Gujarati

Maxima and Minima Questions in Gujarati

Class 12 Mathematics · Applications of Derivatives · Maxima and Minima

760+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 760 questions in Gujarati

201
AdvancedMCQ
પુસ્તકના પાનાનો નીચેનો ખૂણો એવી રીતે વાળવામાં આવે છે કે તે પાનાની અંદરની ધારને સ્પર્શે છે. જો વાળેલા ભાગનું ક્ષેત્રફળ ન્યૂનતમ હોય,તો વાળેલા ભાગની પહોળાઈનો અપૂર્ણાંક કેટલો હશે?
A
$5/8$
B
$2/3$
C
$3/4$
D
$4/5$

Solution

(B) ધારો કે પાનાની પહોળાઈ $w$ છે અને નીચેની ધાર પર વાળની લંબાઈ $x$ છે. જ્યારે ખૂણાને અંદરની ધાર સુધી પહોંચાડવા માટે વાળવામાં આવે છે,ત્યારે આપણે કાટકોણ ત્રિકોણ બનાવીએ છીએ જેમાં વાળ એ કર્ણ છે.
ધારો કે વાળની લંબાઈ $L$ છે. ભૂમિતિ મુજબ,વાળેલા ત્રિકોણનું ક્ષેત્રફળ $A = \frac{1}{2} x y$ છે,જ્યાં $x$ એ પાયો છે અને $y$ એ ઊંચાઈ છે.
વાળના ગુણધર્મોનો ઉપયોગ કરીને,ક્ષેત્રફળ $A$ ને $x$ ના વિધેય તરીકે $A(x) = \frac{x^3}{2(x-w)}$ અથવા સમાન ભૌમિતિક અવરોધો તરીકે દર્શાવી શકાય છે.
ક્ષેત્રફળ ન્યૂનતમ હોવા માટે,આપણે ક્ષેત્રફળ વિધેયનું $x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીએ છીએ અને તેને શૂન્ય સાથે સરખાવીએ છીએ.
$\frac{dA}{dx} = 0$ ઉકેલતા આપણને વાળેલા ભાગની પહોળાઈનો કુલ પહોળાઈ સાથેનો શ્રેષ્ઠ ગુણોત્તર મળે છે.
ગણતરી દર્શાવે છે કે વાળેલા ભાગની પહોળાઈનો અપૂર્ણાંક $x = \frac{2}{3}$ છે.
202
AdvancedMCQ
એક લંબચોરસ જેની એક બાજુ x-અક્ષ પર હોય,તેને $xy$ સમતલના $y = 0$,$y = 3x$ અને $y = 30 - 2x$ રેખાઓ દ્વારા બંધાયેલા પ્રદેશમાં અંતર્ગત કરવામાં આવે છે. આવા લંબચોરસનું મહત્તમ ક્ષેત્રફળ કેટલું હશે?
A
$\frac{135}{8}$
B
$45$
C
$\frac{135}{2}$
D
$90$

Solution

(C) ધારો કે લંબચોરસની ઊંચાઈ $y$ છે. લંબચોરસના ઉપરના બે શિરોબિંદુઓ $y = 3x$ અને $y = 30 - 2x$ રેખાઓ પર આવેલા છે.
ડાબી બાજુના શિરોબિંદુ માટે,$x_1 = \frac{y}{3}$ મળે.
જમણી બાજુના શિરોબિંદુ માટે,$2x_2 = 30 - y$,તેથી $x_2 = 15 - \frac{y}{2}$ મળે.
લંબચોરસની પહોળાઈ $w = x_2 - x_1 = 15 - \frac{y}{2} - \frac{y}{3} = 15 - \frac{5y}{6}$ છે.
લંબચોરસનું ક્ષેત્રફળ $A(y) = w \cdot y = \left( 15 - \frac{5y}{6} \right) y = 15y - \frac{5y^2}{6}$ છે.
મહત્તમ ક્ષેત્રફળ શોધવા માટે,આપણે $y$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીને તેને શૂન્ય સાથે સરખાવીએ:
$A'(y) = 15 - \frac{10y}{6} = 15 - \frac{5y}{3} = 0$.
$y$ માટે ઉકેલતા,$\frac{5y}{3} = 15$,જેનો અર્થ છે કે $y = 9$.
દ્વિતીય વિકલન $A''(y) = -\frac{5}{3} < 0$ છે,જે સાબિત કરે છે કે $y = 9$ પર મહત્તમ ક્ષેત્રફળ મળે છે.
ક્ષેત્રફળના સૂત્રમાં $y = 9$ મૂકતા:
$A_{max} = 15(9) - \frac{5(9^2)}{6} = 135 - \frac{5 \cdot 81}{6} = 135 - \frac{5 \cdot 27}{2} = 135 - \frac{135}{2} = \frac{135}{2}$.
આમ,સૌથી મોટું ક્ષેત્રફળ $\frac{135}{2}$ છે.
Solution diagram
203
AdvancedMCQ
એક બંધ પાત્ર તેના ઉપરના ભાગ $E$ અને નીચેના ભાગ $F$ બંને પર અણીદાર છે અને તેને $EF$ શિરોલંબ રહે તેમ ગોઠવવામાં આવ્યું છે. જ્યારે તેમાં પ્રવાહીની ઊંડાઈ $x \, \text{cm}$ હોય,ત્યારે તેમાં રહેલા પ્રવાહીનું કદ $V(x) = x^2 (15 - x) \, \text{cu. cm}$ છે. $EF$ ની લંબાઈ ........ $\text{cm}$ છે.
A
$7.5$
B
$8$
C
$10$
D
$12$

Solution

(C) પાત્રમાં પ્રવાહીનું કદ $V(x) = x^2(15 - x) = 15x^2 - x^3$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $x$ એ પ્રવાહીની ઊંડાઈ છે.
પાત્ર બંધ હોવાથી અને બંને છેડા $E$ અને $F$ પર અણીદાર હોવાથી,પ્રવાહીનું મહત્તમ કદ પાત્રની કુલ ક્ષમતા દર્શાવે છે,જે ત્યારે મળે છે જ્યારે પાત્ર સંપૂર્ણ ભરાયેલું હોય.
મહત્તમ કદ શોધવા માટે,આપણે $V(x)$ નું $x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીએ છીએ:
$\frac{dV}{dx} = \frac{d}{dx}(15x^2 - x^3) = 30x - 3x^2$.
ક્રિટિકલ પોઈન્ટ્સ માટે $\frac{dV}{dx} = 0$ લેતા:
$3x(10 - x) = 0 \implies x = 0$ અથવા $x = 10$.
મહત્તમ કિંમત ચકાસવા માટે આપણે દ્વિતીય વિકલન કરીએ છીએ:
$\frac{d^2V}{dx^2} = 30 - 6x$.
$x = 10$ આગળ,$\frac{d^2V}{dx^2} = 30 - 6(10) = -30 < 0$.
દ્વિતીય વિકલન $x = 10$ આગળ ઋણ હોવાથી,જ્યારે ઊંડાઈ $x = 10 \, \text{cm}$ હોય ત્યારે કદ મહત્તમ થાય છે.
આમ,પાત્રની કુલ લંબાઈ $EF = 10 \, \text{cm}$ છે.
204
AdvancedMCQ
બધા $a, b \in R$ માટે,વિધેય $f(x) = 3x^4 - 4x^3 + 6x^2 + ax + b$ ને:
A
કોઈ અંતિમબિંદુ નથી
B
બરાબર એક અંતિમબિંદુ છે
C
બરાબર બે અંતિમબિંદુઓ છે
D
ત્રણ અંતિમબિંદુઓ છે

Solution

(B) અંતિમબિંદુઓ શોધવા માટે,આપણે $f(x)$ નું પ્રથમ વિકલન મેળવીએ છીએ:
$f'(x) = 12x^3 - 12x^2 + 12x + a$
હવે,$f'(x)$ ના સ્વભાવને તપાસવા માટે આપણે દ્વિતીય વિકલન મેળવીએ છીએ:
$f''(x) = 36x^2 - 24x + 12$
આપણે $f''(x)$ ને આ રીતે લખી શકીએ:
$f''(x) = 12(3x^2 - 2x + 1)$
દ્વિઘાત સમીકરણ $3x^2 - 2x + 1$ નો વિવેચક $D = (-2)^2 - 4(3)(1) = 4 - 12 = -8 < 0$ છે.
અહીં અગ્ર સહગુણક ધન છે અને વિવેચક ઋણ હોવાથી,તમામ $x \in R$ માટે $f''(x) > 0$ થાય છે.
આનો અર્થ એ છે કે $f'(x)$ એ ચુસ્ત રીતે વધતું વિધેય છે.
$3$ ઘાત ધરાવતી ચુસ્ત રીતે વધતી બહુપદી $x$-અક્ષને બરાબર એક વાર છેદે છે.
તેથી,$f'(x) = 0$ ને બરાબર એક વાસ્તવિક ઉકેલ છે,જેનો અર્થ છે કે વિધેય $f(x)$ ને બરાબર એક અંતિમબિંદુ છે.
205
AdvancedMCQ
અનંત ઘટતી ભૂમિતિ શ્રેણીના પદોનો સરવાળો અંતરાલ $[-2, 3]$ પર વિધેય $f(x) = x^3 + 3x - 9$ ની મહત્તમ કિંમત જેટલો છે. જો શ્રેણીના પ્રથમ અને બીજા પદ વચ્ચેનો તફાવત $f'(0)$ જેટલો હોય,તો $G.P.$ નો સામાન્ય ગુણોત્તર શોધો.
A
$\frac{1}{3}$
B
$\frac{1}{2}$
C
$\frac{2}{3}$
D
$\frac{3}{4}$

Solution

(C) અંતરાલ $[-2, 3]$ પર $f(x) = x^3 + 3x - 9$ આપેલ છે.
પ્રથમ,વિકલન મેળવો: $f'(x) = 3x^2 + 3$.
કારણ કે $f'(x) > 0$ દરેક $x$ માટે છે,વિધેય સતત વધતું વિધેય છે.
તેથી,$[-2, 3]$ પર મહત્તમ કિંમત $x = 3$ પર મળે છે.
$f(3) = 3^3 + 3(3) - 9 = 27 + 9 - 9 = 27$.
ધારો કે પ્રથમ પદ $a$ અને સામાન્ય ગુણોત્તર $r$ છે. અનંત $G.P.$ નો સરવાળો $S = \frac{a}{1-r} = 27$ (સમીકરણ $i$).
પ્રથમ અને બીજા પદ વચ્ચેનો તફાવત $a - ar = f'(0)$ છે.
$f'(0) = 3(0)^2 + 3 = 3$.
તેથી,$a(1-r) = 3$ (સમીકરણ $ii$).
સમીકરણ $(i)$ પરથી,$a = 27(1-r)$. તેને $(ii)$ માં મૂકતા:
$27(1-r)(1-r) = 3$
$(1-r)^2 = \frac{3}{27} = \frac{1}{9}$.
તે ઘટતી $G.P.$ હોવાથી,$0 < r < 1$,તેથી $1-r = \frac{1}{3}$.
$r = 1 - \frac{1}{3} = \frac{2}{3}$.
206
AdvancedMCQ
એક નિયમિત ષટ્કોણીય પિરામિડની પાર્શ્વ ધાર $1 \text{ cm}$ છે. જો તેનું ઘનફળ મહત્તમ હોય,તો તેની ઊંચાઈ કેટલી હોવી જોઈએ?
A
$\frac{1}{3}$
B
$\frac{2}{3}$
C
$\frac{1}{\sqrt{3}}$
D
$1$

Solution

(C) ધારો કે નિયમિત ષટ્કોણીય પાયાની બાજુની લંબાઈ $x$ છે અને પિરામિડની ઊંચાઈ $h$ છે. પાર્શ્વ ધાર $l = 1 \text{ cm}$ આપેલ છે.
પિરામિડની ભૂમિતિ મુજબ,ષટ્કોણના કેન્દ્રથી શિરોબિંદુ સુધીનું અંતર $x$ છે. પાયથાગોરસના પ્રમેય મુજબ,$x^2 + h^2 = l^2 = 1^2 = 1$,તેથી $x^2 = 1 - h^2$.
નિયમિત ષટ્કોણીય પાયાનું ક્ષેત્રફળ $A = 6 \times \frac{\sqrt{3}}{4} x^2 = \frac{3\sqrt{3}}{2} x^2$ છે.
પિરામિડનું ઘનફળ $V = \frac{1}{3} A h = \frac{1}{3} \left( \frac{3\sqrt{3}}{2} x^2 \right) h = \frac{\sqrt{3}}{2} x^2 h$ છે.
$x^2 = 1 - h^2$ મૂકતા,આપણને $V(h) = \frac{\sqrt{3}}{2} (1 - h^2) h = \frac{\sqrt{3}}{2} (h - h^3)$ મળે છે.
મહત્તમ ઘનફળ શોધવા માટે,$V$ નું $h$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીને તેને શૂન્ય સાથે સરખાવો:
$V'(h) = \frac{\sqrt{3}}{2} (1 - 3h^2) = 0$.
$1 - 3h^2 = 0 \implies h^2 = \frac{1}{3} \implies h = \frac{1}{\sqrt{3}}$.
આમ,મહત્તમ ઘનફળ માટે ઊંચાઈ $\frac{1}{\sqrt{3}} \text{ cm}$ હોવી જોઈએ.
Solution diagram
207
AdvancedMCQ
એક નિયમિત લંબચોરસ પિરામિડની પાર્શ્વ ધાર (lateral edge) $a \text{ cm}$ લાંબી છે. પાર્શ્વ ધાર પાયાના સમતલ સાથે $\alpha$ ખૂણો બનાવે છે. $\alpha$ નું કયું મૂલ્ય પિરામિડનું ઘનફળ મહત્તમ બનાવે છે?
A
$\frac{\pi}{4}$
B
$\sin^{-1}\sqrt{\frac{2}{3}}$
C
$\cot^{-1}\sqrt{2}$
D
$\frac{\pi}{3}$

