Population Attributes Questions in Gujarati

(D) $Deme$ (ડીમ) એ એક જ પ્રજાતિના સજીવોની સ્થાનિક વસ્તી તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જે એકબીજા સાથે સક્રિયપણે આંતરપ્રજનન કરે છે અને એક વિશિષ્ટ જનીન પૂલ ધરાવે છે. તે પ્રજાતિની અંદરની વસ્તીનો મૂળભૂત એકમ છે જ્યાં સામૂહિક આંતરપ્રજનન થાય છે.

(A) જાતિને એવા સજીવોના સમૂહ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જેઓ એકબીજા સાથે આંતરપ્રજનન કરવામાં સક્ષમ હોય અને ફળદ્રુપ સંતતિ ઉત્પન્ન કરી શકે. તેથી,આંતરપ્રજનન કરવાની ક્ષમતા એ એક જ જાતિના સભ્યોને વ્યાખ્યાયિત કરતી મૂળભૂત લાક્ષણિકતા છે.

(A) જે દરે પ્રજનન દ્વારા વસ્તીમાં નવા સજીવો ઉમેરાય છે તેને $Natality$ અથવા $\text{જન્મદર}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
$Natality$ એટલે સમયના એકમ દીઠ વસ્તીના એકમ દીઠ થતા જન્મની સંખ્યા.
$Fertility$ એ પ્રજનન કરવાની શારીરિક ક્ષમતા છે, જ્યારે $Natality$ એ વસ્તીમાં વાસ્તવિક રીતે જોવા મળતો જન્મદર છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $A$ છે。

(D) ડેમોગ્રાફી (જનસંખ્યા વિજ્ઞાન) એ માનવ વસ્તીનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ છે. તેમાં વસ્તીનું કદ,વૃદ્ધિ,ઘનતા,વિતરણ અને મહત્વપૂર્ણ આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે. આમાં વસ્તીમાં થતો વધારો કે ઘટાડો,પુરુષો અને સ્ત્રીઓના વિવિધ વય જૂથોનું પ્રમાણ (વય સંરચના) અને વિવિધ પ્રદેશો કે દેશોમાં વસ્તીનું વિતરણનો અભ્યાસ સામેલ છે. તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો ડેમોગ્રાફીમાં અભ્યાસ કરવામાં આવતા પાસાઓ છે.

(D) વસ્તીના લક્ષણો એ સમગ્ર વસ્તીની લાક્ષણિકતાઓ છે,જે વ્યક્તિગત સજીવો કરતા અલગ હોય છે. મુખ્ય લક્ષણોમાં જન્મદર (Natality),મૃત્યુદર (Mortality),જાતિ પ્રમાણ (Sex ratio) અને વય વિતરણ (Age distribution) નો સમાવેશ થાય છે. જૈવિક પરિબળો એ પર્યાવરણીય ઘટકો છે જે વસ્તીને અસર કરે છે,પરંતુ તે વસ્તીના આંતરિક લક્ષણો નથી. મનોવૈજ્ઞાનિક પરિબળોને વસ્તીના જૈવિક લક્ષણો તરીકે ગણવામાં આવતા નથી.

(B) વસ્તીની વ્યાખ્યા એક ચોક્કસ સમયે અને ચોક્કસ વિસ્તારમાં રહેતી એક જ પ્રજાતિના સજીવોના સમૂહ તરીકે કરવામાં આવે છે.
ઉલ્લેખિત તમામ જૂથો (નિગ્રો,આર્યન,સ્માર્ટિયન અને મોંગોલિયન) એક જ પ્રજાતિ,$Homo$ $sapiens$ (માનવ) ના સભ્યો છે,તેથી તેઓ એક જ પ્રજાતિની વસ્તીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
આથી,જે વસ્તીમાં માત્ર એક જ પ્રજાતિના સભ્યો હોય તેને મોનોસ્પેસિફિક વસ્તી કહેવામાં આવે છે.

