.85 \times 10^7 \, m/s$
B
$1.0 \times 10^7 \, m/s$
C
$1.25 \times 10^7 \, m/s$
D
$1.65 \times 10^7 \, m/s$

Solution

(A) ઇલેક્ટ્રોન પર લાગતું બળ $F = eE$ છે,જ્યાં $e$ એ ઇલેક્ટ્રોનનો વિદ્યુતભાર છે અને $E$ એ વિદ્યુતક્ષેત્ર છે.
ઇલેક્ટ્રોનનો પ્રવેગ $a = \frac{F}{m} = \frac{eE}{m}$ છે,જ્યાં $m$ એ ઇલેક્ટ્રોનનું દળ છે.
ગતિના સમીકરણ $v^2 - u^2 = 2aS$ નો ઉપયોગ કરતા,જ્યાં $u = 0$ (પ્રારંભિક વેગ),$S = 2 \, cm = 2 \times 10^{-2} \, m$ (પ્લેટો વચ્ચેનું અંતર),અને $a = \frac{eE}{m}$:
$v^2 = 2 \left( \frac{e}{m} \right) E S$
અહીં $\frac{e}{m} = 1.76 \times 10^{11} \, C/kg$,$E = 10^4 \, N/C$,અને $S = 2 \times 10^{-2} \, m$ આપેલ છે:
$v^2 = 2 \times (1.76 \times 10^{11}) \times 10^4 \times (2 \times 10^{-2})$
$v^2 = 7.04 \times 10^{13} = 70.4 \times 10^{12}$
$v = \sqrt{70.4} \times 10^6 \approx 8.39 \times 10^6 \, m/s = 0.839 \times 10^7 \, m/s$.
નજીકના વિકલ્પને ધ્યાનમાં લેતા,વેગ આશરે $0.85 \times 10^7 \, m/s$ મળે છે.
Solution diagram
102
EasyMCQ
વિદ્યુતક્ષેત્ર $\vec{E} = E_1\hat{i} + E_2\hat{j}$ માં વિદ્યુતભાર $Q$ ને સ્થાનાંતર $\vec{r} = a\hat{i} + b\hat{j}$ આપવામાં આવે છે. તો થયેલું કાર્ય કેટલું હશે?
A
$Q(E_1a + E_2b)$
B
$Q\sqrt{(E_1a)^2 + (E_2b)^2}$
C
$Q(E_1 + E_2)\sqrt{a^2 + b^2}$
D
$Q\sqrt{E_1^2 + E_2^2}\sqrt{a^2 + b^2}$

Solution

(A) વિદ્યુતભાર $Q$ પર વિદ્યુતબળ $\vec{F}$ દ્વારા સ્થાનાંતર $\vec{r}$ દરમિયાન થતું કાર્ય $W$ એ ડોટ પ્રોડક્ટ દ્વારા આપવામાં આવે છે: $W = \vec{F} \cdot \vec{r}$.
અહીં વિદ્યુતબળ $\vec{F} = Q\vec{E}$ હોવાથી,કાર્ય $W = Q\vec{E} \cdot \vec{r}$ થશે.
આપેલા સદિશોની કિંમત મૂકતા: $W = Q(E_1\hat{i} + E_2\hat{j}) \cdot (a\hat{i} + b\hat{j})$.
ડોટ પ્રોડક્ટના ગુણધર્મ $\hat{i} \cdot \hat{i} = 1$,$\hat{j} \cdot \hat{j} = 1$,અને $\hat{i} \cdot \hat{j} = 0$ નો ઉપયોગ કરતા,આપણને મળે છે: $W = Q(E_1a + E_2b)$.
103
EasyMCQ
એક ઇલેક્ટ્રોનને વિદ્યુતક્ષેત્રની દિશામાં પ્રક્ષિપ્ત કરવામાં આવે છે. ઇલેક્ટ્રોનના પ્રક્ષેપણ પછી તરત જ:
Question diagram
A
ઇલેક્ટ્રોનની ઝડપ ઘટશે
B
ઇલેક્ટ્રોનની ઝડપ વધશે
C
ઝડપમાં કોઈ ફેરફાર થશે નહીં
D
માહિતી અપૂરતી છે

Solution

(A) વિદ્યુતક્ષેત્ર $E$ માં રહેલા વિદ્યુતભાર $q$ પર લાગતું બળ $F = qE$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ઇલેક્ટ્રોન પર ઋણ વિદ્યુતભાર $(q = -e)$ હોવાથી,તેના પર લાગતું બળ $F = -eE$ છે.
આનો અર્થ એ છે કે બળ વિદ્યુતક્ષેત્રની વિરુદ્ધ દિશામાં લાગે છે.
જેમ કે ઇલેક્ટ્રોનને વિદ્યુતક્ષેત્રની દિશામાં પ્રક્ષિપ્ત કરવામાં આવે છે,તેના પર લાગતું બળ તેના વેગની વિરુદ્ધ દિશામાં હોય છે.
આ બળ પ્રતિરોધક બળ તરીકે કાર્ય કરે છે,જેના કારણે ઇલેક્ટ્રોનનો વેગ ઘટે છે.
તેથી,ઇલેક્ટ્રોનની ઝડપ ઘટશે.
104
MediumMCQ
એક બિંદુવત વિદ્યુતભાર $Q$ ને સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર $\vec{E} = E_1 \hat{i} + E_2 \hat{j}$ માં સ્થાન $(a, b)$ પર મૂકવામાં આવે છે. તેને સ્થાન $(c, d)$ પર લઈ જવા માટે થયેલું કાર્ય શોધો.
A
શૂન્ય
B
$Q\{E_1(c - a) + E_2(d - b)\}$
C
$Q\{E_1 ac + E_2 bd\}$
D
$Q\{E_1 c + E_2 d\}$

Solution

(B) વિદ્યુતક્ષેત્ર $\vec{E}$ માં વિદ્યુતભાર $Q$ ને ખસેડવા માટે વિદ્યુતક્ષેત્ર દ્વારા થતું કાર્ય $W = \vec{F} \cdot \Delta\vec{r}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec{F} = Q\vec{E}$ છે.
અહીં વિદ્યુતક્ષેત્ર સમાન હોવાથી,બળ $\vec{F} = Q(E_1 \hat{i} + E_2 \hat{j})$ અચળ રહે છે.
સ્થાનાંતર સદિશ $\Delta\vec{r} = (c - a)\hat{i} + (d - b)\hat{j}$ છે.
તેથી,થયેલું કાર્ય $W = Q(E_1 \hat{i} + E_2 \hat{j}) \cdot ((c - a)\hat{i} + (d - b)\hat{j})$ થશે.
આમ,$W = Q\{E_1(c - a) + E_2(d - b)\}$ મળે છે.
105
MediumMCQ
એક બિંદુ પર વિદ્યુતક્ષેત્ર $\vec E = E_0 \hat i \, V/m$ દ્વારા આપવામાં આવે છે. $+q_0$ વિદ્યુતભાર ધરાવતો એક કણ આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ વર્તુળાકાર માર્ગ પર બિંદુ $A(0, a)$ થી $B(a, 0)$ સુધી ગતિ કરે છે. આ ગતિ દરમિયાન વિદ્યુતક્ષેત્ર દ્વારા થયેલું કાર્ય શોધો.
Question diagram
A
$\sqrt 2 q_0 a E_0$
B
$\frac{q_0 a E_0}{\sqrt 2}$
C
$q_0 a E_0$
D
$2 q_0 E_0 a$

Solution

(C) અચળ વિદ્યુતક્ષેત્ર $\vec E$ દ્વારા $q_0$ વિદ્યુતભાર પર બિંદુ $A$ થી $B$ સુધી ગતિ કરવા માટે થતું કાર્ય $W = \vec F \cdot \vec d$ સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\vec F = q_0 \vec E$ એ વિદ્યુત બળ છે અને $\vec d = \vec{r}_B - \vec{r}_A$ એ સ્થાનાંતર સદિશ છે.
આપેલ વિદ્યુતક્ષેત્ર $\vec E = E_0 \hat i$ અને બિંદુઓ $A(0, a)$ અને $B(a, 0)$ ના યામો પરથી,સ્થાનાંતર સદિશ:
$\vec d = (a - 0) \hat i + (0 - a) \hat j = a \hat i - a \hat j$ થશે.
થયેલું કાર્ય:
$W = (q_0 E_0 \hat i) \cdot (a \hat i - a \hat j)$
$W = q_0 E_0 a (\hat i \cdot \hat i) - q_0 E_0 a (\hat i \cdot \hat j)$
કારણ કે $\hat i \cdot \hat i = 1$ અને $\hat i \cdot \hat j = 0$,તેથી:
$W = q_0 E_0 a (1) - 0 = q_0 E_0 a$.
106
AdvancedMCQ
એક કેથોડ રે ટ્યુબમાં $1.0 \, cm$ અંતરે રહેલી અને $3.0 \, cm$ લાંબી સમાંતર ધાતુની પ્લેટોની જોડી છે. $3 \times 10^7 \, m/s$ ના વેગ સાથે ઇલેક્ટ્રોનનો એક સાંકડો આડો બીમ પ્લેટોની વચ્ચેથી ટ્યુબમાંથી પસાર થાય છે. જ્યારે પ્લેટો વચ્ચે $550 \, V$ નો વિદ્યુતસ્થિતિમાનનો તફાવત જાળવવામાં આવે છે,ત્યારે જોવા મળે છે કે ઇલેક્ટ્રોન બીમ એટલો વિચલિત થાય છે કે તે પ્લેટોમાંથી એકના છેડે અથડાય છે. તો ઇલેક્ટ્રોનનો વિશિષ્ટ વીજભાર $C/kg$ માં કેટલો હશે?
A
$1.8 \times 10^9$
B
$1.8 \times 10^{10}$
C
$1.8 \times 10^{11}$
D
$1.8 \times 10^{12}$

Solution

(C) ધારો કે $l = 3.0 \, cm = 3 \times 10^{-2} \, m$ એ પ્લેટોની લંબાઈ છે અને $d = 1.0 \, cm = 10^{-2} \, m$ એ તેમની વચ્ચેનું અંતર છે.
ઇલેક્ટ્રોન દ્વારા પ્લેટોની લંબાઈ કાપવા માટે લાગતો સમય $t = \frac{l}{v_x}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $v_x = 3 \times 10^7 \, m/s$ છે.
$t = \frac{3 \times 10^{-2} \, m}{3 \times 10^7 \, m/s} = 10^{-9} \, s$.
પ્લેટો વચ્ચેનું વિદ્યુતક્ષેત્ર $E = \frac{V}{d} = \frac{550 \, V}{10^{-2} \, m} = 5.5 \times 10^4 \, V/m$ છે.
ઇલેક્ટ્રોન પર લાગતું બળ $F = eE = ma_y$ છે,તેથી પ્રવેગ $a_y = \frac{eE}{m} = \frac{e}{m} \cdot \frac{V}{d}$ થાય.
ઇલેક્ટ્રોન મધ્યમાંથી પ્રવેશ કરે છે,તેથી પ્લેટની ધાર પર અથડાવા માટે તેણે $y = \frac{d}{2}$ જેટલું ઊભું વિચલન કરવું પડે છે.
ગતિના સમીકરણ $y = \frac{1}{2} a_y t^2$ નો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{d}{2} = \frac{1}{2} \left( \frac{e}{m} \cdot \frac{V}{d} \right) t^2$.
વિશિષ્ટ વીજભાર $\frac{e}{m}$ માટે ફરીથી ગોઠવતા:
$\frac{e}{m} = \frac{d^2}{V t^2} = \frac{(10^{-2})^2}{550 \times (10^{-9})^2} = \frac{10^{-4}}{550 \times 10^{-18}} = \frac{10^{14}}{550} \approx 1.818 \times 10^{11} \, C/kg$.
આમ,વિશિષ્ટ વીજભાર આશરે $1.8 \times 10^{11} \, C/kg$ છે.
Solution diagram
107
MediumMCQ
વિધાન : એક ડ્યુટેરોન અને એક $\alpha -$ કણને વિદ્યુતક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવે છે. જો $F_1$ અને $F_2$ તેમના પર લાગતા બળો હોય અને $a_1$ અને $a_2$ તેમના અનુક્રમે પ્રવેગ હોય,તો $a_1 = a_2$ થાય.
કારણ : વિદ્યુતક્ષેત્રમાં બળો સમાન હશે.
A
જો વિધાન અને કારણ બંને સાચા હોય અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી હોય.
B
જો વિધાન અને કારણ બંને સાચા હોય,પરંતુ કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી ન હોય.
C
જો વિધાન સાચું હોય પરંતુ કારણ ખોટું હોય.
D
જો વિધાન અને કારણ બંને ખોટા હોય.