Solution

(C) ધારો કે પિરામિડની ઊંચાઈ $h$ છે અને પાયાના કેન્દ્રથી શિરોબિંદુ સુધીનું અંતર $x$ છે. આપેલી પાર્શ્વ ધાર $a$ માટે,$h = a \sin \alpha$ અને $x = a \cos \alpha$ થાય.
પાયો એક ચોરસ છે જેનો વિકર્ણ $2x$ છે. ચોરસ પાયાનું ક્ષેત્રફળ $A = \frac{1}{2} \times (\text{વિકર્ણ})^2 = \frac{1}{2} \times (2x)^2 = 2x^2$ થાય.
પિરામિડનું ઘનફળ $V = \frac{1}{3} A h = \frac{1}{3} (2x^2) h$ છે.
$x = a \cos \alpha$ અને $h = a \sin \alpha$ મૂકતા:
$V(\alpha) = \frac{2}{3} (a \cos \alpha)^2 (a \sin \alpha) = \frac{2}{3} a^3 \sin \alpha \cos^2 \alpha$.
$V$ ને મહત્તમ કરવા માટે,$\alpha$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીને તેને $0$ સાથે સરખાવતા:
$V'(\alpha) = \frac{2}{3} a^3 [\cos \alpha \cdot \cos^2 \alpha + \sin \alpha \cdot 2 \cos \alpha (-\sin \alpha)] = 0$.
$\cos^3 \alpha - 2 \sin^2 \alpha \cos \alpha = 0$.
$\cos \alpha \neq 0$ હોવાથી,$\cos^2 \alpha = 2 \sin^2 \alpha$ મળે,જેનો અર્થ છે કે $\tan^2 \alpha = \frac{1}{2}$,અથવા $\tan \alpha = \frac{1}{\sqrt{2}}$.
આમ,$\alpha = \tan^{-1}(\frac{1}{\sqrt{2}}) = \cot^{-1}(\sqrt{2})$.
Solution diagram
208
AdvancedMCQ
એક નિયમિત ત્રિકોણીય પ્રિઝમમાં,એક પાયાના કેન્દ્રથી બીજા પાયાના શિરોબિંદુઓ પૈકીના એકનું અંતર $l$ છે. પ્રિઝમની તે ઊંચાઈ શોધો જેના માટે ઘનફળ મહત્તમ હોય.
A
$\frac{l}{2}$
B
$\frac{l}{\sqrt{3}}$
C
$\frac{l}{3}$
D
$\frac{l}{4}$

Solution

(B) ધારો કે સમબાજુ ત્રિકોણાકાર પાયાની બાજુની લંબાઈ $a$ છે અને પ્રિઝમની ઊંચાઈ $h$ છે.
પાયાના કેન્દ્ર $G$ થી શિરોબિંદુ $A$ સુધીનું અંતર એ સમબાજુ ત્રિકોણની પરિત્રિજ્યા છે,જે $R = \frac{a}{\sqrt{3}}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ઊંચાઈ $h$,પરિત્રિજ્યા $R$ અને અંતર $l$ દ્વારા બનતા કાટકોણ ત્રિકોણમાં,આપણી પાસે $l^2 = R^2 + h^2 = \frac{a^2}{3} + h^2$ છે.
આમ,$a^2 = 3(l^2 - h^2)$.
પ્રિઝમનું ઘનફળ $V = \text{પાયાનું ક્ષેત્રફળ} \times h = \left( \frac{\sqrt{3}}{4} a^2 \right) h$ છે.
$a^2$ ની કિંમત મૂકતા,આપણને $V(h) = \frac{\sqrt{3}}{4} \times 3(l^2 - h^2) h = \frac{3\sqrt{3}}{4} (l^2 h - h^3)$ મળે છે.
$V$ ને મહત્તમ કરવા માટે,આપણે $V'(h) = \frac{3\sqrt{3}}{4} (l^2 - 3h^2) = 0$ શોધીએ છીએ.
$V'(h) = 0$ લેતા $l^2 = 3h^2$ મળે છે,તેથી $h = \frac{l}{\sqrt{3}}$.
આમ,જે ઊંચાઈ માટે ઘનફળ મહત્તમ હોય તે $\frac{l}{\sqrt{3}}$ છે.
Solution diagram
209
AdvancedMCQ
$y = ax^4 + bx^3 + cx + d$ સ્વરૂપના સમીકરણવાળા વક્રનો $(0, 1)$ બિંદુએ ઢાળ શૂન્ય છે અને તે $(-1, 0)$ બિંદુએ $x$-અક્ષને સ્પર્શે છે. તો $x$ ની કઈ કિંમતો માટે વક્રનો ઢાળ ઋણ છે?
A
$x > -1$
B
$x < 1$
C
$x < -1$
D
$-1 \le x \le 1$

Solution

(C) આપેલ સમીકરણ $y = ax^4 + bx^3 + cx + d$ છે.
$1$. $(0, 1)$ બિંદુએ ઢાળ શૂન્ય છે,તેથી $\frac{dy}{dx} = 4ax^3 + 3bx^2 + c$. $x=0$ આગળ,$\frac{dy}{dx} = c = 0$.
$2$. $(0, 1)$ બિંદુ વક્ર પર છે,તેથી $1 = a(0)^4 + b(0)^3 + c(0) + d$,જે $d = 1$ આપે છે.
$3$. વક્ર $(-1, 0)$ બિંદુએ $x$-અક્ષને સ્પર્શે છે,તેથી $0 = a(-1)^4 + b(-1)^3 + 1$,જે $a - b + 1 = 0$ અથવા $b = a + 1$ માં પરિણમે છે.
$4$. તે $(-1, 0)$ આગળ $x$-અક્ષને સ્પર્શતું હોવાથી,$x = -1$ આગળ ઢાળ પણ શૂન્ય થાય: $\frac{dy}{dx} = 4ax^3 + 3(a+1)x^2 = 0$ જ્યારે $x = -1$.
$5$. $x = -1$ મુકતા: $4a(-1)^3 + 3(a+1)(-1)^2 = -4a + 3a + 3 = 0$,જે $a = 3$ આપે છે. તેથી $b = 3 + 1 = 4$.
$6$. સમીકરણ $y = 3x^4 + 4x^3 + 1$ છે. વિકલન $\frac{dy}{dx} = 12x^3 + 12x^2 = 12x^2(x + 1)$ છે.
$7$. ઋણ ઢાળ માટે,$\frac{dy}{dx} < 0$,તેથી $12x^2(x + 1) < 0$. $12x^2 \ge 0$ હોવાથી,$x + 1 < 0$ અને $x \neq 0$ હોવું જોઈએ,જેનો અર્થ છે કે $x < -1$.
210
AdvancedMCQ
$3x^2 - 2x^3 = \log_2 (x^2 + 1) - \log_2 x$ સમીકરણનું સમાધાન કરતા ઉકેલોની સંખ્યા કેટલી છે?
A
$1$
B
$2$
C
$3$
D
એક પણ નહીં

Solution

(A) ધારો કે $f(x) = 3x^2 - 2x^3$ અને $g(x) = \log_2 (x^2 + 1) - \log_2 x = \log_2 \left( \frac{x^2 + 1}{x} \right) = \log_2 \left( x + \frac{1}{x} \right)$.
$x > 0$ માટે,$AM-GM$ અસમતા મુજબ,$x + \frac{1}{x} \geq 2$,તેથી $g(x) = \log_2 \left( x + \frac{1}{x} \right) \geq \log_2(2) = 1$. $g(x)$ ની ન્યૂનતમ કિંમત $1$ છે,જે $x = 1$ પર મળે છે.
હવે $f(x) = 3x^2 - 2x^3$ ધ્યાનમાં લો. તેનું વિકલન $f'(x) = 6x - 6x^2 = 6x(1 - x)$ છે.
$0 < x < 1$ માટે $f'(x) > 0$ અને $x > 1$ માટે $f'(x) < 0$ છે. આમ,$f(x)$ ને $x = 1$ પર મહત્તમ કિંમત મળે છે.
મહત્તમ કિંમત $f(1) = 3(1)^2 - 2(1)^3 = 3 - 2 = 1$ છે.
જેহেতু $f(x)$ ની મહત્તમ કિંમત $1$ છે અને $g(x)$ ની ન્યૂનતમ કિંમત $1$ છે,તેથી $f(x) = g(x)$ સમીકરણ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે $f(x) = 1$ અને $g(x) = 1$ બંને એકસાથે થાય.
આ માત્ર $x = 1$ પર જ શક્ય છે.
તેથી,માત્ર $1$ ઉકેલ મળે છે.
211
AdvancedMCQ
વિધેય $f$ એ $f(x) = x^p (1 - x)^q$ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત છે,જ્યાં $x \in R$ અને $p, q$ ધન પૂર્ણાંકો છે. આ વિધેયની મહત્તમ કિંમત $x$ ની કઈ કિંમત માટે મળે?
A
$\frac{pq}{p+q}$
B
$1$
C
$0$
D
$\frac{p}{p+q}$

Solution

(D) આપેલ વિધેય $f(x) = x^p (1 - x)^q$ છે.
ક્રિટિકલ પોઈન્ટ્સ શોધવા માટે,આપણે પ્રથમ વિકલન $f'(x)$ શોધીએ અને તેને $0$ સાથે સરખાવીએ.
ગુણાકારના નિયમનો ઉપયોગ કરતા: $f'(x) = p x^{p-1} (1 - x)^q + x^p \cdot q (1 - x)^{q-1} (-1)$.
$f'(x) = x^{p-1} (1 - x)^{q-1} [p(1 - x) - qx]$.
$f'(x) = x^{p-1} (1 - x)^{q-1} [p - px - qx]$.
$f'(x) = x^{p-1} (1 - x)^{q-1} [p - (p + q)x]$.
$f'(x) = 0$ લેતા,આપણને $x = 0$,$x = 1$,અને $x = \frac{p}{p+q}$ મળે છે.
કારણ કે $p, q$ ધન પૂર્ણાંકો છે,અંતરાલ $(0, 1)$ માં,$x = \frac{p}{p+q}$ આગળ $f'(x)$ ની નિશાની ધનથી ઋણ તરફ બદલાય છે.
તેથી,વિધેયની મહત્તમ કિંમત $x = \frac{p}{p+q}$ આગળ મળે છે.
212
AdvancedMCQ
$\frac{1}{2}$ ત્રિજ્યા ધરાવતા અર્ધવર્તુળમાં એક કાટકોણ ત્રિકોણ દોરવામાં આવ્યો છે,જેની એક બાજુ વ્યાસ પર છે. ત્રિકોણનું મહત્તમ ક્ષેત્રફળ કેટલું હશે?
A
$\frac{1}{4}$
B
$\frac{3\sqrt{3}}{32}$
C
$\frac{3\sqrt{3}}{16}$
D
$\frac{1}{8}$

Solution

(A) ધારો કે અર્ધવર્તુળનો વ્યાસ $AD = 2R = 1$ છે. ધારો કે કાટકોણ ત્રિકોણ $\triangle ABD$ છે,જેમાં $C$ બિંદુ વ્યાસ $AD$ પર છે અને $\angle BCD = 90^{\circ}$ છે. ધારો કે $AC = x$,તો $CD = 1 - x$.
વર્તુળના ગુણધર્મ મુજબ,$BC^2 = AC \times CD = x(1 - x)$.
તેથી,$BC = \sqrt{x(1 - x)}$.
ત્રિકોણનું ક્ષેત્રફળ $A = \frac{1}{2} \times \text{પાયો} \times \text{વેધ} = \frac{1}{2} \times AD \times BC = \frac{1}{2} \times 1 \times \sqrt{x(1 - x)} = \frac{1}{2} \sqrt{x - x^2}$.
$A$ ને મહત્તમ કરવા માટે,આપણે $f(x) = x - x^2$ ને મહત્તમ કરવું પડે.
વિકલન કરતા,$f'(x) = 1 - 2x$. $f'(x) = 0$ લેતા,$x = \frac{1}{2}$ મળે છે.
મહત્તમ ક્ષેત્રફળ $A = \frac{1}{2} \sqrt{\frac{1}{2}(1 - \frac{1}{2})} = \frac{1}{2} \sqrt{\frac{1}{4}} = \frac{1}{2} \times \frac{1}{2} = \frac{1}{4}$.
Solution diagram
213
AdvancedMCQ
જો વિધેય $f(x) = \frac{t + 3x - x^2}{x - 4}$,જ્યાં $t$ એક પ્રાચલ છે,તેને સ્થાનીય મહત્તમ અને સ્થાનીય ન્યૂનતમ મૂલ્ય હોય,તો $t$ ના મૂલ્યોનો વિસ્તાર શોધો:
A
$(0, 4)$
B
$(0, \infty)$
C
$(-\infty, 4)$
D
$(4, \infty)$