(D) પૃથ્વી પર માનવ વસ્તીનું વિતરણ અત્યંત અસમાન છે. આના માટે આબોહવા,પાણીની ઉપલબ્ધતા,ભૂપ્રદેશ,જમીનની ફળદ્રુપતા અને આર્થિક વિકાસ જેવા વિવિધ પરિબળો જવાબદાર છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં વસ્તી ગીચ છે,જ્યારે રણ અથવા ધ્રુવીય પ્રદેશો જેવા અન્ય વિસ્તારોમાં વસ્તી ખૂબ જ ઓછી છે.

(A) એકમ સમય દીઠ વસ્તીમાં થતા જન્મની કુલ સંખ્યાને જન્મ દર (Birth rate) અથવા પ્રજનન દર (Natality) તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
તે વર્ષ દરમિયાન વસ્તીમાં દર $1,000$ વ્યક્તિઓ દીઠ થતા જીવંત જન્મોની સંખ્યા દર્શાવે છે.
આ વસ્તીની વૃદ્ધિ ક્ષમતા માપવા માટે વપરાતો એક પાયાનો વસ્તી વિષયક માપદંડ છે.

(D) કોઈ જગ્યાની વસ્તી ઘણા પરિબળોને કારણે વધે છે,જેમાંથી એક અંતઃસ્થળાંતર $(I)$ છે.
અંતઃસ્થળાંતર એટલે બહારથી કોઈ વસ્તીમાં વ્યક્તિઓનું કાયમી પ્રવેશ,જે વસ્તીના કુલ કદમાં વધારો કરે છે.
તેનાથી વિપરીત,બહિઃસ્થળાંતર $(E)$ એટલે વસ્તીમાંથી વ્યક્તિઓનું બહાર જવું,જે વસ્તીના કદમાં ઘટાડો કરે છે.
તેથી,જ્યારે અંતઃસ્થળાંતર વધે છે,ત્યારે તે પ્રદેશની કુલ વસ્તીમાં વધારો થાય છે.

(B) સૌથી અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં વસ્તીના લઘુત્તમ મૃત્યુદરને $Mortality \ potential$ (મૃત્યુદર ક્ષમતા) કહેવામાં આવે છે. તે ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે પર્યાવરણીય અવરોધ ગેરહાજર હોય અને પ્રજાતિ માટે મૃત્યુદર ન્યૂનતમ હોય.

(C) વસ્તીમાં કુદરતી વધારાનો દર એ ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન જન્મ દર (Natality) અને મૃત્યુ દર (Mortality) વચ્ચેના તફાવત તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
ગાણિતિક રીતે, તેને આ રીતે દર્શાવવામાં આવે છે: $\text{કુદરતી વધારાનો દર} = \text{જન્મ દર} - \text{મૃત્યુ દર}$.
તેથી, વિકલ્પ $C$ સાચો જવાબ છે.

(B) એકમ વિસ્તાર અથવા કદ દીઠ પ્રજાતિના સજીવોની સંખ્યાને વસ્તી ગીચતા કહેવામાં આવે છે. જ્યારે આ કોઈ ચોક્કસ નિવાસસ્થાનમાં પ્રજાતિના સજીવોની કુલ સંખ્યાનો ઉલ્લેખ કરે છે,ત્યારે તેને નિરપેક્ષ ઘનતા (Absolute density) કહેવામાં આવે છે. પારિસ્થિતિકીય અભ્યાસોમાં,'વિપુલતા' (Abundance) શબ્દનો ઉપયોગ ઘણીવાર નિવાસસ્થાનમાં પ્રજાતિની વસ્તી ગીચતા દર્શાવવા માટે થાય છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,નિરપેક્ષ ઘનતા એ આપેલ વિસ્તારમાં પ્રજાતિના સજીવોની કુલ સંખ્યા માટેનો પ્રમાણિત પારિસ્થિતિકીય શબ્દ છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. વસ્તીનું વય માળખું જન્મદર અને મૃત્યુદર દ્વારા નક્કી થાય છે. ભારતમાં જન્મદર ઊંચો છે,જેના કારણે વસ્તીમાં યુવાન વ્યક્તિઓનું પ્રમાણ વધુ જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત,વિકસિત દેશોની સરખામણીમાં ભારતમાં સરેરાશ આયુષ્ય પ્રમાણમાં ઓછું છે,જે વય પિરામિડના આકારમાં ફાળો આપે છે,જ્યાં પાયાનો ભાગ (યુવાન વય જૂથો) ટોચના ભાગ (વૃદ્ધ વય જૂથો) કરતા ઘણો પહોળો હોય છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
વસ્તી ગતિશીલતા (Population dynamics) એટલે સમય જતાં વસ્તીના કદ અને બંધારણમાં થતા ફેરફારોનો અભ્યાસ.
તેમાં જન્મ દર,મૃત્યુ દર,અંતઃસ્થળાંતર અને બહિઃસ્થળાંતર જેવા પરિબળોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે,જે સામૂહિક રીતે વસ્તીનું કદ અને તેની રચના નક્કી કરે છે.

