Population Interactions Questions in Gujarati

(C) જો કોઈ શિકારી તેના શિકારનું અતિશય શોષણ કરે,તો શિકારની વસ્તી લુપ્તતાના આરે પહોંચી શકે છે.
કારણ કે શિકારી તેના અસ્તિત્વ માટે શિકાર પર આધાર રાખે છે,શિકારની લુપ્તતા શિકારી માટે ખોરાકની અછત તરફ દોરી જશે.
પરિણામે,ખોરાકના અભાવને કારણે શિકારીની વસ્તી પણ લુપ્ત થઈ જશે.

(D) આંતરજાતીય પરજીવિતા એ એક પ્રકારની આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિ (પરજીવી) ને લાભ થાય છે જ્યારે બીજી જાતિ (યજમાન) ને નુકસાન થાય છે.
આ આંતરક્રિયામાં,પરજીવી $(A)$ પોષણ અને આશ્રય મેળવે છે,જેને ધન ચિહ્ન $(+)$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
યજમાન $(B)$ ને નુકસાન થાય છે કારણ કે તે પોષક તત્વો ગુમાવે છે અને રોગો અથવા ઓછી ક્ષમતાનો ભોગ બની શકે છે,જેને ઋણ ચિહ્ન $(-)$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
તેથી,પરજીવિતાને જાતિ $A (+)$ અને જાતિ $B (-)$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.

(C) પ્રકૃતિમાં, જ્યારે બે જાતિઓ સમાન મર્યાદિત સંસાધન માટે સ્પર્ધા કરે છે, ત્યારે તેઓ ઘણીવાર તેમના અસ્તિત્વને સુનિશ્ચિત કરવા માટે સીધી સ્પર્ધા ટાળવાની પદ્ધતિઓ વિકસાવે છે।
આ ઘટનાને $Resource \text{ } partitioning$ (સંસાધન વિભાજન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે।
ખોરાક લેવા માટે અલગ-અલગ સમય અથવા અલગ-અલગ ખોરાક શોધવાની પદ્ધતિઓ પસંદ કરીને, જાતિઓ એક જ નિવાસસ્થાનમાં એકબીજાને લુપ્ત કર્યા વિના સહઅસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે।
આ ખ્યાલ $Robert \text{ } MacArthur$ દ્વારા તેમના 'વોર્બલર્સ' (warblers) પક્ષીઓના અભ્યાસ દ્વારા પ્રખ્યાત રીતે દર્શાવવામાં આવ્યો હતો, જેમાં જોવા મળ્યું હતું કે એક જ વૃક્ષ પર રહેતી પાંચ નજીકની સંબંધિત જાતિઓ તેમની ખોરાક શોધવાની પ્રવૃત્તિઓમાં વર્તણૂકીય તફાવતો દ્વારા સ્પર્ધા ટાળવામાં સફળ રહી હતી।

(N/A) $\rightarrow$ જે સજીવો ખોરાક અને આશ્રય માટે અન્ય સજીવ (યજમાન) પર આધાર રાખે છે પરંતુ યજમાનની સપાટી પર (બહારની તરફ) રહે છે,તેમને બાહ્ય પરોપજીવીઓ કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,મનુષ્યમાં જૂ અથવા કુતરાઓમાં ઈતરડી.

(N/A) $\rightarrow$ જે સજીવો અન્ય સજીવ (યજમાન) ના શરીરની અંદર રહે છે અને ખોરાક તથા આશ્રય માટે તેના પર આધાર રાખે છે,તેમને અંતઃપરપજીવીઓ કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,$Taenia$ $solium$ (પટ્ટીકૃમિ) અને $Ascaris$ $lumbricoides$ (ગોળકૃમિ).

(N/A) જૈવિક સમુદાયના તમામ પ્રાણીઓ, વનસ્પતિઓ અને સૂક્ષ્મજીવો એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
- તે સ્પષ્ટ છે કે પ્રકૃતિમાં, વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવો એકલતામાં જીવતા નથી અને જીવી શકતા નથી, પરંતુ જૈવિક સમુદાય બનાવવા માટે વિવિધ રીતે આંતરક્રિયા કરે છે.
$\rightarrow$ આંતરજાતીય આંતરક્રિયાઓ બે અલગ-અલગ જાતિઓની વસ્તીની આંતરક્રિયામાંથી ઉદ્ભવે છે.
$\Rightarrow$ આ આંતરક્રિયાઓ એક અથવા બંને જાતિઓ માટે ફાયદાકારક, નુકસાનકારક અથવા તટસ્થ હોઈ શકે છે.
વિવિધ પરિણામો નીચેના કોષ્ટકમાં આપેલ છે:

જાતિ $A$	જાતિ $B$	આંતરક્રિયાનું નામ
$+$	$+$	સહજીવન (Mutualism)
$-$	$-$	સ્પર્ધા (Competition)
$+$	$-$	ભક્ષણ (Predation)
$+$	$-$	પરજીવન (Parasitism)
$+$	$0$	સહભોજિતા (Commensalism)
$-$	$0$	પ્રતિકૂળતા (Amensalism)

$+$ ચિહ્ન ફાયદાકારક આંતરક્રિયા સૂચવે છે, $-$ ચિહ્ન નુકસાનકારક આંતરક્રિયા સૂચવે છે, અને $0$ ચિહ્ન તટસ્થ આંતરક્રિયા સૂચવે છે.
$\Rightarrow$ સહજીવનમાં બંને જાતિઓને ફાયદો થાય છે, અને સ્પર્ધામાં બંનેને નુકસાન થાય છે.
પરજીવન અને ભક્ષણ બંનેમાં, માત્ર એક જ જાતિને ફાયદો થાય છે (અનુક્રમે પરજીવી અને ભક્ષક), અને આ આંતરક્રિયા બીજી જાતિ (અનુક્રમે યજમાન અને શિકાર) માટે નુકસાનકારક છે.
જે આંતરક્રિયામાં એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો ફાયદો થાય છે કે ન તો નુકસાન, તેને સહભોજિતા કહેવામાં આવે છે. બીજી તરફ, પ્રતિકૂળતામાં એક જાતિને નુકસાન થાય છે, જ્યારે બીજી જાતિ અપ્રભાવિત રહે છે.