Solution

(C) આપેલ વિધેય $f(x) = \frac{t + 3x - x^2}{x - 4}$ છે.
ક્રિટિકલ પોઈન્ટ્સ શોધવા માટે,આપણે ભાગાકારના નિયમનો ઉપયોગ કરીને વિકલન $f'(x)$ મેળવીએ:
$f'(x) = \frac{(x - 4)(3 - 2x) - (t + 3x - x^2)(1)}{(x - 4)^2}$
$f'(x) = \frac{3x - 2x^2 - 12 + 8x - t - 3x + x^2}{(x - 4)^2}$
$f'(x) = \frac{-x^2 + 8x - (12 + t)}{(x - 4)^2}$
વિધેયને સ્થાનીય મહત્તમ અને સ્થાનીય ન્યૂનતમ મૂલ્ય હોય તે માટે,$f'(x) = 0$ ના બે ભિન્ન વાસ્તવિક ઉકેલો હોવા જોઈએ અને આ ઉકેલો શિરોલંબ અનંતસ્પર્શક $x = 4$ જેટલા ન હોવા જોઈએ.
અંશને શૂન્ય સાથે સરખાવતા: $-x^2 + 8x - (12 + t) = 0$,અથવા $x^2 - 8x + (12 + t) = 0$.
બે ભિન્ન વાસ્તવિક ઉકેલો માટે,વિવેચક $D > 0$ હોવો જોઈએ:
$D = (-8)^2 - 4(1)(12 + t) > 0$
$64 - 48 - 4t > 0$
$16 - 4t > 0$
$4 > t$,જેનો અર્થ છે $t < 4$.
ઉપરાંત,$x = 4$ એ અંશના સમીકરણનો ઉકેલ ન હોવો જોઈએ:
$(4)^2 - 8(4) + 12 + t \neq 0$
$16 - 32 + 12 + t \neq 0$
$-4 + t \neq 0 \implies t \neq 4$.
આમ,$t$ ના મૂલ્યોનો વિસ્તાર $t < 4$ એટલે કે $(-\infty, 4)$ છે.
214
AdvancedMCQ
$S$ ક્ષેત્રફળ ધરાવતા કોઈપણ કાટકોણ ત્રિકોણને પરિબદ્ધ કરતા વર્તુળનું ન્યૂનતમ ક્ષેત્રફળ કેટલું થાય?
A
$\pi S$
B
$2 \pi S$
C
$\sqrt{2} \pi S$
D
$4 \pi S$

Solution

(A) ધારો કે કાટકોણ ત્રિકોણની બાજુઓ $x$ અને $y$ છે. ત્રિકોણનું ક્ષેત્રફળ $S = \frac{1}{2}xy$ છે,તેથી $xy = 2S$.
કાટકોણ ત્રિકોણનો કર્ણ $h = \sqrt{x^2 + y^2}$ છે.
કાટકોણ ત્રિકોણને પરિબદ્ધ કરતા વર્તુળનો વ્યાસ એ ત્રિકોણનો કર્ણ હોય છે. તેથી,વ્યાસ $d = \sqrt{x^2 + y^2}$ અને ત્રિજ્યા $r = \frac{\sqrt{x^2 + y^2}}{2}$ થાય.
વર્તુળનું ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2 = \pi \left( \frac{\sqrt{x^2 + y^2}}{2} \right)^2 = \frac{\pi}{4}(x^2 + y^2)$ છે.
$y = \frac{2S}{x}$ હોવાથી,આપણે તેને ક્ષેત્રફળના સૂત્રમાં મૂકીએ:
$A(x) = \frac{\pi}{4} \left( x^2 + \left( \frac{2S}{x} \right)^2 \right) = \frac{\pi}{4} \left( x^2 + \frac{4S^2}{x^2} \right)$.
ન્યૂનતમ ક્ષેત્રફળ શોધવા માટે,આપણે $A(x)$ નું $x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીએ અને તેને શૂન્ય સાથે સરખાવીએ:
$A'(x) = \frac{\pi}{4} \left( 2x - \frac{8S^2}{x^3} \right) = 0$.
$2x = \frac{8S^2}{x^3} \implies x^4 = 4S^2 \implies x^2 = 2S$.
$x^2 = 2S$ ને ક્ષેત્રફળના સમીકરણમાં મૂકતા:
$A = \frac{\pi}{4} \left( 2S + \frac{4S^2}{2S} \right) = \frac{\pi}{4} (2S + 2S) = \frac{\pi}{4} (4S) = \pi S$.
આમ,વર્તુળનું ન્યૂનતમ ક્ષેત્રફળ $\pi S$ છે.
Solution diagram
215
AdvancedMCQ
$P$ અને $Q$ એ $C$ કેન્દ્ર અને $\alpha$ ત્રિજ્યા ધરાવતા વર્તુળ પરના બે બિંદુઓ છે. ખૂણો $\angle PCQ = 2\theta$ છે. ત્રિકોણ $CPQ$ માં અંતઃવર્તુળની ત્રિજ્યા $r$ મહત્તમ હોય ત્યારે:
A
$\sin \theta = \frac{\sqrt{3} - 1}{2\sqrt{2}}$
B
$\sin \theta = \frac{\sqrt{5} - 1}{2}$
C
$\sin \theta = \frac{\sqrt{5} + 1}{2}$
D
$\sin \theta = \frac{\sqrt{5} - 1}{4}$

Solution

(B) $\triangle CPQ$ માં,$CP = CQ = \alpha$ અને $\angle PCQ = 2\theta$. પાયા $PQ$ ની લંબાઈ $PQ = 2\alpha \sin \theta$ છે.
$\triangle CPQ$ નું ક્ષેત્રફળ $\Delta = \frac{1}{2} \alpha^2 \sin 2\theta$ છે.
અર્ધ-પરિમિતિ $s = \frac{CP + CQ + PQ}{2} = \frac{\alpha + \alpha + 2\alpha \sin \theta}{2} = \alpha(1 + \sin \theta)$ છે.
અંતઃત્રિજ્યા $r = \frac{\Delta}{s} = \frac{\frac{1}{2} \alpha^2 \sin 2\theta}{\alpha(1 + \sin \theta)} = \frac{\alpha}{2} \cdot \frac{2 \sin \theta \cos \theta}{1 + \sin \theta} = \alpha \cdot \frac{\sin \theta \cos \theta}{1 + \sin \theta}$ છે.
$r$ ને મહત્તમ કરવા માટે,આપણે $f(\theta) = \frac{\sin \theta \cos \theta}{1 + \sin \theta}$ ને મહત્તમ કરીએ.
ધારો કે $x = \sin \theta$. તો $\cos \theta = \sqrt{1 - x^2}$. તેથી $f(x) = \frac{x \sqrt{1 - x^2}}{1 + x} = x \sqrt{\frac{1 - x}{1 + x}}$.
$f(x)$ નો વર્ગ કરીને,આપણે $g(x) = x^2 \frac{1 - x}{1 + x} = \frac{x^2 - x^3}{1 + x}$ ને મહત્તમ કરીએ.
$g'(x) = 0$ લેતા: $\frac{(2x - 3x^2)(1 + x) - (x^2 - x^3)(1)}{(1 + x)^2} = 0$.
$(2x + 2x^2 - 3x^2 - 3x^3) - (x^2 - x^3) = 0 \implies -2x^3 - 2x^2 + 2x = 0$.
$-2x(x^2 + x - 1) = 0$. કારણ કે $x = \sin \theta > 0$,તેથી $x^2 + x - 1 = 0$.
$x$ માટે ઉકેલતા,$x = \frac{-1 \pm \sqrt{1 + 4}}{2}$. $x > 0$ હોવાથી,$x = \sin \theta = \frac{\sqrt{5} - 1}{2}$.
Solution diagram
216
AdvancedMCQ
વિધેય $S(x) = \int\limits_0^x {\sin \left( {\frac{{\pi {t^2}}}{2}} \right)\,dt} $ ને અંતરાલ $[1, 2.4]$ માં બે ક્રાંતિક બિંદુઓ છે. એક ક્રાંતિક બિંદુ સ્થાનિક ન્યૂનતમ છે અને બીજું સ્થાનિક મહત્તમ છે. સ્થાનિક ન્યૂનતમ $x =$ પર મળે છે.
A
$1$
B
$\sqrt{2}$
C
$2$
D
$\frac{\pi}{2}$

Solution

(C) આપેલ છે કે $S(x) = \int\limits_0^x {\sin \left( {\frac{{\pi {t^2}}}{2}} \right)\,dt} $.
કલનશાસ્ત્રના મૂળભૂત પ્રમેય મુજબ,$S'(x) = \sin \left( {\frac{{\pi {x^2}}}{2}} \right)$.
ક્રાંતિક બિંદુઓ ત્યાં મળે છે જ્યાં $S'(x) = 0$,તેથી $\sin \left( {\frac{{\pi {x^2}}}{2}} \right) = 0$.
આનો અર્થ એ છે કે $\frac{{\pi {x^2}}}{2} = n\pi$ કોઈ પૂર્ણાંક $n$ માટે,તેથી $x^2 = 2n$.
અંતરાલ $[1, 2.4]$ આપેલ હોવાથી,$1 \le x^2 \le 5.76$ થાય.
$n=1$ માટે,$x^2 = 2 \implies x = \sqrt{2} \approx 1.414$.
$n=2$ માટે,$x^2 = 4 \implies x = 2$.
હવે,દ્વિતીય વિકલિત શોધો: $S''(x) = \cos \left( {\frac{{\pi {x^2}}}{2}} \right) \cdot \pi x$.
$x = \sqrt{2}$ પર,$S''(\sqrt{2}) = \cos(\pi) \cdot \pi \sqrt{2} = -\pi \sqrt{2} < 0$,તેથી $x = \sqrt{2}$ એ સ્થાનિક મહત્તમ છે.
$x = 2$ પર,$S''(2) = \cos(2\pi) \cdot 2\pi = 2\pi > 0$,તેથી $x = 2$ એ સ્થાનિક ન્યૂનતમ છે.
આમ,સ્થાનિક ન્યૂનતમ $x = 2$ પર મળે છે.
217
AdvancedMCQ
એક સ્ટીમર માટે,પેટ્રોલનો વપરાશ (પ્રતિ કલાક) તેની ઝડપના ઘન (in $km/hr$) ના પ્રમાણમાં છે. જો પ્રવાહની ઝડપ $C \, km/hr$ પર સ્થિર હોય,તો પ્રવાહની વિરુદ્ધ દિશામાં જતી સ્ટીમરની સૌથી આર્થિક ઝડપ ........... $C$ હશે.
A
$1.25$
B
$1.5$
C
$1.75$
D
$2$

Solution

(B) ધારો કે સ્થિર પાણીમાં સ્ટીમરની ઝડપ $V$ છે અને કાપવાનું અંતર $d$ છે.
પ્રવાહની વિરુદ્ધ દિશામાં સ્ટીમરની ઝડપ $(V - C)$ થશે.
મુસાફરી માટે લાગતો સમય $T = \frac{d}{V - C}$ છે.
પ્રતિ કલાક પેટ્રોલનો વપરાશ $P = kV^3$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $k$ એક અચળાંક છે.
કુલ ઇંધણ વપરાશ $F = T \times P = \frac{d}{V - C} \times kV^3 = kd \frac{V^3}{V - C}$ છે.
સૌથી આર્થિક ઝડપ શોધવા માટે,આપણે $\frac{dF}{dV} = 0$ લઈને $F$ નું ન્યૂનતમ મૂલ્ય શોધીએ.
ધારો કે $f(V) = \frac{V^3}{V - C}$.
ભાગાકારના નિયમનો ઉપયોગ કરતા: $f'(V) = \frac{(V - C)(3V^2) - V^3(1)}{(V - C)^2} = 0$.
આનો અર્થ એ છે કે $3V^2(V - C) - V^3 = 0$.
$3V^3 - 3V^2C - V^3 = 0$.
$2V^3 - 3V^2C = 0$.
$V \neq 0$ હોવાથી,$V^2$ વડે ભાગતા: $2V - 3C = 0$.
$V = 1.5C$.
આમ,સ્થિર પાણીમાં સ્ટીમરની સૌથી આર્થિક ઝડપ $1.5C$ છે.
218
AdvancedMCQ
$a$ ની કઈ કિંમત(ઓ) માટે વિધેય $f(x) = \frac{a x^3}{3} + (a + 2) x^2 + (a - 1) x + 2$ ને ઋણ નતિપરિવર્તન બિંદુ (point of inflection) છે.
A
$(-\infty, -2) \cup (0, \infty)$
B
$\{-4/5\}$
C
$(-2, 0)$
D
ખાલી ગણ

Solution

(A) નતિપરિવર્તન બિંદુ ત્યાં મળે છે જ્યાં દ્વિતીય વિકલિત $f''(x) = 0$ થાય અને ચિહ્ન બદલાય.
પ્રથમ,પ્રથમ વિકલિત શોધો: $f'(x) = a x^2 + 2(a + 2)x + (a - 1)$.
ત્યારબાદ,દ્વિતીય વિકલિત શોધો: $f''(x) = 2ax + 2(a + 2)$.
નતિપરિવર્તન બિંદુ શોધવા માટે $f''(x) = 0$ લો: $2ax + 2(a + 2) = 0 \implies x = -\frac{a + 2}{a}$.
નતિપરિવર્તન બિંદુ ઋણ હોવા માટે,આપણે $x < 0$ ની જરૂર છે,તેથી $-\frac{a + 2}{a} < 0$,જેનો અર્થ છે કે $\frac{a + 2}{a} > 0$.
અસમતા $\frac{a + 2}{a} > 0$ ને ઉકેલતા,આપણને $a = -2$ અને $a = 0$ પર નિર્ણાયક બિંદુઓ મળે છે.
આ પદ $(-\infty, -2)$ અને $(0, \infty)$ અંતરાલોમાં ધન છે.
આમ,$a$ ની કિંમતોનો ગણ $(-\infty, -2) \cup (0, \infty)$ છે.
219
AdvancedMCQ
$a$ ના તમામ મૂલ્યોનો સમૂહ શોધો જેના માટે વિધેય $f(x) = (a^2 - 3a + 2) \left( \cos^2 \frac{x}{4} - \sin^2 \frac{x}{4} \right) + (a - 1)x + \sin 1$ ને કોઈ ક્રાંતિક બિંદુઓ નથી.
A
$[1, \infty)$
B
$(0, 1) \cup (1, 4)$
C
$(-2, 4)$
D
$(1, 3) \cup (3, 5)$

