Population Interactions Questions in Gujarati

(D) પરભક્ષણ એ એક જૈવિક આંતરક્રિયા છે જેમાં એક સજીવ (પરભક્ષી) બીજા સજીવ (શિકાર) ને મારીને ખાય છે. અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે,શિકાર જાતિઓએ પરભક્ષણની અસર ઘટાડવા માટે વિવિધ રક્ષણાત્મક પદ્ધતિઓ વિકસાવી છે:
$1$. રંગ પરિવર્તન (Camouflage): ઘણા સજીવો,જેમ કે કીટકો અને દેડકા,તેમના પર્યાવરણ સાથે ભળી જવા માટે તેમનો રંગ બદલે છે,જેથી પરભક્ષીઓ તેમને સરળતાથી શોધી શકતા નથી.
$2$. રાસાયણિક સંરક્ષણ: મોનાર્ક પતંગિયા જેવા કેટલાક સજીવો તેમના ડિંભ અવસ્થા દરમિયાન મેળવેલા વિશિષ્ટ રસાયણોને કારણે તેમના પરભક્ષીઓ માટે અત્યંત અપ્રિય (ખરાબ સ્વાદવાળા) હોય છે.
$3$. બાહ્ય રચનાત્મક સંરક્ષણ: વનસ્પતિઓ ઘણીવાર તૃણાહારી પ્રાણીઓને ચરતા અટકાવવા માટે તેમના શરીર પર શૂળ અથવા કાંટા ધરાવે છે.
આમ,આ તમામ પદ્ધતિઓ પરભક્ષીઓ સામે રક્ષણ મેળવવા માટેની અસરકારક વ્યૂહરચનાઓ છે,તેથી સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) ઘણી કીટકો અને દેડકાની જાતિઓએ પરભક્ષીઓ દ્વારા ખવાઈ જવાથી બચવા માટે વિશેષ રક્ષણાત્મક પ્રયુક્તિઓ વિકસાવી છે.
કેટરપિલર (પતંગિયાની ઈયળ) એ એવા વિશિષ્ટ રસાયણો ઉત્પન્ન કરવાનું વિકસાવ્યું છે જે તેમને તેમના પરભક્ષીઓ માટે અત્યંત અપ્રિય (સ્વાદમાં ખરાબ) બનાવે છે.
આ રાસાયણિક સંરક્ષણ એ અનુકૂલનનું એક સ્વરૂપ છે જે નિવસનતંત્રમાં તેમનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) વનસ્પતિઓએ પરભક્ષીઓ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે વિવિધ બાહ્યાકાર અને રાસાયણિક સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ વિકસાવી છે.
$1$. કંટક (Thorns) એ સંરક્ષણનું સૌથી સામાન્ય બાહ્યાકાર સાધન છે,જે $Acacia$ અને $Cactus$ માં જોવા મળે છે.
$2$. કેટલીક વનસ્પતિઓ અત્યંત ઝેરી રસાયણો (દા.ત.,કાર્ડિયાક ગ્લાયકોસાઇડ્સ) ઉત્પન્ન કરે છે,જે પરભક્ષીને બીમાર પાડે છે અથવા મારી નાખે છે,જેમ કે પડતર જમીનમાં ઉગતો આંકડો $(Calotropis)$.
આથી,આપેલી તમામ વનસ્પતિઓ પરભક્ષીઓ સામે ચોક્કસ રક્ષણાત્મક રચનાઓ ધરાવે છે.

(B) ઘણી વનસ્પતિઓ તૃણાહારીઓ અને ચરતા પ્રાણીઓ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે રાસાયણિક ઝેર ઉત્પન્ન કરે છે.
આંકડો $(Calotropis)$ એક જાણીતી વનસ્પતિ છે જે અત્યંત ઝેરી કાર્ડિયાક ગ્લાયકોસાઈડ ઉત્પન્ન કરે છે.
આ રસાયણો એક સંરક્ષણ પ્રણાલી તરીકે કાર્ય કરે છે,જે વનસ્પતિને ઢોર કે બકરા દ્વારા ખવાતી અટકાવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) જ્યારે બે નજીકની જાતિઓ સમાન મર્યાદિત સ્ત્રોત માટે સ્પર્ધા કરે છે, ત્યારે તેઓ $\text{સ્પર્ધા}$ (Competition) દર્શાવે છે।
$\text{ગૌસના}$ સ્પર્ધાત્મક નિષેધના સિદ્ધાંત મુજબ, જો સ્ત્રોત મર્યાદિત હોય તો સમાન સ્ત્રોત માટે સ્પર્ધા કરતી બે જાતિઓ અનંતકાળ સુધી સાથે રહી શકતી નથી।
સ્પર્ધાત્મક રીતે ચડિયાતી જાતિ અંતે બીજી જાતિનો નાશ કરશે।
આ આંતરક્રિયા પર્યાવરણમાં વસ્તીના કદને નિયંત્રિત રાખવા માટે એક નિયમનકારી પદ્ધતિ તરીકે કાર્ય કરે છે।

(B) ગોસેનો સ્પર્ધાત્મક નિષેધનો સિદ્ધાંત (Competitive Exclusion Principle) જણાવે છે કે બે જાતિઓ જે સમાન મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે,તેઓ સ્થિર વસ્તી મૂલ્યો પર સહઅસ્તિત્વ ધરાવી શકતી નથી. જો અન્ય પરિસ્થિતિકીય પરિબળો સમાન હોય,તો સ્પર્ધાત્મક રીતે ચડિયાતી જાતિ અંતે ઓછી કાર્યક્ષમ જાતિને દૂર કરી દેશે. તેથી,ગોસેના સિદ્ધાંતનું સૌથી સચોટ નિરૂપણ એ છે કે સ્પર્ધાત્મક રીતે ચડિયાતી જાતિ અન્ય જાતિને દૂર કરી દેશે.