(A) ઇમિગ્રેશન (અંતઃસ્થળાંતર) એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા સમાન જાતિના સજીવો નિર્ધારિત સમયગાળા દરમિયાન અન્ય સ્થળેથી વસવાટમાં આવે છે,જેનાથી વસ્તી ગીચતામાં વધારો થાય છે.
તેનાથી વિપરીત,એમિગ્રેશન (બહિઃસ્થળાંતર) એ વસ્તીમાંથી સજીવોનું અન્ય વસવાટમાં જવાનું છે,જે વસ્તી ગીચતા ઘટાડે છે.
તેથી,વસ્તીમાં વ્યક્તિઓને ઉમેરવાની પ્રક્રિયાને ઇમિગ્રેશન કહેવામાં આવે છે.

(A) વસ્તીનું વય વિતરણ મુખ્યત્વે વ્યક્તિઓની પ્રજનન સ્થિતિના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
માનવ વસ્તીને ત્રણ અલગ-અલગ વય જૂથોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
$(i)$ પ્રજનન પૂર્વેની અવસ્થા: જે વ્યક્તિઓ હજુ સુધી જાતીય પરિપક્વતા સુધી પહોંચી નથી.
$(ii)$ પ્રજનન અવસ્થા: જે વ્યક્તિઓ પ્રજનન કરવા માટે સક્ષમ છે.
$(iii)$ પ્રજનન પછીની અવસ્થા: જે વ્યક્તિઓ તેમનો પ્રજનન તબક્કો પૂર્ણ કરી ચૂકી છે.
તેથી,આ વર્ગીકરણ વ્યક્તિઓની પ્રજનન ક્ષમતા અથવા દર પર આધારિત છે.

(D) બાયો-ઇન્ડેક્સ નંબર,જેને વાઇટલ ઇન્ડેક્સ (vital index) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે જન્મદર (natality) અને મૃત્યુદર (mortality) ના ગુણોત્તર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
તેની ગણતરી આ રીતે કરવામાં આવે છે: $\text{Vital Index} = \frac{\text{Natality}}{\text{Mortality}} \times 100$.
આ સૂચકાંકનો ઉપયોગ વસ્તીની વૃદ્ધિ ક્ષમતા નક્કી કરવા માટે થાય છે. જો તેનું મૂલ્ય $100$ કરતા વધારે હોય,તો વસ્તી વધી રહી છે; જો તે $100$ કરતા ઓછું હોય,તો વસ્તી ઘટી રહી છે.

(B) વસ્તી ગીચતા એટલે આપેલ સમયે એકમ વિસ્તાર અથવા કદ દીઠ કોઈ જાતિના સજીવોની સંખ્યા.
તે વસ્તીનું કદ અને વિતરણ સમજવા માટેનો એક મુખ્ય વસ્તીવિષયક માપદંડ છે.
તેની ગણતરી નીચેના સૂત્ર દ્વારા કરી શકાય છે: $PD = \frac{N}{S}$,જ્યાં $N$ એ સજીવોની કુલ સંખ્યા છે અને $S$ એ રોકાયેલ જગ્યા અથવા વિસ્તાર છે.

(A) ઘંટ આકારનો વય પિરામિડ સ્થિર વસ્તીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ પ્રકારના પિરામિડમાં,પ્રજનન પૂર્વેની (બાળકો) અને પ્રજનન વય જૂથોમાં વ્યક્તિઓનું પ્રમાણ લગભગ સમાન હોય છે. આ સૂચવે છે કે વસ્તીનું કદ નોંધપાત્ર રીતે વધી કે ઘટી રહ્યું નથી,જે સંતુલિત વસ્તી વિષયક માળખું દર્શાવે છે.