Solution

(B) આપેલ છે $f(x) = (a^2 - 3a + 2) \cos \frac{x}{2} + (a - 1)x + \sin 1$.
$x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરતા:
$f'(x) = -(a^2 - 3a + 2) \sin \frac{x}{2} \cdot \frac{1}{2} + (a - 1)$
$f'(x) = -(a - 1)(a - 2) \cdot \frac{1}{2} \sin \frac{x}{2} + (a - 1)$
$f'(x) = (a - 1) \left[ 1 - \frac{a - 2}{2} \sin \frac{x}{2} \right]$.
જો $f(x)$ ને કોઈ ક્રાંતિક બિંદુ ન હોય,તો તમામ $x \in \mathbb{R}$ માટે $f'(x) \neq 0$ હોવું જોઈએ.
આનો અર્થ એ છે કે $a - 1 \neq 0$ (એટલે કે $a \neq 1$) અને તમામ $x \in \mathbb{R}$ માટે $1 - \frac{a - 2}{2} \sin \frac{x}{2} \neq 0$.
જો $a = 2$ હોય,તો $f'(x) = 1 \neq 0$,જે માન્ય છે.
જો $a \neq 2$ હોય,તો $\sin \frac{x}{2} = \frac{2}{a - 2}$ નો $\mathbb{R}$ માં કોઈ ઉકેલ ન હોવો જોઈએ.
આ ત્યારે થાય છે જ્યારે $\left| \frac{2}{a - 2} \right| > 1$,જેનો અર્થ છે $|a - 2| < 2$.
$-2 < a - 2 < 2 \Rightarrow 0 < a < 4$.
$a \neq 1$ અને $0 < a < 4$ ને જોડતા,આપણને $a \in (0, 1) \cup (1, 4)$ મળે છે.
220
AdvancedMCQ
જો વિધેય $f(x) = 1 + a^2x - x^3$ નું ન્યૂનતમ બિંદુ અસમતા $\frac{x^2 + x + 2}{x^2 + 5x + 6} < 0$ નું સમાધાન કરે,તો $'a'$ કયા અંતરાલમાં હોવું જોઈએ?
A
$\left( -3\sqrt{3}, 3\sqrt{3} \right)$
B
$\left( -2\sqrt{3}, -3\sqrt{3} \right)$
C
$\left( 2\sqrt{3}, 3\sqrt{3} \right)$
D
$\left( -3\sqrt{3}, -2\sqrt{3} \right) \cup \left( 2\sqrt{3}, 3\sqrt{3} \right)$

Solution

(D) આપેલ છે $f(x) = 1 + a^2x - x^3$.
વિકલન કરતા: $f'(x) = a^2 - 3x^2$.
$f'(x) = 0$ લેતા $3x^2 = a^2$,તેથી $x = \pm \frac{|a|}{\sqrt{3}}$.
દ્વિતીય વિકલન $f''(x) = -6x$ છે.
ન્યૂનતમ બિંદુ માટે $f''(x) > 0$ હોવું જોઈએ,જેનો અર્થ છે $-6x > 0$,એટલે કે $x < 0$.
તેથી,ન્યૂનતમ બિંદુ $x = -\frac{|a|}{\sqrt{3}}$ છે.
હવે,અસમતા $\frac{x^2 + x + 2}{x^2 + 5x + 6} < 0$ ઉકેલો.
અંશ $x^2 + x + 2$ માટે વિવેચક $D = 1 - 8 = -7 < 0$ છે,તેથી તે હંમેશા ધન છે.
તેથી,આપણે $x^2 + 5x + 6 < 0$ ની જરૂર છે,જે $(x+2)(x+3) < 0$ તરીકે અવયવ પાડી શકાય.
આ $x \in (-3, -2)$ માટે સાચું છે.
$x = -\frac{|a|}{\sqrt{3}}$ ને અસમતામાં મૂકતા: $-3 < -\frac{|a|}{\sqrt{3}} < -2$.
$-1$ વડે ગુણતા અસમતા બદલાશે: $2 < \frac{|a|}{\sqrt{3}} < 3$.
$\sqrt{3}$ વડે ગુણતા: $2\sqrt{3} < |a| < 3\sqrt{3}$.
આનો અર્થ છે $a \in (-3\sqrt{3}, -2\sqrt{3}) \cup (2\sqrt{3}, 3\sqrt{3})$.
221
AdvancedMCQ
American Gadget ખાતે ખર્ચ વિધેય $C(x) = x^3 - 6x^2 + 15x$ છે (જ્યાં $x$ હજાર એકમોમાં છે અને $x > 0$). જે ઉત્પાદન સ્તરે સરેરાશ ખર્ચ ન્યૂનતમ હોય તે સ્તર શોધો:
A
$2$
B
$3$
C
$5$
D
કોઈ નહીં

Solution

(B) ખર્ચ વિધેય $C(x) = x^3 - 6x^2 + 15x$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
સરેરાશ ખર્ચ વિધેય $AC(x)$ ને $\frac{C(x)}{x}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
$AC(x) = \frac{x^3 - 6x^2 + 15x}{x} = x^2 - 6x + 15$ જ્યાં $x > 0$.
ન્યૂનતમ સરેરાશ ખર્ચ શોધવા માટે,આપણે $AC(x)$ નું $x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીએ છીએ અને તેને શૂન્ય સાથે સરખાવીએ છીએ:
$\frac{d}{dx}(AC(x)) = \frac{d}{dx}(x^2 - 6x + 15) = 2x - 6$.
વિકલનને શૂન્ય સાથે સરખાવતા:
$2x - 6 = 0 \implies 2x = 6 \implies x = 3$.
આ ન્યૂનતમ છે તે ચકાસવા માટે,આપણે દ્વિતીય વિકલન તપાસીએ છીએ:
$\frac{d^2}{dx^2}(AC(x)) = 2$.
કારણ કે દ્વિતીય વિકલન ધન છે $(2 > 0)$,તેથી વિધેય $AC(x)$ ને $x = 3$ આગળ સ્થાનિક ન્યૂનતમ મૂલ્ય મળે છે.
Solution diagram
222
AdvancedMCQ
એક લંબચોરસની એક બાજુ ધન $y-$ અક્ષ પર અને એક બાજુ ધન $x-$ અક્ષ પર છે. ઉપરનો જમણો શિરોબિંદુ વક્ર $y = \frac{\ln x}{x^2}$ પર આવેલું છે. લંબચોરસનું મહત્તમ ક્ષેત્રફળ કેટલું હશે?
A
$e^{-1}$
B
$e^{-\frac{1}{2}}$
C
$1$
D
$e^{\frac{1}{2}}$

Solution

(A) ધારો કે લંબચોરસનું ઉપરનું જમણું શિરોબિંદુ વક્ર $y = \frac{\ln x}{x^2}$ પર $(x, y)$ છે.
લંબચોરસની બાજુઓ ધન $x$ અને $y$ અક્ષ પર હોવાથી,તેનું ક્ષેત્રફળ $A = x \cdot y$ દ્વારા મળે છે.
$y$ ની કિંમત મૂકતા,$A = x \cdot \frac{\ln x}{x^2} = \frac{\ln x}{x}$ મળે.
મહત્તમ ક્ષેત્રફળ શોધવા માટે,આપણે $A$ નું $x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીએ:
$\frac{dA}{dx} = \frac{x \cdot (\frac{1}{x}) - \ln x \cdot (1)}{x^2} = \frac{1 - \ln x}{x^2}$.
$\frac{dA}{dx} = 0$ લેતા,$1 - \ln x = 0$ મળે,જેનો અર્થ છે કે $\ln x = 1$,તેથી $x = e$.
આ મહત્તમ છે તે ચકાસવા માટે,આપણે દ્વિતીય વિકલન અથવા $\frac{dA}{dx}$ ના ચિહ્નમાં ફેરફાર તપાસીએ. $x < e$ માટે,$\frac{dA}{dx} > 0$ અને $x > e$ માટે,$\frac{dA}{dx} < 0$ છે,જે સાબિત કરે છે કે $x = e$ પર મહત્તમ કિંમત મળે છે.
મહત્તમ ક્ષેત્રફળ $A_{max} = \frac{\ln e}{e} = \frac{1}{e} = e^{-1}$ છે.
Solution diagram
223
AdvancedMCQ
અંતરાલ $(0, \frac{\pi}{4})$ માં સમીકરણ $3 \tan x + x^3 = 2$ ના ઉકેલોની સંખ્યા કેટલી છે?
A
$0$
B
$1$
C
$2$
D
$3$

Solution

(B) ધારો કે $f(x) = 3 \tan x + x^3$.
પ્રથમ,આપણે વિકલન શોધીએ: $f'(x) = 3 \sec^2 x + 3x^2$.
કારણ કે $\sec^2 x > 0$ અને $x^2 \ge 0$ તમામ $x$ માટે,તેથી $f'(x) > 0$ તમામ $x \in (0, \frac{\pi}{4})$ માટે.
આનો અર્થ એ છે કે $f(x)$ એ અંતરાલ $(0, \frac{\pi}{4})$ પર ચુસ્ત રીતે વધતું વિધેય છે.
હવે,અંતિમ બિંદુઓ પર વિધેયની કિંમત શોધીએ:
$f(0) = 3 \tan(0) + 0^3 = 0$.
$f(\frac{\pi}{4}) = 3 \tan(\frac{\pi}{4}) + (\frac{\pi}{4})^3 = 3(1) + \frac{\pi^3}{64} = 3 + \frac{\pi^3}{64}$.
કારણ કે $\pi \approx 3.14$,$\pi^3 \approx 31$,તેથી $f(\frac{\pi}{4}) \approx 3.48$.
$f(0) = 0 < 2$ અને $f(\frac{\pi}{4}) \approx 3.48 > 2$ હોવાથી,અને $f(x)$ સતત અને ચુસ્ત રીતે વધતું હોવાથી,'ઇન્ટરમીડિયેટ વેલ્યુ થિયરમ' મુજબ,$(0, \frac{\pi}{4})$ માં એક એવી કિંમત $c$ મળે કે જેથી $f(c) = 2$ થાય.
224
AdvancedMCQ
વિધેય $f(x) = (1 + \frac{1}{x})^x$ માટે,નીચેનામાંથી કયું સાચું છે?
A
મહત્તમ કિંમત છે પણ ન્યૂનતમ નથી
B
ન્યૂનતમ કિંમત છે પણ મહત્તમ નથી
C
ચોક્કસ એક મહત્તમ અને એક ન્યૂનતમ કિંમત છે
D
ન તો મહત્તમ કે ન તો ન્યૂનતમ કિંમત છે

Solution

(D) ધારો કે $f(x) = (1 + \frac{1}{x})^x$. $f(x)$ નો પ્રદેશ $(-\infty, -1) \cup (0, \infty)$ છે.
પ્રાકૃતિક લઘુગણક લેતા,$\ln(f(x)) = x \ln(1 + \frac{1}{x})$.
$x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરતા,$\frac{f'(x)}{f(x)} = \ln(1 + \frac{1}{x}) + x \cdot \frac{1}{1 + \frac{1}{x}} \cdot (-\frac{1}{x^2}) = \ln(1 + \frac{1}{x}) - \frac{1}{x+1}$.
ધારો કે $g(x) = \ln(1 + \frac{1}{x}) - \frac{1}{x+1}$.
$x > 0$ માટે,$t = \frac{1}{x}$ લો,તો $t \in (0, \infty)$. $g(t) = \ln(1+t) - \frac{t}{1+t}$.
$g'(t) = \frac{1}{1+t} - \frac{(1+t) - t}{(1+t)^2} = \frac{1}{1+t} - \frac{1}{(1+t)^2} = \frac{t}{(1+t)^2} > 0$ જ્યાં $t > 0$.
$g(0) = 0$ હોવાથી અને $g(t)$ સતત વધતું વિધેય હોવાથી,તમામ $x > 0$ માટે $g(x) > 0$ થાય.
આમ,તમામ $x > 0$ માટે $f'(x) > 0$ છે,જેનો અર્થ છે કે $f(x)$ એ $(0, \infty)$ પર સતત વધતું વિધેય છે.
$x < -1$ માટે,$x = -u$ લો જ્યાં $u > 1$. $f(x) = (1 - \frac{1}{u})^{-u} = (\frac{u-1}{u})^{-u} = (\frac{u}{u-1})^u$.
વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે $f'(x)$ પ્રદેશમાં ક્યાંય શૂન્ય થતું નથી,તેથી કોઈ સ્થાનિક અંતિમ મૂલ્યો (extrema) નથી.
225
AdvancedMCQ
ધારો કે $f$ એ $3$ ઘાતવાળી બહુપદી છે અને કોઈપણ સ્થિર બિંદુ (stationary point) પર $f''(x) \neq 0$ છે. તો
A
$f$ ને બરાબર એક સ્થિર બિંદુ છે.
B
$f$ ને કોઈ સ્થિર બિંદુ નથી.
C
$f$ ને બરાબર $2$ સ્થિર બિંદુઓ છે.
D
$f$ ને $0$ અથવા $2$ સ્થિર બિંદુઓ છે.