(B) ગેલોપેગસ ટાપુઓ પર એબિંગ્ટન કાચબાનું લુપ્ત થવું એ આંતરજાતીય સ્પર્ધાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. જ્યારે ટાપુ પર બકરીઓને દાખલ કરવામાં આવી,ત્યારે તેમની ચરણ દક્ષતા (browsing efficiency) કાચબા કરતા ઘણી વધારે હતી. બકરીઓ ઉપલબ્ધ વનસ્પતિને કાચબા કરતા ખૂબ ઝડપથી ખાઈ જતી હતી,જેના કારણે કાચબા માટે ખોરાકની તીવ્ર અછત સર્જાઈ અને એક દાયકાની અંદર જ આ કાચબા લુપ્ત થઈ ગયા. આ દર્શાવે છે કે જ્યારે કોઈ વધુ કાર્યક્ષમ જાતિ દાખલ થાય છે,ત્યારે તે સંસાધનો માટે સ્થાનિક જાતિને સ્પર્ધામાં હરાવી શકે છે.

(B) સ્પર્ધા એવા સજીવો વચ્ચે જોવા મળે છે જે સમાન સંસાધનો જેવા કે ખોરાક,જગ્યા અથવા પ્રકાશ માટે આધાર રાખતા હોય.
વનસ્પતિઓ સ્વયંપોષી છે અને તે પ્રકાશ,પાણી અને પોષક તત્વો માટે અન્ય વનસ્પતિઓ સાથે સ્પર્ધા કરે છે.
તૃણાહારીઓ ખોરાક માટે વનસ્પતિઓ પર આધાર રાખે છે,તેથી તેઓ વનસ્પતિઓ સાથે ભક્ષણ (herbivory) દ્વારા આંતરક્રિયા કરે છે.
માંસાહારીઓ અન્ય પ્રાણીઓનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે અને તેઓ સૂર્યપ્રકાશ કે જમીનના પોષક તત્વો જેવા સંસાધનો માટે વનસ્પતિઓ સાથે સીધી સ્પર્ધા કરતા નથી.
તેથી,વનસ્પતિઓની માંસાહારીઓ સાથે સૌથી ઓછી સ્પર્ધા જોવા મળે છે.

(B) સ્પર્ધાત્મક નિષેધના સિદ્ધાંત મુજબ,મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરતી બે જાતિઓ અનંતકાળ સુધી સાથે રહી શકતી નથી. જો કે,જાતિઓ 'સંસાધન વિભાજન' (resource partitioning) અપનાવીને એક જ વસવાટમાં સાથે રહી શકે છે. આમાં ચારણની પ્રવૃત્તિઓમાં વર્તણૂક સંબંધી તફાવતોનો સમાવેશ થાય છે,જેમ કે અલગ-અલગ સમયે ખોરાક લેવો અથવા એક જ વનસ્પતિના અલગ-અલગ ભાગો પર નિર્ભર રહેવું,જે સીધી સ્પર્ધા ઘટાડે છે. આ એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે કે કેવી રીતે જાતિઓ સ્પર્ધાત્મક નિષેધને ટાળે છે.

(D) પરોપજીવીઓએ તેમના યજમાનની અંદર કે બહાર જીવંત રહેવા માટે વિશિષ્ટ અનુકૂલનો વિકસાવ્યા છે. જેમાં નીચે મુજબના લક્ષણોનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. બિનજરૂરી સંવેદાંગોનો લોપ,કારણ કે તેમને શિકાર કરવા કે જટિલ વાતાવરણમાં ફરવા માટે તેની જરૂર હોતી નથી.
$2$. યજમાન સાથે ચોંટી રહેવા માટે ચૂષકો કે વિશિષ્ટ અંગોની હાજરી,જેથી તેઓ યજમાનના શરીરમાંથી દૂર ન થઈ જાય.
$3$. પાચનતંત્રનો લોપ,કારણ કે તેઓ ઘણીવાર યજમાનના શરીરમાંથી સીધા જ પાચિત પોષકતત્વોનું શોષણ કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો પરોપજીવન માટેના સાચા અનુકૂલનો છે.

(D) પરજીવિતા એ વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક સજીવ (પરજીવી) ને લાભ થાય છે જ્યારે બીજા (યજમાન) ને નુકસાન થાય છે.
પરજીવીઓ યજમાનની ઉત્તરજીવિતા,વૃદ્ધિ અને પ્રજનનમાં ઘટાડો કરે છે.
તેઓ યજમાન પાસેથી પોષણ મેળવીને તેમને શારીરિક રીતે નબળા પણ બનાવે છે,જેનાથી યજમાનમાં શિકાર થવાની અને અન્ય રોગો થવાની સંભાવના વધી જાય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો યજમાન પર પરજીવિતાની અસરો છે.

(A) પરોપજીવન એ વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક સજીવ (પરોપજીવી) બીજા સજીવ (યજમાન) ના ભોગે લાભ મેળવે છે.
પરોપજીવીઓ સામાન્ય રીતે યજમાન-વિશિષ્ટ હોય છે અને તેઓ સામાન્ય રીતે યજમાનને તરત જ મારી નાખતા નથી,કારણ કે યજમાન તેમને પોષણ અને આશ્રય બંને પૂરા પાડે છે.
જોકે પરોપજીવીઓ યજમાનની જીવિત રહેવાની ક્ષમતા,વૃદ્ધિ અને પ્રજનન દરમાં ઘટાડો કરીને તેમની યોગ્યતા (fitness) ઘટાડે છે અને તેમને શારીરિક રીતે નબળા બનાવે છે,પરંતુ યજમાનનું તાત્કાલિક મૃત્યુ નિપજાવવું એ સફળ પરોપજીવી-યજમાન સંબંધની લાક્ષણિકતા નથી,કારણ કે આમ કરવાથી પરોપજીવી પોતાનો ખોરાક અને રહેઠાણનો સ્ત્રોત ગુમાવી દેશે.