Solution

(C) ડ્યુટેરોન માટે: વિદ્યુતભાર $q_d = e$,દળ $m_d = 2m_p = 2m$.
$\alpha -$ કણ માટે: વિદ્યુતભાર $q_{\alpha} = 2e$,દળ $m_{\alpha} = 4m_p = 4m$.
વિદ્યુતક્ષેત્ર $E$ માં વિદ્યુતભાર $q$ પર લાગતું બળ $F = qE$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
તેથી,$F_1 = eE$ અને $F_2 = 2eE$. કારણ કે $F_1 \neq F_2$,તેથી કારણ ખોટું છે.
હવે,$a = F/m$ નો ઉપયોગ કરીને પ્રવેગની ગણતરી કરતા:
$a_1 = F_1 / m_d = (eE) / (2m) = eE / 2m$.
$a_2 = F_2 / m_{\alpha} = (2eE) / (4m) = eE / 2m$.
આમ $a_1 = a_2$ હોવાથી,વિધાન સાચું છે.
તેથી,વિધાન સાચું છે પરંતુ કારણ ખોટું છે.
108
MediumMCQ
નીચેની આકૃતિમાં,કયા કણનું $e/m$ મૂલ્ય સૌથી વધુ છે?
Question diagram
A
$A$
B
$B$
C
$C$
D
$D$

Solution

(D) સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર $E$ માં ગતિ કરતા વિદ્યુતભારિત કણનું વિચલન $y$ એ સૂત્ર $y = \frac{E e x^2}{2 m v^2}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $e$ એ વિદ્યુતભાર છે,$m$ એ દળ છે,$v$ એ વેગ છે અને $x$ એ કાપેલું આડું અંતર છે.
જો આપણે ધારી લઈએ કે વિદ્યુતક્ષેત્ર $E$,વેગ $v$ અને અંતર $x$ બધા કણો માટે સમાન છે,તો આપણને $y \propto \frac{e}{m}$ મળે છે.
આનો અર્થ એ છે કે વિચલન $y$ એ વિશિષ્ટ વિદ્યુતભાર ગુણોત્તર $e/m$ ના સીધા પ્રમાણમાં છે.
આકૃતિ જોતા,કણ $A$ ઉપરની દિશામાં મહત્તમ વિચલન દર્શાવે છે અને કણ $D$ નીચેની દિશામાં મહત્તમ વિચલન દર્શાવે છે. વિચલનનું મૂલ્ય $A$ અને $D$ માટે સૌથી વધુ હોવાથી,તેમનો $e/m$ ગુણોત્તર સૌથી વધુ છે. આપેલા વિકલ્પોને ધ્યાનમાં લેતા,$D$ એ આવા પ્રશ્નો માટે પ્રમાણભૂત જવાબ છે જ્યાં નીચે તરફના વિચલનને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.
109
MediumMCQ
$m$ દળ અને $q$ વીજભાર ધરાવતો એક કણ સમાન વિદ્યુતક્ષેત્રમાં સ્થિર સ્થિતિમાંથી મુક્ત કરવામાં આવે છે. જો કણ પર અન્ય કોઈ બળ ન લાગતું હોય,તો તેના દ્વારા કપાયેલ અંતર $x$ પર તેની ઝડપ $v$ નો આધાર નીચેનામાંથી કયા આલેખ દ્વારા યોગ્ય રીતે દર્શાવવામાં આવ્યો છે? (આલેખ યોજનાકીય છે અને માપ પ્રમાણે દોરેલા નથી)
A
Option A
B
Option B
C
Option C
D
Option D

Solution

(C) સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર $E$ માં કણ પર લાગતું બળ $F = qE$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ન્યૂટનના ગતિના બીજા નિયમનો ઉપયોગ કરતા,પ્રવેગ $a = \frac{F}{m} = \frac{qE}{m}$ થાય.
કણ સ્થિર સ્થિતિમાંથી મુક્ત થતો હોવાથી,તેનો પ્રારંભિક વેગ $u = 0$ છે.
ગતિના સમીકરણ $v^{2} = u^{2} + 2ax$ નો ઉપયોગ કરતા,આપણે કિંમતો મૂકીએ:
$v^{2} = 0 + 2 \left( \frac{qE}{m} \right) x$
$v^{2} = \left( \frac{2qE}{m} \right) x$
$v = \sqrt{\frac{2qE}{m}} \sqrt{x}$
આ દર્શાવે છે કે $v \propto \sqrt{x}$ છે.
સંબંધ $v = k \sqrt{x}$ (જ્યાં $k$ અચળાંક છે) માટે $v$ વિરુદ્ધ $x$ નો આલેખ એ $x$-અક્ષની દિશામાં ખુલતો પરવલય છે,જે આલેખ $C$ ને અનુરૂપ છે.
Solution diagram
110
Medium
એક ઇલેક્ટ્રોન $2.0 \times 10^{4} \; N C^{-1}$ ના મૂલ્યના સમાન વિદ્યુતક્ષેત્રમાં $1.5 \; cm$ જેટલું અંતર કાપે છે [આકૃતિ $(a)$]. વિદ્યુતક્ષેત્રનું મૂલ્ય અચળ રાખીને તેની દિશા ઉલટાવવામાં આવે છે અને પ્રોટોન તેટલું જ અંતર કાપે છે [આકૃતિ $(b)$]. દરેક કિસ્સામાં પડવા માટેનો સમય ગણો. આ પરિસ્થિતિની 'ગુરુત્વાકર્ષણ હેઠળ મુક્ત પતન' સાથે સરખામણી કરો.
Question diagram

Solution

(N/A) આકૃતિ $(a)$ માં,ક્ષેત્ર ઉપરની તરફ છે,તેથી ઋણ વીજભારિત ઇલેક્ટ્રોન $eE$ મૂલ્યનું નીચેની તરફ બળ અનુભવે છે,જ્યાં $E$ એ વિદ્યુતક્ષેત્રનું મૂલ્ય છે. ઇલેક્ટ્રોનનો પ્રવેગ $a_{e} = eE / m_{e}$ છે,જ્યાં $m_{e}$ એ ઇલેક્ટ્રોનનું દળ છે.
સ્થિર સ્થિતિમાંથી શરૂ કરીને,ઇલેક્ટ્રોન દ્વારા $h$ અંતર કાપવા માટે જરૂરી સમય $t_{e} = \sqrt{\frac{2h}{a_{e}}} = \sqrt{\frac{2hm_{e}}{eE}}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$e = 1.6 \times 10^{-19} \; C$,$m_{e} = 9.11 \times 10^{-31} \; kg$,$E = 2.0 \times 10^{4} \; N C^{-1}$,અને $h = 1.5 \times 10^{-2} \; m$ માટે,આપણને $t_{e} \approx 2.9 \times 10^{-9} \; s$ મળે છે.
આકૃતિ $(b)$ માં,ક્ષેત્ર નીચેની તરફ છે,અને ધન વીજભારિત પ્રોટોન $eE$ મૂલ્યનું નીચેની તરફ બળ અનુભવે છે. પ્રોટોનનો પ્રવેગ $a_{p} = eE / m_{p}$ છે,જ્યાં $m_{p} = 1.67 \times 10^{-27} \; kg$ એ પ્રોટોનનું દળ છે.
પ્રોટોન માટે પતનનો સમય $t_{p} = \sqrt{\frac{2h}{a_{p}}} = \sqrt{\frac{2hm_{p}}{eE}} \approx 1.3 \times 10^{-7} \; s$ છે.
આમ,ભારે કણ (પ્રોટોન) સમાન અંતર કાપવા માટે વધુ સમય લે છે. આ 'ગુરુત્વાકર્ષણ હેઠળ મુક્ત પતન' ની પરિસ્થિતિથી મૂળભૂત રીતે વિપરીત છે જ્યાં પતનનો સમય પદાર્થના દળથી સ્વતંત્ર હોય છે. નોંધો કે આ ઉદાહરણમાં આપણે ગુરુત્વાકર્ષણના કારણે પ્રવેગને અવગણ્યો છે. પ્રોટોનનો પ્રવેગ $a_{p} = \frac{eE}{m_{p}} = \frac{(1.6 \times 10^{-19} \; C) \times (2.0 \times 10^{4} \; N C^{-1})}{1.67 \times 10^{-27} \; kg} \approx 1.9 \times 10^{12} \; m s^{-2}$ છે,જે $g = 9.8 \; m s^{-2}$ ની સરખામણીમાં ખૂબ જ વધારે છે. તેથી,ગુરુત્વાકર્ષણની અસરને અવગણી શકાય છે.
111
Easy
આકૃતિ એક સમાન સ્થિર વિદ્યુત ક્ષેત્રમાં ત્રણ વિદ્યુતભારીત કણોના માર્ગ દર્શાવે છે. ત્રણેય વિદ્યુતભારોની સંજ્ઞાઓ જણાવો. કયા કણનો વિદ્યુતભાર અને દળનો ગુણોત્તર સૌથી વધુ છે?
Question diagram

Solution

(N/A) વિરુદ્ધ વિદ્યુતભારો એકબીજાને આકર્ષે છે અને સમાન વિદ્યુતભારો એકબીજાને અપાકર્ષે છે.
તે જોઈ શકાય છે કે કણ $1$ અને $2$ બંને ધન વિદ્યુતભારીત પ્લેટ તરફ ગતિ કરે છે અને ઋણ વિદ્યુતભારીત પ્લેટથી દૂર અપાકર્ષાય છે.
તેથી,આ બંને કણો ઋણ વિદ્યુતભારીત છે.
તે પણ જોઈ શકાય છે કે કણ $3$ ઋણ વિદ્યુતભારીત પ્લેટ તરફ ગતિ કરે છે અને ધન વિદ્યુતભારીત પ્લેટથી દૂર અપાકર્ષાય છે.
તેથી,કણ $3$ ધન વિદ્યુતભારીત છે.
સમાન વિદ્યુત ક્ષેત્ર $E$ માં $x$ જેટલું આડું અંતર કાપ્યા પછી વિદ્યુતભારીત કણનું વિચલન $y = \frac{qEx^2}{2mv^2}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $q$ એ વિદ્યુતભાર છે,$m$ એ દળ છે,અને $v$ એ પ્રારંભિક વેગ છે.
આપેલ વેગ અને આડા અંતર માટે,વિચલન $y$ એ વિદ્યુતભાર અને દળના ગુણોત્તર $(q/m)$ ના સીધા પ્રમાણમાં હોય છે.
કણ $3$ મહત્તમ વિચલન દર્શાવે છે,તેથી તેનો વિદ્યુતભાર અને દળનો ગુણોત્તર સૌથી વધુ છે.
112
Medium
$m$ દળ અને $(-q)$ વીજભાર ધરાવતો એક કણ બે વીજભારિત પ્લેટો વચ્ચેના વિસ્તારમાં દાખલ થાય છે,જે શરૂઆતમાં $x$-અક્ષની દિશામાં $v_{x}$ ઝડપથી ગતિ કરે છે (આકૃતિમાં કણ $1$ ની જેમ). પ્લેટની લંબાઈ $L$ છે અને પ્લેટો વચ્ચે સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર $E$ જાળવવામાં આવે છે. સાબિત કરો કે પ્લેટના દૂરના છેડે કણનું ઉર્ધ્વ વિચલન $q E L^{2} / (2 m v_{x}^{2})$ છે. આ ગતિની સરખામણી ગુરુત્વાકર્ષણ ક્ષેત્રમાં પ્રક્ષિપ્ત પદાર્થની ગતિ સાથે કરો.
Question diagram

Solution

(N/A) આપેલ છે:
કણનું દળ = $m$
કણનો વીજભાર = $-q$
$x$-અક્ષની દિશામાં પ્રારંભિક વેગ = $v_{x}$
પ્લેટની લંબાઈ = $L$
સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર = $E$
$1$. બળ અને પ્રવેગ:
કણ પર લાગતું વિદ્યુત બળ $F = qE$ છે. કણ ઋણ વીજભારિત હોવાથી,બળ વિદ્યુતક્ષેત્રની વિરુદ્ધ દિશામાં લાગે છે. ન્યૂટનના ગતિના બીજા નિયમ મુજબ ઉર્ધ્વ દિશામાં ($y$-અક્ષ) કણનો પ્રવેગ $a$:
$a = \frac{F}{m} = \frac{qE}{m}$
$2$. ગતિનો સમય:
$L$ લંબાઈની પ્લેટોને અચળ સમક્ષિતિજ વેગ $v_{x}$ થી પસાર કરવા માટે કણ દ્વારા લેવાયેલ સમય $t$:
$t = \frac{L}{v_{x}}$
$3$. ઉર્ધ્વ વિચલન:
ઉર્ધ્વ દિશામાં,પ્રારંભિક વેગ $u_{y} = 0$. ગતિના સમીકરણ $s = u_{y}t + \frac{1}{2}at^{2}$ નો ઉપયોગ કરતા:
$s = 0 \cdot t + \frac{1}{2} \left( \frac{qE}{m} \right) \left( \frac{L}{v_{x}} \right)^{2}$
$s = \frac{qEL^{2}}{2mv_{x}^{2}}$
$4$. પ્રક્ષિપ્ત ગતિ સાથે સરખામણી:
આ ગતિ સમાન ગુરુત્વાકર્ષણ ક્ષેત્ર $g$ માં સમક્ષિતિજ રીતે ફેંકવામાં આવેલા પ્રક્ષિપ્ત પદાર્થની ગતિ જેવી જ છે. પ્રક્ષિપ્ત ગતિમાં,ઉર્ધ્વ સ્થાનાંતર $y = \frac{1}{2}gt^{2} = \frac{1}{2}g(x/v_{x})^{2} = \frac{gx^{2}}{2v_{x}^{2}}$ છે. અહીં,ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ $g$ ની ભૂમિકા વિદ્યુત પ્રવેગ $a = qE/m$ ભજવે છે.
113
MediumMCQ
$m$ દળ અને $(-q)$ વીજભાર ધરાવતો એક કણ બે વીજભારિત પ્લેટો વચ્ચેના વિસ્તારમાં દાખલ થાય છે,જે શરૂઆતમાં $x$-અક્ષની દિશામાં $v_{x} = 2.0 \times 10^{6} \; m \, s^{-1}$ ની ઝડપથી ગતિ કરે છે. જો $0.5 \; cm$ ના અંતરે રહેલી પ્લેટો વચ્ચેનું વિદ્યુતક્ષેત્ર $E = 9.1 \times 10^{2} \; N/C$ હોય,તો ઈલેક્ટ્રોન ઉપરની પ્લેટને કેટલા અંતરે ($cm$ માં) અથડાશે?
$(|e| = 1.6 \times 10^{-19} \; C, m_{e} = 9.1 \times 10^{-31} \; kg)$
A
$4.6$
B
$8.4$
C
$1.6$
D
$5.2$

Solution

(C) આપેલ છે:
વેગ $v_{x} = 2.0 \times 10^{6} \; m/s$
પ્લેટો વચ્ચેનું અંતર $d = 0.5 \; cm = 0.005 \; m$
વિદ્યુતક્ષેત્ર $E = 9.1 \times 10^{2} \; N/C$
વીજભાર $q = 1.6 \times 10^{-19} \; C$
ઈલેક્ટ્રોનનું દળ $m_{e} = 9.1 \times 10^{-31} \; kg$
ઈલેક્ટ્રોનનું શિરોલંબ વિચલન $s = \frac{1}{2} a t^{2}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $a = \frac{qE}{m}$ અને $t = \frac{L}{v_{x}}$ છે.
આ કિંમતો મૂકતા,$s = \frac{q E L^{2}}{2 m v_{x}^{2}}$ મળે.
ઈલેક્ટ્રોન ઉપરની પ્લેટને અથડાય તે અંતર $L$ શોધવા માટે,આપણે $s = d = 0.005 \; m$ લઈએ.
$L = \sqrt{\frac{2 d m v_{x}^{2}}{q E}}$
$L = \sqrt{\frac{2 \times 0.005 \times 9.1 \times 10^{-31} \times (2.0 \times 10^{6})^{2}}{1.6 \times 10^{-19} \times 9.1 \times 10^{2}}}$
$L = \sqrt{\frac{0.01 \times 9.1 \times 10^{-31} \times 4 \times 10^{12}}{1.6 \times 10^{-19} \times 9.1 \times 10^{2}}}$
$L = \sqrt{\frac{0.04 \times 10^{-19}}{1.6 \times 10^{-17}}} = \sqrt{0.025 \times 10^{-2}} = \sqrt{0.00025} = 0.016 \; m = 1.6 \; cm$.
114
EasyMCQ
ન્યુક્લિયસની આસપાસ વર્તુળાકાર કક્ષામાં ગતિ કરતા ઇલેક્ટ્રોન પર લાગતા સ્થિત-વિદ્યુત બળ વડે થતું કાર્ય ગણો.
A
ધન
B
ઋણ
C
શૂન્ય
D
અનંત