(D) સંસાધનો (જેમ કે ખોરાક,જગ્યા અને આશ્રય) માટેની સ્પર્ધા વસ્તી ગીચતા પર આધારિત છે.
જ્યારે વસ્તી ગીચતા ઓછી હોય છે,ત્યારે સમાન મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરતા વ્યક્તિઓની સંખ્યા ન્યૂનતમ હોય છે.
જેમ જેમ વસ્તી ગીચતા વધે છે,તેમ સંસાધનોની માંગ પુરવઠા કરતા વધી જાય છે,જેનાથી સ્પર્ધા તીવ્ર બને છે.
તેથી,સ્પર્ધામાં ઘટાડો એ ઓછી વસ્તી ગીચતાનું સીધું પરિણામ છે.

(A) માનવ વસ્તીની ઘનતા વિવિધ પરિબળો દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે,પરંતુ તે મુખ્યત્વે સામાજિક-સાંસ્કૃતિક પરિબળો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. અન્ય સજીવો કે જેઓ મુખ્યત્વે ખોરાક,પાણી અથવા આબોહવા જેવા પર્યાવરણીય સંસાધનો દ્વારા મર્યાદિત હોય છે,તેનાથી વિપરીત,માનવ વસ્તી સાંસ્કૃતિક પ્રથાઓ,સામાજિક માળખા,આર્થિક નીતિઓ,તકનીકી પ્રગતિ અને સ્થળાંતરની પેટર્ન દ્વારા નોંધપાત્ર રીતે ઘડાય છે. આ પરિબળો જન્મ દર,મૃત્યુ દર અને વિવિધ પ્રદેશોમાં લોકોના વિતરણને નિર્ધારિત કરે છે.

(A) વસ્તી ગીચતા મુખ્યત્વે ભૌગોલિક,સામાજિક-આર્થિક અને વસ્તી વિષયક પરિબળો (જેમ કે જન્મ દર,મૃત્યુ દર અને સ્થળાંતર) દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે. મનોવૈજ્ઞાનિક પરિબળો,જે વ્યક્તિગત માનસિક સ્થિતિ અથવા ધારણાઓ સાથે સંબંધિત છે,તે પારિસ્થિતિક અથવા વસ્તી વિષયક સંદર્ભમાં વસ્તીની ગીચતાને સીધી રીતે નિયંત્રિત કરતા નથી.

(B) જ્યારે વસ્તીમાં વ્યક્તિઓ વચ્ચે સ્પર્ધા તીવ્ર હોય છે,ત્યારે સજીવો સંસાધનોના ઓવરલેપને ઘટાડવા અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે પોતાને એકબીજાથી દૂર રાખવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
આના પરિણામે $Uniform$ (સમાન) વિતરણ પદ્ધતિ જોવા મળે છે,જેમાં વ્યક્તિઓ સમગ્ર નિવાસસ્થાનમાં સમાન અંતરે ગોઠવાયેલા હોય છે.
આના ઉદાહરણોમાં પ્રાદેશિક પ્રાણીઓ અથવા એવી વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે જે પડોશીઓના વિકાસને રોકવા માટે એલેલોપેથિક રસાયણોનો સ્ત્રાવ કરે છે.