(D) બાહ્ય પરોપજીવીઓ એવા સજીવો છે જે યજમાન શરીરની સપાટી પર રહે છે અને તેમાંથી પોષણ મેળવે છે.
જૂ અને બગાઈઓ એ બાહ્ય પરોપજીવીઓના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે જે યજમાનની ત્વચા સાથે જોડાયેલા રહે છે.
કરમિયા (Ascaris) એ અંતઃપરોપજીવી છે જે યજમાનના આંતરડાની અંદર રહે છે.
તેથી,જૂ અને બગાઈઓ બંને બાહ્ય પરોપજીવીઓ છે.

(C) કોપેપોડ્સ એ નાના કવચયુક્ત પ્રાણીઓ (crustaceans) છે જે સામુદ્રિક માછલીઓ પર બાહ્ય પરોપજીવી તરીકે વર્તે છે. તેઓ પોષણ મેળવવા માટે માછલીની ત્વચા અથવા ઝાલર (gills) સાથે જોડાયેલા રહે છે,જે જલીય નિવસનતંત્રમાં પરોપજીવનનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(D) પરોપજીવન એ એક જૈવિક આંતરક્રિયા છે જેમાં એક સજીવ (પરોપજીવી) બીજા સજીવ (યજમાન) પર અથવા તેની અંદર રહે છે અને યજમાનના ભોગે પોષણ મેળવે છે.
પરોપજીવીઓ આ વર્તણૂક નીચેના મહત્વના કારણોસર દર્શાવે છે:
$1$. ખોરાકની પ્રાપ્તિ: પરોપજીવી યજમાનના શરીરમાંથી અથવા તેના દ્વારા ગ્રહણ કરેલા ખોરાકમાંથી સીધા પોષક તત્વો મેળવે છે.
$2$. રહેઠાણની પ્રાપ્તિ: યજમાન પરોપજીવીને જીવવા માટે એક સ્થિર અને સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.
$3$. જીવનચક્ર પૂર્ણ કરવા માટે: ઘણા પરોપજીવીઓને તેમના જીવનચક્રના વિવિધ તબક્કાઓ,જેમાં પ્રજનન અને વિકાસનો સમાવેશ થાય છે,તેને પૂર્ણ કરવા માટે ચોક્કસ યજમાનની જરૂર હોય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો પરોપજીવન માટેના સાચા કારણો છે.

(B) અંડ પરોપજીવન એ એક એવી ઘટના છે જેમાં પરોપજીવી સજીવ અન્ય જાતિના (યજમાન) માળામાં પોતાના ઈંડા મૂકે છે,જેથી યજમાન તેના ઈંડાને સેવે અને તેના બચ્ચાનો ઉછેર કરે. આ પક્ષીઓમાં જોવા મળતું પરોપજીવનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જેમ કે કોયલ પોતાના ઈંડા કાગડાના માળામાં મૂકે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) પરરોહી (Epiphyte) એ એવી વનસ્પતિ છે જે અન્ય વનસ્પતિ પર ઉગે છે પરંતુ તે પરોપજીવી નથી,એટલે કે તે યજમાન વનસ્પતિમાંથી પોષક તત્વો મેળવતી નથી.
ઓર્કિડ એ પરરોહી વનસ્પતિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે જે વધુ સૂર્યપ્રકાશ અને ભેજ મેળવવા માટે વૃક્ષોની ડાળીઓ પર ઉગે છે.
બાર્નેકલ્સ એ દરિયાઈ કવચધારી પ્રાણીઓ છે જે ખડકો અથવા વ્હેલ જેવી સપાટીઓ પર ચોંટી રહે છે,પરંતુ તેમને પરરોહી વનસ્પતિ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતા નથી.
આંબો એ યજમાન વૃક્ષ છે જેના પર ઓર્કિડ ઘણીવાર ઉગે છે.
તેથી,સાચો જવાબ ઓર્કિડ છે.

(C) સમુદ્રફુલ (જેનામાં ડંખ મારતા સ્પર્શકો હોય છે) અને ક્લોવન માછલી વચ્ચેની આંતરક્રિયા એ $\text{સહભોજીતા}$ (Commensalism) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
આ સંબંધમાં, ક્લોવન માછલી સમુદ્રફુલના ડંખ મારતા સ્પર્શકોની વચ્ચે રહીને શિકારીઓથી રક્ષણ મેળવે છે, જેનાથી માછલી સુરક્ષિત રહે છે.
સમુદ્રફુલને ક્લોવન માછલીની હાજરીથી કોઈ ખાસ ફાયદો કે નુકસાન થતું નથી.
તેથી, આ આંતરક્રિયાને $\text{સહભોજીતા}$ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે (જ્યાં એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો નુકસાન થાય છે કે ન તો ફાયદો થાય છે).

(D) સમુદ્રફુલ અને ક્લોવન માછલી વચ્ચેનો સંબંધ એ સહભોજિત્વ (Commensalism) નું ઉદાહરણ છે.
સહભોજિત્વમાં,એક જાતિને ફાયદો થાય છે જ્યારે બીજી જાતિને કોઈ અસર થતી નથી.
ક્લોવન માછલી સમુદ્રફુલના ડંખ મારતા સ્પર્શકોની વચ્ચે રહીને શિકારીઓથી રક્ષણ મેળવે છે,જે એક ફાયદો $(+)$ છે.
સમુદ્રફુલને ક્લોવન માછલીની હાજરીથી કોઈ નુકસાન કે ફાયદો થતો નથી,જેને $(0)$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
તેથી,આ આંતરક્રિયાને $(+, 0)$ તરીકે દર્શાવી શકાય છે.