Solution

(C) સ્થિત-વિદ્યુત બળ $F$ એ કેન્દ્રગામી બળ તરીકે વર્તે છે,જે હંમેશા ન્યુક્લિયસના કેન્દ્ર તરફ હોય છે.
વર્તુળાકાર કક્ષામાં,ઇલેક્ટ્રોનનું સ્થાનાંતર $d$ હંમેશા પથને સ્પર્શકની દિશામાં હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તે ત્રિજ્યાને લંબ હોય છે (અને તેથી બળ $F$ ને પણ લંબ હોય છે).
કાર્યનું સૂત્ર $W = F d \cos \theta$ છે,અને બળ તથા સ્થાનાંતર વચ્ચેનો ખૂણો $\theta = 90^{\circ}$ હોવાથી:
$W = F d \cos 90^{\circ}$
$W = F d (0) = 0$
તેથી,વર્તુળાકાર કક્ષામાં ગતિ કરતા ઇલેક્ટ્રોન પર સ્થિત-વિદ્યુત બળ વડે થતું કાર્ય $0$ છે.
115
Difficult
બે $-q$ વિદ્યુતભારો એકબીજાથી $2d$ અંતરે સ્થિર છે. મધ્યબિંદુ પર મૂકવામાં આવેલ $m$ દળ ધરાવતા ત્રીજા વિદ્યુતભાર $q$ ને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ બે સ્થિર વિદ્યુતભારોને જોડતી રેખાને લંબ દિશામાં $x$ $(x \ll d)$ જેટલું થોડું સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે. સાબિત કરો કે વિદ્યુતભાર $q$ એ $T = \left[\frac{8 \pi^{3} \epsilon_{0} m d^{3}}{q^{2}}\right]^{1 / 2}$ આવર્તકાળ સાથે સરળ આવર્ત ગતિ કરશે.
Question diagram

Solution

(N/A) ધારો કે $A$ અને $B$ પરના વિદ્યુતભારો $-q$ છે અને $O$ એ $AB$ નું મધ્યબિંદુ છે. વિદ્યુતભાર $q$ એ બિંદુ $P$ પર છે જેથી $PO = x$ થાય.
દરેક સ્થિર વિદ્યુતભારથી $P$ સુધીનું અંતર $r = \sqrt{d^2 + x^2}$ છે.
દરેક $-q$ વિદ્યુતભાર દ્વારા $q$ પર લાગતું સ્થિત વિદ્યુત બળ $F = \frac{1}{4\pi\epsilon_0} \frac{q^2}{r^2}$ છે.
$PO$ ને લંબ બળના ઘટકો એકબીજાને નાબૂદ કરે છે,જ્યારે $PO$ ની દિશામાંના ઘટકોનો સરવાળો થાય છે:
$F_{net} = 2F \cos \theta = 2 \left( \frac{1}{4\pi\epsilon_0} \frac{q^2}{r^2} \right) \frac{x}{r} = \frac{2q^2 x}{4\pi\epsilon_0 (d^2 + x^2)^{3/2}}$.
$x \ll d$ હોવાથી,આપણે $(d^2 + x^2)^{3/2} \approx (d^2)^{3/2} = d^3$ લઈ શકીએ.
તેથી,$F_{net} = \frac{2q^2 x}{4\pi\epsilon_0 d^3} = \frac{q^2}{2\pi\epsilon_0 d^3} x$.
બળ સંતુલન સ્થિતિ $O$ તરફ લાગે છે અને સ્થાનાંતર $x$ ના સમપ્રમાણમાં હોવાથી,ગતિ સરળ આવર્ત ગતિ છે,જ્યાં પુનઃસ્થાપક બળ $F = -kx_{eff}$ અને $k = \frac{q^2}{2\pi\epsilon_0 d^3}$ છે.
આવર્તકાળ $T = 2\pi \sqrt{\frac{m}{k}} = 2\pi \sqrt{\frac{m \cdot 2\pi\epsilon_0 d^3}{q^2}} = \sqrt{\frac{4\pi^2 \cdot 2\pi\epsilon_0 m d^3}{q^2}} = \left[\frac{8\pi^3 \epsilon_0 m d^3}{q^2}\right]^{1/2}$ છે.
Solution diagram
116
MediumMCQ
એક નાનો બિંદુવત દળ ધરાવતો પદાર્થ, જેના પર થોડો ધન વિદ્યુતભાર છે, તેને ટેબલની ધાર પરથી મુક્ત કરવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં સમક્ષિતિજ દિશામાં એક સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર છે. નીચેનામાંથી કયો વિકલ્પ પદાર્થના ગતિપથનું સાચું વર્ણન કરે છે? (વક્ર રેખાઓ આકૃતિ દ્વારા દર્શાવેલ છે અને તે માપ મુજબ નથી).
Question diagram
A
Option A
B
Option B
C
Option C
D
Option D

Solution

(C) કણ પર બે અચળ બળો લાગે છે: નીચેની તરફ ($y$-અક્ષની દિશામાં) લાગતું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ $mg$ અને સમક્ષિતિજ દિશામાં ($x$-અક્ષની દિશામાં) લાગતું વિદ્યુત બળ $qE$ ।
પ્રારંભિક વેગ શૂન્ય હોવાથી, પરિણામી બળ $F_{net} = \sqrt{(mg)^2 + (qE)^2}$ મૂલ્ય અને દિશામાં અચળ રહે છે.
ન્યૂટનના ગતિના બીજા નિયમ મુજબ, પ્રવેગ $a = F_{net}/m$ પણ અચળ રહેશે.
સ્થિર સ્થિતિમાંથી શરૂ કરીને અચળ પરિણામી બળની અસર હેઠળ ગતિ કરતો કણ પરિણામી બળની દિશામાં સીધી રેખામાં ગતિ કરશે.
તેથી, ગતિપથ એક સીધી રેખા છે.
Solution diagram
117
DifficultMCQ
એક વીજભારિત કણ (દળ $m$ અને વીજભાર $q$) $X$-અક્ષ પર $V_{0}$ વેગ સાથે ગતિ કરે છે. જ્યારે તે ઉગમબિંદુમાંથી પસાર થાય છે,ત્યારે તે $x = d$ સુધી વિસ્તરેલા સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર $\overrightarrow{E} = -E \hat{j}$ વાળા વિસ્તારમાં પ્રવેશ કરે છે. $x > d$ વિસ્તારમાં ઈલેક્ટ્રોનના પથનું સમીકરણ શું હશે?
Question diagram
A
$y = \frac{qEd}{mV_{0}^{2}} \left( \frac{d}{2} - x \right)$
B
$y = \frac{qEd}{mV_{0}^{2}} (x - d)$
C
$y = \frac{qEd}{mV_{0}^{2}} x$
D
$y = \frac{qEd^{2}}{mV_{0}^{2}} x$

Solution

(A) $1$. $0 \le x \le d$ વિસ્તારમાં,કણ ઋણ $y$-દિશામાં અચળ બળ $F_{y} = -qE$ અનુભવે છે. પ્રવેગ $a_{y} = -\frac{qE}{m}$ છે.
$2$. $x = d$ સુધી પહોંચવા માટે લાગતો સમય $t_{0} = \frac{d}{V_{0}}$ છે.
$3$. $x = d$ પર,શિરોલંબ સ્થાનાંતર $y_{0} = \frac{1}{2} a_{y} t_{0}^{2} = -\frac{1}{2} \frac{qE}{m} \left( \frac{d}{V_{0}} \right)^{2} = -\frac{qEd^{2}}{2mV_{0}^{2}}$ છે.
$4$. $x = d$ પર વેગના ઘટકો $v_{x} = V_{0}$ અને $v_{y} = a_{y} t_{0} = -\frac{qE}{m} \cdot \frac{d}{V_{0}} = -\frac{qEd}{mV_{0}}$ છે.
$5$. $x > d$ માટે,કોઈ વિદ્યુતક્ષેત્ર નથી,તેથી કણ અચળ વેગ સાથે સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે. આ રેખાનો ઢાળ $m_{slope} = \frac{v_{y}}{v_{x}} = \frac{-qEd/mV_{0}}{V_{0}} = -\frac{qEd}{mV_{0}^{2}}$ છે.
$6$. $(d, y_{0})$ માંથી પસાર થતી અને $m_{slope}$ ઢાળ ધરાવતી રેખાનું સમીકરણ $y - y_{0} = m_{slope} (x - d)$ છે.
$7$. કિંમતો મૂકતા: $y - \left( -\frac{qEd^{2}}{2mV_{0}^{2}} \right) = -\frac{qEd}{mV_{0}^{2}} (x - d)$.
$8$. $y = -\frac{qEd}{mV_{0}^{2}} x + \frac{qEd^{2}}{mV_{0}^{2}} - \frac{qEd^{2}}{2mV_{0}^{2}} = -\frac{qEd}{mV_{0}^{2}} x + \frac{qEd^{2}}{2mV_{0}^{2}}$.
$9$. $\frac{qEd}{mV_{0}^{2}}$ સામાન્ય લેતા,આપણને $y = \frac{qEd}{mV_{0}^{2}} \left( \frac{d}{2} - x \right)$ મળે છે.
Solution diagram
118
DifficultMCQ
$q$ વિદ્યુતભાર અને $m$ દળ ધરાવતો એક કણ $x$-દિશામાં $E = E_{0}(1 - ax^{2})$ વિદ્યુતક્ષેત્રમાં ગતિ કરે છે,જ્યાં $a$ અને $E_{0}$ અચળાંકો છે. શરૂઆતમાં કણ $x = 0$ પર સ્થિર હતો. પ્રારંભિક સ્થાન સિવાય,કણનું ગતિઊર્જા શૂન્ય થાય ત્યારે ઉગમબિંદુથી તેનું અંતર કેટલું હશે?
A
$\sqrt{\frac{2}{a}}$
B
$\sqrt{\frac{1}{a}}$
C
$a$
D
$\sqrt{\frac{3}{a}}$

Solution

(D) જ્યારે વિદ્યુતભાર $q$ એ $x = 0$ થી $x = x_{0}$ સુધી ગતિ કરે છે ત્યારે વિદ્યુતક્ષેત્ર દ્વારા થતું કાર્ય $W$ એ બળ $F = qE$ નું સ્થાનાંતર $dx$ ની સાપેક્ષમાં સંકલન છે.
$W = \int_{0}^{x_{0}} qE \, dx = qE_{0} \int_{0}^{x_{0}} (1 - ax^{2}) \, dx$
સંકલન કરતા:
$W = qE_{0} \left[ x - \frac{ax^{3}}{3} \right]_{0}^{x_{0}} = qE_{0} \left( x_{0} - \frac{ax_{0}^{3}}{3} \right)$
કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેય મુજબ,ગતિઊર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta KE$ એ થયેલા કાર્ય $W$ જેટલો હોય છે. કણ સ્થિર સ્થિતિમાંથી શરૂ થાય છે અને આપણે તે સ્થાન શોધવાનું છે જ્યાં ગતિઊર્જા ફરીથી શૂન્ય થાય,તેથી $\Delta KE = 0$,જેનો અર્થ છે કે $W = 0$.
$W = 0$ લેતા:
$qE_{0} \left( x_{0} - \frac{ax_{0}^{3}}{3} \right) = 0$
અહીં $q \neq 0$ અને $E_{0} \neq 0$ હોવાથી:
$x_{0} - \frac{ax_{0}^{3}}{3} = 0$
$x_{0} (1 - \frac{ax_{0}^{2}}{3}) = 0$
પ્રારંભિક સ્થાન $x_{0} = 0$ ને અવગણતા,$x_{0}$ માટે ઉકેલતા:
$1 - \frac{ax_{0}^{2}}{3} = 0$
$ax_{0}^{2} = 3$
$x_{0} = \sqrt{\frac{3}{a}}$
119
DifficultMCQ
$2 \, mm$ ત્રિજ્યા અને $3 \, g \, cm^{-3}$ ઘનતા ધરાવતું તેલનું ટીપું મિલિકનના ઓઈલ ડ્રોપ પ્રયોગમાં $3.55 \times 10^{5} \, V \, m^{-1}$ ના અચળ વિદ્યુતક્ષેત્ર હેઠળ સ્થિર રાખવામાં આવે છે. તેલના ટીપામાં રહેલા વધારાના ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા કેટલી હશે? ($g = 9.81 \, m \, s^{-2}$ લો)
A
$48.8 \times 10^{11}$
B
$1.73 \times 10^{10}$
C
$17.3 \times 10^{10}$
D
$1.73 \times 10^{12}$

Solution

(B) તેલના ટીપાને સ્થિર રાખવા માટે,વિદ્યુત બળ ગુરુત્વાકર્ષણ બળને સંતુલિત કરવું જોઈએ: $qE = Mg$.
અહીં,$q = ne$,જ્યાં $n$ એ વધારાના ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા છે અને $e = 1.6 \times 10^{-19} \, C$ છે.
દળ $M = \text{ઘનતા} (\rho) \times \text{કદ} (V) = \rho \times \frac{4}{3} \pi r^3$.
આપેલ છે: $\rho = 3 \, g \, cm^{-3} = 3000 \, kg \, m^{-3}$,$r = 2 \, mm = 2 \times 10^{-3} \, m$,$E = 3.55 \times 10^{5} \, V \, m^{-1}$,$g = 9.81 \, m \, s^{-2}$.
કિંમતો મૂકતા: $n \times (1.6 \times 10^{-19}) \times (3.55 \times 10^{5}) = 3000 \times \frac{4}{3} \times \pi \times (2 \times 10^{-3})^3 \times 9.81$.
$n \times 5.68 \times 10^{-14} = 4000 \times 3.14159 \times 8 \times 10^{-9} \times 9.81$.
$n \times 5.68 \times 10^{-14} = 9.833 \times 10^{-4}$.
$n = \frac{9.833 \times 10^{-4}}{5.68 \times 10^{-14}} \approx 1.73 \times 10^{10}$.
120
DifficultMCQ
બે વિદ્યુતભારો,દરેકનું મૂલ્ય $q$ છે,તે $2d$ અંતરે સ્થિર રાખવામાં આવ્યા છે. મધ્યબિંદુ પર મૂકવામાં આવેલ ત્રીજા વિદ્યુતભાર (પ્રોટોન) ને બે સ્થિર વિદ્યુતભારોને જોડતી રેખાને લંબ રૂપે $x$ $(x << d)$ અંતરે સહેજ સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે. પ્રોટોન સરળ આવર્ત ગતિ કરશે જેની કોણીય આવૃત્તિ કેટલી હશે? ($m =$ વિદ્યુતભારિત કણનું દળ)
A
$\left(\frac{2 q^{2}}{\pi \varepsilon_{0} m d^{3}}\right)^{\frac{1}{2}}$
B
$\left(\frac{\pi \varepsilon_{0} m d^{3}}{2 q^{2}}\right)^{\frac{1}{2}}$
C
$\left(\frac{q^{2}}{2 \pi \varepsilon_{0} m d^{3}}\right)^{\frac{1}{2}}$
D
$\left(\frac{2 \pi \varepsilon_{0} m d^{3}}{q^{2}}\right)^{\frac{1}{2}}$