(A) ભક્ષણ એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક સજીવ (ભક્ષક) બીજા સજીવ (શિકાર) ને મારીને ખાય છે.
$1$. ઊર્જાનું વહન: ભક્ષકો પોષક સ્તરો વચ્ચે ઊર્જાના વહન માટે 'વાહક' તરીકે કાર્ય કરે છે.
$2$. વસ્તી નિયંત્રણ: ભક્ષકો શિકારની વસ્તીને નિયંત્રણમાં રાખે છે. તેમના વિના,શિકારની વસ્તી ખૂબ વધી શકે છે,જે નિવસનતંત્રમાં અસ્થિરતા પેદા કરે છે.
$3$. આક્રમક જાતિઓનું નિયંત્રણ: જ્યારે વિદેશી જાતિઓ દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે કુદરતી ભક્ષકોના અભાવે તે ઝડપથી ફેલાય છે. ઉદાહરણ તરીકે,ઓસ્ટ્રેલિયામાં $1920$ના દાયકામાં પ્રિકલી પિયર કેક્ટસને તેના કુદરતી ભક્ષક (ફૂદા) દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.
$4$. જૈવિક નિયંત્રણ: ખેતીમાં જીવાત નિયંત્રણ માટે ભક્ષકોની શિકારની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવાની ક્ષમતાનો ઉપયોગ થાય છે.
$5$. જૈવવિવિધતા જાળવવી: ભક્ષકો શિકારની જાતિઓ વચ્ચેની સ્પર્ધા ઘટાડીને જૈવવિવિધતા જાળવે છે. અમેરિકન પેસિફિક કિનારે તારામાછલી $Pisaster$ અન્ય અપૃષ્ઠવંશી જાતિઓને લુપ્ત થતી અટકાવે છે.
$6$. સાવધાની: ભક્ષકો 'સાવધ' હોય છે કારણ કે જો તેઓ શિકારનો વધુ પડતો ઉપયોગ કરે,તો ખોરાકના અભાવે શિકાર અને ભક્ષક બંને લુપ્ત થઈ શકે છે.
$7$. શિકારના બચાવના ઉપાયો: શિકાર કરનારા સજીવોએ છદ્માવરણ (camouflage),ઝેરીપણું (દા.ત. મોનાર્ક પતંગિયું) જેવા બચાવના ઉપાયો વિકસાવ્યા છે.
$8$. વનસ્પતિ-તૃણાહારી આંતરક્રિયા: વનસ્પતિઓ માટે તૃણાહારીઓ ભક્ષક છે. વનસ્પતિઓ હલનચલન કરી શકતી ન હોવાથી,તેમણે કીટકો સામે વિવિધ રાસાયણિક અને શારીરિક સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ વિકસાવી છે.

(N/A) પરજીવીપણું એ આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક સજીવ (પરજીવી) બીજા સજીવ (યજમાન) ના ભોગે લાભ મેળવે છે.
$1$. ઉત્ક્રાંતિજન્ય અનુકૂલન: પરજીવીપણું વનસ્પતિઓથી લઈને ઉચ્ચ કક્ષાના પૃષ્ઠવંશીઓ સુધીના ઘણા વર્ગીકરણ જૂથોમાં વિકસિત થયું છે. પરજીવીઓ યજમાન-વિશિષ્ટ બનવા માટે વિકસિત થયા છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ માત્ર એક જ યજમાન પ્રજાતિ પર આધાર રાખે છે. આનાથી સહ-ઉત્ક્રાંતિ (co-evolution) થાય છે,જેમાં યજમાન પરજીવીને નિષ્ક્રિય કરવા માટે વિવિધ પદ્ધતિઓ વિકસાવે છે.
$2$. જટિલ જીવનચક્ર: ઘણા પરજીવીઓ જટિલ જીવનચક્ર ધરાવે છે જેમાં પ્રાથમિક યજમાનમાં ચેપ ફેલાવવા માટે એક કે બે મધ્યવર્તી યજમાન અથવા વાહકોની જરૂર પડે છે. ઉદાહરણ તરીકે,માનવ યકૃત કૃમિ (liver fluke) ને તેનું જીવનચક્ર પૂર્ણ કરવા માટે બે મધ્યવર્તી યજમાન (ગોકળગાય અને માછલી) ની જરૂર પડે છે,અને મેલેરિયાના પરજીવીને ફેલાવવા માટે વાહક (મચ્છર) ની જરૂર પડે છે.
$3$. યજમાન પર અસર: પરજીવીઓ સામાન્ય રીતે યજમાનના અસ્તિત્વ,વૃદ્ધિ અને પ્રજનન ક્ષમતાને ઘટાડીને તેને નુકસાન પહોંચાડે છે,જે અંતે યજમાનની વસ્તીમાં ઘટાડો કરે છે.
$4$. પરજીવીઓના પ્રકાર:
- બાહ્ય પરજીવીઓ (Ectoparasites): આ પરજીવીઓ યજમાનના શરીરની બહાર રહીને પોષણ મેળવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,મનુષ્ય પર જૂ,કુતરા પર ઈતરડી,દરિયાઈ માછલી પર કોપેપોડ્સ અને વનસ્પતિ પરજીવી $Cuscuta$ (અમરવેલ),જેણે પોતાનું હરિતદ્રવ્ય ગુમાવી દીધું છે.
- અંતઃ પરજીવીઓ (Endoparasites): આ પરજીવીઓ યજમાનના શરીરની અંદર વિવિધ સ્થાનો જેવા કે યકૃત,કિડની,ફેફસાં અથવા $RBC$ માં રહે છે. તેઓ અત્યંત વિશિષ્ટ અને જટિલ શારીરિક અનુકૂલનો ધરાવે છે.
$5$. બ્રૂડ પેરાસિટિઝમ (Brood Parasitism): આ એક વિશેષ કિસ્સો છે જેમાં પરજીવી પક્ષી તેના ઈંડા યજમાન પક્ષીના માળામાં મૂકે છે,જે પછી તેને સેવે છે. ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન,પરજીવીના ઈંડા કદ અને રંગમાં યજમાનના ઈંડા જેવા જ બની ગયા છે જેથી તે ઓળખાઈ ન જાય. તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ કોયલ છે જે કાગડાના માળામાં ઈંડા મૂકે છે.