(A) માઈકોરાઈઝા એ ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ વચ્ચેનું સહજીવન છે.
આ જોડાણમાં,ફૂગ વનસ્પતિને જમીનમાંથી ફોસ્ફરસ જેવા આવશ્યક પોષક તત્વોના શોષણમાં મદદ કરે છે,જ્યારે વનસ્પતિ ફૂગને કાર્બોદિત પદાર્થો અને રહેઠાણ પૂરું પાડે છે.
આ આંતરક્રિયામાં બંને સજીવોને લાભ થતો હોવાથી,તેને સહજીવન (Mutualism) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) સહોપકારકતા એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં બંને જાતિઓને લાભ થાય છે.
$1$. વનસ્પતિ-પરાગવાહક આંતરક્રિયા: વનસ્પતિને પરાગનયનમાં મદદ મળે છે અને પરાગવાહકોને ખોરાક (મધુરસ/પરાગરજ) મળે છે.
$2$. ઢોર અને બગલા: આ સામાન્ય રીતે સહભોજિતતા (Commensalism) નું ઉદાહરણ છે,પરંતુ ઘણીવાર તેને લાભદાયી આંતરક્રિયાઓના સંદર્ભમાં લેવામાં આવે છે.
$3$. શિમ્બીકુળની વનસ્પતિ અને રાઈઝોબિયમ: આ સહોપકારકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જેમાં વનસ્પતિ બેક્ટેરિયાને આશ્રય અને પોષક તત્વો આપે છે,અને બેક્ટેરિયા વનસ્પતિ માટે નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
આમ,વિકલ્પ $A$ અને $C$ સહોપકારકતાના સ્પષ્ટ ઉદાહરણો હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) $Gause$ નો સ્પર્ધાત્મક નિષેધનો સિદ્ધાંત જણાવે છે કે મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરતી બે જાતિઓ સ્થિર વસ્તી મૂલ્યો પર સહઅસ્તિત્વ ધરાવી શકતી નથી.
જો અન્ય પર્યાવરણીય પરિબળો સ્થિર હોય,તો વધુ કાર્યક્ષમ સ્પર્ધક અંતે ઓછી કાર્યક્ષમ જાતિને દૂર કરશે.
આને સ્પર્ધાત્મક નિષેધ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) પરરોહી (Commensalism) એ બે જાતિઓ વચ્ચેની એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિને લાભ થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો નુકસાન થાય છે કે ન તો લાભ.
$1$. બગલા અને ઢોર વચ્ચેની આંતરક્રિયા પરરોહી છે,જેમાં બગલાને ઢોર દ્વારા બહાર કાઢવામાં આવતા કીટકો ખાવાથી લાભ થાય છે.
$2$. ક્લાઉન માછલી અને સમુદ્ર ફૂલ (Sea anemone) વચ્ચેની આંતરક્રિયા પરરોહી છે,જેમાં ક્લાઉન માછલીને શિકારીઓથી રક્ષણ મળે છે.
$3$. હર્મિટ કરચલા અને સમુદ્ર ફૂલ વચ્ચેની આંતરક્રિયા પરરોહી છે,જેમાં કરચલાને રક્ષણ મળે છે અને સમુદ્ર ફૂલને ગતિશીલતા મળે છે.
$4$. $E. coli$ બેક્ટેરિયા મનુષ્યના આંતરડામાં સહજીવન (Mutualism) સંબંધમાં રહે છે,જેમાં બેક્ટેરિયા અને મનુષ્ય બંનેને લાભ થાય છે (બેક્ટેરિયાને પોષક તત્વો મળે છે અને યજમાનને વિટામિન $K$ અને $B$ નું સંશ્લેષણ મળે છે). તેથી,તે પરરોહીનું ઉદાહરણ નથી.

(B) પરિસ્થિતિકીય આંતરક્રિયાઓમાં,નકારાત્મક આંતરક્રિયા એવી છે જેમાં ઓછામાં ઓછી એક જાતિને નુકસાન થાય છે ($-/-$ અથવા $+/-$ આંતરક્રિયા).
$1$. પરજીવન $(+/-)$: પરજીવીને લાભ થાય છે જ્યારે યજમાનને નુકસાન થાય છે (યજમાન માટે નકારાત્મક).
$2$. સ્પર્ધા $(-/-)$: મર્યાદિત સંસાધનો માટેના સંઘર્ષને કારણે બંને જાતિઓને નુકસાન થાય છે (બંને માટે નકારાત્મક).
$3$. પ્રતિજીવન $(-/0)$: એક જાતિને નુકસાન થાય છે જ્યારે બીજી જાતિ અપ્રભાવિત રહે છે (એક માટે નકારાત્મક).
$4$. સહભોજીતા $(+/0)$: એક જાતિને લાભ થાય છે જ્યારે બીજી જાતિ અપ્રભાવિત રહે છે. કોઈ પણ જાતિને નુકસાન થતું નથી. તેથી,તે નકારાત્મક સંબંધ નથી.

