પરજીવીપણું (Parasitism) વિશે વિગતવાર સમજાવો.

(N/A) પરજીવીપણું એ આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક સજીવ (પરજીવી) બીજા સજીવ (યજમાન) ના ભોગે લાભ મેળવે છે.
$1$. ઉત્ક્રાંતિજન્ય અનુકૂલન: પરજીવીપણું વનસ્પતિઓથી લઈને ઉચ્ચ કક્ષાના પૃષ્ઠવંશીઓ સુધીના ઘણા વર્ગીકરણ જૂથોમાં વિકસિત થયું છે. પરજીવીઓ યજમાન-વિશિષ્ટ બનવા માટે વિકસિત થયા છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ માત્ર એક જ યજમાન પ્રજાતિ પર આધાર રાખે છે. આનાથી સહ-ઉત્ક્રાંતિ (co-evolution) થાય છે,જેમાં યજમાન પરજીવીને નિષ્ક્રિય કરવા માટે વિવિધ પદ્ધતિઓ વિકસાવે છે.
$2$. જટિલ જીવનચક્ર: ઘણા પરજીવીઓ જટિલ જીવનચક્ર ધરાવે છે જેમાં પ્રાથમિક યજમાનમાં ચેપ ફેલાવવા માટે એક કે બે મધ્યવર્તી યજમાન અથવા વાહકોની જરૂર પડે છે. ઉદાહરણ તરીકે,માનવ યકૃત કૃમિ (liver fluke) ને તેનું જીવનચક્ર પૂર્ણ કરવા માટે બે મધ્યવર્તી યજમાન (ગોકળગાય અને માછલી) ની જરૂર પડે છે,અને મેલેરિયાના પરજીવીને ફેલાવવા માટે વાહક (મચ્છર) ની જરૂર પડે છે.
$3$. યજમાન પર અસર: પરજીવીઓ સામાન્ય રીતે યજમાનના અસ્તિત્વ,વૃદ્ધિ અને પ્રજનન ક્ષમતાને ઘટાડીને તેને નુકસાન પહોંચાડે છે,જે અંતે યજમાનની વસ્તીમાં ઘટાડો કરે છે.
$4$. પરજીવીઓના પ્રકાર:
- બાહ્ય પરજીવીઓ (Ectoparasites): આ પરજીવીઓ યજમાનના શરીરની બહાર રહીને પોષણ મેળવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,મનુષ્ય પર જૂ,કુતરા પર ઈતરડી,દરિયાઈ માછલી પર કોપેપોડ્સ અને વનસ્પતિ પરજીવી $Cuscuta$ (અમરવેલ),જેણે પોતાનું હરિતદ્રવ્ય ગુમાવી દીધું છે.
- અંતઃ પરજીવીઓ (Endoparasites): આ પરજીવીઓ યજમાનના શરીરની અંદર વિવિધ સ્થાનો જેવા કે યકૃત,કિડની,ફેફસાં અથવા $RBC$ માં રહે છે. તેઓ અત્યંત વિશિષ્ટ અને જટિલ શારીરિક અનુકૂલનો ધરાવે છે.
$5$. બ્રૂડ પેરાસિટિઝમ (Brood Parasitism): આ એક વિશેષ કિસ્સો છે જેમાં પરજીવી પક્ષી તેના ઈંડા યજમાન પક્ષીના માળામાં મૂકે છે,જે પછી તેને સેવે છે. ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન,પરજીવીના ઈંડા કદ અને રંગમાં યજમાનના ઈંડા જેવા જ બની ગયા છે જેથી તે ઓળખાઈ ન જાય. તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ કોયલ છે જે કાગડાના માળામાં ઈંડા મૂકે છે.