(N/A) સ્પર્ધા એ જૈવિક ઉત્ક્રાંતિમાં એક શક્તિશાળી બળ છે.
સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે સ્પર્ધા ત્યારે થાય છે જ્યારે નજીકથી સંબંધિત જાતિઓ મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે,પરંતુ આ સંપૂર્ણ સત્ય નથી.
પ્રથમ,સંપૂર્ણપણે અસંબંધિત જાતિઓ પણ સમાન સંસાધન માટે સ્પર્ધા કરી શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,દક્ષિણ અમેરિકાના કેટલાક છીછરા તળાવોમાં,મુલાકાતી ફ્લેમિંગો અને ત્યાં રહેતી માછલીઓ તેમના સામાન્ય ખોરાક,તળાવમાં રહેલા ઝૂપ્લેન્કટોન (પ્રાણીપ્લવકો) માટે સ્પર્ધા કરે છે.
બીજું,સ્પર્ધા થવા માટે સંસાધનો મર્યાદિત હોવા જરૂરી નથી; હસ્તક્ષેપ સ્પર્ધા (interference competition) માં,એક જાતિની ખોરાક લેવાની કાર્યક્ષમતા બીજી જાતિની હાજરીને કારણે ઘટી શકે છે,ભલે સંસાધનો (ખોરાક અને જગ્યા) પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય.
તેથી,સ્પર્ધાને એવી પ્રક્રિયા તરીકે શ્રેષ્ઠ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જેમાં એક જાતિની યોગ્યતા (તેના '$r$',વૃદ્ધિના આંતરિક દરના સંદર્ભમાં માપવામાં આવે છે) બીજી જાતિની હાજરીમાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછી હોય છે.
પ્રયોગશાળાના પ્રયોગોમાં આ દર્શાવવું પ્રમાણમાં સરળ છે,જેમ કે ગૌસ અને અન્ય પ્રાયોગિક ઇકોલોજિસ્ટ્સે કર્યું હતું,કે જ્યારે સંસાધનો મર્યાદિત હોય ત્યારે સ્પર્ધાત્મક રીતે ચડિયાતી જાતિ અંતે બીજી જાતિનો નાશ કરે છે,પરંતુ પ્રકૃતિમાં આવી સ્પર્ધાત્મક બાકાત (competitive exclusion) થવાના પુરાવા હંમેશા નિર્ણાયક હોતા નથી.
જોકે,કેટલાક કિસ્સાઓમાં મજબૂત અને ખાતરીપૂર્વકના પરોક્ષ પુરાવા અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
ગલાપાગોસ ટાપુઓ પરના એબિંગડન કાચબા ટાપુ પર બકરા લાવ્યાના એક દાયકાની અંદર લુપ્ત થઈ ગયા હતા,જેનું મુખ્ય કારણ બકરાઓની વધુ સારી ચરવાની કાર્યક્ષમતા હતી.
પ્રકૃતિમાં સ્પર્ધાની ઘટના માટેનો બીજો પુરાવો 'સ્પર્ધા મુક્તિ' (competition release) તરીકે ઓળખાય છે.
એક જાતિ જેનું વિતરણ સ્પર્ધાત્મક રીતે ચડિયાતી જાતિની હાજરીને કારણે નાના ભૌગોલિક વિસ્તાર સુધી મર્યાદિત હોય છે,તે જ્યારે સ્પર્ધાત્મક જાતિને પ્રાયોગિક રીતે દૂર કરવામાં આવે ત્યારે તેના વિતરણ વિસ્તારમાં નાટકીય રીતે વધારો કરે છે.
કોનેલના ભવ્ય ક્ષેત્રીય પ્રયોગોએ દર્શાવ્યું હતું કે સ્કોટલેન્ડના ખડકાળ દરિયાકિનારા પર,મોટા અને સ્પર્ધાત્મક રીતે ચડિયાતા બાર્નેકલ $Balanus$ આંતર-ભરતી વિસ્તાર પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે અને નાના બાર્નેકલ $Chthamalus$ ને તે વિસ્તારમાંથી બાકાત રાખે છે.
સામાન્ય રીતે,શાકાહારીઓ અને વનસ્પતિઓ માંસાહારીઓ કરતા સ્પર્ધાથી વધુ પ્રતિકૂળ રીતે પ્રભાવિત થાય છે.

(N/A) ક્લાઉન ફિશ સી એનિમોનના સ્પર્શકો (tentacles) વચ્ચે રહે છે અને સી એનિમોનના સ્પર્શકો પર હાજર ડંખ મારતા કોષો (stinging cells) દ્વારા શિકારીઓથી સુરક્ષિત રહે છે. આ જોડાણમાં,ક્લાઉન ફિશને રક્ષણ મેળવીને ફાયદો થાય છે,જ્યારે સી એનિમોનને ન તો કોઈ ફાયદો થાય છે કે ન તો કોઈ નુકસાન. વસ્તી વચ્ચેની આ પ્રકારની આંતરક્રિયાને સહભોજિતતા (commensalism) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) સહભોજિતા એ વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક જાતિને લાભ થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો કોઈ નુકસાન થાય છે કે ન તો કોઈ લાભ થાય છે.
ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
$1$. આંબાની ડાળી પર અધિપાદપ (epiphyte) તરીકે ઉગતું ઓર્કિડ.
$2$. વ્હેલની પીઠ પર ઉગતા બાર્નેકલ્સ; બાર્નેકલ્સને પોષક તત્વોયુક્ત પાણીમાં હેરફેરનો લાભ મળે છે,જ્યારે વ્હેલને કોઈ સ્પષ્ટ લાભ કે નુકસાન થતું નથી.
$3$. ઢોર અને બગલા (cattle egret): બગલા ચરતા ઢોરની નજીક ખોરાક શોધે છે કારણ કે ઢોર જ્યારે ચાલે છે ત્યારે વનસ્પતિમાંથી જીવજંતુઓને બહાર કાઢે છે,જેથી બગલા માટે તેમને પકડવા સરળ બને છે.
$4$. સમુદ્રી એનિમોન અને ક્લાઉન માછલી: ક્લાઉન માછલી સમુદ્રી એનિમોનના ડંખ મારતા સ્પર્શકો (stinging tentacles) વચ્ચે રહીને શિકારીઓથી રક્ષણ મેળવે છે,જ્યારે એનિમોનને કોઈ લાભ કે નુકસાન થતું નથી.

(N/A) સહજીવન એ એવી આંતરક્રિયા છે જે બંને આંતરક્રિયા કરતી જાતિઓને લાભ આપે છે.
- લાઈકેન્સ: ફૂગ અને પ્રકાશસંશ્લેષણ કરતી લીલ અથવા સાયનોબેક્ટેરિયા વચ્ચેનો સહજીવન સંબંધ.
- માયકોરાઈઝા: ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ વચ્ચેનો સહજીવન સંબંધ. ફૂગ જમીનમાંથી આવશ્યક પોષક તત્વોનું શોષણ કરે છે અને બદલામાં વનસ્પતિ ફૂગને ઉર્જા આપતા કાર્બોદિતો પૂરા પાડે છે.
- વનસ્પતિ-પ્રાણી આંતરક્રિયા: આ સહજીવનનું સૌથી અદભૂત અને ઉત્ક્રાંતિની દ્રષ્ટિએ રસપ્રદ ઉદાહરણ છે. વનસ્પતિઓને પરાગનયન અને બીજના વિકિરણ માટે પ્રાણીઓની જરૂર હોય છે.
- પ્રાણીઓને તેમની સેવાઓના બદલામાં પરાગરજ,મધુરસ,રસ,ફળો અને બીજ સ્વરૂપે પુરસ્કાર મળે છે.
- અંજીરના વૃક્ષની ઘણી જાતિઓમાં,પરાગનયન કરતી ભમરીની ચોક્કસ જાતિ સાથે ગાઢ એક-એક સંબંધ હોય છે.
- અંજીરની જાતિનું પરાગનયન ફક્ત તેની ભાગીદાર ભમરી દ્વારા જ થાય છે,અન્ય કોઈ જાતિ દ્વારા નહીં.
- માદા ભમરી ફળનો ઉપયોગ માત્ર ઈંડા મૂકવાના સ્થળ તરીકે જ નહીં,પરંતુ ફળની અંદર વિકસતા બીજનો ઉપયોગ તેના ડિંભ (larvae) ના પોષણ માટે પણ કરે છે.
- ભમરી ઈંડા મૂકવા માટે યોગ્ય સ્થળ શોધતી વખતે અંજીરના પુષ્પવિન્યાસનું પરાગનયન કરે છે.
અંજીરના વૃક્ષ અને ભમરી વચ્ચેનો સહજીવન સંબંધ: $(a)$ અંજીરના પુષ્પનું ભમરી દ્વારા પરાગનયન $(b)$ ભમરી અંજીરના ફળમાં ઈંડા મૂકે છે.