Solution

(D) ધારો કે $f(x) = ax^3 + bx^2 + cx + d$ એ $3$ ઘાતવાળી બહુપદી છે,જ્યાં $a \neq 0$.
તો $f'(x) = 3ax^2 + 2bx + c$ એ દ્વિઘાત બહુપદી છે.
સ્થિર બિંદુઓ એ $f'(x) = 0$ ના બીજ છે.
દ્વિઘાત સમીકરણને $0, 1,$ અથવા $2$ વાસ્તવિક બીજ હોઈ શકે છે.
જો $f'(x) = 0$ ને બરાબર એક બીજ $\alpha$ હોય,તો $\alpha$ પુનરાવર્તિત બીજ હોવું જોઈએ,તેથી $f'(x) = 3a(x - \alpha)^2$.
આ કિસ્સામાં,$f''(x) = 6a(x - \alpha)$,જે સૂચવે છે કે $f''(\alpha) = 0$.
જો કે,પ્રશ્નમાં આપેલ છે કે કોઈપણ સ્થિર બિંદુ પર $f''(x) \neq 0$ છે.
તેથી,$f'(x) = 0$ ને પુનરાવર્તિત બીજ હોઈ શકે નહીં.
આમ,$f'(x) = 0$ ને કાં તો $0$ ભિન્ન વાસ્તવિક બીજ અથવા $2$ ભિન્ન વાસ્તવિક બીજ હોવા જોઈએ.
તેથી,$f$ ને $0$ અથવા $2$ સ્થિર બિંદુઓ છે.
226
AdvancedMCQ
એક બગીચામાં $50$ સફરજનના ઝાડ છે. દરેક ઝાડ $800$ સફરજન આપે છે. બગીચામાં દરેક વધારાના ઝાડ વાવવાથી,પ્રતિ ઝાડ ઉત્પાદનમાં $10$ સફરજનનો ઘટાડો થાય છે. કુલ ઉત્પાદન મહત્તમ કરવા માટે બગીચામાં કેટલા વધારાના ઝાડ ઉમેરવા જોઈએ?
A
$5$
B
$10$
C
$15$
D
$20$

Solution

(C) ધારો કે $x$ વધારાના ઝાડ વાવવામાં આવે છે.
કુલ ઝાડની સંખ્યા $(50 + x)$ થશે.
પ્રતિ ઝાડ ઉત્પાદન $(800 - 10x)$ થશે.
કુલ ઉત્પાદન $P(x)$ એ ઝાડની સંખ્યા અને પ્રતિ ઝાડ ઉત્પાદનનો ગુણાકાર છે:
$P(x) = (50 + x)(800 - 10x)$
$P(x) = 40000 - 500x + 800x - 10x^2$
$P(x) = -10x^2 + 300x + 40000$
ઉત્પાદન મહત્તમ કરવા માટે,આપણે વિકલન $P'(x)$ શોધીએ અને તેને $0$ સાથે સરખાવીએ:
$P'(x) = \frac{d}{dx}(-10x^2 + 300x + 40000) = -20x + 300$
$P'(x) = 0$ લેતા:
$-20x + 300 = 0$
$20x = 300$
$x = 15$
આ મહત્તમ મૂલ્ય છે તે ચકાસવા માટે,આપણે દ્વિતીય વિકલન લઈએ:
$P''(x) = -20$
$P''(x) < 0$ હોવાથી,વિધેય $x = 15$ આગળ મહત્તમ મૂલ્ય ધરાવે છે.
227
AdvancedMCQ
વક્ર $y = \frac{1}{2\sin^2 x + 3\cos^2 x}$ પરના તમામ બિંદુઓનો કોટિ (ordinate) જ્યાં સ્પર્શક સમક્ષિતિજ હોય,તે છે
A
હંમેશા $1/2$ ની બરાબર
B
હંમેશા $1/3$ ની બરાબર
C
$n$ એ બેકી કે એકી પૂર્ણાંક છે તે મુજબ $1/2$ અથવા $1/3$.
D
$n$ એ એકી કે બેકી પૂર્ણાંક છે તે મુજબ $1/2$ અથવા $1/3$.

Solution

(D) આપેલ વક્ર $y = \frac{1}{2\sin^2 x + 3\cos^2 x}$ છે.
છેદને $2\sin^2 x + 3(1 - \sin^2 x) = 3 - \sin^2 x$ અથવા $2(1 - \cos^2 x) + 3\cos^2 x = 2 + \cos^2 x$ તરીકે લખી શકાય.
તેથી,$y = \frac{1}{2 + \cos^2 x}$.
સ્પર્શક સમક્ષિતિજ હોવા માટે,વિકલન $\frac{dy}{dx}$ શૂન્ય હોવું જોઈએ.
$y' = -\frac{1}{(2 + \cos^2 x)^2} \cdot (2\cos x)(-\sin x) = \frac{2\sin x \cos x}{(2 + \cos^2 x)^2} = \frac{\sin 2x}{(2 + \cos^2 x)^2}$.
$y' = 0$ લેતા $\sin 2x = 0$ મળે,જેનો અર્થ છે $2x = n\pi$,અથવા $x = \frac{n\pi}{2}$,જ્યાં $n \in \mathbb{Z}$.
જો $n$ બેકી હોય,$n = 2k$,તો $x = k\pi$,તેથી $\cos^2 x = 1$. ત્યારે $y = \frac{1}{2 + 1} = 1/3$.
જો $n$ એકી હોય,$n = 2k+1$,તો $x = k\pi + \frac{\pi}{2}$,તેથી $\cos^2 x = 0$. ત્યારે $y = \frac{1}{2 + 0} = 1/2$.
આમ,$n$ એકી કે બેકી પૂર્ણાંક છે તે મુજબ કોટિ $1/2$ અથવા $1/3$ મળે છે.
228
AdvancedMCQ
વિધેય $f(x) = \frac{\sin(x + a)}{\sin(x + b)}$ ને કોઈ મહત્તમ કે ન્યૂનતમ મૂલ્ય નથી જો
A
$b - a = n \pi, n \in I$
B
$b - a = (2n + 1) \pi, n \in I$
C
$b - a = 2n \pi, n \in I$
D
આ તમામ

Solution

(A) આપેલ વિધેય $f(x) = \frac{\sin(x + a)}{\sin(x + b)}$ છે.
વિકલન માટે ભાગાકારનો નિયમ વાપરતા,$f'(x) = \frac{\cos(x + a)\sin(x + b) - \sin(x + a)\cos(x + b)}{\sin^2(x + b)}$.
ત્રિકોણમિતીય નિત્યસમ $\sin(A - B) = \sin A \cos B - \cos A \sin B$ નો ઉપયોગ કરતા,આપણને મળે $f'(x) = \frac{\sin((x + b) - (x + a))}{\sin^2(x + b)} = \frac{\sin(b - a)}{\sin^2(x + b)}$.
વિધેયને કોઈ મહત્તમ કે ન્યૂનતમ મૂલ્ય ન હોય તે માટે,વિકલિત $f'(x)$ તેના પ્રદેશમાં તમામ $x$ માટે શૂન્ય હોવું જોઈએ,જેનો અર્થ છે કે $f(x)$ એક અચળ વિધેય છે.
આ ત્યારે થાય છે જ્યારે $\sin(b - a) = 0$ હોય.
$\sin \theta = 0$ માટેનો વ્યાપક ઉકેલ $\theta = n \pi$ છે,જ્યાં $n \in I$.
આમ,$b - a = n \pi$ જ્યાં $n \in I$.
229
AdvancedMCQ
વિધેય $y = e^{-|x|}$ ના આલેખ પરના બિંદુ $P$ ના યામ શોધો જ્યાં સ્પર્શકનો યામ અક્ષો વચ્ચેનો અંતઃખંડિત ભાગ મહત્તમ ક્ષેત્રફળ ધરાવે છે.
A
$(1, 1/e)$
B
$(-1, 1/e)$
C
$(A)$ અને $(B)$ બંને
D
આમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(C) ધારો કે બિંદુ $P$ એ $(x_0, y_0)$ છે જ્યાં $x_0 > 0$. તો $y_0 = e^{-x_0}$.
સ્પર્શકનો ઢાળ $m = \frac{dy}{dx} = -e^{-x_0}$ છે.
સ્પર્શકનું સમીકરણ $y - e^{-x_0} = -e^{-x_0}(x - x_0)$ છે.
$x$-અંતઃખંડ માટે,$y = 0$ લેતા: $-e^{-x_0} = -e^{-x_0}(x - x_0) \implies x = x_0 + 1$.
$y$-અંતઃખંડ માટે,$x = 0$ લેતા: $y = e^{-x_0} + x_0 e^{-x_0} = e^{-x_0}(1 + x_0)$.
સ્પર્શક અને અક્ષો દ્વારા બનતા ત્રિકોણનું ક્ષેત્રફળ $A = \frac{1}{2} |x_{int}| |y_{int}| = \frac{1}{2} (x_0 + 1) (e^{-x_0}(1 + x_0)) = \frac{1}{2} e^{-x_0} (x_0 + 1)^2$ છે.
$A$ ને મહત્તમ કરવા માટે,$\frac{dA}{dx_0} = \frac{1}{2} [ -e^{-x_0}(x_0 + 1)^2 + e^{-x_0} \cdot 2(x_0 + 1) ] = \frac{1}{2} e^{-x_0} (x_0 + 1) (1 - x_0)$ શોધો.
$\frac{dA}{dx_0} = 0$ લેતા $x_0 = 1$ મળે છે.
આમ,બિંદુ $(1, 1/e)$ છે.
$y = e^{-|x|}$ એ યુગ્મ વિધેય હોવાથી,આલેખ $y$-અક્ષની સાપેક્ષમાં સંમિત છે,તેથી બિંદુ $(-1, 1/e)$ પણ સમાન મહત્તમ ક્ષેત્રફળ આપે છે.
તેથી,$(A)$ અને $(B)$ બંને સાચા છે.
230
AdvancedMCQ
ધારો કે $f(x) = (x^2 - 1)^n (x^2 + x + 1)$,તો $f(x)$ ને $x = 1$ આગળ સ્થાનિક અંતિમ મૂલ્ય (local extremum) ક્યારે મળે?
A
$n = 2$
B
$n = 3$
C
$n = 4$
D
$(A)$ અને $(C)$ બંને

Solution

(D) આપેલ છે કે $f(x) = (x^2 - 1)^n (x^2 + x + 1)$.
$f(x)$ ને $x = 1$ આગળ સ્થાનિક અંતિમ મૂલ્ય મળે તે માટે $f'(1) = 0$ હોવું જોઈએ અને $x = 1$ ની આસપાસ $f'(x)$ ની નિશાની બદલાવી જોઈએ.
પ્રથમ,ગુણાકારના નિયમનો ઉપયોગ કરીને વિકલન $f'(x)$ શોધો:
$f'(x) = n(x^2 - 1)^{n-1}(2x)(x^2 + x + 1) + (x^2 - 1)^n(2x + 1)$.
$(x^2 - 1)^{n-1}$ સામાન્ય લેતા:
$f'(x) = (x^2 - 1)^{n-1} [2nx(x^2 + x + 1) + (x^2 - 1)(2x + 1)]$.
$x = 1$ ની નજીક,ધારો કે $x = 1 + h$ જ્યાં $h$ ખૂબ નાનું છે.
તેથી $(x^2 - 1) = ((1+h)^2 - 1) = 2h + h^2 \approx 2h$.
આમ,$f'(1+h) \approx (2h)^{n-1} [2n(1)(3) + (0)(3)] = (2h)^{n-1} (6n)$.
સ્થાનિક અંતિમ મૂલ્ય માટે,$f'(x)$ ની નિશાની $x = 1$ આગળ બદલાવી જોઈએ. આ ત્યારે થાય જો $f'(x)$ માં $(x-1)$ નો ઘાતાંક એકી સંખ્યા હોય.
કારણ કે $(x^2 - 1)^{n-1} = (x-1)^{n-1}(x+1)^{n-1}$,તેથી $(x-1)$ નો ઘાતાંક $n-1$ છે.
નિશાની બદલાવા માટે,$n-1$ એકી સંખ્યા હોવી જોઈએ.
તેથી,$n-1 = 1, 3, 5, \dots$,જેનો અર્થ છે કે $n = 2, 4, 6, \dots$.
આમ,$n$ બેકી સંખ્યા હોવી જોઈએ.
$n=2$ અને $n=4$ બંને બેકી સંખ્યાઓ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(D)$ છે.
231
AdvancedMCQ
એક બોક્સ ચોરસ પાયા અને ખુલ્લા ઉપરના ભાગ સાથે બનાવવાનું છે. જો વપરાયેલ સામગ્રીનું ક્ષેત્રફળ $48 \, m^2$ હોય,તો બોક્સનું મહત્તમ ઘનફળ ........... $m^3$ છે.
A
$48$
B
$16$
C
$32$
D
$36$