Solution

(C) ધારો કે બે સ્થિર વિદ્યુતભારો $-q$ છે અને કેન્દ્રનો વિદ્યુતભાર $+q$ છે. સ્થિર વિદ્યુતભારો વચ્ચેનું અંતર $2d$ છે. જ્યારે કેન્દ્રના વિદ્યુતભારને સ્થિર વિદ્યુતભારોને જોડતી રેખાને લંબ રૂપે $x$ જેટલું સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે દરેક સ્થિર વિદ્યુતભાર અને સ્થાનાંતરિત વિદ્યુતભાર વચ્ચેનું અંતર $r = \sqrt{d^2 + x^2}$ થાય છે.
દરેક સ્થિર વિદ્યુતભાર દ્વારા કેન્દ્રના વિદ્યુતભાર પર લાગતું સ્થિત વિદ્યુત બળ $F = \frac{1}{4 \pi \varepsilon_{0}} \frac{q^2}{r^2} = \frac{1}{4 \pi \varepsilon_{0}} \frac{q^2}{d^2 + x^2}$ છે.
પરિણામી પુનઃસ્થાપક બળ $F_{\text{net}} = -2 F \cos \theta$ છે,જ્યાં $\cos \theta = \frac{x}{r} = \frac{x}{\sqrt{d^2 + x^2}}$.
કિંમતો મૂકતા,$F_{\text{net}} = -2 \left( \frac{1}{4 \pi \varepsilon_{0}} \frac{q^2}{d^2 + x^2} \right) \left( \frac{x}{\sqrt{d^2 + x^2}} \right) = -\frac{q^2 x}{2 \pi \varepsilon_{0} (d^2 + x^2)^{3/2}}$.
કારણ કે $x << d$,આપણે $(d^2 + x^2)^{3/2} \approx (d^2)^{3/2} = d^3$ તરીકે લઈ શકીએ છીએ. તેથી,$F_{\text{net}} \approx -\left( \frac{q^2}{2 \pi \varepsilon_{0} d^3} \right) x$.
ન્યૂટનના બીજા નિયમનો ઉપયોગ કરતા,$F = ma$,તેથી $a = -\left( \frac{q^2}{2 \pi \varepsilon_{0} m d^3} \right) x$.
આને $SHM$ ના સમીકરણ $a = -\omega^2 x$ સાથે સરખાવતા,આપણને $\omega = \sqrt{\frac{q^2}{2 \pi \varepsilon_{0} m d^3}}$ મળે છે.
Solution diagram
121
DifficultMCQ
એક ઈલેક્ટ્રોન જેની ગતિઊર્જા $K_{1}$ છે,તે કેપેસિટરની સમાંતર પ્લેટો વચ્ચે પ્લેટો સાથે $\alpha$ ખૂણે દાખલ થાય છે. તે પ્લેટોમાંથી બહાર નીકળતી વખતે પ્લેટો સાથે $\beta$ ખૂણો બનાવે છે. જો બહાર નીકળતી વખતે ઈલેક્ટ્રોનની ગતિઊર્જા $K_{2}$ હોય,તો ગતિઊર્જાનો ગુણોત્તર $K_{1}:K_{2}$ ....... થશે.
A
$\frac{\sin^{2} \beta}{\cos^{2} \alpha}$
B
$\frac{\cos^{2} \beta}{\cos^{2} \alpha}$
C
$\frac{\cos \beta}{\cos \alpha}$
D
$\frac{\cos \beta}{\sin \alpha}$

Solution

(B) જ્યારે ઈલેક્ટ્રોન સમાંતર પ્લેટો વચ્ચેના વિદ્યુતક્ષેત્રમાં દાખલ થાય છે,ત્યારે વિદ્યુતબળ માત્ર પ્લેટોને લંબ દિશામાં (શિરોલંબ દિશામાં) લાગે છે.
તેથી,પ્લેટોને સમાંતર દિશામાં (સમક્ષિતિજ દિશામાં) કોઈ બળ લાગતું નથી.
પરિણામે,પ્લેટોને સમાંતર વેગનો ઘટક ગતિ દરમિયાન અચળ રહે છે.
ધારો કે $v_{1}$ એ પ્રારંભિક વેગ છે અને $v_{2}$ એ અંતિમ વેગ છે.
પ્રવેશ સમયે વેગનો સમક્ષિતિજ ઘટક $v_{1} \cos \alpha$ છે.
બહાર નીકળતી વખતે વેગનો સમક્ષિતિજ ઘટક $v_{2} \cos \beta$ છે.
સમક્ષિતિજ ઘટક અચળ હોવાથી,આપણી પાસે છે: $v_{1} \cos \alpha = v_{2} \cos \beta$.
આનો અર્થ એ થાય કે: $\frac{v_{1}}{v_{2}} = \frac{\cos \beta}{\cos \alpha}$.
ગતિઊર્જા $K$ એ $K = \frac{1}{2}mv^{2}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
તેથી,ગતિઊર્જાનો ગુણોત્તર છે: $\frac{K_{1}}{K_{2}} = \frac{\frac{1}{2}mv_{1}^{2}}{\frac{1}{2}mv_{2}^{2}} = \left(\frac{v_{1}}{v_{2}}\right)^{2}$.
વેગનો ગુણોત્તર મૂકતા: $\frac{K_{1}}{K_{2}} = \left(\frac{\cos \beta}{\cos \alpha}\right)^{2} = \frac{\cos^{2} \beta}{\cos^{2} \alpha}$.
Solution diagram
122
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $30^{\circ}$ ના ખૂણે રહેલા ઢળતા સમતલને $200 \, N/C$ ના સમાન સમક્ષિતિજ વિદ્યુતક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવ્યું છે. $1 \, kg$ દળ અને $5 \, mC$ વિદ્યુતભાર ધરાવતા પદાર્થને $1 \, m$ ની ઊંચાઈએથી સ્થિર સ્થિતિમાંથી નીચે સરકવા દેવામાં આવે છે. જો ઘર્ષણાંક $0.2$ હોય,તો પદાર્થને તળિયે પહોંચતા લાગતો સમય ($s$ માં) શોધો. $\left[ g = 9.8 \, m/s^2, \sin 30^{\circ} = 0.5, \cos 30^{\circ} = \frac{\sqrt{3}}{2} \approx 0.866 \right]$
Question diagram
A
$0.92$
B
$0.46$
C
$2.3$
D
$1.3$

Solution

(D) પદાર્થ પર લાગતા બળો ગુરુત્વાકર્ષણ $(mg)$,લંબબળ $(N)$,વિદ્યુતબળ $(F_e = qE)$ અને ઘર્ષણ $(f = \mu N)$ છે.
$F_e = (5 \times 10^{-3} \, C) \times (200 \, N/C) = 1 \, N$.
ઢળતા સમતલને લંબ દિશામાં બળોનું વિભાજન કરતા:
$N = mg \cos 30^{\circ} + F_e \sin 30^{\circ} = (1 \times 9.8 \times 0.866) + (1 \times 0.5) = 8.487 + 0.5 = 8.987 \, N \approx 9 \, N$.
ઢળતા સમતલને સમાંતર દિશામાં બળોનું વિભાજન કરતા:
$F_{net} = mg \sin 30^{\circ} + F_e \cos 30^{\circ} - \mu N = (1 \times 9.8 \times 0.5) + (1 \times 0.866) - (0.2 \times 9) = 4.9 + 0.866 - 1.8 = 3.966 \, N$.
પ્રવેગ $a = F_{net} / m = 3.966 / 1 = 3.966 \, m/s^2$.
ઢળતા સમતલની લંબાઈ $L = h / \sin 30^{\circ} = 1 / 0.5 = 2 \, m$.
$S = ut + \frac{1}{2}at^2$ સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા $(u = 0)$:
$2 = 0 + \frac{1}{2} \times 3.966 \times t^2 \implies t^2 = 4 / 3.966 \approx 1.008 \implies t \approx 1 \, s$.
આપેલા વિકલ્પો મુજબ,સૌથી નજીકનો જવાબ $1.3 \, s$ છે.
Solution diagram
123
DifficultMCQ
$8\,\mu \text{C/g}$ નો વિશિષ્ટ વીજભાર ધરાવતો એક પદાર્થ દીવાલથી $10\,\text{cm}$ ના અંતરે ઘર્ષણરહિત સપાટી પર સ્થિર છે. જ્યારે $100\,\text{V/m}$ નું સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર દીવાલ તરફ આડું લગાડવામાં આવે છે,ત્યારે તે દીવાલ તરફ ગતિ કરવાનું શરૂ કરે છે. જો પદાર્થની દીવાલ સાથેની અથડામણ સંપૂર્ણ સ્થિતિસ્થાપક હોય,તો ગતિનો આવર્તકાળ (સેકન્ડમાં) કેટલો હશે?
Question diagram
A
$0.5$
B
$1.0$
C
$2.0$
D
$4.0$

Solution

(B) વિશિષ્ટ વીજભાર $\frac{q}{m} = 8\,\mu \text{C/g} = 8 \times 10^{-6} \text{ C} / 10^{-3} \text{ kg} = 8 \times 10^{-3} \text{ C/kg}$ છે.
વિદ્યુતક્ષેત્રને કારણે પદાર્થ પર લાગતું બળ $F = qE$ છે.
પદાર્થનો પ્રવેગ $a = \frac{F}{m} = \frac{qE}{m} = \left(\frac{q}{m}\right)E$ છે.
કિંમતો મૂકતા: $a = (8 \times 10^{-3} \text{ C/kg}) \times (100 \text{ V/m}) = 0.8 \text{ m/s}^2$.
$d = 10\,\text{cm} = 0.1\,\text{m}$ અંતર કાપવા માટે લાગતો સમય $t = \sqrt{\frac{2d}{a}}$ છે.
$t = \sqrt{\frac{2 \times 0.1}{0.8}} = \sqrt{\frac{0.2}{0.8}} = \sqrt{0.25} = 0.5\,\text{s}$.
અથડામણ સંપૂર્ણ સ્થિતિસ્થાપક હોવાથી,પદાર્થ તેટલી જ ઝડપે પાછો ફરશે અને બીજા $0.5\,\text{s}$ માં તેની મૂળ સ્થિતિમાં પાછો આવશે.
તેથી,ગતિનો કુલ આવર્તકાળ $T = 2t = 2 \times 0.5 = 1.0\,\text{s}$ થશે.
Solution diagram
124
MediumMCQ
$4.9 \times 10^{5} \, N/C$ ના મૂલ્યનું એક ઉર્ધ્વ વિદ્યુતક્ષેત્ર $0.1 \, g$ દળ ધરાવતા પાણીના ટીપાંને નીચે પડતું અટકાવે છે. ટીપાં પરના વિદ્યુતભારનું મૂલ્ય ........ $\times 10^{-9} \, C$ હશે. (આપેલ છે: $g = 9.8 \, m/s^{2}$)
A
$1.6 \times 10^{-9} \, C$
B
$2.0 \times 10^{-9} \, C$
C
$3.2 \times 10^{-9} \, C$
D
$0.5 \times 10^{-9} \, C$

Solution

(B) પાણીનું ટીપું સ્થિર રહે તે માટે,ઉપરની તરફ લાગતું વિદ્યુતબળ નીચેની તરફ લાગતા ગુરુત્વાકર્ષણ બળને સંતુલિત કરવું જોઈએ.
$F_{e} = F_{g}$
$qE = mg$
આપેલ છે:
દળ $m = 0.1 \, g = 0.1 \times 10^{-3} \, kg = 10^{-4} \, kg$
વિદ્યુતક્ષેત્ર $E = 4.9 \times 10^{5} \, N/C$
ગુરુત્વપ્રવેગ $g = 9.8 \, m/s^{2}$
કિંમતો મૂકતા:
$q(4.9 \times 10^{5}) = (10^{-4})(9.8)$
$q = \frac{9.8 \times 10^{-4}}{4.9 \times 10^{5}}$
$q = 2 \times 10^{-9} \, C$
આમ,ટીપાં પરનો વિદ્યુતભાર $2.0 \times 10^{-9} \, C$ છે.
125
MediumMCQ
$100 \,mg$ દળ ધરાવતા એક ધન વિદ્યુતભારિત કણને $1 \times 10^{5} \,NC^{-1}$ તીવ્રતા ધરાવતા સમાન વિદ્યુતક્ષેત્રની વિરુદ્ધ દિશામાં ફેંકવામાં આવે છે. જો કણ પરનો વિદ્યુતભાર $40 \,\mu C$ હોય અને પ્રારંભિક વેગ $200 \,ms^{-1}$ હોય,તો ક્ષણિક સ્થિર થતા પહેલા તે કેટલું અંતર ($m$ માં) કાપશે?
A
$1$
B
$5$
C
$10$
D
$0.5$