(N/A) જાતીય છેતરપિંડી એ કેટલીક વનસ્પતિઓ,જેમ કે ભૂમધ્ય સમુદ્રી ઓર્કિડ $Ophrys$ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી એક વિશિષ્ટ પરાગનયન પદ્ધતિ છે.
આ પ્રક્રિયામાં,ઓર્કિડના ફૂલની એક પાંખડી કદ,રંગ અને નિશાનોની દ્રષ્ટિએ ચોક્કસ મધમાખીની માદા જેવી જ દેખાય છે.
નર મધમાખી ફૂલ તરફ આકર્ષાય છે,કારણ કે તે તેને માદા સાથી સમજે છે.
જ્યારે નર મધમાખી ફૂલ સાથે સમાગમ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે,ત્યારે તેને 'સ્યુડોકોપ્યુલેશન' (છદ્મ-સમાગમ) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,ફૂલમાંથી પરાગરજ નર મધમાખીના શરીર પર ચોંટી જાય છે.
જ્યારે તે જ મધમાખી બીજા ફૂલની મુલાકાત લે છે અને ફરીથી સ્યુડોકોપ્યુલેશન કરવાનો પ્રયાસ કરે છે,ત્યારે તે પરાગરજને તે ફૂલ પર સ્થાનાંતરિત કરે છે,જેનાથી પરાગનયન સુનિશ્ચિત થાય છે.
આ સહ-ઉદવિકાસનું એક ઉદાહરણ છે,જ્યાં વનસ્પતિએ પરાગવાહકના પ્રજનન વર્તણૂકનો ઉપયોગ કરીને મધુરસ કે પરાગરજ જેવા કોઈ પણ પુરસ્કાર આપ્યા વિના પોતાની પ્રજનન સફળતા સુનિશ્ચિત કરી છે.

(N/A)

સહભોજિતા (Commensalism)	સહજીવન (Mutualism)
$(1)$ એક જાતિને લાભ થાય છે,જ્યારે બીજી જાતિને કોઈ અસર થતી નથી.	$(1)$ બંને જાતિઓને પરસ્પર લાભ થાય છે.
$(2)$ $(+, 0)$ પ્રકારની આંતરક્રિયા છે.	$(2)$ $(+, +)$ પ્રકારની આંતરક્રિયા છે.
$(3)$ ઉદાહરણ: યજમાન વનસ્પતિ પર અધિપાદપ (epiphytes),ક્લાઉન માછલી અને સી એનિમોન.	$(3)$ ઉદાહરણ: રાઈઝોબિયમ-કઠોળ સહજીવન,માયકોરાઈઝા.

(D) એક જ જાતિની વિવિધ વસ્તીના સભ્યો અથવા અલગ-અલગ જાતિના સભ્યો ઘણીવાર વિવિધ પ્રકારના પ્રજનનક્ષમ અલગીકરણ (reproductive isolation) ને કારણે એકબીજા સાથે પ્રજનન કરતા નથી.
આ પદ્ધતિઓમાં ભૌગોલિક અવરોધો,સમયનું અલગીકરણ (અલગ-અલગ સમયે પ્રજનન),વર્તણૂક સંબંધી તફાવતો (સંવનન વિધિઓ),અને યાંત્રિક અથવા જનીનિક અસંગતતાનો સમાવેશ થાય છે.
આ અવરોધો જનીન પૂલ (gene pool) ની જાળવણી અને વસ્તીની વિશિષ્ટ ઓળખ સુનિશ્ચિત કરે છે.

$(A)$ સાચી જોડી નીચે મુજબ છે:
$(a)$ શિકાર: કેક્ટસ અને મોથ (કેક્ટસને નિયંત્રિત કરવા માટે ઓસ્ટ્રેલિયામાં દાખલ કરવામાં આવ્યું હતું).
$(b)$ સહભોજિતા: ઓર્કિડ અને આંબાનું વૃક્ષ (ઓર્કિડ આંબાના વૃક્ષ પર અધિપાદપ તરીકે ઉગે છે).
$(c)$ પરોપજીવન: કસ્કુટા અને હેજ પ્લાન્ટ (કસ્કુટા એક પરોપજીવી વનસ્પતિ છે).
$(d)$ સ્પર્ધા: બેલેનસ અને ચેથામલસ (ગૌસનો સ્પર્ધાત્મક નિષેધનો સિદ્ધાંત).
તેથી, સાચો ક્રમ $a-iii, b-iv, c-i, d-ii$ છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ છદ્માવરણ: $(iv)$ પ્રેઈંગ મેન્ટિસ - ઘણા કીટકો શિકારીઓથી બચવા માટે પોતાની આસપાસના વાતાવરણમાં ભળી જવા માટે છદ્માવરણનો ઉપયોગ કરે છે.
$(b)$ બેટસિયન મિમિક્રી: $(iii)$ મોનાર્ક પતંગિયું - બેટસિયન મિમિક્રીમાં,એક હાનિકારક જાતિ હાનિકારક જાતિના ચેતવણી સંકેતોની નકલ કરે છે. મોનાર્ક પતંગિયું ઝેરી હોય છે,અને અન્ય પતંગિયા તેની નકલ કરે છે.
$(c)$ ચેતવણીરૂપ મિમિક્રી: $(i)$ ડેન્ડ્રોબેટિસ પ્યુમિલિયો - આ એક ઝેરી દેડકો છે જે તેની ઝેરી અસર વિશે શિકારીઓને ચેતવવા માટે તેજસ્વી રંગોનો ઉપયોગ કરે છે.
$(d)$ ઇકોલોકેશન: $(ii)$ હોર્સ-શૂ બેટ - ચામાચીડિયા અંધારામાં નેવિગેટ કરવા અને શિકાર શોધવા માટે ઉચ્ચ-આવર્તનવાળા ધ્વનિ તરંગોનો ઉપયોગ કરે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $(a-iv, b-iii, c-i, d-ii)$ છે.

(B) શિકારમાં,એક જાતિ (શિકારી) ને ફાયદો થાય છે જ્યારે બીજી જાતિ (શિકાર) ને નુકસાન થાય છે. આને $(+,-)$ આંતરક્રિયા તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
વિકલ્પ $A$ સાચો છે કારણ કે જો શિકારી ખૂબ જ કાર્યક્ષમ હોય,તો તે તેના શિકારનું અતિશય શોષણ કરી શકે છે,જેનાથી શિકારની જાતિ લુપ્ત થઈ શકે છે.
વિકલ્પ $B$ ખોટો છે કારણ કે શિકારમાં,એક જાતિને ફાયદો $(+)$ થાય છે અને બીજી જાતિને નુકસાન $(-)$ થાય છે. જે આંતરક્રિયામાં બંને જાતિઓ નકારાત્મક રીતે પ્રભાવિત થાય છે તેને સ્પર્ધા $(-,-)$ કહેવામાં આવે છે.
વિકલ્પ $C$ સાચો છે કારણ કે શિકારીઓ પોષક સ્તરોમાં ઉર્જાના સ્થાનાંતરણ માટે માધ્યમ તરીકે કાર્ય કરે છે અને શિકારની વસ્તીને નિયંત્રણમાં રાખે છે.
વિકલ્પ $D$ સાચો છે કારણ કે શિકારીઓ કોઈપણ એક શિકાર જાતિને પ્રભાવી બનતા અટકાવે છે,જેનાથી સમુદાયમાં જાતિ વિવિધતા જળવાઈ રહે છે.