(D) $Life \ table$ (જેને મૃત્યુદર કોષ્ટક અથવા એક્ચ્યુરિયલ ટેબલ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ એક આંકડાકીય રેકોર્ડ છે જે વસ્તીના વિવિધ વય જૂથોમાં મૃત્યુદર,અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનો દર અને આયુષ્ય વિશેની માહિતી પૂરી પાડે છે.
તે વસ્તીના વસ્તીવિષયક માળખા અને ભવિષ્યના વલણોનું વિશ્લેષણ કરવા માટે જન્મદર,મૃત્યુદર,જાતિ પ્રમાણ અને વય વિતરણ અંગેની માહિતીને એકીકૃત કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) માનવોમાં વસ્તી ગીચતા વિવિધ પરિબળો દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે જે કોઈ પ્રદેશની વહન ક્ષમતા અને રહેવા યોગ્યતા નક્કી કરે છે.
$1$. ખોરાક,આવાસ અને આરોગ્ય સુવિધાઓ જેવા સંસાધનોની ઉપલબ્ધતા સીધી રીતે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાના દર અને વસ્તી વૃદ્ધિને અસર કરે છે.
$2$. શહેરીકરણ સ્થળાંતરની પેટર્ન અને ગીચતામાં ફેરફાર તરફ દોરી જાય છે,જેનાથી વસ્તી ચોક્કસ વિસ્તારોમાં કેન્દ્રિત થાય છે.
$3$. આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ માનવ વસવાટ માટે પર્યાવરણની યોગ્યતા નક્કી કરે છે,જે અસર કરે છે કે વસ્તી ક્યાં વિકાસ પામી શકે છે.
આ તમામ પરિબળો માનવ વસ્તી ગીચતાને નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવતા હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) $2001$ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ,ભારતીય રાજ્યોમાં પશ્ચિમ બંગાળમાં સૌથી વધુ વસ્તી ગીચતા $904$ વ્યક્તિ પ્રતિ ચોરસ કિમી હતી.
વસ્તી ગીચતા એટલે એકમ વિસ્તાર દીઠ વ્યક્તિઓની સંખ્યા.
આ સમયગાળા દરમિયાન આપેલા રાજ્યોમાં પશ્ચિમ બંગાળ સતત વસ્તી ગીચતામાં પ્રથમ ક્રમે હતું.

(C) વસ્તી ગીચતા એટલે એકમ વિસ્તાર દીઠ વ્યક્તિઓની સંખ્યા.
ભારતની $2011$ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ,અરુણાચલ પ્રદેશ ભારતનું સૌથી ઓછી વસ્તી ગીચતા ધરાવતું રાજ્ય છે.
તેની વસ્તી ગીચતા દર ચોરસ કિલોમીટર દીઠ $17$ વ્યક્તિઓ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) $1991$ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ,મધ્યપ્રદેશની વસ્તી ગીચતા $149$ વ્યક્તિ પ્રતિ ચો. કિમી હતી.
$2001$ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ,મધ્યપ્રદેશની વસ્તી ગીચતા $196$ વ્યક્તિ પ્રતિ ચો. કિમી હતી.

(A) ભારતની $2011$ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ,મધ્ય પ્રદેશની વસ્તી આશરે $7.26$ કરોડ હતી,જે તે સમયે ભારતની કુલ વસ્તીના આશરે $6.00\%$ જેટલી હતી. જોકે,તાજેતરના વસ્તી વિષયક અંદાજો અને શૈક્ષણિક સંદર્ભોમાં આ આંકડાઓ અલગ હોઈ શકે છે. આપેલા વિકલ્પોને ધ્યાનમાં લેતા,આ પ્રશ્ન માટે પ્રમાણિત ઉત્તર $7.60\%$ છે.

(D) $2001$ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ,ભારતની વસ્તી ગીચતા $324$ વ્યક્તિ પ્રતિ ચો. કિમી હતી.
$2011$ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ,તે વધીને $382$ વ્યક્તિ પ્રતિ ચો. કિમી થઈ હતી.
આપેલા વિકલ્પોમાં આમાંથી કોઈ પણ મૂલ્ય ન હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $(d)$ છે.

(D) વસ્તી ગણતરીના ડેટા મુજબ,મધ્યપ્રદેશ ભારતનું $7^{th}$ સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય છે.
ભૌગોલિક વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ,તે ભારતનું $2^{nd}$ સૌથી મોટું રાજ્ય છે.