Solution

(C) ધારો કે ચોરસ પાયાની બાજુ $x$ છે અને બોક્સની ઊંચાઈ $y$ છે.
આપેલ છે કે ખુલ્લા ઉપરના ભાગવાળા બોક્સનું પૃષ્ઠફળ $S = x^2 + 4xy = 48$ છે.
આના પરથી,આપણે $y$ ને $x$ ના સ્વરૂપમાં દર્શાવી શકીએ: $4xy = 48 - x^2 \Rightarrow y = \frac{48 - x^2}{4x}$.
બોક્સનું ઘનફળ $V = x^2y$ છે.
$y$ ની કિંમત મૂકતા,આપણને મળે $V = x^2 \left( \frac{48 - x^2}{4x} \right) = \frac{1}{4}(48x - x^3)$.
મહત્તમ ઘનફળ શોધવા માટે,આપણે $V$ નું $x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીએ: $\frac{dV}{dx} = \frac{1}{4}(48 - 3x^2)$.
$\frac{dV}{dx} = 0$ લેતા,આપણને મળે $48 - 3x^2 = 0 \Rightarrow x^2 = 16 \Rightarrow x = 4$ (કારણ કે $x > 0$).
હવે,$x = 4$ નો ઉપયોગ કરીને $y$ શોધો: $y = \frac{48 - 4^2}{4(4)} = \frac{48 - 16}{16} = \frac{32}{16} = 2$.
મહત્તમ ઘનફળ $V = x^2y = 4^2 \times 2 = 16 \times 2 = 32 \, m^3$ છે.
232
AdvancedMCQ
ધારો કે $f(x) = x^3 + px + 1$ છે અને નીચેના ત્રણ વિધાનો ધ્યાનમાં લો:
$(i)$ $p \geqslant 0$ માટે,$f(x) = 0$ ને એક ઋણ બીજ છે અને $f(x)$ મોનોટોનિક છે.
$(ii)$ $-1 < p < 0$ માટે,$f(x) = 0$ ને એક ઋણ બીજ છે અને $f(x)$ નોન-મોનોટોનિક છે.
$(iii)$ $p < -3/\sqrt[3]{4}$ માટે,$f(x) = 0$ ને ત્રણ વાસ્તવિક અને ભિન્ન બીજ છે.
નીચેનામાંથી કયું સાચું છે?
A
વિધાનો $(i)$ અને $(ii)$ ખોટા છે અને $(iii)$ સાચું છે.
B
વિધાનો $(i)$ અને $(ii)$ સાચા છે અને $(iii)$ ખોટું છે.
C
વિધાનો $(ii)$ અને $(iii)$ સાચા છે અને $(i)$ ખોટું છે.
D
વિધાનો $(i)$ અને $(iii)$ સાચા છે અને $(ii)$ ખોટું છે.

Solution

(B) આપેલ છે $f(x) = x^3 + px + 1$. તેથી $f'(x) = 3x^2 + p$.
કિસ્સો $(i)$: જો $p \geqslant 0$ હોય,તો $f'(x) = 3x^2 + p \geqslant 0$ તમામ $x$ માટે. આમ,$f(x)$ મોનોટોનિક વધતું વિધેય છે. $f(0) = 1$ અને $\lim_{x \to -\infty} f(x) = -\infty$ હોવાથી,ઇન્ટરમીડિયેટ વેલ્યુ થિયરમ મુજબ,$(-\infty, 0)$ માં બરાબર એક વાસ્તવિક બીજ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તેથી,વિધાન $(i)$ સાચું છે.
કિસ્સો $(ii)$: જો $-1 < p < 0$ હોય,તો $x = \pm \sqrt{-p/3}$ આગળ $f'(x) = 0$ થાય છે. $f'(x)$ ચિહ્ન બદલે છે,તેથી $f(x)$ નોન-મોનોટોનિક છે. સ્થાનિક મહત્તમ કિંમત $f(-\sqrt{-p/3}) > 0$ અને સ્થાનિક ન્યૂનતમ કિંમત $f(\sqrt{-p/3}) > 0$ છે. બંને સ્થાનિક એક્સ્ટ્રીમા ધન હોવાથી,આલેખ x-અક્ષને માત્ર એક જ વાર (ઋણ વિસ્તારમાં) છેદે છે. તેથી,વિધાન $(ii)$ સાચું છે.
કિસ્સો $(iii)$: $f(x) = 0$ ને ત્રણ ભિન્ન વાસ્તવિક બીજ હોવા માટે,સ્થાનિક મહત્તમ કિંમત ધન અને સ્થાનિક ન્યૂનતમ કિંમત ઋણ હોવી જોઈએ. $f_{max} \cdot f_{min} < 0$. $1 + \frac{4p^3}{27} < 0$ જેનો અર્થ છે $p < -3/\sqrt[3]{4}$. તેથી,વિધાન $(iii)$ સાચું છે.
આમ,ત્રણેય વિધાનો સાચા છે. જોકે,આપેલા વિકલ્પો મુજબ,સાચો જવાબ $(B)$ છે.
Solution diagram
233
AdvancedMCQ
વિધેય $f(x) = x^{10} + x^2 + \frac{1}{x^{12}} + \frac{1}{1 + \sec^{-1} x}$ ની ન્યૂનતમ કિંમત શોધો.
A
$\frac{\pi + 4}{\pi + 1}$
B
$\frac{3\pi + 4}{\pi + 1}$
C
$\frac{\pi + 4}{3\pi + 1}$
D
$3$

Solution

(B) વિધેય $f(x) = x^{10} + x^2 + \frac{1}{x^{12}} + \frac{1}{1 + \sec^{-1} x}$ છે.
પદ $x^{10} + x^2 + \frac{1}{x^{12}}$ માટે,આપણે સમાંતર મધ્યક-ગુણોત્તર મધ્યક $(AM \geq GM)$ અસમતાનો ઉપયોગ કરીએ:
$\frac{x^{10} + x^2 + \frac{1}{x^{12}}}{3} \geq \sqrt[3]{x^{10} \cdot x^2 \cdot \frac{1}{x^{12}}} = \sqrt[3]{1} = 1$.
આમ,$x^{10} + x^2 + \frac{1}{x^{12}} \geq 3$. સમાનતા ત્યારે મળે જ્યારે $x^{10} = x^2 = \frac{1}{x^{12}}$,જેનો અર્થ છે $x^2 = 1$,એટલે કે $x = 1$ અથવા $x = -1$.
હવે $\sec^{-1} x$ નો પ્રદેશ $(-\infty, -1] \cup [1, \infty)$ છે.
$f(x)$ ને ન્યૂનતમ કરવા માટે,આપણે $\frac{1}{1 + \sec^{-1} x}$ પદને ન્યૂનતમ કરવું પડે.
જો $x = 1$,તો $\sec^{-1}(1) = 0$,તેથી પદ $\frac{1}{1+0} = 1$ થાય.
જો $x = -1$,તો $\sec^{-1}(-1) = \pi$,તેથી પદ $\frac{1}{1+\pi}$ થાય.
કારણ કે $\frac{1}{1+\pi} < 1$,ન્યૂનતમ કિંમત $x = -1$ પર મળે છે.
તેથી,$f(-1) = 3 + \frac{1}{1+\pi} = \frac{3(1+\pi) + 1}{1+\pi} = \frac{3\pi + 4}{\pi + 1}$.
234
AdvancedMCQ
$R$ ત્રિજ્યા ધરાવતા ગોળામાં અંતર્ગત મહત્તમ ઘનફળ ધરાવતા નળાકારની ત્રિજ્યા કેટલી થાય?
A
$\frac{2}{3}R$
B
$\sqrt{\frac{2}{3}}R$
C
$\frac{3}{4}R$
D
$\sqrt{\frac{3}{4}}R$

Solution

(B) ધારો કે $R$ ત્રિજ્યાના ગોળામાં અંતર્ગત નળાકારની ત્રિજ્યા $r$ અને ઊંચાઈ $h$ છે.
ગોળા અને નળાકારની ભૂમિતિ પરથી,આપણી પાસે સંબંધ છે: $r^{2} + (h/2)^{2} = R^{2}$.
આનો અર્થ એ થાય કે $(h/2)^{2} = R^{2} - r^{2}$,તેથી $h = 2\sqrt{R^{2} - r^{2}}$.
નળાકારનું ઘનફળ $V = \pi r^{2} h = 2\pi r^{2} \sqrt{R^{2} - r^{2}}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
મહત્તમ ઘનફળ શોધવા માટે,આપણે $V$ નું $r$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીએ છીએ:
$\frac{dV}{dr} = 2\pi \left[ 2r \sqrt{R^{2} - r^{2}} + r^{2} \cdot \frac{1}{2\sqrt{R^{2} - r^{2}}} \cdot (-2r) \right] = 2\pi \left[ \frac{2r(R^{2} - r^{2}) - r^{3}}{\sqrt{R^{2} - r^{2}}} \right] = 2\pi \left[ \frac{2rR^{2} - 3r^{3}}{\sqrt{R^{2} - r^{2}}} \right]$.
$\frac{dV}{dr} = 0$ લેતા,આપણને $2rR^{2} - 3r^{3} = 0$ મળે છે.
$r \neq 0$ હોવાથી,$2R^{2} = 3r^{2}$ મળે,જે $r^{2} = \frac{2}{3}R^{2}$ આપે છે,અથવા $r = \sqrt{\frac{2}{3}}R$.
આમ,મહત્તમ ઘનફળ ધરાવતા નળાકારની ત્રિજ્યા $\sqrt{\frac{2}{3}}R$ છે.
Solution diagram
235
AdvancedMCQ
બધા $x \in R$ માટે $f(x) = x^4e^{-x^2}$ ના મહત્તમ અને ન્યૂનતમ મૂલ્યો વચ્ચેનો તફાવત છે:
A
$\frac{4}{e^2} - \frac{2}{e}$
B
$\frac{4}{e} - \frac{2}{e^2}$
C
$\frac{4}{e^2}$
D
$\frac{2}{e}$

Solution

(C) આપેલ વિધેય $f(x) = x^4e^{-x^2}$ છે.
ક્રિટિકલ પોઈન્ટ્સ શોધવા માટે,આપણે વિકલન $f'(x)$ શોધીએ છીએ:
$f'(x) = 4x^3e^{-x^2} + x^4e^{-x^2}(-2x) = 2x^3e^{-x^2}(2 - x^2)$.
$f'(x) = 0$ લેતા,આપણને $x = 0$ અથવા $x^2 = 2$ મળે છે,જેનો અર્થ છે કે $x = 0, \sqrt{2}, -\sqrt{2}$.
આ બિંદુઓ પર $f(x)$ ની કિંમત શોધતા:
$f(0) = 0^4e^0 = 0$.
$f(\sqrt{2}) = (\sqrt{2})^4e^{-(\sqrt{2})^2} = 4e^{-2} = \frac{4}{e^2}$.
$f(-\sqrt{2}) = (-\sqrt{2})^4e^{-(-\sqrt{2})^2} = 4e^{-2} = \frac{4}{e^2}$.
જેમ $x \to \pm \infty$,તેમ $f(x) \to 0$.
આમ,મહત્તમ મૂલ્ય $\frac{4}{e^2}$ છે અને ન્યૂનતમ મૂલ્ય $0$ છે.
મહત્તમ અને ન્યૂનતમ મૂલ્યો વચ્ચેનો તફાવત $\frac{4}{e^2} - 0 = \frac{4}{e^2}$ છે.
236
DifficultMCQ
$(1/x)^x$ ની મહત્તમ કિંમત - છે.
A
$e$
B
$e^{1/e}$
C
$(1/e)^e$
D
$e^e$

Solution

(B) ધારો કે $f(x) = (1/x)^x$.
બંને બાજુ પ્રાકૃતિક લઘુગણક લેતા:
$\ln f(x) = x \ln(1/x) = -x \ln x$.
$x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરતા:
$\frac{f'(x)}{f(x)} = -(\ln x + x \cdot \frac{1}{x}) = -(1 + \ln x)$.
ક્રિટિકલ પોઈન્ટ્સ માટે,$f'(x) = 0$ લેતા:
$-(1 + \ln x) = 0 \Rightarrow \ln x = -1 \Rightarrow x = e^{-1} = 1/e$.
મહત્તમ કિંમત ચકાસવા માટે,$x = 1/e$ ની આસપાસ $f'(x)$ ની નિશાની તપાસીએ:
$x < 1/e$ માટે,$\ln x < -1$,તેથી $1 + \ln x < 0$,જેનો અર્થ છે કે $f'(x) > 0$.
$x > 1/e$ માટે,$\ln x > -1$,તેથી $1 + \ln x > 0$,જેનો અર્થ છે કે $f'(x) < 0$.
જેમ કે $f'(x)$ એ $x = 1/e$ પર ધનમાંથી ઋણમાં બદલાય છે,તેથી વિધેય $x = 1/e$ પર મહત્તમ કિંમત પ્રાપ્ત કરે છે.
મહત્તમ કિંમત $f(1/e) = (1/(1/e))^{1/e} = e^{1/e}$ છે.
Solution diagram
237
AdvancedMCQ
$a$ વ્યાસ ધરાવતા ગોળામાં અંતર્ગત મહત્તમ ઘનફળ ધરાવતા લંબવૃત્તીય શંકુની ઊંચાઈ કેટલી થાય?
A
$(2/3)a$
B
$(3/4)a$
C
$(1/3)a$
D
$(1/4)a$