(D) વસ્તી પરિસ્થિતિવિદ્યામાં,આંતરજાતીય આંતરક્રિયાઓને તેમાં સામેલ જાતિઓ પર થતી અસરના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. સહજીવન (Mutualism) $(+, +)$: બંને જાતિઓને ફાયદો થાય છે.
$2$. સ્પર્ધા (Competition) $(-, -)$: બંને જાતિઓને નુકસાન થાય છે.
$3$. શિકાર (Predation) $(+, -)$: એક જાતિ (શિકારી) ને ફાયદો થાય છે,જ્યારે બીજી જાતિ (શિકાર) ને નુકસાન થાય છે.
$4$. પરોપજીવન (Parasitism) $(+, -)$: એક જાતિ (પરોપજીવી) ને ફાયદો થાય છે,જ્યારે બીજી જાતિ (યજમાન) ને નુકસાન થાય છે.
$5$. સહભોજિતા (Commensalism) $(+, 0)$: એક જાતિને ફાયદો થાય છે,જ્યારે બીજી જાતિને કોઈ અસર થતી નથી.
$6$. એમેન્સાલિઝમ (Amensalism) $(-, 0)$: એક જાતિને નુકસાન થાય છે,જ્યારે બીજી જાતિને કોઈ અસર થતી નથી.
પ્રશ્નમાં એવી આંતરક્રિયા વિશે પૂછવામાં આવ્યું છે જેમાં એક જાતિને ફાયદો $(+)$ અને બીજી જાતિને નુકસાન $(-)$ થાય છે,તેથી શિકાર (Predation) અને પરોપજીવન (Parasitism) બંને આ વર્ણનમાં બંધ બેસે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,શિકાર (Predation) એ સાચો વિકલ્પ છે.

(A) મિથેનોજેન્સ એ અજારક બેક્ટેરિયા છે જે ઢોરના રૂમેન (જઠરનો એક ભાગ) માં વસવાટ કરે છે.
તેઓ ઢોર દ્વારા ખાવામાં આવતા વનસ્પતિજન્ય પદાર્થોમાં રહેલા સેલ્યુલોઝના પાચનમાં મદદ કરે છે.
બદલામાં,ઢોર મિથેનોજેન્સને ખોરાક અને તેમના અસ્તિત્વ માટે યોગ્ય અજારક વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.
આ સંબંધમાં બંને સજીવોને ફાયદો થતો હોવાથી,આ આંતરસંબંધને $Mutualism$ (સહોપકારિતા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) શિમ્બીકુળની વનસ્પતિ અને $Rhizobium$ બેક્ટેરિયા વચ્ચેનો આંતરસંબંધ એ $\text{સહોપકારિતા}$ (Mutualism) નું ઉદાહરણ છે.
આ સંબંધમાં બંને જાતિઓને એકબીજાથી ફાયદો થાય છે.
$Rhizobium$ બેક્ટેરિયા શિમ્બીકુળની વનસ્પતિના મૂળની મૂળગંડિકાઓમાં વસવાટ કરે છે, જ્યાં તેઓ વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું વનસ્પતિ માટે ઉપયોગી સ્વરૂપ (એમોનિયા) માં સ્થાપન કરે છે.
બદલામાં, શિમ્બીકુળની વનસ્પતિ બેક્ટેરિયાને તેમના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી આશ્રય અને પોષક તત્વો (કાર્બોદિતો) પૂરા પાડે છે.

(A) વસ્તી આંતરક્રિયાઓ બે આંતરક્રિયા કરતી જાતિઓ પર થતી અસરોને આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. $P (+,+)$: બંને જાતિઓને ફાયદો થાય છે, જે $\text{સહોપકારિતા}$ $(I)$ છે।
$2$. $Q (-,-)$: બંને જાતિઓને નુકસાન થાય છે, જે $\text{સ્પર્ધા}$ $(III)$ છે।
$3$. $R (-,0)$: એક જાતિને નુકસાન થાય છે અને બીજી જાતિને કોઈ અસર થતી નથી, જે $\text{પ્રતિજીવન}$ $(IV)$ છે।
$4$. $S (+,0)$: એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને બીજી જાતિને કોઈ અસર થતી નથી, જે $\text{સહભોજીતા}$ $(V)$ છે।
$5$. $T (+,-)$: એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને બીજી જાતિને નુકસાન થાય છે, જેમાં $\text{પરોપજીવન}$ $(II)$ અને $\text{પરભક્ષણ}$ $(VI)$ નો સમાવેશ થાય છે।
તેથી, સાચી જોડ $(P-I), (Q-III), (R-IV), (S-V), (T-II, VI)$ છે।

(D) પરભક્ષણ એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક સજીવ (પરભક્ષી) બીજા સજીવ (શિકાર) ને મારીને ખાય છે.
$A$. વાઘ દ્વારા હરણનો શિકાર કરવો એ માંસાહારી-શિકાર આંતરક્રિયાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
$B$. ચકલી દ્વારા બીજ ખાવા એ પરભક્ષણનો એક પ્રકાર છે જેમાં વનસ્પતિ શિકાર છે.
$C$. વનસ્પતિ પર ચરતા તૃણાહારીઓને પણ પરભક્ષી માનવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ વનસ્પતિના ભાગો ખાય છે,જે ઘણીવાર વનસ્પતિના મૃત્યુ અથવા તેની ક્ષમતામાં ઘટાડો તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો પરભક્ષણના વિવિધ સ્વરૂપો દર્શાવે છે.

(D) પરભક્ષણ નિવસનતંત્રમાં ઘણી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાઓ ભજવે છે:
$1$. તે પોષક સ્તરો વચ્ચે ઉર્જાના વહન માટે માધ્યમ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$2$. તે શિકારની વસ્તીને નિયંત્રણમાં રાખે છે,જેથી તેઓ તેમના સંસાધનોનો વધુ પડતો ઉપયોગ ન કરે.
$3$. તે સ્પર્ધા કરતા શિકાર સજીવો વચ્ચેની સ્પર્ધાની તીવ્રતા ઘટાડીને સમુદાયમાં જૈવવિવિધતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
$4$. તેથી,તે નિવસનતંત્રની એકંદર સ્થિરતામાં ફાળો આપે છે.
આમ,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(A) $1920$ની શરૂઆતમાં,ઓસ્ટ્રેલિયામાં ફાફડાથોર (prickly pear cactus) લાવવામાં આવ્યો હતો.
તે લાખો હેક્ટર જમીનમાં ઝડપથી ફેલાઈ ગયો અને તેણે નોંધપાત્ર પર્યાવરણીય નુકસાન કર્યું.
આ આક્રમક પ્રજાતિને અંતે ફાફડાથોરને ખાતા પરભક્ષી,ખાસ કરીને ફુદાની એક જાતિ $(Cactoblastis cactorum)$,ને તે વિસ્તારમાં દાખલ કરીને નિયંત્રિત કરવામાં આવી હતી.
આ જૈવિક નિયંત્રણનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જ્યાં આક્રમક વસ્તીને નિયંત્રિત કરવા માટે કુદરતી પરભક્ષીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