(B) જ્યારે એક પરોપજીવી બીજા પરોપજીવી પર વસવાટ કરે છે,ત્યારે તેને હાઇપરપેરાસિટિઝમ (અતિ-પરોપજીવન) કહેવામાં આવે છે.
બેક્ટેરિયોફેજ એ એક વાયરસ છે જે બેક્ટેરિયાને ચેપ લગાડે છે અને તેની અંદર પ્રજનન કરે છે.
બેક્ટેરિયા પોતે ઘણીવાર પરોપજીવી સજીવો હોવાથી,બેક્ટેરિયોફેજ એ પરોપજીવી પર પરોપજીવી (હાઇપરપેરાસાઇટ) તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) હકારાત્મક આંતરસંબંધો એવા છે જેમાં ઓછામાં ઓછી એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને કોઈને નુકસાન થતું નથી. આમાં સહજીવન (Mutualism),સહભોજિત્વ (Commensalism) અને આદિસહજીવન (Protocooperation) નો સમાવેશ થાય છે.
$A$. અંજીર અને ભમરાની જાતિ સહજીવન દર્શાવે છે,જેમાં બંને જાતિઓને ફાયદો થાય છે.
$B$. ઓફ્રિસ (એક પ્રકારનું ઓર્કિડ) અને તેના પરાગવાહક મધમાખી સહજીવન દર્શાવે છે,જેમાં ઓર્કિડનું પરાગનયન થાય છે અને મધમાખીને ખોરાક/પુરસ્કાર મળે છે.
$C$. લીલ અને ફૂગ (લાઈકેન) સહજીવન દર્શાવે છે,જેમાં બંને સજીવો એકબીજાથી લાભ મેળવે છે.
આમ,આપેલા તમામ ઉદાહરણો હકારાત્મક આંતરસંબંધો (સહજીવન) દર્શાવે છે,તેથી સાચો જવાબ $D$ છે.

(D) માલિક-દાસ સંબંધ એ પરોપજીવનનું એક સ્વરૂપ છે જ્યાં એક સજીવ (પરોપજીવી) તેના અસ્તિત્વ અને પોષણ માટે બીજા સજીવ (યજમાન) પર આધાર રાખે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ગળો $(Tinospora)$ એ એક વેલો છે જે ઘણીવાર અન્ય વૃક્ષો પર ઉગે છે.
જોકે તેને ઘણીવાર સહભોજિત અથવા આંશિક પરોપજીવી ગણવામાં આવે છે,પરંતુ પાઠ્યપુસ્તકોમાં વર્ણવેલ જૈવિક આંતરક્રિયાઓના સંદર્ભમાં,તે એક એવા છોડનું ઉદાહરણ છે જે યજમાન વૃક્ષ પાસેથી આધાર અને પોષણ મેળવે છે,જે માલિક-દાસ અથવા પરોપજીવી જેવી આંતરક્રિયાનું અનુકરણ કરે છે.

(A) $Monarch$ પતંગીયું એ સજીવનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે જે રાસાયણિક સંરક્ષણ દ્વારા શિકારીઓથી પોતાનું રક્ષણ કરે છે. તેના ઈયળ અવસ્થા દરમિયાન,તે ઝેરી $Calotropis$ (આંકડો) ના છોડ પર ખોરાક લે છે. તે આ ઝેરી કાર્ડિયાક ગ્લાયકોસાઇડ્સને તેના શરીરમાં સંગ્રહિત કરે છે,જે પુખ્ત પતંગિયાને તેના શિકારીઓ,જેમ કે પક્ષીઓ માટે અત્યંત અપ્રિય અને કડવું બનાવે છે. આ શિકારીઓ સામે એક અસરકારક રક્ષણાત્મક વ્યૂહરચના તરીકે કામ કરે છે.

(B) જૈવિક આંતરસંબંધોમાં, $\text{સ્પર્ધા}$ એ એવો પ્રકાર છે જેમાં બંને સહભાગી સજીવો પ્રતિકૂળ અસરો અનુભવે છે।
$\text{સ્પર્ધા}$ માં, બંને સજીવો ખોરાક, જગ્યા અથવા પ્રકાશ જેવા મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે, જેના પરિણામે બંને સજીવોની યોગ્યતા (fitness) માં ઘટાડો થાય છે।
$\text{પરોપજીવન}$ અને $\text{પરભક્ષણ}$ માં એક સજીવને લાભ થાય છે જ્યારે બીજાને નુકસાન થાય છે ($+/-$ આંતરસંબંધ)।
$\text{સહભોજીતા}$ માં એક સજીવને લાભ થાય છે જ્યારે બીજા સજીવને કોઈ અસર થતી નથી ($+/0$ આંતરસંબંધ)।
તેથી, $\text{સ્પર્ધા}$ એ સાચો જવાબ છે ($ -/- $ આંતરસંબંધ)।

(B) પરોપજીવન એ વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક સજીવ (પરોપજીવી) બીજા સજીવ (યજમાન) ના ભોગે લાભ મેળવે છે.
$Cuscuta$ (જેને સામાન્ય રીતે અમરવેલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) એક પરોપજીવી વનસ્પતિ છે જેમાં હરિતદ્રવ્ય અને પર્ણોનો અભાવ હોય છે.
તે 'હૌસ્ટોરિયા' (haustoria) નામની વિશિષ્ટ રચનાઓ વિકસાવીને પોષણ મેળવે છે,જે યજમાન વનસ્પતિના પ્રકાંડમાં પ્રવેશ કરીને પાણી અને પોષક તત્વોનું શોષણ કરે છે.
તેથી,$Cuscuta$ એ પ્રકાંડ પરોપજીવીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(C) આંતરક્રિયાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. યુક્કા ફૂદા અને યુક્કા વનસ્પતિ સહજીવન (Mutualism) $(+, +)$ દર્શાવે છે, જેમાં બંને જાતિઓને ફાયદો થાય છે.
$2$. આંબાની ડાળી પર ઉગતું ઓર્કિડ સહભોજિત્વ (Commensalism) $(+, 0)$ દર્શાવે છે, જેમાં ઓર્કિડને ફાયદો થાય છે અને આંબાના વૃક્ષને કોઈ અસર થતી નથી.
$3$. હર્મિટ કરચલો અને સી એનિમોન સહભોજિત્વ $(+, 0)$ દર્શાવે છે.
$4$. મનુષ્યમાં પ્લાઝમોડિયમ પરોપજીવન (Parasitism) $(+, -)$ દર્શાવે છે, જેમાં પરોપજીવીને ફાયદો થાય છે અને યજમાનને નુકસાન થાય છે.
જોડકાં:
$(a)$ યુક્કા ફૂદા: સહજીવન $(+, +)$ - $(iii)$
$(b)$ ઓર્કિડ: સહભોજિત્વ $(+, 0)$ - $(i)$
$(c)$ હર્મિટ કરચલો: સહભોજિત્વ $(+, 0)$ - $(iv)$
$(d)$ પ્લાઝમોડિયમ: પરોપજીવન $(+, -)$ - $(ii)$
તેથી, સાચો જવાબ $(a-iii), (b-i), (c-iv), (d-ii)$ છે.