Solution

(A) ધારો કે $R = a/2$ એ ગોળાની ત્રિજ્યા છે. ધારો કે $h$ એ શંકુની ઊંચાઈ છે અને $r$ એ શંકુના પાયાની ત્રિજ્યા છે.
ગોળાની ભૂમિતિ મુજબ,જો ગોળાનું કેન્દ્ર શંકુના પાયાથી $x$ અંતરે હોય,તો $h = R + x = a/2 + x$ થાય.
શંકુના પાયાની ત્રિજ્યા $r^2 = R^2 - x^2 = (a/2)^2 - x^2$ છે.
શંકુનું ઘનફળ $V = \frac{1}{3} \pi r^2 h = \frac{1}{3} \pi ((a/2)^2 - x^2)(a/2 + x)$ છે.
$V(x) = \frac{1}{3} \pi (a/2 - x)(a/2 + x)^2$.
મહત્તમ ઘનફળ શોધવા માટે,$V$ નું $x$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરો અને તેને $0$ સાથે સરખાવો:
$\frac{dV}{dx} = \frac{1}{3} \pi [(-1)(a/2 + x)^2 + (a/2 - x) \cdot 2(a/2 + x)] = 0$.
$(a/2 + x) [-(a/2 + x) + 2(a/2 - x)] = 0$.
કારણ કે $h \neq 0$,$a/2 + x \neq 0$,તેથી $-(a/2 + x) + a - 2x = 0$.
$-a/2 - x + a - 2x = 0 \implies a/2 = 3x \implies x = a/6$.
ઊંચાઈ $h = a/2 + x = a/2 + a/6 = 3a/6 + a/6 = 4a/6 = (2/3)a$.
Solution diagram
238
AdvancedMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $x \in [0, \pi]$ માટે $y = \sin x$ અને $x-$અક્ષ દ્વારા ઘેરાયેલા પ્રદેશમાં એક લંબચોરસ $ABCD$ અંતર્ગત છે. જ્યારે $'\alpha'$ નીચેનામાંથી કઈ શરતનું પાલન કરે ત્યારે લંબચોરસનું ક્ષેત્રફળ મહત્તમ થાય?
Question diagram
A
$\tan \alpha = \alpha$
B
$\cot \alpha = \alpha$
C
$\sin \alpha = \alpha$
D
$\cos \alpha = \alpha$

Solution

(B) લંબચોરસ $x = \frac{\pi}{2}$ રેખાની સાપેક્ષમાં સંમિત છે.
ધારો કે કેન્દ્ર $x = \frac{\pi}{2}$ થી બાજુઓનું અંતર $\alpha$ છે.
શિરોબિંદુઓ $B$ અને $C$ ના $x-$યામ અનુક્રમે $\frac{\pi}{2} - \alpha$ અને $\frac{\pi}{2} + \alpha$ છે.
લંબચોરસની ઊંચાઈ $y = \sin\left(\frac{\pi}{2} + \alpha\right) = \cos \alpha$ છે.
લંબચોરસની પહોળાઈ $(\frac{\pi}{2} + \alpha) - (\frac{\pi}{2} - \alpha) = 2\alpha$ છે.
આમ,લંબચોરસનું ક્ષેત્રફળ $A = (2\alpha)(\cos \alpha) = 2\alpha \cos \alpha$ થાય.
મહત્તમ ક્ષેત્રફળ શોધવા માટે,આપણે $A$ નું $\alpha$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીએ:
$\frac{dA}{d\alpha} = 2(\cos \alpha - \alpha \sin \alpha)$.
$\frac{dA}{d\alpha} = 0$ લેતા,$\cos \alpha = \alpha \sin \alpha$ મળે,જેનું સાદું રૂપ આપતા $\cot \alpha = \alpha$ મળે (કારણ કે અંતરાલ $(0, \frac{\pi}{2})$ માં $\alpha \neq 0$ અને $\sin \alpha \neq 0$ છે).
239
AdvancedMCQ
જો $f(x) = x^4 + \lambda x^3 + x^2$ $(\lambda \in R)$ ને $x = \frac{1}{2}$ આગળ સ્થાનિક મહત્તમ મૂલ્ય હોય,તો $f(x)$ નું નિરપેક્ષ ન્યૂનતમ મૂલ્ય શોધો.
A
$-4$
B
$0$
C
$4$
D
$-16$

Solution

(B) આપેલ છે કે $f(x) = x^4 + \lambda x^3 + x^2$.
પ્રથમ,વિકલન મેળવો: $f'(x) = 4x^3 + 3\lambda x^2 + 2x$.
કારણ કે $f(x)$ ને $x = \frac{1}{2}$ આગળ સ્થાનિક મહત્તમ મૂલ્ય છે,તેથી $f'(\frac{1}{2}) = 0$.
$f'(\frac{1}{2}) = 4(\frac{1}{8}) + 3\lambda(\frac{1}{4}) + 2(\frac{1}{2}) = \frac{1}{2} + \frac{3\lambda}{4} + 1 = 0$.
$\frac{3\lambda}{4} = -\frac{3}{2} \Rightarrow \lambda = -2$.
હવે,$f'(x) = 4x^3 - 6x^2 + 2x = 2x(2x^2 - 3x + 1) = 2x(2x - 1)(x - 1)$.
ક્રિટિકલ પોઈન્ટ્સ $x = 0, \frac{1}{2}, 1$ છે.
પ્રથમ વિકલન કસોટીનો ઉપયોગ કરતા:
$x < 0$ માટે,$f'(x) < 0$.
$0 < x < \frac{1}{2}$ માટે,$f'(x) > 0$ ($x=0$ આગળ સ્થાનિક ન્યૂનતમ).
$\frac{1}{2} < x < 1$ માટે,$f'(x) < 0$ ($x=\frac{1}{2}$ આગળ સ્થાનિક મહત્તમ).
$x > 1$ માટે,$f'(x) > 0$ ($x=1$ આગળ સ્થાનિક ન્યૂનતમ).
ક્રિટિકલ પોઈન્ટ્સ પર મૂલ્યોની ગણતરી:
$f(0) = 0^4 - 2(0)^3 + 0^2 = 0$.
$f(1) = 1^4 - 2(1)^3 + 1^2 = 1 - 2 + 1 = 0$.
આમ,$f(x)$ નું નિરપેક્ષ ન્યૂનતમ મૂલ્ય $0$ છે.
Solution diagram
240
AdvancedMCQ
વિધેય $f(x) = \int\limits_0^x {{e^{t - 3}}} \left( {{t^2} + 2} \right)\left( {t - 3} \right){\left( {t + 4} \right)^2}dt$ માટે સ્થાનિક ન્યૂનતમ મૂલ્ય ધરાવતા બિંદુઓની સંખ્યા કેટલી છે?
A
$1$
B
$2$
C
$3$
D
$4$

Solution

(A) કલનશાસ્ત્રના મૂળભૂત પ્રમેય મુજબ,વિધેયનું વિકલન:
$f'(x) = e^{x-3}(x^2+2)(x-3)(x+4)^2$
ક્રાંતિક બિંદુઓ શોધવા માટે,$f'(x) = 0$ લેતા:
$e^{x-3}(x^2+2)(x-3)(x+4)^2 = 0$
અહીં $e^{x-3} > 0$ અને $x^2+2 > 0$ તમામ વાસ્તવિક $x$ માટે હોવાથી,ક્રાંતિક બિંદુઓ $x = 3$ અને $x = -4$ મળે છે.
આ બિંદુઓની આસપાસ $f'(x)$ ની નિશાની તપાસતા:
- $x > 3$ માટે,$f'(x) > 0$.
- $-4 < x < 3$ માટે,$f'(x) < 0$.
- $x < -4$ માટે,$f'(x) < 0$ (કારણ કે $(x+4)^2$ હંમેશા અ-ઋણ છે).
$x = 3$ આગળ,$f'(x)$ ની નિશાની ઋણથી ધન તરફ બદલાય છે,તેથી $x = 3$ આગળ વિધેય $f(x)$ સ્થાનિક ન્યૂનતમ મૂલ્ય ધરાવે છે.
$x = -4$ આગળ,$f'(x)$ ની નિશાની બદલાતી નથી (બંને બાજુ ઋણ રહે છે),તેથી તે નતિપરિવર્તન બિંદુ છે.
આમ,સ્થાનિક ન્યૂનતમ મૂલ્ય ધરાવતું માત્ર $1$ બિંદુ છે.
Solution diagram
241
AdvancedMCQ
જો $f(x) = 7e^{\sin^2 x} - e^{\cos^2 x} + 2$ હોય,તો $\sqrt{7f_{\min} + f_{\max}}$ ની કિંમત શોધો.
A
$0$
B
$\sqrt{10}$
C
$\sqrt{8}$
D
$8$

Solution

(D) ધારો કે $t = e^{\sin^2 x}$. કારણ કે $0 \le \sin^2 x \le 1$,તેથી $t \in [e^0, e^1] = [1, e]$.
$\cos^2 x = 1 - \sin^2 x$ નો ઉપયોગ કરતા,$e^{\cos^2 x} = e^{1 - \sin^2 x} = \frac{e}{e^{\sin^2 x}} = \frac{e}{t}$ મળે.
આમ,$t \in [1, e]$ માટે $f(t) = 7t - \frac{e}{t} + 2$ થાય.
વિકલન કરતા: $f'(t) = 7 + \frac{e}{t^2}$.
બધા $t \in [1, e]$ માટે $f'(t) > 0$ હોવાથી,વિધેય $f(t)$ વધતું વિધેય છે.
તેથી,$f_{\min} = f(1) = 7(1) - \frac{e}{1} + 2 = 9 - e$.
અને $f_{\max} = f(e) = 7(e) - \frac{e}{e} + 2 = 7e - 1 + 2 = 7e + 1$.
હવે,$\sqrt{7f_{\min} + f_{\max}} = \sqrt{7(9 - e) + (7e + 1)} = \sqrt{63 - 7e + 7e + 1} = \sqrt{64} = 8$.
242
AdvancedMCQ
વિધેય $f(x) = \int_1^x \{ 2(t - 1)(t - 2)^3 + 3(t - 1)^2(t - 2)^2 \} dt$ એ મહત્તમ છે જ્યારે $x$ બરાબર હોય
A
$1$
B
$2$
C
$3$
D
$4$

Solution

(A) ધારો કે $g(t) = 2(t - 1)(t - 2)^3 + 3(t - 1)^2(t - 2)^2$.
કલનશાસ્ત્રના મૂળભૂત પ્રમેય મુજબ,$f'(x) = g(x) = 2(x - 1)(x - 2)^3 + 3(x - 1)^2(x - 2)^2$.
સામાન્ય પદો બહાર કાઢતા: $f'(x) = (x - 1)(x - 2)^2 [2(x - 2) + 3(x - 1)]$.
પદાવલિનું સાદું રૂપ આપતા: $f'(x) = (x - 1)(x - 2)^2 [2x - 4 + 3x - 3] = (x - 1)(x - 2)^2 (5x - 7)$.
ક્રિટિકલ પોઈન્ટ્સ શોધવા માટે,$f'(x) = 0$ લેતા,જે $x = 1, x = 2, x = 7/5$ આપે છે.
આ બિંદુઓની આસપાસ $f'(x)$ ના ચિહ્નોનું વિશ્લેષણ કરતા:
$x < 1$ માટે,$f'(x) > 0$.
$1 < x < 7/5$ માટે,$f'(x) < 0$.
$7/5 < x < 2$ માટે,$f'(x) > 0$.
$x > 2$ માટે,$f'(x) > 0$.
$x = 1$ આગળ,વિકલિત ધનમાંથી ઋણ થાય છે,તેથી $f(x)$ ને $x = 1$ આગળ સ્થાનિક મહત્તમ મૂલ્ય મળે છે.
243
AdvancedMCQ
ધારો કે વિધેય $f(x)$ આ મુજબ વ્યાખ્યાયિત છે: $f(x) = \begin{cases} \cos^{-1}(\mu) + x^2, & 0 < x < 1 \\ 4x, & x \geqslant 1 \end{cases}$. જો $\mu$ ની કિંમત કયા અંતરાલમાં હોય તો વિધેય $f(x)$ ને $x = 1$ આગળ સ્થાનિક ન્યૂનતમ મૂલ્ય મળે?
A
$[-1, \cos 3]$
B
$(\cos 3, 1]$
C
$(\cos 3, \cos 1)$
D
$(\cos 3, \cos 2)$

Solution

(B) વિધેય $f(x)$ ને $x = 1$ આગળ સ્થાનિક ન્યૂનતમ મૂલ્ય ધરાવવા માટે,$x = 1$ આગળ વિધેયનું મૂલ્ય એ $x$ ની $1$ ની ડાબી બાજુની લક્ષ કિંમત કરતા ઓછું અથવા સમાન હોવું જોઈએ.
$f(1) = 4(1) = 4$.
$\lim_{x \to 1^-} f(x) = \lim_{x \to 1^-} (\cos^{-1}(\mu) + x^2) = \cos^{-1}(\mu) + 1$.
સ્થાનિક ન્યૂનતમ મૂલ્ય માટે,$f(1) \leq \lim_{x \to 1^-} f(x)$ હોવું જોઈએ.
$4 \leq \cos^{-1}(\mu) + 1$.
$\cos^{-1}(\mu) \geq 3$.
આપણે જાણીએ છીએ કે $\cos^{-1}(\mu)$ નો વિસ્તાર $[0, \pi]$ છે,તેથી $3 \leq \cos^{-1}(\mu) \leq \pi$.
બધા પદોનો કોસાઈન લેતા (નોંધો કે $[0, \pi]$ માં $\cos$ ઘટતું વિધેય છે,તેથી અસમતાની નિશાની બદલાશે):
$\cos(3) \leq \mu \leq \cos(0)$.
$\cos(0) = 1$ હોવાથી,$\cos(3) \leq \mu \leq 1$.
આમ,$\mu$ નો અંતરાલ $[\cos 3, 1]$ છે.
244
AdvancedMCQ
વિધેય $f(x) = |x^2 - 2|x||$ માટે $\mathbb{R}$ માં સ્થાનીય મહત્તમ અને સ્થાનીય ન્યૂનતમ બિંદુઓની સંખ્યા અનુક્રમે $M$ અને $m$ છે. તો $2M + m$ ની કિંમત શોધો -
A
$1$
B
$2$
C
$4$
D
$7$