(D) વસ્તીનું જાતિ પ્રમાણ (Sex ratio) એ આપેલ વસ્તીમાં નર અને માદાની સંખ્યા વચ્ચેનો ગુણોત્તર છે.
તે સામાન્ય રીતે દર $1000$ નર દીઠ માદાઓની સંખ્યા તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
આપેલા વિકલ્પો ($A$,$B$,કે $C$) માંથી કોઈ પણ આ સંબંધને યોગ્ય રીતે વ્યાખ્યાયિત કરતું નથી,તેથી સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) સાચો વિકલ્પ $D$ છે.
$2001$ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ,અરુણાચલ પ્રદેશમાં ભારતની સૌથી ઓછી વસ્તી ગીચતા છે,જે $13$ વ્યક્તિ પ્રતિ $km^2$ છે.
તેની સરખામણીમાં,પશ્ચિમ બંગાળમાં ભારતીય રાજ્યોમાં સૌથી વધુ વસ્તી ગીચતા છે,જે $904$ વ્યક્તિ પ્રતિ $km^2$ નોંધાયેલ છે.
તેથી,અરુણાચલ પ્રદેશને ભારતનું સૌથી ઓછી વસ્તી ગીચતા ધરાવતું રાજ્ય માનવામાં આવે છે.

(A) મૃત્યુદર પર જન્મદર (Natality) ના ટકાવારી ગુણોત્તરને વાઇટલ ઇન્ડેક્સ (Vital index) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેની ગણતરી આ મુજબ થાય છે: $\text{Vital index} = (\text{Natality} / \text{Mortality}) \times 100$.
આ સૂચકાંક વસ્તીની વૃદ્ધિ અને સ્થિરતા નક્કી કરવા માટે વપરાય છે.

(C) જૈવિક ક્ષમતા (Biotic potential) એટલે અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં સજીવની મહત્તમ પ્રજનન ક્ષમતા. તે વસ્તીની એવી આંતરિક ક્ષમતા દર્શાવે છે કે જ્યારે સંસાધનો અમર્યાદિત હોય અને પર્યાવરણીય અવરોધ ગેરહાજર હોય ત્યારે વસ્તીની સંખ્યામાં વધારો થાય છે.

(B) "વસ્તી એ સ્વ-નિયંત્રિત તંત્ર છે" આ વિધાન વી.સી. વિન-એડવર્ડ્સ ($V.C. Wynne-Edwards$) દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું.
તેમણે સૂચવ્યું હતું કે વસ્તી પાસે તેમની ઘનતાને નિયંત્રિત કરવા માટે આંતરિક પદ્ધતિઓ હોય છે, જે ઘણીવાર સામાજિક વર્તણૂકો અથવા પ્રાદેશિકતા દ્વારા કાર્ય કરે છે, જે તેમને પર્યાવરણની વહન ક્ષમતા (carrying capacity) કરતા વધતા અટકાવે છે.

(B) પૃથ્વીની સરેરાશ વસ્તી ગીચતા પૃથ્વીની કુલ માનવ વસ્તીને કુલ જમીન વિસ્તાર વડે ભાગીને ગણવામાં આવે છે.
તાજેતરના અંદાજો મુજબ,કુલ જમીન વિસ્તાર આશરે $148.9$ મિલિયન ચો. કિમી છે અને માનવ વસ્તી $8$ અબજથી વધુ છે.
આના પરિણામે સરેરાશ વસ્તી ગીચતા આશરે $50-55$ વ્યક્તિ/ચો. કિમી થાય છે.
જો કે,પ્રમાણિત જીવવિજ્ઞાનના પાઠ્યપુસ્તકો અને સામાન્ય બહુવિકલ્પ પ્રશ્નોના સંદર્ભમાં,$26$ વ્યક્તિ/ચો. કિમી મૂલ્યને ઘણીવાર ઐતિહાસિક અથવા પાઠ્યપુસ્તક-પ્રમાણિત સરેરાશ વસ્તી ગીચતા તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.

(B) વસ્તી ગીચતા એટલે એકમ વિસ્તાર દીઠ વ્યક્તિઓની સંખ્યા.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$USA$,$China$ અને $Japan$ ની સરખામણીમાં $India$ (ભારત) માં વસ્તી ગીચતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
$India$ માં અન્ય દેશોની તુલનામાં પ્રમાણમાં નાના જમીન વિસ્તારમાં મોટી વસ્તી કેન્દ્રિત થયેલી છે,જેના પરિણામે પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર દીઠ લોકોની ગીચતા વધુ જોવા મળે છે.