Solution

(D) આપેલ છે:
દળ $m = 100 \,mg = 100 \times 10^{-6} \,kg = 10^{-4} \,kg$
વિદ્યુતક્ષેત્ર $E = 1 \times 10^{5} \,NC^{-1}$
વિદ્યુતભાર $q = 40 \,\mu C = 40 \times 10^{-6} \,C$
પ્રારંભિક વેગ $u = 200 \,ms^{-1}$
અંતિમ વેગ $v = 0 \,ms^{-1}$
કણ પર લાગતું બળ $F = qE$ છે,જે વિદ્યુતક્ષેત્રની દિશામાં લાગે છે. કણને વિરુદ્ધ દિશામાં ફેંકવામાં આવતો હોવાથી,પ્રવેગ $a$ ઋણ થશે:
$a = -\frac{F}{m} = -\frac{qE}{m}$
ગતિના સમીકરણ $v^{2} = u^{2} + 2as$ નો ઉપયોગ કરતા,જ્યાં $v = 0$:
$0 = u^{2} - 2 \left( \frac{qE}{m} \right) s$
$s = \frac{u^{2}m}{2qE}$
કિંમતો મૂકતા:
$s = \frac{(200)^{2} \times 10^{-4}}{2 \times 40 \times 10^{-6} \times 10^{5}}$
$s = \frac{40000 \times 10^{-4}}{80 \times 10^{-1}}$
$s = \frac{4}{8} = 0.5 \,m$
126
DifficultMCQ
બે સમાન ધન વિદ્યુતભારો $Q$ એકબીજાથી $2a$ અંતરે સ્થિર રાખવામાં આવ્યા છે. $m$ દળ ધરાવતો બીજો બિંદુવત વિદ્યુતભાર $q_0$ બે સ્થિર વિદ્યુતભારોની વચ્ચેના મધ્યબિંદુ પર મૂકવામાં આવ્યો છે. સ્થિર વિદ્યુતભારોને જોડતી રેખા પર નાના સ્થાનાંતર $x$ માટે,વિદ્યુતભાર $q_0$ સરળ આવર્ત ગતિ $(SHM)$ કરે છે. વિદ્યુતભાર $q_0$ ના દોલનનો આવર્તકાળ કેટલો હશે?
A
$\sqrt{\frac{4 \pi^{3} \varepsilon_{0} m a^{3}}{q_{0} Q}}$
B
$\sqrt{\frac{q_{0} Q}{4 \pi^{3} \varepsilon_{0} m a^{3}}}$
C
$\sqrt{\frac{2 \pi^{2} \varepsilon_{0} m a^{3}}{q_{0} Q}}$
D
$\sqrt{\frac{8 \pi^{3} \varepsilon_{0} m a^{3}}{q_{0} Q}}$

Solution

(A) ધારો કે વિદ્યુતભાર $q_0$ ને મધ્યબિંદુથી એક $Q$ વિદ્યુતભાર તરફ $x$ જેટલા નાના અંતરે સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે.
$q_0$ પર લાગતું પરિણામી બળ $F = F_1 - F_2 = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0} \frac{Qq_0}{(a-x)^2} - \frac{1}{4\pi\varepsilon_0} \frac{Qq_0}{(a+x)^2}$ છે.
$F = \frac{Qq_0}{4\pi\varepsilon_0} \left[ \frac{(a+x)^2 - (a-x)^2}{(a^2-x^2)^2} \right] = \frac{Qq_0}{4\pi\varepsilon_0} \left[ \frac{4ax}{(a^2-x^2)^2} \right]$.
નાના $x$ માટે,$x^2 \approx 0$,તેથી $F \approx \frac{Qq_0}{4\pi\varepsilon_0} \frac{4ax}{a^4} = \frac{Qq_0 x}{\pi\varepsilon_0 a^3}$.
$F = -ma$ (પુનઃસ્થાપક બળ) હોવાથી,$a = -\left( \frac{Qq_0}{\pi\varepsilon_0 m a^3} \right) x$.
$a = -\omega^2 x$ સાથે સરખાવતા,આપણને $\omega^2 = \frac{Qq_0}{\pi\varepsilon_0 m a^3}$ મળે છે,તેથી $\omega = \sqrt{\frac{Qq_0}{\pi\varepsilon_0 m a^3}}$.
આવર્તકાળ $T = \frac{2\pi}{\omega} = 2\pi \sqrt{\frac{\pi\varepsilon_0 m a^3}{Qq_0}} = \sqrt{\frac{4\pi^3\varepsilon_0 m a^3}{Qq_0}}$.
Solution diagram
127
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $1 \text{ m}$ લંબાઈની બે સમાંતર પ્લેટો વચ્ચે $E = (8m/e) \text{ V/m}$ નું સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર ઉત્પન્ન થાય છે (જ્યાં $m = \text{ઇલેક્ટ્રોનનું દળ}$ અને $e = \text{ઇલેક્ટ્રોનનો વીજભાર}$). એક ઇલેક્ટ્રોન $2 \text{ m/s}$ ની ઝડપથી પ્લેટોની વચ્ચે સપ્રમાણ રીતે દાખલ થાય છે. જ્યારે ઇલેક્ટ્રોન ક્ષેત્રમાંથી બહાર આવે ત્યારે તેના પથના વિચલનનો ખૂણો $(\theta)$ કેટલો હશે?
Question diagram
A
$\tan^{-1}(4)$
B
$\tan^{-1}(2)$
C
$\tan^{-1}(1/3)$
D
$\tan^{-1}(3)$

Solution

(B) ઇલેક્ટ્રોનનો શિરોલંબ દિશામાં પ્રવેગ નીચે મુજબ મળે છે:
$a_y = \frac{F_y}{m} = \frac{eE}{m} = \frac{e(8m/e)}{m} = 8 \text{ m/s}^2$
$L = 1 \text{ m}$ લંબાઈની પ્લેટોને $u_x = 2 \text{ m/s}$ ના અચળ સમક્ષિતિજ વેગથી પસાર કરવા માટે લાગતો સમય:
$t = \frac{L}{u_x} = \frac{1}{2} \text{ s}$
જ્યારે ઇલેક્ટ્રોન ક્ષેત્રમાંથી બહાર આવે ત્યારે વેગનો શિરોલંબ ઘટક:
$v_y = u_y + a_y t = 0 + (8 \text{ m/s}^2)(0.5 \text{ s}) = 4 \text{ m/s}$
વેગનો સમક્ષિતિજ ઘટક અચળ રહે છે:
$v_x = 2 \text{ m/s}$
વિચલનનો ખૂણો $\theta$ નીચે મુજબ મળે છે:
$\tan \theta = \frac{v_y}{v_x} = \frac{4}{2} = 2$
$\theta = \tan^{-1}(2)$
Solution diagram
128
AdvancedMCQ
એક ઇલેક્ટ્રોન $u$ જેટલી સમક્ષિતિજ ઝડપ સાથે સમાંતર પ્લેટ કેપેસિટરમાં પ્રવેશે છે અને નીચે દર્શાવ્યા મુજબ કેપેસિટરમાંથી બહાર નીકળતી વખતે $\theta$ ખૂણે વિચલિત થાય છે. એવું જોવા મળે છે કે $\tan \theta = 0.4$ અને ગુરુત્વાકર્ષણ અવગણ્ય છે. જો પ્રારંભિક સમક્ષિતિજ ઝડપ બમણી કરવામાં આવે, તો $\tan \theta$ નું મૂલ્ય કેટલું થશે?
Question diagram
A
$0.1$
B
$0.2$
C
$0.8$
D
$1.6$

Solution

(A) ઇલેક્ટ્રોન કેપેસિટર પ્લેટોના વિદ્યુતક્ષેત્ર $E$ ને કારણે વિદ્યુત બળ અનુભવે છે.
ઇલેક્ટ્રોન દ્વારા પ્લેટો વચ્ચેના $x$ લંબાઈના વિસ્તારને પાર કરવા માટે લાગતો સમય $t = \frac{x}{u}$ છે.
આ સમય દરમિયાન, $y$-દિશામાં ઇલેક્ટ્રોનનો પ્રવેગ $a_y = \frac{F}{m} = \frac{eE}{m}$ છે.
કેપેસિટરમાંથી બહાર નીકળતી વખતે ઇલેક્ટ્રોન દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલ શિરોલંબ વેગનો ઘટક $v_y = a_y t = \left(\frac{eE}{m}\right) \left(\frac{x}{u}\right) = \frac{eEx}{mu}$ છે.
સમક્ષિતિજ વેગનો ઘટક $v_x = u$ અચળ રહે છે.
વિચલનનો ખૂણો $\theta$ એ $\tan \theta = \frac{v_y}{v_x} = \frac{eEx/mu}{u} = \frac{eEx}{mu^2}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
આ સમીકરણ પરથી, આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે $\tan \theta \propto \frac{1}{u^2}$.
તેથી, $\frac{\tan \theta_2}{\tan \theta_1} = \frac{u_1^2}{u_2^2}$.
આપેલ છે કે $\tan \theta_1 = 0.4$ અને $u_2 = 2u_1$, તેથી:
$\tan \theta_2 = \tan \theta_1 \left(\frac{u_1}{u_2}\right)^2 = 0.4 \left(\frac{u_1}{2u_1}\right)^2 = 0.4 \left(\frac{1}{4}\right) = 0.1$.
Solution diagram
129
DifficultMCQ
બે દળ $M_1$ અને $M_2$ અનુક્રમે ધન વિદ્યુતભારો $Q_1$ અને $Q_2$ ધરાવે છે. તેમને પ્રયોગશાળામાં એક જ ઊંચાઈ પરથી જમીન પર પાડવામાં આવે છે,જ્યાં શિરોલંબ ઉપરની દિશામાં એક અચળ વિદ્યુતક્ષેત્ર છે. $M_1$ એ $M_2$ પહેલાં જમીન પર પડે છે. તો,
A
$Q_1 > Q_2$
B
$Q_1 < Q_2$
C
$M_1 Q_1 > M_2 Q_2$
D
$M_1 Q_2 > M_2 Q_1$

Solution

(D) $h$ ઊંચાઈ પરથી પડવાનો સમય $t = \sqrt{\frac{2h}{a_{\text{net}}}}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
નીચેની તરફના ગુરુત્વાકર્ષણ ક્ષેત્ર $g$ અને ઉપરની તરફના વિદ્યુતક્ષેત્ર $E$ માં $Q$ વિદ્યુતભાર ધરાવતા $M$ દળનો ચોખ્ખો પ્રવેગ $a_{\text{net}} = g - \frac{QE}{M}$ છે.
જેহেতু $M_1$ એ $M_2$ પહેલાં જમીન પર પડે છે,તેથી $M_1$ દ્વારા લેવાયેલ સમય $(t_1)$ એ $M_2$ દ્વારા લેવાયેલ સમય $(t_2)$ કરતા ઓછો છે: $t_1 < t_2$.
આનો અર્થ એ થાય કે $\sqrt{\frac{2h}{a_1}} < \sqrt{\frac{2h}{a_2}}$,જેનું સાદું રૂપ $a_1 > a_2$ થાય છે.
ચોખ્ખા પ્રવેગ માટેનું સૂત્ર મૂકતા:
$g - \frac{Q_1 E}{M_1} > g - \frac{Q_2 E}{M_2}$
બંને બાજુથી $g$ બાદ કરતા:
$-\frac{Q_1 E}{M_1} > -\frac{Q_2 E}{M_2}$
$-1$ વડે ગુણતા અસમતાની નિશાની ઉલટાઈ જાય છે:
$\frac{Q_1 E}{M_1} < \frac{Q_2 E}{M_2}$
$E$ વડે ભાગતા (કારણ કે $E > 0$):
$\frac{Q_1}{M_1} < \frac{Q_2}{M_2}$
ચોકડી ગુણાકાર કરતા:
$M_2 Q_1 < M_1 Q_2$,અથવા $M_1 Q_2 > M_2 Q_1$.
Solution diagram
130
DifficultMCQ
ધન વીજભારિત લાંબા સીધા તારને કારણે તેનાથી $r$ અંતરે રહેલું વિદ્યુતક્ષેત્ર તેના મૂલ્યમાં $r^{-1}$ ના પ્રમાણમાં છે. બે ઇલેક્ટ્રોન આવા લાંબા સીધા તારની આસપાસ $1 \mathring{A}$ અને $2 \mathring{A}$ ત્રિજ્યાની વર્તુળાકાર કક્ષાઓમાં ભ્રમણ કરી રહ્યા છે. તેમના સંબંધિત આવર્તકાળનો ગુણોત્તર કેટલો હશે?
A
$1: 1$
B
$1: 2$
C
$2: 1$
D
$4: 1$

Solution

(B) ઇલેક્ટ્રોન સ્થિત વિદ્યુત આકર્ષણ બળને કારણે તારની આસપાસ ફરે છે. આપેલ છે કે વિદ્યુતક્ષેત્ર $E \propto r^{-1}$,તેથી આપણે લખી શકીએ $E = k r^{-1}$,જ્યાં $k$ અચળાંક છે.
ઇલેક્ટ્રોન પર લાગતું સ્થિત વિદ્યુત બળ $F = e E = k e r^{-1}$ છે.
આ બળ ઇલેક્ટ્રોનની વર્તુળાકાર ગતિ માટે જરૂરી કેન્દ્રગામી બળ પૂરું પાડે છે:
$\frac{m v^2}{r} = \frac{k e}{r}$
વેગ $v$ માટે ઉકેલતા:
$v^2 = \frac{k e}{m} \Rightarrow v = \sqrt{\frac{k e}{m}}$
જેમ કે વેગ $v$ એ ત્રિજ્યા $r$ થી સ્વતંત્ર છે,તેથી બંને કક્ષાઓમાં ઇલેક્ટ્રોનની ઝડપ સમાન છે,એટલે કે $v_1 = v_2$.
કક્ષાનો આવર્તકાળ $T$ એ $T = \frac{2 \pi r}{v}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
તેથી,$r_1 = 1 \mathring{A}$ અને $r_2 = 2 \mathring{A}$ ત્રિજ્યા માટે આવર્તકાળનો ગુણોત્તર:
$\frac{T_1}{T_2} = \frac{2 \pi r_1 / v_1}{2 \pi r_2 / v_2} = \frac{r_1}{r_2} = \frac{1 \mathring{A}}{2 \mathring{A}} = \frac{1}{2}$.
Solution diagram
131
MediumMCQ
એક વીજભારિત કણ,જે શરૂઆતમાં $O$ પર સ્થિર છે,તેને મુક્ત કરવામાં આવે ત્યારે બાજુમાં દર્શાવ્યા મુજબનો ગતિપથ અનુસરે છે. આવો ગતિપથ કોની હાજરીમાં શક્ય છે?
Question diagram
A
અચળ મૂલ્ય અને બદલાતી દિશા ધરાવતું વિદ્યુતક્ષેત્ર
B
અચળ મૂલ્ય અને બદલાતી દિશા ધરાવતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર
C
અચળ મૂલ્ય અને અચળ દિશા ધરાવતું વિદ્યુતક્ષેત્ર
D
એકબીજાને સમાંતર હોય તેવા અચળ મૂલ્ય અને અચળ દિશા ધરાવતા વિદ્યુત અને ચુંબકીય ક્ષેત્રો