(C) જૈવિક નિયંત્રણમાં ખેતીમાં જંતુઓની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવા માટે કુદરતી પરભક્ષીઓ અથવા પરોપજીવીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
આ આંતરક્રિયામાં, એક સજીવ (પરભક્ષી) બીજા સજીવ (શિકાર/જંતુ) ને મારી નાખે છે અને તેનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
તેથી, કૃષિજંતુઓને નિયંત્રિત કરવા માટે કુદરતી પરભક્ષીઓનો ઉપયોગ એ $\text{પરભક્ષણ}$ (Predation) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(C) આ પ્રયોગ રોબર્ટ પેઈન દ્વારા અમેરિકન પેસિફિક કિનારાના ખડકાળ આંતરજુવાળિય સમુદાયોમાં કરવામાં આવ્યો હતો.
તેમણે એક બંધ આંતરજુવાળિય ક્ષેત્રમાંથી બધી તારામાછલીઓ $(Pisaster)$ દૂર કરી હતી.
પરિણામે,પરભક્ષણ $(P)$ ના અભાવે આંતરજાતીય સ્પર્ધા વધી અને એક વર્ષમાં જ અપૃષ્ઠવંશીઓની $20$ $(Q)$ કરતાં પણ વધારે જાતિઓ વિલુપ્ત થઈ ગઈ.
આનું કારણ એ છે કે તારામાછલી એક મુખ્ય પરભક્ષી તરીકે કાર્ય કરતી હતી,જે શિકારી જાતિઓની વસ્તીને નિયંત્રણમાં રાખતી હતી.
તેથી,$P$ એ પરભક્ષણ છે અને $Q$ એ $20$ છે.

(A) કીટકો અને દેડકાઓની ઘણી જાતિઓ તેમના આસપાસના વાતાવરણ સાથે ભળી જવા માટે રંગ અનુકૃત (કેમોફ્લેજ) વિકસાવે છે.
આ અનુકૂલન તેમને તેમના પરભક્ષીઓ દ્વારા સહેલાઈથી ઓળખાઈ જવાથી બચવામાં મદદ કરે છે.
કેમોફ્લેજ એ એક અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની વ્યૂહરચના છે જે સજીવને તેના પૃષ્ઠભૂમિ વાતાવરણ સાથે મેળ ખાઈને પરભક્ષીઓ અથવા શિકારથી છુપાયેલા રહેવાની મંજૂરી આપે છે.

(C) મોનાર્ક પતંગિયું તેના શરીરમાં રહેલા એક વિશિષ્ટ રસાયણને કારણે તેના શિકારીઓ (પક્ષીઓ) માટે અત્યંત અપ્રિય (સ્વાદહીન) હોય છે. આ રસાયણ પતંગિયું તેની ઈયળ અવસ્થા દરમિયાન ઝેરી નિંદણ (મિલ્કવીડ) ખાઈને પ્રાપ્ત કરે છે. આ રસાયણ શરીરમાં સંગ્રહિત હોવાથી,તે પુખ્ત અવસ્થામાં પણ હાજર રહે છે,જે તેને શિકારીઓ સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$P$. આકડો (Calotropis) અત્યંત ઝેરી કાર્ડિયાક ગ્લાયકોસાઈડ ઉત્પન્ન કરે છે, જે તેને તૃણાહારીઓથી બચાવે છે। તેથી, $P-IV$.
$Q$. થોર અને બાવળમાં તૃણાહારીઓ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે મુખ્યત્વે કાંટા વિકસેલા હોય છે। તેથી, $Q-III$.
$R$. મોનાર્ક પતંગિયું તેના શિકારી (પક્ષીઓ) માટે અત્યંત અપ્રિય હોય છે કારણ કે તે તેની ઈયળ અવસ્થા દરમિયાન ઝેરી વનસ્પતિ પર ખોરાક લેતી વખતે એક વિશેષ રસાયણ મેળવે છે। તેથી, $R-I$.
$S$. કીટકો અને દેડકાઓની કેટલીક જાતિઓ શિકારી દ્વારા સરળતાથી પકડાઈ ન જાય તે માટે રંગ અનુકૂલન (Camouflage) દર્શાવે છે। તેથી, $S-II$.
આમ, સાચી જોડ $P-IV, Q-III, R-I, S-II$ છે।

(A) અંડ પરોપજીવન એ પક્ષીઓમાં જોવા મળતી પરોપજીવનની એક રસપ્રદ ઘટના છે,જેમાં પરોપજીવી પક્ષી પોતાના ઈંડા યજમાન પક્ષીના માળામાં મૂકે છે અને યજમાન પક્ષી તે ઈંડાને સેવે છે.
ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન,પરોપજીવી પક્ષી (દા.ત.,કોયલ) ના ઈંડા યજમાન પક્ષીના ઈંડાના કદ અને રંગ સાથે સામ્યતા ધરાવતા થઈ ગયા છે,જેથી યજમાન પક્ષી દ્વારા વિદેશી ઈંડાને ઓળખીને બહાર કાઢી નાખવાની શક્યતા ઘટી જાય.
આ કિસ્સામાં,કોયલ ($Cuculus$ $canorus$) પોતાના ઈંડા કાગડા ($Corvus$ $splendens$) ના માળામાં મૂકે છે,જે અંડ પરોપજીવનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(D) સ્પર્ધક નિષેધનો નિયમ રશિયન જીવવિજ્ઞાની $G.F. Gause$ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
આ નિયમ મુજબ,બે જાતિઓ કે જે સમાન મર્યાદિત સંસાધન માટે સ્પર્ધા કરે છે,તેઓ એક જ નિવાસસ્થાનમાં અનંતકાળ સુધી સાથે રહી શકતી નથી.
જે જાતિ સંસાધનનો ઉપયોગ કરવામાં વધુ કાર્યક્ષમ હોય છે,તે અંતે બીજી જાતિને તે નિવાસસ્થાનમાંથી દૂર કરે છે.

(B) સ્પર્ધા એ એક એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં બંને જાતિઓને નુકસાન થાય છે ($-/-$ આંતરક્રિયા).
$A$. સુરખાબ અને સ્થાનિક માછલીઓ સામાન્ય ખોરાક માટે સ્પર્ધા કરે છે,જે સ્પર્ધાનું સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે.
$B$. સામુદ્રિક માછલીઓ અને અરિત્રપાદ (copepods) એ શિકારી-શિકારનો સંબંધ દર્શાવે છે,સ્પર્ધા નહીં.
$C$. બેલેનસ અને ચેથેમેલસ બાર્નેકલ્સ એ કોનેલ દ્વારા અભ્યાસ કરાયેલ આંતરજાતીય સ્પર્ધાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
$D$. પેરામિશિયમ કવોડેટમ અને પેરામિશિયમ ઓરેલિયા એ ગૌસના સ્પર્ધાત્મક નિષેધના સિદ્ધાંતનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
તેથી,સાચો જવાબ $B$ છે.

(A) હસ્તક્ષેપ સ્પર્ધા એ એક પ્રકારની આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિ બીજી જાતિની ખોરાક લેવાની કાર્યક્ષમતામાં સીધો હસ્તક્ષેપ કરે છે અથવા તેને અવરોધે છે.
ભલે સંસાધનો વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ હોય,તો પણ એક જાતિની હાજરી બીજી જાતિને તે સંસાધનો મેળવતા શારીરિક અથવા વર્તણૂકીય રીતે અટકાવે છે,જેનાથી તેની કાર્યક્ષમતા ઘટે છે.
તેથી,વિકલ્પ $A$ એ હસ્તક્ષેપ સ્પર્ધાનું સાચું વર્ણન છે.