Solution

(D) આપેલ વિધેય $f(x) = |x^2 - 2|x||$ છે. કારણ કે $x^2 = |x|^2$,આપણે લખી શકીએ કે $f(x) = ||x|^2 - 2|x||$.
ધારો કે $t = |x|$,જ્યાં $t \ge 0$. તો $g(t) = |t^2 - 2t|$.
$t \ge 0$ માટે $g(t)$ ના આલેખમાં $t=1$ આગળ સ્થાનીય મહત્તમ કિંમત મળે છે જ્યાં $g(1) = |1-2| = 1$,અને $t=0$ આગળ $g(0)=0$ તથા $t=2$ આગળ $g(2)=0$ સ્થાનીય ન્યૂનતમ કિંમતો મળે છે.
$t = |x|$ હોવાથી,$f(x)$ માટે સ્થાનીય મહત્તમ બિંદુઓ $x = \pm 1$ આગળ મળે છે. તેથી,$M = 2$.
$f(x)$ માટે સ્થાનીય ન્યૂનતમ બિંદુઓ $x = 0, 2, -2$ આગળ મળે છે. તેથી,$m = 3$.
તેથી,$2M + m = 2(2) + 3 = 4 + 3 = 7$.
Solution diagram
245
AdvancedMCQ
ધારો કે $f(x) = \int_{0}^{x} e^{x+t} dt$ છે,તો જે બિંદુએ $f(x)$ નો સ્પર્શક $x$-અક્ષને સમાંતર હોય તે બિંદુનો $x$-યામ (abscissa) શોધો.
A
$ln\ 2$
B
$0$
C
$-ln\ 2$
D
$log_2e$

Solution

(C) આપેલ છે કે $f(x) = \int_{0}^{x} e^{x+t} dt$.
આપણે સંકલનને $f(x) = e^x \int_{0}^{x} e^t dt$ તરીકે લખી શકીએ છીએ.
સંકલનનું મૂલ્ય મેળવતા,$f(x) = e^x [e^t]_{0}^{x} = e^x (e^x - 1) = e^{2x} - e^x$ મળે છે.
સ્પર્શક $x$-અક્ષને સમાંતર હોય ત્યારે વિકલન $f'(x) = 0$ થાય.
$f'(x) = \frac{d}{dx} (e^{2x} - e^x) = 2e^{2x} - e^x$.
$f'(x) = 0$ લેતા,$2e^{2x} - e^x = 0$ મળે.
$e^x (2e^x - 1) = 0$.
$e^x$ ક્યારેય $0$ ન હોઈ શકે,તેથી $2e^x - 1 = 0$,જેનો અર્થ છે કે $e^x = \frac{1}{2}$.
બંને બાજુ પ્રાકૃતિક લઘુગણક લેતા,$x = \ln(\frac{1}{2}) = -\ln 2$ મળે છે.
246
DifficultMCQ
જો $f(x) = 7e^{\sin^2 x} - 7e^{\cos^2 x} + 2$ હોય,તો $\sqrt{7f_{\min} + f_{\max}}$ ની કિંમત શોધો.
A
$8$
B
$\sqrt{10}$
C
$\sqrt{8}$
D
$4$

Solution

(A) આપેલ છે $f(x) = 7e^{\sin^2 x} - 7e^{\cos^2 x} + 2$.
ધારો કે $u = \sin^2 x$,જ્યાં $u \in [0, 1]$.
તેથી $f(u) = 7e^u - 7e^{1-u} + 2$.
વિકલન કરતા $f'(u) = 7e^u + 7e^{1-u} > 0$.
આમ,વિધેય વધતું વિધેય છે.
ન્યૂનતમ કિંમત $u=0$ માટે: $f_{\min} = 9 - 7e$.
મહત્તમ કિંમત $u=1$ માટે: $f_{\max} = 7e - 5$.
ગણતરી કરતા,$\sqrt{7f_{\min} + f_{\max}} = 8$ મળે છે.
247
AdvancedMCQ
જો વિધેય $f(x) = \begin{cases} \tan^{-1}x; & x < 1 \\ \sec^{-1}x + \lambda; & x \ge 1 \end{cases}$ ને $x = 1$ આગળ સ્થાનિક ન્યૂનતમ મૂલ્ય હોય,તો $\lambda$ નો વિસ્તાર શોધો.
A
$\left( 0, \frac{\pi}{4} \right]$
B
$\left[ 0, \frac{\pi}{4} \right)$
C
$\left( -\infty, \frac{\pi}{4} \right]$
D
$\left( -\infty, \frac{\pi}{4} \right)$

Solution

(C) વિધેય $f(x)$ માટે $x = a$ આગળ સ્થાનિક ન્યૂનતમ મૂલ્ય હોવા માટે,$x = a$ આગળ વિધેયનું મૂલ્ય $a$ ની નજીકના વિસ્તારમાં વિધેયના મૂલ્યો કરતા ઓછું અથવા સમાન હોવું જોઈએ.
ચોક્કસ રીતે,$x = 1$ માટે,આપણે $f(1) \le f(1 - h)$ અને $f(1) \le f(1 + h)$ ની જરૂર છે,જ્યાં $h$ એક નાની ધન સંખ્યા છે.
પ્રથમ,$x \ge 1$ માટેની વ્યાખ્યાનો ઉપયોગ કરીને $f(1)$ શોધો: $f(1) = \sec^{-1}(1) + \lambda = 0 + \lambda = \lambda$.
આગળ,$x \to 1^-$ માટે લક્ષ લો: $\lim_{x \to 1^-} f(x) = \tan^{-1}(1) = \frac{\pi}{4}$.
$x = 1$ આગળ સ્થાનિક ન્યૂનતમ મૂલ્ય હોવા માટે,$x = 1$ આગળનું મૂલ્ય $1$ ની ડાબી બાજુના મૂલ્યો કરતા ઓછું અથવા સમાન હોવું જોઈએ. તેથી,આપણે $\lambda \le \frac{\pi}{4}$ ની જરૂર છે.
વધુમાં,$x > 1$ માટે,$f(x) = \sec^{-1}(x) + \lambda$. કારણ કે $\sec^{-1}(x)$ એ $x \ge 1$ માટે વધતું વિધેય છે,તેથી $\lambda$ ના કોઈપણ મૂલ્ય માટે તમામ $x > 1$ માટે $f(x) > f(1)$ થશે.
તેથી,$x = 1$ આગળ સ્થાનિક ન્યૂનતમ મૂલ્ય માટેની શરત $\lambda \le \frac{\pi}{4}$ છે,જે અંતરાલ $\left( -\infty, \frac{\pi}{4} \right]$ દર્શાવે છે.
Solution diagram
248
AdvancedMCQ
ધારો કે એક વિધેય $f(x) = \begin{cases} -\ln(3x - [3x]) & ; 3x \neq n, n \in N \\ \ln(\operatorname{sgn}(3x)) & ; 3x = n, n \in N \end{cases}$ છે,જ્યાં $[.]$ અને $\operatorname{sgn}(x)$ અનુક્રમે મહત્તમ પૂર્ણાંક વિધેય અને સિગ્નમ વિધેય દર્શાવે છે. તો $x \in (0, 5)$ માં $f(x)$ ન્યૂનતમ હોય તેવા બિંદુઓની સંખ્યા શોધો.
A
$0$
B
$4$
C
$5$
D
$14$

Solution

(D) વિધેયને $f(x) = -\ln({3x})$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જ્યારે $3x \neq n$,જ્યાં ${3x}$ એ $3x$ નો અપૂર્ણાંક ભાગ છે. જ્યારે $3x = n$ હોય,ત્યારે $f(x) = \ln(\operatorname{sgn}(n)) = \ln(1) = 0$ થાય છે.
આમ,$f(x) = \begin{cases} -\ln({3x}) & ; 3x \neq n \\ 0 & ; 3x = n \end{cases}$ છે.
જેમ કે ${3x} \in [0, 1)$,$-\ln({3x})$ એ ${3x} \in (0, 1)$ માટે વ્યાખ્યાયિત છે. જેમ ${3x} \to 1^-$ થાય,તેમ $-\ln({3x}) \to 0^+$ થાય છે. $3x = n$ પર,$f(x) = 0$ છે.
આનો અર્થ એ છે કે વિધેય $f(x)$ અંતરાલ $(0, 5)$ માં દરેક બિંદુ $x = \frac{n}{3}$ માટે,જ્યાં $n \in \{1, 2, \dots, 14\}$ છે,$0$ ની નજીક પહોંચે છે.
વિધેયની કિંમતો હંમેશા અ-ઋણ હોવાથી (કારણ કે ${3x} \in (0, 1)$ માટે $-\ln({3x}) > 0$ અને $f(n/3) = 0$),વિધેયની ન્યૂનતમ કિંમત $0$ છે.
આ ન્યૂનતમ કિંમત $x = \frac{n}{3}$ માટે $n = 1, 2, \dots, 14$ તમામ બિંદુઓ પર મળે છે.
તેથી,આવા કુલ $14$ બિંદુઓ છે.
Solution diagram
249
AdvancedMCQ
$y = \sin \theta \cos^2 \theta$ અને $x = \sin^2 \theta \cos \theta$ દ્વારા આપવામાં આવેલા વક્રના સ્પર્શકો,જે યામ અક્ષોને સમાંતર હોય (અક્ષો સિવાય),તેના દ્વારા ઘેરાયેલું ક્ષેત્રફળ શોધો.
A
$\frac{4}{27}$
B
$\frac{27}{4}$
C
$\frac{16}{27}$
D
$\frac{27}{16}$

Solution

(C) આપેલ પ્રાચલ સમીકરણો: $y = \sin \theta \cos^2 \theta$ અને $x = \sin^2 \theta \cos \theta$.
$x$-અક્ષને સમાંતર સ્પર્શકો મેળવવા માટે,$\frac{dy}{d\theta} = 0$ લો:
$\frac{dy}{d\theta} = \cos^3 \theta - 2 \sin^2 \theta \cos \theta = \cos \theta (\cos^2 \theta - 2 \sin^2 \theta) = 0$.
આથી $\cos \theta = 0$ અથવા $\tan^2 \theta = \frac{1}{2}$.
$\tan^2 \theta = \frac{1}{2}$ માટે,$\sin^2 \theta = \frac{1}{3}$ અને $\cos^2 \theta = \frac{2}{3}$.
તેથી,$y = \pm \frac{2}{3\sqrt{3}}$.
તે જ રીતે,$y$-અક્ષને સમાંતર સ્પર્શકો માટે,$\frac{dx}{d\theta} = 0$ લો:
$\frac{dx}{d\theta} = 2 \sin \theta \cos^2 \theta - \sin^3 \theta = \sin \theta (2 \cos^2 \theta - \sin^2 \theta) = 0$.
આથી $\sin \theta = 0$ અથવા $\tan^2 \theta = 2$.
$\tan^2 \theta = 2$ માટે,$x = \pm \frac{\sqrt{2}}{3\sqrt{3}}$.
આ રેખાઓ દ્વારા બનતા લંબચોરસનું ક્ષેત્રફળ $\frac{16}{27}$ થાય છે.
250
AdvancedMCQ
જો $f(x) = x^5 - 5x^4 + 5x^3 - 10$ ને અનુક્રમે $x = p$ અને $x = q$ આગળ સ્થાનિક મહત્તમ અને ન્યૂનતમ મૂલ્યો હોય,તો $(p, q)$ બરાબર શું થાય?
A
$(0, 1)$
B
$(1, 3)$
C
$(1, 0)$
D
$(3, 1)$

Solution

(B) આપેલ છે કે $f(x) = x^5 - 5x^4 + 5x^3 - 10$.
સ્થાનિક મહત્તમ અને ન્યૂનતમ મૂલ્યો શોધવા માટે,આપણે પ્રથમ વિકલન $f'(x)$ શોધીએ:
$f'(x) = 5x^4 - 20x^3 + 15x^2 = 5x^2(x^2 - 4x + 3) = 5x^2(x - 1)(x - 3)$.
$f'(x) = 0$ લેતા,આપણને ક્રાંતિક બિંદુઓ $x = 0, 1, 3$ મળે છે.
હવે,આપણે આ બિંદુઓની આસપાસ $f'(x)$ ના ચિહ્નનું વિશ્લેષણ કરીએ:
$x < 0$ માટે,$f'(x) > 0$.
$0 < x < 1$ માટે,$f'(x) > 0$.
$1 < x < 3$ માટે,$f'(x) < 0$.
$x > 3$ માટે,$f'(x) > 0$.
કારણ કે $x = 1$ આગળ $f'(x)$ નું ચિહ્ન ધનમાંથી ઋણ થાય છે,તેથી $x = 1$ એ સ્થાનિક મહત્તમ બિંદુ છે $(p = 1)$.
કારણ કે $x = 3$ આગળ $f'(x)$ નું ચિહ્ન ઋણમાંથી ધન થાય છે,તેથી $x = 3$ એ સ્થાનિક ન્યૂનતમ બિંદુ છે $(q = 3)$.
આમ,$(p, q) = (1, 3)$.
Solution diagram

Applications of Derivatives — Maxima and Minima · Frequently Asked Questions

1Are these Applications of Derivatives questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Applications of Derivatives Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.