(D) વસ્તી આંતરક્રિયાઓને બે આંતરક્રિયા કરતી જાતિઓ પર થતી અસરના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. પરભક્ષણ: એક જાતિને ફાયદો $(+)$ થાય છે અને બીજી જાતિને નુકસાન $(-)$ થાય છે. તેથી,$(a-ii)$.
$2$. સહભોજિત: એક જાતિને ફાયદો $(+)$ થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો નુકસાન કે ન તો ફાયદો $(0)$ થાય છે. તેથી,$(b-iii)$.
$3$. સહોપકારિતા: બંને જાતિઓને ફાયદો $(+)$ થાય છે. તેથી,$(c-iv)$.
$4$. પ્રતિજીવન: એક જાતિને નુકસાન $(-)$ થાય છે અને બીજી જાતિ અપ્રભાવિત $(0)$ રહે છે. તેથી,$(d-i)$.
આમ,સાચી જોડ $(a-ii), (b-iii), (c-iv), (d-i)$ છે.

(B) સાચું જોડકું નીચે મુજબ છે:
$(a)$ પ્લાઝમોડીયમ એ અંત:પરોપજીવી છે જે યજમાનના શરીરની અંદર (દા.ત. માનવ રક્તકણોમાં) રહે છે, તેથી $(a-ii)$.
$(b)$ અમરવેલ (Cuscuta) એ પરોપજીવી વનસ્પતિ છે જે યજમાનમાંથી પોષણ મેળવે છે, તે બાહ્ય પરોપજીવી તરીકે વર્તે છે, તેથી $(b-iii)$.
$(c)$ બેક્ટેરિયોફેઝ એ વાયરસ છે જે બેક્ટેરિયાને ચેપ લગાડે છે, અને આ સંદર્ભમાં તેને હાઈપરપરોપજીવી તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, તેથી $(c-iv)$.
$(d)$ વાંદો (Viscum) એ અર્ધ-પરોપજીવી અથવા અપૂર્ણ પરોપજીવી છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે પરંતુ યજમાનમાંથી પાણી અને ખનિજો મેળવે છે, તેથી $(d-i)$.
આમ, સાચો ક્રમ $(a-ii), (b-iii), (c-iv), (d-i)$ છે.

(D) પરિસ્થિતિવિદ્યામાં,વસ્તી આંતરક્રિયાઓને આંતરક્રિયા કરતી જાતિઓને થતા ફાયદા કે નુકસાનના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$A$. અભોજિતા એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિને નુકસાન થાય છે અને બીજી જાતિ અપ્રભાવિત રહે છે $(-/0)$.
$B$. પ્રતિજીવન એ અભોજિતાનું એક વિશિષ્ટ સ્વરૂપ છે જેમાં એક સજીવ એવા પદાર્થો ઉત્પન્ન કરે છે જે બીજા માટે હાનિકારક હોય છે.
$C$. સ્પર્ધા એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં બંને જાતિઓને નુકસાન થાય છે $(-/-)$.
$D$. સહજીવન એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં બંને જાતિઓને ફાયદો થાય છે $(+/+)$.
અભોજિતા,પ્રતિજીવન અને સ્પર્ધામાં ઓછામાં ઓછી એક જાતિને નુકસાન થાય છે,જ્યારે સહજીવન એ બંને માટે સકારાત્મક આંતરક્રિયા છે,તેથી સહજીવન એ અસંગત વિકલ્પ છે.

(D) વસ્તી આંતરક્રિયાઓમાં,સામેલ જાતિઓને લાભ $(+)$ થાય છે,નુકસાન $(-)$ થાય છે અથવા કોઈ અસર થતી નથી $(0)$ તેના આધારે વિવિધ પ્રકારના સંબંધો જોવા મળે છે.
$1$. પરોપજીવન: એક જાતિને લાભ $(+)$ થાય છે અને બીજી જાતિને નુકસાન $(-)$ થાય છે.
$2$. પરભક્ષણ: એક જાતિને લાભ $(+)$ થાય છે અને બીજી જાતિને નુકસાન $(-)$ થાય છે.
$3$. પ્રતિજીવન: એક જાતિને નુકસાન $(-)$ થાય છે અને બીજી જાતિને કોઈ અસર થતી નથી $(0)$.
$4$. પરસ્પરતા: બંને આંતરક્રિયા કરતી જાતિઓને લાભ $(+, +)$ થાય છે.
તેથી,જે આંતરક્રિયા બંને જાતિઓ માટે લાભદાયક છે તે પરસ્પરતા છે.