(C) બાહ્ય પરોપજીવી એવા સજીવો છે જે યજમાનના શરીરની સપાટી પર રહે છે. આપેલી યાદી મુજબ:
- $I$ (અરિત્ર પાદ) દરિયાઈ માછલીઓ પર બાહ્ય પરોપજીવી તરીકે રહે છે.
- $III$ (જૂ) મનુષ્યના શરીર પર બાહ્ય પરોપજીવી છે.
- $IV$ (બગાઈઓ) કૂતરા કે પશુઓ પર બાહ્ય પરોપજીવી છે.
- $VI$ (અમરવેલ) એક પરોપજીવી વનસ્પતિ છે જે અન્ય વનસ્પતિઓ પર ઉગે છે (બાહ્ય પરોપજીવી).
અંત:પરોપજીવી એવા સજીવો છે જે યજમાનના શરીરની અંદર રહે છે. આપેલી યાદી મુજબ:
- $II$ (યકૃતકૃમિ) યજમાનની પિત્ત નળીમાં રહે છે.
- $V$ (કરમિયું) યજમાનના આંતરડામાં રહે છે.
તેથી,બાહ્ય પરોપજીવીઓ $(I, III, IV, VI)$ છે અને અંત:પરોપજીવીઓ $(II, V)$ છે.

(B) $\text{પરોપજીવન}$ $(Parasitism)$ માં, એક સજીવ (પરજીવી) બીજા સજીવ (યજમાન) પર અથવા તેની અંદર રહે છે અને પોતાનું પોષણ સીધું યજમાન પાસેથી મેળવે છે। આ આંતરક્રિયા પરજીવીને સુરક્ષિત રહેઠાણ અને ખોરાકનો સતત પુરવઠો પૂરો પાડે છે, જેનાથી તેને શિકાર કરવાની કે આશ્રય બનાવવાની જરૂર પડતી નથી, જે તેને જીવન જીવવાની એક બિનખર્ચાળ રીત બનાવે છે। આ પ્રક્રિયામાં પરજીવીને ફાયદો થાય છે, જ્યારે યજમાનને નુકસાન થાય છે।

(D) પરોપજીવીઓએ તેમના યજમાનમાં કે તેની ઉપર જીવવા માટે વિશિષ્ટ અનુકૂલનો વિકસાવ્યા છે. જેમાં નીચે મુજબના લક્ષણોનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. બિનજરૂરી સંવેદી અંગોનો લોપ.
$2$. યજમાન સાથે ચોંટી રહેવા માટે ચૂષકો કે આસંજક અંગોની હાજરી.
$3$. પાચનતંત્રનો લોપ (કારણ કે તેઓ યજમાનમાંથી પાચિત ખોરાકનું શોષણ કરે છે).
$4$. જાતિના અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવા માટે ઉચ્ચ પ્રજનનક્ષમતા.
તેથી,'ઓછી પ્રજનનક્ષમતા' એ પરોપજીવીઓ માટેનું અનુકૂલન નથી; વાસ્તવમાં,તેઓ ઉચ્ચ પ્રજનનક્ષમતા ધરાવે છે.

(C) ગોસનો સ્પર્ધક નિષેધ નિયમ જણાવે છે કે એક જ પ્રકારના સ્ત્રોતો માટે સ્પર્ધા કરતી બે નજીકની સંબંધિત જાતિઓ અનંતકાળ સુધી સાથે-સાથે રહી શકતી નથી અને સ્પર્ધામાં નબળી જાતિ અંતે નાશ પામે છે. આ સિદ્ધાંત આંતરજાતીય સ્પર્ધા અંગેના પરિસ્થિતિવિદ્યાનો એક પાયાનો ખ્યાલ છે.

(C) આંતરજાતીય સ્પર્ધા ત્યારે થાય છે જ્યારે વિવિધ જાતિના સજીવો સમાન મર્યાદિત સંસાધન માટે સ્પર્ધા કરે છે. છીછરા તળાવોના કિસ્સામાં,સુરખાબ અને અમુક માછલીઓની જાતિઓ બંને ખોરાક તરીકે પ્રાણી પ્લવકો (Zooplankton) પર આધાર રાખે છે. તેથી,તેઓ સમાન ખોરાકના સ્ત્રોત એટલે કે પ્રાણી પ્લવકો માટે સ્પર્ધા કરે છે.

(B) સ્પર્ધાને એક એવી પ્રક્રિયા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જેમાં એક જાતિની યોગ્યતા (તેના '$r$',એટલે કે વધારાના આંતરિક દરના સંદર્ભમાં માપવામાં આવે છે) બીજી જાતિની હાજરીમાં નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે.
વિકલ્પ $A$ એ હસ્તક્ષેપ સ્પર્ધાનું વર્ણન કરે છે,જે સ્પર્ધાની એક કાર્યપદ્ધતિ છે.
વિકલ્પ $C$ એ ગૌસના સ્પર્ધાત્મક નિષ્કાસન સિદ્ધાંતનો ઉલ્લેખ કરે છે,જે સ્પર્ધાનું પરિણામ છે.
વિકલ્પ $B$ એ સ્પર્ધા તરીકે ઓળખાતી જૈવિક આંતરક્રિયાની સૌથી મૂળભૂત અને વ્યાપક વ્યાખ્યા પૂરી પાડે છે.

(B) ખોટું વિધાન $B$ છે. પારિસ્થિતિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે માંસાહારીઓની તુલનામાં શાકાહારીઓ અને વનસ્પતિઓ સ્પર્ધાથી વધુ પ્રતિકૂળ રીતે પ્રભાવિત થાય છે. વિધાન $A$ એ ગૌસના સ્પર્ધાત્મક નિષ્કાસન સિદ્ધાંતનું ઉદાહરણ છે. વિધાન $C$ એ સ્પર્ધાત્મક મુક્તિનું ઉદાહરણ છે. વિધાન $D$ એ જૈવિક સ્પર્ધાની પ્રમાણભૂત વ્યાખ્યા છે,જેમાં એક જાતિની હાજરીને કારણે બીજી જાતિની યોગ્યતા ઘટે છે.