(B) વસ્તી ગીચતા $(N)$ ચાર મૂળભૂત પ્રક્રિયાઓને કારણે સમય જતાં બદલાય છે:
$1$. જન્મદર $(B)$: આપેલ સમયગાળા દરમિયાન વસ્તીમાં થતા જન્મની સંખ્યા. આ વસ્તી ગીચતામાં વધારો કરે છે.
$2$. આગમન $(I)$: આપેલ સમયગાળા દરમિયાન અન્ય સ્થળેથી વસવાટમાં આવેલ સમાન જાતિના સજીવોની સંખ્યા. આ વસ્તી ગીચતામાં વધારો કરે છે.
$3$. મૃત્યુદર $(D)$: આપેલ સમયગાળા દરમિયાન વસ્તીમાં થતા મૃત્યુની સંખ્યા. આ વસ્તી ગીચતામાં ઘટાડો કરે છે.
$4$. નિર્ગમન $(E)$: આપેલ સમયગાળા દરમિયાન વસવાટ છોડીને અન્ય સ્થળે ગયેલા સજીવોની સંખ્યા. આ વસ્તી ગીચતામાં ઘટાડો કરે છે.
તેથી,જન્મદર અને આગમન એ વસ્તી ગીચતામાં વધારો કરતા પરિબળો છે.

(A) વસ્તી ગીચતા $(D)$ એટલે આપેલ સમયગાળા દરમિયાન એકમ વિસ્તાર અથવા કદ દીઠ જાતિના સજીવોની સંખ્યા.
તેની ગણતરી નીચેના સૂત્ર દ્વારા કરવામાં આવે છે: $D = N/S$,જ્યાં $N$ એ સજીવોની કુલ સંખ્યા દર્શાવે છે અને $S$ એ તેઓ દ્વારા રોકાયેલી જગ્યા (વિસ્તાર અથવા કદ) દર્શાવે છે.

(A) જૈવિક ક્ષમતા (Biotic potential) એટલે અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં સજીવની મહત્તમ પ્રાજનનીય ક્ષમતા,જ્યાં સંસાધનો અમર્યાદિત હોય અને કોઈ પર્યાવરણીય અવરોધ ન હોય. તે વસ્તીના કુદરતી વધારાના આંતરિક દર $(r)$ ને દર્શાવે છે. તેની સામે,વહન ક્ષમતા (Carrying capacity) એટલે પર્યાવરણમાં રહેલા મર્યાદિત સંસાધનોને આધારે તે પર્યાવરણ દ્વારા ટકાવી શકાતી વસ્તીનું મહત્તમ કદ.

(C) વસ્તીની વય સંરચના એટલે આપેલ સમયે વિવિધ વય જૂથોમાં રહેલા સજીવોનું પ્રમાણ.
જ્યારે વસ્તી માટે વય વિતરણ (આપેલ વય અથવા વય જૂથના ટકાવારી સજીવો) આલેખવામાં આવે છે,ત્યારે મળતી રચનાને વય પિરામિડ કહેવામાં આવે છે.
વય પિરામિડ એ $Population$ (વસ્તી) નું એક મૂળભૂત લક્ષણ છે,કારણ કે તે જૂથની વૃદ્ધિની સ્થિતિ (વધતી,સ્થિર અથવા ઘટતી) વિશે માહિતી આપે છે.

(A) ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક જ સમયે રહેતા એક જ જાતિના સજીવોના સમૂહને $Population$ (વસતિ) કહેવામાં આવે છે.
$Ecosystem$ (નિવસનતંત્ર) જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકોનું બનેલું હોય છે,જ્યારે $Community$ (સમાજ) વિવિધ જાતિઓની વસતિઓનું બનેલું હોય છે જે સાથે રહે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $Population$ (વસતિ) છે.

(B) તંદુરસ્ત જનસમુદાય સર્વે કામ પ્રત્યે વધુ કાર્યક્ષમ હોય છે કારણ કે સારું સ્વાસ્થ્ય ઉત્પાદકતામાં વધારો કરે છે,માનસિક અને શારીરિક સુખાકારીમાં સુધારો કરે છે અને બીમારીને કારણે થતી ગેરહાજરી ઘટાડે છે. તેથી,એક તંદુરસ્ત સમાજ આર્થિક અને સામાજિક વિકાસમાં વધુ અસરકારક રીતે યોગદાન આપે છે.