Solution

(A) સાચો વિકલ્પ $A$ છે.
$1$. કણ શરૂઆતમાં સ્થિર હોવાથી,તેના પર ચુંબકીય બળ લાગી શકે નહીં,કારણ કે ચુંબકીય બળ $\vec{F}_m = q(\vec{v} \times \vec{B})$ છે,જે $\vec{v} = 0$ હોય ત્યારે શૂન્ય થાય છે. તેથી,ગતિ શરૂ કરવા માટે વિદ્યુતક્ષેત્ર જરૂરી છે.
$2$. વિદ્યુત બળ $\vec{F}_e = q\vec{E}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે. આ બળ કણને વિદ્યુતક્ષેત્રની દિશામાં પ્રવેગિત કરે છે.
$3$. જો વિદ્યુતક્ષેત્રનું મૂલ્ય અને દિશા બંને અચળ હોત,તો કણ સીધી રેખામાં ગતિ કરત. પરંતુ,અહીં દર્શાવેલ ગતિપથ વક્ર છે.
$4$. કણ સ્થિર સ્થિતિમાંથી વક્ર પથ પર ગતિ કરે તે માટે,બળની દિશા (અને તેથી વિદ્યુતક્ષેત્રની દિશા) સતત બદલાતી રહેવી જોઈએ. તેથી,વિદ્યુતક્ષેત્રનું મૂલ્ય અચળ હોવું જોઈએ પરંતુ તેની દિશા બદલાતી હોવી જોઈએ.
132
MediumMCQ
$m$ દળ અને $-q_1$ વિદ્યુતભાર ધરાવતો એક કણ $+q_2$ વિદ્યુતભારની આસપાસ $r$ ત્રિજ્યાના વર્તુળાકાર પથ પર ગતિ કરે છે. $-q_1$ વિદ્યુતભારનો પરિભ્રમણ સમયગાળો શોધો.
A
$\sqrt{\frac{16 \pi^3 \varepsilon_0 m r^3}{q_1 q_2}}$
B
$\sqrt{\frac{8 \pi^3 \varepsilon_0 m r^3}{q_1 q_2}}$
C
$\sqrt{\frac{q_1 q_2}{16 \pi^3 \varepsilon_0 m r^3}}$
D
$0$

Solution

(A) વિદ્યુતભારો વચ્ચેનું સ્થિત-વિદ્યુત બળ વર્તુળાકાર ગતિ માટે જરૂરી કેન્દ્રગામી બળ પૂરું પાડે છે:
$\frac{m v^2}{r} = \frac{1}{4 \pi \varepsilon_0} \cdot \frac{q_1 q_2}{r^2}$
વેગ $v$ માટે ઉકેલતા:
$v^2 = \frac{1}{4 \pi \varepsilon_0} \cdot \frac{q_1 q_2}{m r}$
$v = \sqrt{\frac{q_1 q_2}{4 \pi \varepsilon_0 m r}}$
પરિભ્રમણનો સમયગાળો $T$ એ પરિઘને વેગ વડે ભાગવાથી મળે છે:
$T = \frac{2 \pi r}{v} = 2 \pi r \sqrt{\frac{4 \pi \varepsilon_0 m r}{q_1 q_2}}$
$T = \sqrt{(2 \pi r)^2 \cdot \frac{4 \pi \varepsilon_0 m r}{q_1 q_2}}$
$T = \sqrt{4 \pi^2 r^2 \cdot \frac{4 \pi \varepsilon_0 m r}{q_1 q_2}}$
$T = \sqrt{\frac{16 \pi^3 \varepsilon_0 m r^3}{q_1 q_2}}$
Solution diagram
133
MediumMCQ
એક સમાન વિદ્યુતક્ષેત્રમાં,જો કોઈ વિદ્યુતભારને વિદ્યુતક્ષેત્રની રેખાથી અલગ દિશામાં ફેંકવામાં આવે,તો તે વિદ્યુતભારનો ગતિપથ કેવો હશે?
A
સીધી રેખા
B
વર્તુળ
C
પરવલય
D
લંબગોળ

Solution

(C) જ્યારે $m$ દળ ધરાવતો $q$ વિદ્યુતભાર $u$ જેટલા પ્રારંભિક વેગ સાથે સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર $E$ માં ક્ષેત્રને લંબરૂપે દાખલ થાય છે,ત્યારે તે ક્ષેત્રની દિશામાં $F = qE$ જેટલું અચળ બળ અનુભવે છે.
ધારો કે વિદ્યુતક્ષેત્ર $x$-અક્ષ પર છે અને પ્રારંભિક વેગ $y$-અક્ષ પર છે.
$x$-દિશામાં પ્રવેગ $a_x = \frac{qE}{m}$ છે.
$t$ સમય પછી $x$-દિશામાં સ્થાનાંતર $x = \frac{1}{2} a_x t^2 = \frac{1}{2} \left( \frac{qE}{m} \right) t^2$ થાય છે.
$y$-દિશામાં સ્થાનાંતર $y = ut$ છે,જે પરથી $t = \frac{y}{u}$ મળે છે.
$t$ ની કિંમત $x$ ના સમીકરણમાં મૂકતા,આપણને $x = \frac{1}{2} \left( \frac{qE}{m} \right) \left( \frac{y}{u} \right)^2 = \left( \frac{qE}{2mu^2} \right) y^2$ મળે છે.
અહીં $x \propto y^2$ હોવાથી,ગતિપથ પરવલય (parabola) છે.
Solution diagram
134
EasyMCQ
$1.6 \,g$ દળ ધરાવતા સિક્કામાંથી કેટલા ઇલેક્ટ્રોન દૂર કરવા જોઈએ,જેથી તે $10^9 \,N/C$ ની ઉપરની દિશામાં રહેલા વિદ્યુતક્ષેત્રમાં તરી શકે?
A
$9.8 \times 10^7$
B
$9.8 \times 10^5$
C
$9.8 \times 10^3$
D
$9.8 \times 10^1$

Solution

(A) સિક્કો ઉપરની દિશામાં રહેલા વિદ્યુતક્ષેત્રમાં તરે તે માટે,ઉપર તરફ લાગતું વિદ્યુત બળ નીચે તરફ લાગતા ગુરુત્વાકર્ષણ બળને સંતુલિત કરવું જોઈએ.
$F_e = F_g$
$qE = mg$
અહીં $q = ne$,જ્યાં $n$ એ દૂર કરેલા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા છે અને $e = 1.6 \times 10^{-19} \,C$ એ મૂળભૂત વિદ્યુતભાર છે:
$neE = mg$
$n = \frac{mg}{eE}$
આપેલ છે:
$m = 1.6 \,g = 1.6 \times 10^{-3} \,kg$
$g = 9.8 \,m/s^2$
$E = 10^9 \,N/C$
$e = 1.6 \times 10^{-19} \,C$
કિંમતો મૂકતા:
$n = \frac{(1.6 \times 10^{-3} \,kg) \times (9.8 \,m/s^2)}{(1.6 \times 10^{-19} \,C) \times (10^9 \,N/C)}$
$n = \frac{1.6 \times 9.8 \times 10^{-3}}{1.6 \times 10^{-10}}$
$n = 9.8 \times 10^7$
આમ,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.
135
EasyMCQ
એક ઇલેક્ટ્રોન $0.1 \,m$ ત્રિજ્યાના વર્તુળમાં અનંત ધન રેખીય વિદ્યુતભારની આસપાસ ફરી રહ્યો છે. જો રેખીય વિદ્યુતભાર ઘનતા $1 \,\mu C/m$ હોય,તો ઇલેક્ટ્રોનનો વેગ $m/s$ માં ...... $\times 10^7$ હશે.
A
$0.562$
B
$5.62$
C
$562$
D
$0.0562$

Solution

(B) ઇલેક્ટ્રોનની વર્તુળાકાર ગતિ માટે જરૂરી કેન્દ્રગામી બળ અનંત રેખીય વિદ્યુતભાર દ્વારા લાગતા સ્થિત વિદ્યુત બળ દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવે છે.
અનંત રેખીય વિદ્યુતભાર ઘનતા $\lambda$ થી $r$ અંતરે વિદ્યુતક્ષેત્ર $E = \frac{\lambda}{2 \pi \varepsilon_0 r}$ છે.
ઇલેક્ટ્રોન પર લાગતું સ્થિત વિદ્યુત બળ $F = eE = e \cdot \frac{\lambda}{2 \pi \varepsilon_0 r}$ છે.
આને કેન્દ્રગામી બળ $\frac{mv^2}{r}$ સાથે સરખાવતા:
$\frac{mv^2}{r} = \frac{e \lambda}{2 \pi \varepsilon_0 r}$
$v$ માટે ઉકેલતા:
$v = \sqrt{\frac{e \lambda}{2 \pi \varepsilon_0 m}} = \sqrt{\frac{2 k \lambda e}{m}}$,જ્યાં $k = 9 \times 10^9 \, N \cdot m^2/C^2$.
કિંમતો મૂકતા: $e = 1.6 \times 10^{-19} \, C$,$\lambda = 1 \times 10^{-6} \, C/m$,$m = 9.1 \times 10^{-31} \, kg$:
$v = \sqrt{\frac{2 \times 9 \times 10^9 \times 10^{-6} \times 1.6 \times 10^{-19}}{9.1 \times 10^{-31}}}$
$v = \sqrt{3.1648 \times 10^{15}} \approx 5.62 \times 10^7 \, m/s$.
136
EasyMCQ
સમાન ગતિઊર્જા ધરાવતા પ્રોટોન અને $\alpha$-કણને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ સમાન લંબરૂપ વિદ્યુતક્ષેત્રમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
Question diagram
A
પ્રોટોનનો ગતિપથ વધુ વળાંકવાળો છે.
B
$\alpha$-કણનો ગતિપથ વધુ વળાંકવાળો છે.
C
બંને ગતિપથ સમાન રીતે વળાંકવાળા છે પરંતુ વિરુદ્ધ દિશામાં છે.
D
બંને ગતિપથ સમાન રીતે વળાંકવાળા છે અને સમાન દિશામાં છે.

Solution

(B) વિદ્યુતક્ષેત્રમાં રહેલા વિદ્યુતભારિત કણ પર લાગતું બળ $F = qE$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $q$ એ વિદ્યુતભાર છે અને $E$ એ વિદ્યુતક્ષેત્રની તીવ્રતા છે.
કણનો પ્રવેગ $a = \frac{F}{m} = \frac{qE}{m}$ છે.
વિદ્યુતક્ષેત્રને લંબ દિશામાં $v$ જેટલા પ્રારંભિક વેગથી ગતિ કરતા કણ માટે,$x$ જેટલું આડું અંતર કાપ્યા પછીનું વિચલન $y = \frac{1}{2} a t^2 = \frac{1}{2} (\frac{qE}{m}) (\frac{x}{v})^2 = \frac{qE x^2}{2 m v^2}$ દ્વારા મળે છે.
ગતિઊર્જા $K = \frac{1}{2} m v^2$ અચળ હોવાથી,આપણે $m v^2 = 2K$ લખી શકીએ છીએ. આ કિંમતને વિચલનના સમીકરણમાં મૂકતા,આપણને $y = \frac{qE x^2}{4K}$ મળે છે.
પ્રોટોન માટે,$q_p = e$. $\alpha$-કણ માટે,$q_{\alpha} = 2e$. બંનેની ગતિઊર્જા $K$ સમાન છે અને બંને સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર $E$ માં છે,તેથી વિચલન $y$ એ વિદ્યુતભાર $q$ ના સમપ્રમાણમાં છે.
$q_{\alpha} > q_p$ હોવાથી,$\alpha$-કણનું વિચલન પ્રોટોન કરતા વધારે છે. તેથી,$\alpha$-કણનો ગતિપથ વધુ વળાંકવાળો છે.
137
EasyMCQ
ત્રણ કણોને સમાન વિદ્યુતક્ષેત્રમાં ક્ષેત્રને લંબ સમાન વેગ સાથે પ્રક્ષિપ્ત કરવામાં આવે છે,જે આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે. કયા કણનો વિદ્યુતભાર અને દળનો ગુણોત્તર સૌથી વધુ છે?
Question diagram
A
$A$
B
$B$
C
$C$
D
બધાનો વિદ્યુતભાર અને દળનો ગુણોત્તર સમાન છે

Solution

(C) જ્યારે કોઈ વિદ્યુતભારિત કણ તેના વેગ $v$ ને લંબ સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર $E$ માં પ્રવેશ કરે છે,ત્યારે તે ક્ષેત્રની દિશામાં અચળ બળ $F = qE$ અનુભવે છે. કણનો પ્રવેગ $a = F/m = (q/m)E$ છે.
જો કણ ક્ષેત્રમાં $L$ જેટલું આડું અંતર કાપે,તો લાગતો સમય $t = L/v$ છે. શિરોલંબ વિચલન $y$ એ $y = (1/2)at^2 = (1/2)(qE/m)(L/v)^2$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
અહીં $E$,$L$ અને $v$ બધા કણો માટે સમાન હોવાથી,વિચલન $y$ એ વિદ્યુતભાર અને દળના ગુણોત્તર $(q/m)$ ના સીધા પ્રમાણમાં છે.
કણ $C$ મહત્તમ શિરોલંબ વિચલન દર્શાવે છે,જેનો અર્થ છે કે તેનો વિદ્યુતભાર અને દળનો ગુણોત્તર સૌથી વધુ છે.
138
EasyMCQ
જો એક $\alpha$-કણ અને પ્રોટોનને $1 \text{ MV}$ ના વિદ્યુતસ્થિતિમાનના તફાવત દ્વારા સ્થિર સ્થિતિમાંથી પ્રવેગિત કરવામાં આવે,તો તેમની ગતિઊર્જાનો ગુણોત્તર કેટલો થશે?
A
$1/2$
B
$1$
C
$2$
D
$4$

Solution

(C) સ્થિર સ્થિતિમાંથી વિદ્યુતસ્થિતિમાનના તફાવત $(V)$ દ્વારા પ્રવેગિત થતા વિદ્યુતભારિત કણ દ્વારા મેળવેલી ગતિઊર્જા $(K)$ નું સૂત્ર: $K = qV$ છે,જ્યાં $q$ એ કણનો વિદ્યુતભાર છે.
$\alpha$-કણ માટે,વિદ્યુતભાર $q_{\alpha} = +2e$ છે.
પ્રોટોન માટે,વિદ્યુતભાર $q_{p} = +e$ છે.
બંને કણો સમાન વિદ્યુતસ્થિતિમાનના તફાવત $(V = 1 \text{ MV})$ માંથી પ્રવેગિત થતા હોવાથી,તેમની ગતિઊર્જાનો ગુણોત્તર:
$\frac{K_{\alpha}}{K_{p}} = \frac{q_{\alpha} V}{q_{p} V} = \frac{q_{\alpha}}{q_{p}}$
કિંમતો મૂકતા:
$\frac{K_{\alpha}}{K_{p}} = \frac{2e}{e} = 2$
તેથી,તેમની ગતિઊર્જાનો ગુણોત્તર $2$ છે.
139
EasyMCQ
અવકાશના એક વિસ્તારમાં,ધારો કે એક સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર $\vec{E} = 10 \hat{i} \text{ V/m}$ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જો એક ધન વિદ્યુતભાર $\vec{v} = -2 \hat{j} \text{ m/s}$ ના વેગ સાથે ગતિ કરે,તો તેની સ્થિતિ ઉર્જા:
A
વધે છે
B
ઘટે છે
C
બદલાતી નથી
D
શરૂઆતમાં વધે છે અને પછી ઘટે છે