(A) પરસ્પરતા $(+/+)$ માં,બંને આંતરક્રિયા કરતા સજીવોને સંબંધથી લાભ થાય છે.
સહભોજીતા $(+/0)$ માં,એક સજીવને લાભ થાય છે જ્યારે બીજા સજીવને કોઈ અસર થતી નથી.
પરોપજીવન $(+/-)$ અને પરભક્ષણ $(+/-)$ માં,એક સજીવને લાભ થાય છે જ્યારે બીજા સજીવને નુકસાન થાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ પરસ્પરતા છે.

(A) આપેલ આકૃતિ અંજીરના છોડ અને તેના પરાગવાહક,ભમરી (wasp) વચ્ચેના સહજીવન (mutualism) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ દર્શાવે છે.
આ વિશિષ્ટ આંતરક્રિયામાં,ભમરી અંજીરના પુષ્પનું પરાગનયન કરે છે અને તે જ સમયે અંજીરના ફળનો ઉપયોગ ઈંડા મૂકવા માટેના સ્થળ તરીકે કરે છે.
તેથી,આ આકૃતિ ભમરી દ્વારા અંજીરના પુષ્પના પરાગનયનની પ્રક્રિયા દર્શાવે છે.

(C) તૃણાહારી-વનસ્પતિ: શિકાર $(+,-)$. અહીં, તૃણાહારી વનસ્પતિને ખાય છે, જેથી તેને ફાયદો થાય છે અને વનસ્પતિને નુકસાન થાય છે.
$(b)$ માયકોરાઇઝા-વનસ્પતિ: સહજીવન $(+,+)$. આ ફૂગ અને વનસ્પતિના મૂળ વચ્ચેનો સહજીવી સંબંધ છે જેમાં બંને ભાગીદારોને ફાયદો થાય છે.
$(c)$ ઘેટાં-ઢોર: સ્પર્ધા $(-,-)$. બંને જાતિઓ ઘાસ જેવા મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે, જે બંનેને નકારાત્મક અસર કરે છે.
$(d)$ ઓર્કિડ-વૃક્ષ: સહભોજિતા $(+,0)$. ઓર્કિડ (અધિપાદપ) સૂર્યપ્રકાશ અને પોષક તત્વો મેળવવા માટે વૃક્ષ પર ઉગે છે, જેનાથી વૃક્ષને કોઈ નુકસાન કે ફાયદો થતો નથી.

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ પરોપજીવન: એક જાતિને ફાયદો $(+)$ થાય છે અને બીજી જાતિને નુકસાન $(-)$ થાય છે,જેને $+-$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
$(b)$ સહભોજિતતા: એક જાતિને ફાયદો $(+)$ થાય છે અને બીજી જાતિને કોઈ ફાયદો કે નુકસાન થતું નથી $(0)$,જેને $0+$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
$(c)$ અમિતોપજીવન: એક જાતિને નુકસાન $(-)$ થાય છે અને બીજી જાતિને કોઈ ફાયદો કે નુકસાન થતું નથી $(0)$,જેને $0-$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
$(d)$ સહજીવન: બંને જાતિઓને ફાયદો $(+)$ થાય છે,જેને $++$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $a-ii, b-iii, c-iv, d-i$ છે. સાચો વિકલ્પ $(D)$ છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1$. પરોપજીવન: $(+,-)$ જેમાં એકને લાભ થાય છે અને એકને નુકસાન થાય છે. આ $(iii)$ અને $(D)$ સાથે જોડાય છે.
$2$. અમિતોપજીવન: $(-,0)$ જેમાં એકને નુકસાન થાય છે અને બીજા પર કોઈ અસર થતી નથી. આ $(i)$ અને $(B)$ સાથે જોડાય છે.
$3$. સ્પર્ધા: $(-,-)$ જેમાં બંને જાતિઓને નુકસાન થાય છે. આ $(ii)$ અને $(C)$ સાથે જોડાય છે.
$4$. સહજીવન: $(+,+)$ જેમાં બંને જાતિઓને લાભ થાય છે. આ $(iv)$ અને $(A)$ સાથે જોડાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $a-iii-D, b-i-B, c-ii-C, d-iv-A$ છે.

(A) સાચી જોડ બે જાતિઓ વચ્ચેના આંતરક્રિયાના પ્રકારો પર આધારિત છે:
$1$. શિકાર (Predation) $(a)$: એક જાતિને ફાયદો $(+)$ થાય છે અને બીજી જાતિને નુકસાન $(-)$ થાય છે। તેથી, $a-R$.
$2$. સ્પર્ધા (Competition) $(b)$: બંને જાતિઓને નુકસાન $(-, -)$ થાય છે। તેથી, $b-S$.
$3$. એમેન્સાલિઝમ (Amensalism) $(c)$: એક જાતિને નુકસાન $(-)$ થાય છે અને બીજી જાતિને કોઈ અસર થતી નથી $(0)$। તેથી, $c-P$.
$4$. કોમેન્સાલિઝમ (Commensalism) $(d)$: એક જાતિને ફાયદો $(+)$ થાય છે અને બીજી જાતિને કોઈ અસર થતી નથી $(0)$। તેથી, $d-Q$.
આમ, સાચો ક્રમ $a-R, b-S, c-P, d-Q$ છે।