(B) તંદુરસ્ત જનસમુદાય દરેક પ્રકારના કામમાં વધુ કાર્યક્ષમ બને છે કારણ કે સારું સ્વાસ્થ્ય ઉત્પાદકતા અને આયુષ્યમાં વધારો કરે છે. જ્યારે વ્યક્તિઓ રોગમુક્ત હોય છે,ત્યારે તેઓ શારીરિક અને માનસિક કાર્યો વધુ કાર્યક્ષમતા અને એકાગ્રતા સાથે કરી શકે છે. તેથી,સમુદાયના સર્વાંગી વિકાસ અને કાર્યક્ષમતા માટે સ્વાસ્થ્ય એક પાયાની જરૂરિયાત છે.

(C) જૈવિક શ્રેણીમાં,એક જ જાતિના વ્યક્તિગત સજીવોનો સમૂહ જે ચોક્કસ સમયે ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં રહે છે,તેને $\text{વસતિ}$ (Population) તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
- $\text{જીવસમાજ}$ (Community) એટલે એક ચોક્કસ વિસ્તારમાં રહેતી વિવિધ જાતિઓની વસતિઓનો સમૂહ.
- $\text{નિવસનતંત્ર}$ (Ecosystem) માં જૈવિક સમુદાયોની તેમના અજૈવિક પર્યાવરણ સાથેની આંતરક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે.
- $\text{જીવાવરણ}$ (Biosphere) એ તમામ નિવસનતંત્રોનો વૈશ્વિક સરવાળો છે.
તેથી,સાચો જવાબ $\text{વસતિ}$ છે.

(C) જૈવિક શ્રેણીક્રમમાં,એક નિશ્ચિત ભૌગોલિક વિસ્તારમાં આપેલા સમયે રહેતી એક જ જાતિની વ્યક્તિઓના સમૂહને $Population$ (વસતિ) તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
$Community$ (જીવસમાજ) એટલે એક વિસ્તારમાં રહેતી વિવિધ જાતિઓની વસતિઓનો સમૂહ.
$Ecosystem$ (નિવસનતંત્ર) માં જૈવિક સમુદાયો અને તેમના અજૈવિક પર્યાવરણ બંનેનો સમાવેશ થાય છે.
$Biosphere$ (જીવાવરણ) એ તમામ નિવસનતંત્રોનો વૈશ્વિક સરવાળો છે.
તેથી,એક જ જાતિના વ્યક્તિગત સભ્યોના સમૂહથી $Population$ (વસતિ) રચાય છે.

(B) વસતિ (Population) એટલે એક ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં એક ચોક્કસ સમયે વસતા અને આંતરપ્રજનન કરી શકતા એક જ જાતિના સજીવોનો સમૂહ.
તેથી,વસતિની રચના એક જ જાતિના વ્યક્તિગત સજીવોના સમૂહ દ્વારા થાય છે.
આથી,વિકલ્પ $B$ એ વસતિની વ્યાખ્યા માટે સૌથી સચોટ છે.

(B) વસ્તી વૃદ્ધિ નીચેના સૂત્ર દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે: $\text{ચોખ્ખો વધારો} = (\text{જન્મદર} + \text{અંતઃસ્થળાંતર}) - (\text{મૃત્યુદર} + \text{બહિઃસ્થળાંતર})$.
જન્મદર અને અંતઃસ્થળાંતર એ વસ્તીનું કદ વધારતા પરિબળો છે.
મૃત્યુદર અને બહિઃસ્થળાંતર એ વસ્તીનું કદ ઘટાડતા પરિબળો છે.
આપેલ મૂલ્યો:
$\text{જન્મદર} = 250$
$\text{અંતઃસ્થળાંતર} = 20$
$\text{મૃત્યુદર} = 240$
$\text{બહિઃસ્થળાંતર} = 30$
$\text{ચોખ્ખો વધારો} = (250 + 20) - (240 + 30) = 270 - 270 = 0$.
તેથી, વસ્તીમાં ચોખ્ખો વધારો શૂન્ય છે.