(A) આ આકૃતિ અંજીરના ફળ (syconium) નો આડો છેદ દર્શાવે છે,જેમાં ભમરી દ્વારા મૂકવામાં આવેલા ઈંડા જોવા મળે છે. આ અંજીરની જાતિ અને તેના પરાગનયન કરતી ભમરીની જાતિ વચ્ચેના સહજીવન (mutualism) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ભમરી ઈંડા મૂકવા માટે યોગ્ય જગ્યા શોધતી વખતે અંજીરનું પરાગનયન કરે છે. અંજીર ભમરીને ખોરાક (વિકસતા બીજ) અને તેના ડિંભના વિકાસ માટે સુરક્ષિત જગ્યા પૂરી પાડે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) રોબર્ટ મેક આર્થરે દર્શાવ્યું હતું કે એક જ ઝાડ પર રહેતી ફુદકીઓ (Warblers) ની પાંચ નજીકની સંબંધિત જાતિઓ તેમની ખોરાક મેળવવાની પ્રવૃત્તિઓમાં વર્તણૂકીય તફાવતોને કારણે સ્પર્ધાથી બચવા અને સહઅસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે સફળ રહી હતી. આ ઘટનાને સંસાધનોની વહેંચણી (Resource partitioning) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) પરોપજીવીઓ યજમાનને વિવિધ રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે:
$1$. તેઓ પોષક તત્વો મેળવીને યજમાનની ઉત્તરજીવિતતા,વૃદ્ધિ અને પ્રજનનમાં ઘટાડો કરે છે.
$2$. તેઓ યજમાનની વસ્તીગીચતા ઘટાડી શકે છે.
$3$. તેઓ યજમાનને શારીરિક રીતે નબળા બનાવે છે,જેનાથી તેઓ પરભક્ષણ માટે વધુ અસુરક્ષિત બને છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(C) પરોપજીવન એ વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક સજીવ (પરજીવી) ને લાભ થાય છે જ્યારે બીજા (યજમાન) ને નુકસાન થાય છે.
$(a)$ માનવ અને જૂ: જૂ એ મનુષ્ય પર બાહ્ય પરજીવી છે. આ પરોપજીવનનું સાચું ઉદાહરણ છે.
$(b)$ કૂતરા અને બગાઈ: બગાઈ એ કૂતરા પર બાહ્ય પરજીવી છે. આ પરોપજીવનનું સાચું ઉદાહરણ છે.
$(c)$ કોપેપોડ અને શીર્ષપાદ: કોપેપોડ્સ નાના ક્રસ્ટેશિયન છે જે પરજીવી હોઈ શકે છે,પરંતુ તેઓ સામાન્ય રીતે શીર્ષપાદના સંદર્ભમાં મુક્તજીવી અથવા સહભોજી હોય છે; આ પરોપજીવનનું પ્રમાણભૂત ઉદાહરણ નથી.
$(d)$ અમરવેલ અને વાડમાં ઊગતી વનસ્પતિ: અમરવેલ (Cuscuta) એ પરજીવી વનસ્પતિ છે જે યજમાન વનસ્પતિમાંથી પોષણ મેળવે છે. આ પરોપજીવનનું સાચું ઉદાહરણ છે.
તેથી,અસંગત જોડ $C$ છે.

(B) જૈવિક આંતરક્રિયાઓમાં, જાતિઓ વચ્ચે વિવિધ પ્રકારના સંબંધો જોવા મળે છે।
$1$. $\text{સહોપકારિતા}$ $(+, +)$: બંને જાતિઓને આંતરક્રિયાથી લાભ થાય છે।
$2$. $\text{સહભોજિતા}$ $(+, 0)$: એક જાતિને લાભ થાય છે, જ્યારે બીજી જાતિને ન તો હાનિ થાય છે કે ન તો લાભ થાય છે।
$3$. $\text{સ્પર્ધા}$ $(-, -)$: બંને જાતિઓને હાનિ થાય છે।
$4$. $\text{પ્રતિજીવન}$ $(-, 0)$: એક જાતિને હાનિ થાય છે, જ્યારે બીજી જાતિને ન તો હાનિ થાય છે કે ન તો લાભ થાય છે।
તેથી, વર્ણવેલ આંતરક્રિયા $\text{સહભોજિતા}$ છે।

(C) સહભોજિતા એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિને લાભ થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો નુકસાન થાય છે કે ન તો લાભ.
સહભોજિતાના ઉદાહરણો:
$I -$ આંબાના ઝાડ પર અધિપાદપ તરીકે ઉગતું ઓર્કિડ.
$IV -$ વ્હેલની પીઠ પર ઉગતા બાર્નેક્લ્સ.
$V -$ સમુદ્રફૂલના ડંખ મારતા સ્પર્શકો વચ્ચે રહેતી ક્લોવન માછલી.
$VIII -$ ચારણ કરતા પશુઓની નજીક ખોરાક શોધતા બગલાં.
સહોપકારિતા એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં બંને જાતિઓને લાભ થાય છે.
સહોપકારિતાના ઉદાહરણો:
$II -$ લાઈકેન (ફૂગ અને લીલ/સાયનોબેક્ટેરિયા).
$III -$ માયકોરાઈઝા (ફૂગ અને ઉચ્ચકક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ).
$VI -$ વનસ્પતિ અને બીજવિકિરકો.
$VII -$ વનસ્પતિ અને પરાગવાહકો.
આમ,સહભોજિતામાં $I, IV, V, VIII$ અને સહોપકારિતામાં $II, III, VI, VII$ નો સમાવેશ થાય છે.

(C) અંજીરના વૃક્ષ અને ભમરી વચ્ચેની આંતરક્રિયા એ $\text{સહોપકારિતા}$ (Mutualism) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
આ સંબંધમાં, અંજીરનું વૃક્ષ ભમરીને તેના ઈંડા મૂકવા માટે જગ્યા પૂરી પાડે છે અને ભમરીના ડિંભ (larvae) માટે ખોરાક તરીકે વિકસતા બીજ પણ પૂરા પાડે છે.
બદલામાં, ભમરી ઈંડા મૂકવા માટે યોગ્ય જગ્યા શોધતી વખતે અંજીરના પુષ્પવિન્યાસનું પરાગનયન કરે છે.
બંનેમાંથી કોઈ પણ જાતિ એકબીજા વગર પોતાનું જીવનચક્ર પૂર્ણ કરી શકતી નથી, તેથી આ $+/+$ પ્રકારની આંતરક્રિયા છે.

(B) આ આકૃતિ ભૂમધ્ય સમુદ્રી ઓર્કિડ,Ophrys દર્શાવે છે,જે પરાગનયન માટે 'જાતીય છેતરપિંડી' (sexual deceit) નો ઉપયોગ કરે છે. તેના પુષ્પની એક પાંખડી કદ,રંગ અને નિશાનોમાં મધમાખીની માદા જેવી જ દેખાય છે. નર મધમાખી તેને માદા સમજીને આકર્ષાય છે અને પુષ્પ સાથે 'સ્યુડોકોપ્યુલેશન' (pseudocopulation) કરે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,પરાગરજ તેના શરીર પર ચોંટી જાય છે. જ્યારે તે જ મધમાખી બીજા પુષ્પ સાથે સ્યુડોકોપ્યુલેશન કરે છે,ત્યારે તે પરાગરજનું સ્થળાંતર કરે છે અને આમ પુષ્પનું પરાગનયન થાય છે. તેથી,આ આકૃતિ ઓર્કિડ પુષ્પ પર પરાગવાહક તરીકે મધમાખીને દર્શાવે છે.

(B) ગૌસના સ્પર્ધાત્મક નિવારણના સિદ્ધાંત (Gause's Competitive Exclusion Principle) મુજબ,મર્યાદિત સંસાધન માટે સ્પર્ધા કરતી બે પ્રજાતિઓ અનિશ્ચિત સમય સુધી સાથે રહી શકતી નથી. જો કે,પ્રજાતિઓ 'સંસાધન વિભાજન' (resource partitioning) અપનાવીને સ્પર્ધા ટાળી શકે છે અને સહઅસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે. આમાં ખોરાક શોધવાની અલગ પદ્ધતિઓ પસંદ કરવી,જેમ કે દિવસના અલગ-અલગ સમયે ખોરાક લેવો અથવા અલગ-અલગ પ્રકારના ફૂલોની મુલાકાત લેવી,જે એક જ સંસાધન માટેની સીધી સ્પર્ધા ઘટાડે છે.