(B) જાતિઓ વચ્ચેની આંતરક્રિયાઓ તેમાં સામેલ સજીવો પર થતી અસરો દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થાય છે:
$1$. શિકાર (Predation) $(+, -)$: એક જાતિ (શિકારી) ને ફાયદો થાય છે,જ્યારે બીજી (શિકાર) ને નુકસાન થાય છે.
$2$. સ્પર્ધા (Competition) $(-, -)$: બંને જાતિઓને નુકસાન થાય છે.
$3$. એમેન્સાલિઝમ (Amensalism) $(-, 0)$: એક જાતિને નુકસાન થાય છે,જ્યારે બીજી જાતિ અપ્રભાવિત રહે છે.
$4$. કોમેન્સાલિઝમ (Commensalism) $(+, 0)$: એક જાતિને ફાયદો થાય છે,જ્યારે બીજી જાતિ અપ્રભાવિત રહે છે.
આપેલ સંકેતોને જોડતા:
$(a) (+, -)$ એ $(iii)$ શિકાર $(R)$ સાથે સુસંગત છે.
$(b) (-, -)$ એ $(ii)$ સ્પર્ધા $(S)$ સાથે સુસંગત છે.
$(c) (-, 0)$ એ $(i)$ એમેન્સાલિઝમ $(P)$ સાથે સુસંગત છે.
$(d) (+, 0)$ એ $(iv)$ કોમેન્સાલિઝમ $(Q)$ સાથે સુસંગત છે.
તેથી,સાચી જોડ $a-iii-R, b-ii-S, c-i-P, d-iv-Q$ છે.

(D) ફેરોમોન્સ એ પ્રાણી દ્વારા તેના વાતાવરણમાં મુક્ત કરવામાં આવતા રાસાયણિક પદાર્થો છે,જે સમાન જાતિના અન્ય સજીવોના વર્તન અને વિકાસને અસર કરે છે અને રાસાયણિક સંદેશવાહક તરીકે કાર્ય કરે છે. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે જાતીય આકર્ષણ,પ્રદેશની ઓળખ,વ્યક્તિગત ઓળખ,ચેતવણી આપવા,સંદેશાવ્યવહાર અને આક્રમકતા દર્શાવવા માટે થાય છે. તે શિકારીઓથી બચવા માટે શિકાર દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ સંરક્ષણ પદ્ધતિ નથી.

(C) જળકુંભી $(Eichhornia \text{ } crassipes)$ ને 'બંગાળનો આતંક' કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે એક આક્રમક જલીય વનસ્પતિ છે જે ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાય છે.
તે પાણીમાં રહેલા ઓગળેલા $O_{2}$ નો મોટા પ્રમાણમાં વપરાશ કરે છે, જેના કારણે પાણીમાં $O_{2}$ ની સાંદ્રતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે.
ઓક્સિજનના આ ઘટાડાને કારણે માછલીઓ સહિતના જલીય સજીવો મૃત્યુ પામે છે, તેથી જ તેને આ નામ આપવામાં આવ્યું છે.

(B) મિરમેકોફિલી એ કીડીઓ દ્વારા થતી સંરક્ષણ પદ્ધતિ છે. કેટલીક વનસ્પતિઓ (જેમ કે કેરી,લીચી,જામફળ) તેમના પર કીડીઓને આશ્રય આપીને અન્ય પ્રાણીઓના હુમલાથી પોતાનું રક્ષણ કરે છે.

(A) સહભોજિતા એ બે જાતિઓ વચ્ચેની એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિને લાભ થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો નુકસાન થાય છે કે ન તો લાભ થાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં સૂર્યપ્રકાશ મેળવવા માટે આંબાની ડાળી પર અધિપાદપ (epiphyte) તરીકે ઉગતું ઓર્કિડ.

(A) સ્પર્ધાત્મક નિષેધનો સિદ્ધાંત જણાવે છે કે મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરતી બે જાતિઓ સ્થિર વસ્તી મૂલ્યો પર સહઅસ્તિત્વ ધરાવી શકતી નથી.
આને ટાળવા માટે,સમાન જાતિઓ ઘણીવાર સંસાધનોની વહેંચણી (resource partitioning) કરે છે,જ્યાં તેઓ તેમના સંસાધનોના ઉપયોગ અથવા વર્તણૂકના પ્રકારોમાં વધુ અલગ બનવા માટે ઉત્ક્રાંતિ પામે છે.
આ ઉત્ક્રાંતિલક્ષી તફાવત તેમને સ્પર્ધા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે,જેનાથી તેઓ એક જ નિવાસસ્થાનમાં સહઅસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે.

(A) શિકાર (Predation) એ એક જૈવિક આંતરક્રિયા છે જેમાં એક સજીવ,શિકારી,બીજા સજીવ,શિકારને મારીને ખાય છે.
આ આંતરક્રિયામાં,શિકારી (મજબૂત ભાગીદાર) ખોરાક મેળવીને લાભ મેળવે છે,જ્યારે શિકાર (નબળો ભાગીદાર) ને નુકસાન થાય છે અથવા તે મૃત્યુ પામે છે.
આ વસ્તી આંતરક્રિયાનો $+/-$ પ્રકાર છે.
એલેલોપેથીમાં રાસાયણિક અવરોધનો સમાવેશ થાય છે,સહજીવન લાંબા ગાળાના ગાઢ સંબંધો (મોટે ભાગે પરસ્પર લાભદાયી) દર્શાવે છે,અને સહભોજિતા એ $+/0$ પ્રકારની આંતરક્રિયા છે જેમાં એકને ફાયદો થાય છે અને બીજાને કોઈ અસર થતી નથી.

(B) $Plasmodium$ એ અસંગત છે કારણ કે તે દ્વિ-યજમાન (digenetic) અંતઃપરજીવી (endoparasite) છે જે યજમાનના શરીરની અંદર રહે છે,જ્યારે જુ,ખટમલ અને ઈતરડી એ તમામ બાહ્ય પરજીવીઓ (ectoparasites) છે જે યજમાનના શરીરની સપાટી પર રહીને રુધિર ચૂસે છે.