Solution

(C) વિદ્યુતક્ષેત્ર $\vec{E}$ માં વિદ્યુતભાર $q$ ની સ્થિતિ ઉર્જા $U = qV$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $V$ એ વિદ્યુત સ્થિતિમાન છે.
સ્થિતિ ઉર્જામાં થતો ફેરફાર $\Delta U = -q \int \vec{E} \cdot d\vec{r}$ દ્વારા મળે છે.
અહીં $\vec{E} = 10 \hat{i} \text{ V/m}$ અને વેગ $\vec{v} = -2 \hat{j} \text{ m/s}$ આપેલ છે,તેથી સ્થાનાંતર સદિશ $d\vec{r}$ એ $\hat{j}$ દિશામાં છે.
વિદ્યુતક્ષેત્ર $\hat{i}$ દિશામાં છે અને સ્થાનાંતર $\hat{j}$ દિશામાં હોવાથી,તેમનો ડોટ ગુણાકાર $\vec{E} \cdot d\vec{r} = (10 \hat{i}) \cdot (dy \hat{j}) = 0$ થાય છે.
વિદ્યુતક્ષેત્ર દ્વારા થતું કાર્ય શૂન્ય હોવાથી,વિદ્યુતભારની સ્થિતિ ઉર્જામાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી.
140
EasyMCQ
ઇલેક્ટ્રોન પર પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ બળને સંતુલિત કરવા માટે જરૂરી વિદ્યુતક્ષેત્રની તીવ્રતા કેટલી હશે? (આપેલ છે: ઇલેક્ટ્રોનનું દળ $m = 9.1 \times 10^{-31} \ kg$,ઇલેક્ટ્રોનનો વિદ્યુતભાર $e = 1.6 \times 10^{-19} \ C$,અને ગુરુત્વપ્રવેગ $g = 10 \ m/s^2$.)
A
$-5.6 \times 10^{-11} \ N/C$
B
$-4.8 \times 10^{-15} \ N/C$
C
$-1.6 \times 10^{-19} \ N/C$
D
$-3.2 \times 10^{-19} \ N/C$

Solution

(A) ઇલેક્ટ્રોન પર લાગતા ગુરુત્વાકર્ષણ બળને સંતુલિત કરવા માટે,ઉપરની તરફ લાગતું વિદ્યુત બળ નીચેની તરફ લાગતા ગુરુત્વાકર્ષણ બળ જેટલું હોવું જોઈએ.
ધારો કે $E$ એ વિદ્યુતક્ષેત્રની તીવ્રતા છે. ઇલેક્ટ્રોન પર લાગતું વિદ્યુત બળ $F_e = qE = -eE$ છે (કારણ કે ઇલેક્ટ્રોનનો વિદ્યુતભાર ઋણ છે).
ઇલેક્ટ્રોન પર લાગતું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ $F_g = mg$ છે.
સંતુલન માટે,બળો સમાન હોવા જોઈએ: $F_e + F_g = 0$,જેનો અર્થ છે કે મૂલ્યમાં $eE = mg$,અથવા દિશાને ધ્યાનમાં લેતા $-eE = mg$.
તેથી,$E = -\frac{mg}{e}$.
આપેલ કિંમતો મૂકતા:
$E = -\frac{9.1 \times 10^{-31} \ kg \times 10 \ m/s^2}{1.6 \times 10^{-19} \ C}$
$E = -\frac{9.1 \times 10^{-30}}{1.6 \times 10^{-19}} \ N/C$
$E = -5.6875 \times 10^{-11} \ N/C \approx -5.6 \times 10^{-11} \ N/C$.
141
MediumMCQ
ધન વીજભારિત કણોનો પ્રવાહ જેનો $\frac{q}{m} = 2 \times 10^{11} \text{ C/kg}$ અને વેગ $\overrightarrow{v}_0 = 3 \times 10^7 \hat{i} \text{ m/s}$ છે,તે $1.8 \hat{j} \text{ kV/m}$ ના વિદ્યુતક્ષેત્ર દ્વારા વિચલિત થાય છે. આ વિદ્યુતક્ષેત્ર $x$-દિશામાં $10 \text{ cm}$ ના વિસ્તારમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. વિદ્યુતક્ષેત્રને કારણે,$y$-દિશામાં વીજભારિત કણોનું વિચલન $........... \text{ mm}$ છે.
A
$2$
B
$4$
C
$0.5$
D
$9$

Solution

(A) $y$-દિશામાં વીજભારિત કણોનો પ્રવેગ $a = \frac{F}{m} = \frac{qE}{m} = (2 \times 10^{11} \text{ C/kg}) \times (1.8 \times 10^3 \text{ V/m}) = 3.6 \times 10^{14} \text{ m/s}^2$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$d = 10 \text{ cm} = 0.1 \text{ m}$ લંબાઈના વિસ્તારને પાર કરવા માટે લાગતો સમય $t = \frac{d}{v_0} = \frac{0.1}{3 \times 10^7} \text{ s}$ છે.
$y$-દિશામાં વિચલન $y = \frac{1}{2}at^2 = \frac{1}{2} \times (3.6 \times 10^{14}) \times \left(\frac{0.1}{3 \times 10^7}\right)^2$ છે.
$y = \frac{1}{2} \times (3.6 \times 10^{14}) \times \left(\frac{0.01}{9 \times 10^{14}}\right) = 0.5 \times 0.4 \times 10^{-2} \text{ m} = 0.002 \text{ m} = 2 \text{ mm}$.
Solution diagram
142
DifficultMCQ
બે સમાંતર વિદ્યુતભારીત પ્લેટો વચ્ચે $10\,N/C$ નું સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર ઉત્પન્ન થાય છે (આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ). એક ઇલેક્ટ્રોન $0.5\,eV$ ની ગતિઊર્જા સાથે પ્લેટોની વચ્ચે સપ્રમાણ રીતે દાખલ થાય છે. દરેક પ્લેટની લંબાઈ $10\,cm$ છે. જ્યારે ઇલેક્ટ્રોન ક્ષેત્રમાંથી બહાર આવે ત્યારે તેના પથના વિચલનનો ખૂણો $(\theta)$ $.........$ (ડિગ્રીમાં) છે.
Question diagram
A
$44$
B
$43$
C
$42$
D
$45$

Solution

(D) આપેલ છે:
વિદ્યુતક્ષેત્ર $E = 10\,N/C$
ગતિઊર્જા $K = 0.5\,eV = 0.5 \times 1.6 \times 10^{-19}\,J$
પ્લેટની લંબાઈ $L = 10\,cm = 0.1\,m$
પ્રારંભિક ગતિઊર્જા $K = \frac{1}{2}mv_x^2 = 0.5\,eV$
$v_x = \sqrt{\frac{2K}{m}} = \sqrt{\frac{2 \times 0.5 \times e}{m}} = \sqrt{\frac{e}{m}}$
ક્ષેત્ર પાર કરવા માટે લાગતો સમય: $t = \frac{L}{v_x}$
પ્રાપ્ત કરેલ શિરોલંબ વેગ: $v_y = a_y t = \left(\frac{eE}{m}\right) \left(\frac{L}{v_x}\right)$
વિચલનનો ખૂણો $\theta$ નીચે મુજબ મળે છે:
$\tan \theta = \frac{v_y}{v_x} = \frac{eE L}{m v_x^2}$
કારણ કે $K = \frac{1}{2}mv_x^2$,તેથી $mv_x^2 = 2K = 2(0.5\,eV) = 1\,eV = e\,J$
$\tan \theta = \frac{eEL}{e} = EL$
$\tan \theta = 10\,N/C \times 0.1\,m = 1$
$\theta = \tan^{-1}(1) = 45^{\circ}$
143
AdvancedMCQ
$1 \ cm$ નું અંતર ધરાવતી બે મોટી ઉભી અને સમાંતર ધાતુની પ્લેટોને $X$ વિદ્યુતસ્થિતિમાન તફાવત ધરાવતા $DC$ વોલ્ટેજ સ્ત્રોત સાથે જોડવામાં આવી છે. એક પ્રોટોનને બે પ્લેટોની વચ્ચે સ્થિર સ્થિતિમાં મુક્ત કરવામાં આવે છે. તે મુક્ત થયા પછી તરત જ શિરોલંબ સાથે $45^{\circ}$ ના ખૂણે ગતિ કરતું જોવા મળે છે. તો $X$ નું મૂલ્ય આશરે કેટલું હશે?
A
$1 \times 10^{-5} \ V$
B
$1 \times 10^{-7} \ V$
C
$1 \times 10^{-9} \ V$
D
$1 \times 10^{-10} \ V$

Solution

(C) પ્રોટોન પર લાગતા બળો ગુરુત્વાકર્ષણ બળ $mg$ (જે શિરોલંબ નીચેની તરફ લાગે છે) અને વિદ્યુત બળ $qE$ (જે આડા (ક્ષૈતિજ) લાગે છે) છે.
આપેલ છે કે પ્રોટોન શિરોલંબ સાથે $45^{\circ}$ ના ખૂણે ગતિ કરે છે,તેથી આડા અને શિરોલંબ બળોના મૂલ્યો સમાન હોવા જોઈએ:
$qE = mg$
અહીં,$q = 1.6 \times 10^{-19} \ C$,$m = 1.67 \times 10^{-27} \ kg$,$g = 10 \ m/s^2$,અને વિદ્યુતક્ષેત્ર $E = \frac{X}{d}$,જ્યાં $d = 1 \ cm = 0.01 \ m$ છે.
કિંમતો મૂકતા:
$1.6 \times 10^{-19} \times \frac{X}{0.01} = 1.67 \times 10^{-27} \times 10$
$1.6 \times 10^{-17} \times X = 1.67 \times 10^{-26}$
$X = \frac{1.67}{1.6} \times 10^{-9} \ V$
$X \approx 1 \times 10^{-9} \ V$
Solution diagram
144
DifficultMCQ
$10^{-3} \ kg$ દળ અને $1.0 \ C$ વિદ્યુતભાર ધરાવતો એક કણ શરૂઆતમાં સ્થિર છે. $t = 0$ સમયે,કણ $\vec{E}(t) = E_0 \sin(\omega t) \hat{i}$ વિદ્યુતક્ષેત્રની અસર હેઠળ આવે છે,જ્યાં $E_0 = 1.0 \ N \ C^{-1}$ અને $\omega = 10^3 \ rad \ s^{-1}$ છે. કણ પર માત્ર વિદ્યુત બળની અસર ધ્યાનમાં લો. તો ત્યારબાદના સમયમાં કણ દ્વારા પ્રાપ્ત કરવામાં આવતી મહત્તમ ઝડપ ($m \ s^{-1}$ માં) કેટલી હશે?
A
$2$
B
$5$
C
$8$
D
$9$

Solution

(A) કણ પર લાગતું બળ $F = qE = qE_0 \sin(\omega t)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ન્યૂટનના બીજા નિયમ મુજબ,$F = ma$,તેથી $a = \frac{qE_0}{m} \sin(\omega t)$.
$a = \frac{dv}{dt}$ હોવાથી,આપણે સમયની સાપેક્ષમાં સંકલન કરીએ:
$v(t) = \int_0^t \frac{qE_0}{m} \sin(\omega t') dt' = \frac{qE_0}{m\omega} [-\cos(\omega t')]_0^t = \frac{qE_0}{m\omega} (1 - \cos(\omega t))$.
જ્યારે $\cos(\omega t) = -1$ હોય ત્યારે ઝડપ મહત્તમ હોય છે,જે $\omega t = \pi, 3\pi, \dots$ સમયે થાય છે.
આ સમયે,$v_{\max} = \frac{qE_0}{m\omega} (1 - (-1)) = \frac{2qE_0}{m\omega}$.
આપેલ કિંમતો મૂકતા: $q = 1.0 \ C$,$E_0 = 1.0 \ N \ C^{-1}$,$m = 10^{-3} \ kg$,અને $\omega = 10^3 \ rad \ s^{-1}$.
$v_{\max} = \frac{2 \times 1.0 \times 1.0}{10^{-3} \times 10^3} = \frac{2}{1} = 2 \ m \ s^{-1}$.
145
DifficultMCQ
એક સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર,$\vec{E} = -400 \sqrt{3} \hat{y} \text{ NC}^{-1}$ એક વિસ્તારમાં લાગુ કરવામાં આવે છે. $m$ દળ ધરાવતો અને $q$ જેટલો ધન વિદ્યુતભાર ધરાવતો એક કણ આ વિસ્તારમાં $u = 2 \sqrt{10} \times 10^6 \text{ ms}^{-1}$ ની પ્રારંભિક ઝડપ સાથે પ્રક્ષિપ્ત કરવામાં આવે છે. આ કણ આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ બિંદુથી $5 \text{ m}$ દૂર આવેલા લક્ષ્ય $T$ ને અથડાય તે રીતે ફેંકવામાં આવે છે. $\frac{q}{m} = 10^{10} \text{ Ckg}^{-1}$ લો. તો-
$(A)$ જો કણ સમક્ષિતિજ સાથે $45^{\circ}$ ના ખૂણે ફેંકવામાં આવે તો તે $T$ ને અથડાશે
$(B)$ જો કણ સમક્ષિતિજ સાથે $30^{\circ}$ અથવા $60^{\circ}$ ના ખૂણે ફેંકવામાં આવે તો તે $T$ ને અથડાશે
$(C)$ કણ દ્વારા $T$ ને અથડાવવા માટે લાગતો સમય $\sqrt{\frac{5}{6}} \mu\text{s}$ તેમજ $\sqrt{\frac{5}{2}} \mu\text{s}$ હોઈ શકે છે
$(D)$ કણ દ્વારા $T$ ને અથડાવવા માટે લાગતો સમય $\sqrt{\frac{5}{3}} \mu\text{s}$ છે
Question diagram
A
$A, B$
B
$A, C$
C
$A, D$
D
$B, C$

Solution

(D) $y$-દિશામાં કણનો પ્રવેગ $a_y = \frac{qE_y}{m} = (10^{10})(-400 \sqrt{3}) = -400 \sqrt{3} \times 10^{10} \text{ ms}^{-2}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ક્ષેત્ર ઋણ $y$-દિશામાં હોવાથી,કણ નીચેની તરફ પ્રવેગ અનુભવે છે. પ્રક્ષિપ્ત પદાર્થની અવધિ $R$ એ $R = \frac{u^2 \sin 2\theta}{|a_y|}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$R = 5 \text{ m}$ અને $u = 2 \sqrt{10} \times 10^6 \text{ ms}^{-1}$ આપેલ હોવાથી,આપણી પાસે $u^2 = 40 \times 10^{12} \text{ m}^2\text{s}^{-2}$ છે.
$5 = \frac{40 \times 10^{12} \sin 2\theta}{400 \sqrt{3} \times 10^{10}} = \frac{4000 \sin 2\theta}{400 \sqrt{3}} = \frac{10 \sin 2\theta}{\sqrt{3}}$.
$\sin 2\theta = \frac{5 \sqrt{3}}{10} = \frac{\sqrt{3}}{2}$.
આમ,$2\theta = 60^{\circ}$ અથવા $120^{\circ}$,જે $\theta = 30^{\circ}$ અથવા $60^{\circ}$ આપે છે. તેથી,વિકલ્પ $(B)$ સાચો છે.
ઉડ્ડયન સમય $t = \frac{2u \sin \theta}{|a_y|}$ છે.
$\theta = 30^{\circ}$ માટે,$t_1 = \frac{2 \times 2 \sqrt{10} \times 10^6 \times (1/2)}{400 \sqrt{3} \times 10^{10}} = \sqrt{\frac{5}{6}} \mu\text{s}$.
$\theta = 60^{\circ}$ માટે,$t_2 = \frac{2 \times 2 \sqrt{10} \times 10^6 \times (\sqrt{3}/2)}{400 \sqrt{3} \times 10^{10}} = \sqrt{\frac{5}{2}} \mu\text{s}$.
આમ,વિકલ્પ $(C)$ પણ સાચો છે.
146
DifficultMCQ
નીચેની આકૃતિઓ બે પરિસ્થિતિઓ દર્શાવે છે જેમાં સમાન ધન રેખીય વિદ્યુતભાર ઘનતા $\lambda$ ધરાવતા બે અનંત લંબાઈના સ્થિર રેખીય વિદ્યુતભારો એકબીજાને સમાંતર રાખવામાં આવ્યા છે. તેમના પરિણામી વિદ્યુતક્ષેત્રમાં, બિંદુવત વિદ્યુતભારો $+q$ અને $-q$ ને તેમની વચ્ચે સંતુલનમાં રાખવામાં આવ્યા છે. આ બિંદુવત વિદ્યુતભારો માત્ર $x$ દિશામાં જ ગતિ કરવા માટે મર્યાદિત છે. જો તેમને તેમની સંતુલન સ્થિતિની આસપાસ થોડું સ્થાનાંતર આપવામાં આવે, તો નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું છે?
Question diagram
A
બંને વિદ્યુતભારો સરળ આવર્ત ગતિ કરે છે.
B
બંને વિદ્યુતભારો તેમના સ્થાનાંતરની દિશામાં ગતિ કરવાનું ચાલુ રાખશે.
C
વિદ્યુતભાર $+q$ સરળ આવર્ત ગતિ કરે છે જ્યારે વિદ્યુતભાર $-q$ તેના સ્થાનાંતરની દિશામાં ગતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.
D
વિદ્યુતભાર $-q$ સરળ આવર્ત ગતિ કરે છે જ્યારે વિદ્યુતભાર $+q$ તેના સ્થાનાંતરની દિશામાં ગતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.

Solution

(C) ધારો કે સંતુલન સ્થિતિનું દરેક રેખીય વિદ્યુતભારથી અંતર $r$ છે. $d$ અંતરે રેખીય વિદ્યુતભારને કારણે ઉદ્ભવતું વિદ્યુતક્ષેત્ર $E = \frac{\lambda}{2\pi\epsilon_0 d}$ છે.
વિદ્યુતભાર $+q$ માટે (કિસ્સો $I$): જો તેને જમણી તરફ $x$ જેટલું સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે, તો ચોખ્ખું બળ $F = qE_{left} - qE_{right} = q \frac{\lambda}{2\pi\epsilon_0(r-x)} - q \frac{\lambda}{2\pi\epsilon_0(r+x)} = \frac{q\lambda}{2\pi\epsilon_0} \left( \frac{1}{r-x} - \frac{1}{r+x} \right) = \frac{q\lambda}{2\pi\epsilon_0} \left( \frac{2x}{r^2-x^2} \right) \approx \frac{q\lambda x}{\pi\epsilon_0 r^2}$ થાય છે. બળ એ $-x$ (પુનઃસ્થાપક બળ) ના પ્રમાણમાં હોવાથી, વિદ્યુતભાર $+q$ સરળ આવર્ત ગતિ $(SHM)$ કરે છે.
વિદ્યુતભાર $-q$ માટે (કિસ્સો $II$): જો તેને જમણી તરફ $x$ જેટલું સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે, તો ડાબી બાજુના રેખીય વિદ્યુતભારથી લાગતું બળ આકર્ષી (ડાબી તરફ) હોય છે અને જમણી બાજુના રેખીય વિદ્યુતભારથી લાગતું બળ આકર્ષી (જમણી તરફ) હોય છે. ચોખ્ખું બળ $F = qE_{right} - qE_{left} = \frac{q\lambda}{2\pi\epsilon_0(r+x)} - \frac{q\lambda}{2\pi\epsilon_0(r-x)} = -\frac{q\lambda x}{\pi\epsilon_0 r^2}$ થાય છે. બળ સ્થાનાંતરની દિશામાં હોવાથી, તે સંતુલન સ્થિતિથી દૂર ગતિ કરવાનું ચાલુ રાખશે.
147
MediumMCQ
એક ઇલેક્ટ્રોનને $10 \ cm$ લંબાઈની બે સમાંતર અને સમાન પરંતુ વિરુદ્ધ વીજભારિત ધાતુની પ્લેટો વચ્ચે સપ્રમાણ રીતે દાખલ કરવામાં આવે છે. ઇલેક્ટ્રોન $10^6 \ m/s$ ના સમક્ષિતિજ વેગના ઘટક સાથે ક્ષેત્ર વિસ્તારમાંથી બહાર આવે છે. જો પ્લેટો વચ્ચેના વિદ્યુત ક્ષેત્રનું મૂલ્ય $9.1 \ V/cm$ હોય,તો ઇલેક્ટ્રોનનો શિરોલંબ વેગનો ઘટક કેટલો હશે? (ઇલેક્ટ્રોનનું દળ $= 9.1 \times 10^{-31} \ kg$ અને ઇલેક્ટ્રોનનો વીજભાર $= 1.6 \times 10^{-19} \ C$)
A
$1 \times 10^6 \ m/s$
B
$0$
C
$1.6 \times 10^6 \ m/s$
D
$16 \times 10^4 \ m/s$

Solution

(C) ઇલેક્ટ્રોન દ્વારા $L = 10 \ cm = 0.1 \ m$ લંબાઈની પ્લેટોને $V_x = 10^6 \ m/s$ ના સમક્ષિતિજ વેગ સાથે ઓળંગવા માટે લાગતો સમય:
$t = \frac{L}{V_x} = \frac{0.1}{10^6} = 10^{-7} \ s$
વિદ્યુત ક્ષેત્ર $E = 9.1 \ V/cm = 910 \ V/m$.
શિરોલંબ દિશામાં ઇલેક્ટ્રોનનો પ્રવેગ:
$a_y = \frac{eE}{m} = \frac{1.6 \times 10^{-19} \times 910}{9.1 \times 10^{-31}} = 1.6 \times 10^{14} \ m/s^2$
બહાર નીકળતી વખતે શિરોલંબ વેગનો ઘટક $V_y = u_y + a_y t$,જ્યાં $u_y = 0$:
$V_y = 0 + (1.6 \times 10^{14}) \times 10^{-7} = 1.6 \times 10^7 \ m/s$.
Solution diagram
148
DifficultMCQ
$m$ દળ અને $q$ વિદ્યુતભાર ધરાવતો એક કણ $\ell$ લંબાઈની દળરહિત દોરીના એક છેડા $A$ સાથે બાંધેલો છે,જેનો બીજો છેડો $O$ બિંદુ પર જડિત છે. આ આખી સિસ્ટમ ઘર્ષણરહિત સમક્ષિતિજ સપાટી પર મૂકવામાં આવી છે અને શરૂઆતમાં સ્થિર છે. જો આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $x$-દિશામાં સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર $E$ લાગુ કરવામાં આવે,તો જ્યારે કણ $x$-અક્ષને ઓળંગે ત્યારે તેની ઝડપ કેટલી હશે?
Question diagram
A
$\sqrt{\frac{2 qE \ell}{m}}$
B
$\sqrt{\frac{q E \ell}{4 m}}$
C
$\sqrt{\frac{q E \ell}{m}}$
D
$\sqrt{\frac{q E \ell}{2 m}}$

Solution

(C) દોરીના બંધનને કારણે કણ $O$ કેન્દ્રિત $\ell$ ત્રિજ્યાના વર્તુળાકાર માર્ગ પર ગતિ કરે છે.
શરૂઆતમાં,કણ $x$-અક્ષ સાથે $60^{\circ}$ ના ખૂણે છે. પ્રારંભિક $x$-યામ $x_i = \ell \cos(60^{\circ}) = \frac{\ell}{2}$ છે.
જ્યારે કણ $x$-અક્ષને ઓળંગે છે,ત્યારે તેનો અંતિમ $x$-યામ $x_f = \ell$ થાય છે.
વિદ્યુતક્ષેત્રની દિશામાં કણનું સ્થાનાંતર $\Delta x = x_f - x_i = \ell - \frac{\ell}{2} = \frac{\ell}{2}$ છે.
કાર્ય-ઊર્જા પ્રમેયનો ઉપયોગ કરતા,$W_{\text{electric}} = \Delta K$.
વિદ્યુતક્ષેત્ર દ્વારા થયેલું કાર્ય $W = qE \Delta x = qE \left(\frac{\ell}{2}\right)$ છે.
સિસ્ટમ સ્થિર સ્થિતિમાંથી શરૂ થાય છે,તેથી $K_i = 0$ અને $K_f = \frac{1}{2}mv^2$.
આમ,$qE \frac{\ell}{2} = \frac{1}{2}mv^2$.
$v$ માટે ઉકેલતા,આપણને $v^2 = \frac{qE\ell}{m}$ મળે છે,જેનો અર્થ છે કે $v = \sqrt{\frac{qE\ell}{m}}$.
Solution diagram
149
DifficultMCQ
$m$ દળ ધરાવતો અને $q$ વિદ્યુતભારિત એક નાનો ગોળો આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $L$ લંબાઈની દોરી વડે બે સમાંતર પ્લેટોની વચ્ચે લટકાવેલ છે. લોલકનો આવર્તકાળ $T_0$ છે. જ્યારે સમાંતર પ્લેટોને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ વિદ્યુતભારિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે આવર્તકાળ બદલાઈને $T$ થાય છે. ગુણોત્તર $T / T_0$ કોના બરાબર છે?
Question diagram
A
$\left(\frac{g+\frac{q E}{m}}{g}\right)$
B
$\left(\frac{g}{g+\frac{q E}{m}}\right)^{3 / 2}$
C
$\left(\frac{g}{g+\frac{q E}{m}}\right)^{1 / 2}$
D
આમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(C) સાદા લોલકનો આવર્તકાળ $T_0 = 2 \pi \sqrt{\frac{L}{g}}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
જ્યારે પ્લેટોને વિદ્યુતભારિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેમની વચ્ચે વિદ્યુતક્ષેત્ર $E$ ઉત્પન્ન થાય છે. વિદ્યુતક્ષેત્રને કારણે વિદ્યુતભારિત ગોળા પર લાગતું બળ $F_e = qE$ નીચેની દિશામાં લાગે છે (ધારો કે વિદ્યુતભાર $q$ ધન છે અને ક્ષેત્ર નીચેની તરફ છે).
ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે અસરકારક પ્રવેગ $g_{\text{eff}} = g + \frac{qE}{m}$ થાય છે.
નવો આવર્તકાળ $T = 2 \pi \sqrt{\frac{L}{g_{\text{eff}}}} = 2 \pi \sqrt{\frac{L}{g + \frac{qE}{m}}}$ છે.
તેથી,ગુણોત્તર $\frac{T}{T_0} = \frac{2 \pi \sqrt{\frac{L}{g + \frac{qE}{m}}}}{2 \pi \sqrt{\frac{L}{g}}} = \sqrt{\frac{g}{g + \frac{qE}{m}}} = \left(\frac{g}{g + \frac{qE}{m}}\right)^{1/2}$ છે.
150
EasyMCQ
એક ધન વીજભારિત કણ ચોક્કસ વેગ સાથે સમક્ષિતિજ અક્ષ પર ગતિ કરે છે અને શિરોલંબ અક્ષની દિશામાં રહેલા સમાન વિદ્યુતક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરે છે. તેનું
A
શિરોલંબ વેગ બદલાય છે પરંતુ સમક્ષિતિજ વેગ અચળ રહે છે
B
સમક્ષિતિજ વેગ બદલાય છે પરંતુ શિરોલંબ વેગ અચળ રહે છે
C
શિરોલંબ અને સમક્ષિતિજ બંને વેગ બદલાય છે
D
કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં શિરોલંબ કે સમક્ષિતિજ વેગ બદલાતો નથી

Solution

(A) જ્યારે કોઈ વીજભારિત કણ સમાન વિદ્યુતક્ષેત્ર $\vec{E}$ માં પ્રવેશ કરે છે,ત્યારે તે $\vec{F} = q\vec{E}$ જેટલું વિદ્યુતબળ અનુભવે છે.
આ કિસ્સામાં,વિદ્યુતક્ષેત્ર શિરોલંબ અક્ષ ($y$-અક્ષ) ની દિશામાં છે,તેથી બળ માત્ર શિરોલંબ દિશામાં જ લાગે છે.
ન્યૂટનના ગતિના બીજા નિયમ મુજબ,પ્રવેગ $\vec{a} = \frac{q\vec{E}}{m}$ પણ શિરોલંબ અક્ષની દિશામાં જ હોય છે.
સમક્ષિતિજ અક્ષ ($x$-અક્ષ) પર કોઈ બળ લાગતું ન હોવાથી,સમક્ષિતિજ પ્રવેગ શૂન્ય $(a_x = 0)$ છે.
તેથી,સમક્ષિતિજ વેગ $(V_x)$ અચળ રહે છે.
જોકે,શિરોલંબ અક્ષ પર અચળ પ્રવેગ હોવાને કારણે,શિરોલંબ વેગ $(V_y)$ સમય સાથે બદલાય છે.
આમ,શિરોલંબ વેગ બદલાય છે જ્યારે સમક્ષિતિજ વેગ અચળ રહે છે.
Solution diagram

Electric Charges and Fields — Motion of Charge particle in Electric filed · Frequently Asked Questions

1Are these Electric Charges and Fields questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Electric Charges and Fields Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.