Population Interactions Questions in Gujarati

(D) $\text{પરપજીવી}$ એ એવો સજીવ છે જે બીજા સજીવ (યજમાન) પર અથવા તેની અંદર રહે છે અને તેનામાંથી સીધું પોષણ મેળવે છે.
પરપજીવી તેના અસ્તિત્વ માટે શારીરિક રીતે યજમાન પર આધારિત હોવાથી, યજમાનનું મૃત્યુ પરપજીવી માટે ખોરાકનો સ્ત્રોત અને રહેઠાણ ગુમાવવા સમાન છે.
તેથી, યજમાનનું મૃત્યુ $\text{પરપજીવી}$ માટે વિનાશક છે.

(D) સી એનિમોન અને હર્મિટ કરચલા વચ્ચેનો સંબંધ $Commensalism$ (સહભોજિતા) નું ઉદાહરણ છે.
આ આંતરક્રિયામાં,સી એનિમોનને હર્મિટ કરચલા દ્વારા હલનચલન અને ખોરાકના કણો મેળવવાનો લાભ મળે છે,જ્યારે હર્મિટ કરચલાને એનિમોનની હાજરીથી કોઈ નુકસાન કે ખાસ ફાયદો થતો નથી.
કારણ કે એક સજીવને ફાયદો થાય છે અને બીજા સજીવને કોઈ અસર થતી નથી,તેથી તેને $Commensalism$ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) જે પરોપજીવી અન્ય પરોપજીવી પર નભે છે તેને $Hyperparasite$ (અતિપરોપજીવી) કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,અમુક પ્રજીવો અથવા બેક્ટેરિયા મોટા પરોપજીવી કૃમિઓ પર પરોપજીવી તરીકે રહી શકે છે.
આ ઘટનાને $Hyperparasitism$ (અતિપરોપજીવીતા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) સકરફિશ $(Remora)$ અને શાર્ક વચ્ચેનો સંબંધ એ સહભોજિતાનું ઉદાહરણ છે.
આ આંતરક્રિયામાં,સકરફિશ તેના પૃષ્ઠ પક્ષ (dorsal fin) નો ઉપયોગ કરીને શાર્ક સાથે ચોંટી જાય છે,જે ચૂષક (sucker) તરીકે કાર્ય કરે છે.
સકરફિશને શાર્ક દ્વારા પરિવહન મળે છે અને તે શાર્કના શિકારના વધેલા ખોરાક પર નભે છે,જ્યારે શાર્કને સકરફિશની હાજરીથી કોઈ નુકસાન કે ફાયદો થતો નથી.
તેથી,આ એક પ્રકારની સહભોજિતા છે,જેને ખાસ કરીને બાહ્ય-સહભોજિતા (ectocommensalism) કહેવામાં આવે છે.

(C) શિકારથી બચવાની પદ્ધતિઓ એ અનુકૂલન છે જે પ્રાણીઓને શિકારીઓ દ્વારા ખાઈ જવાથી બચવામાં મદદ કરે છે.
$A$. કાચિંડામાં રંગ પરિવર્તન એ છદ્માવરણ (camouflage) નું એક સ્વરૂપ છે જેનો ઉપયોગ પર્યાવરણમાં ભળી જવા માટે થાય છે.
$B$. પફર માછલી તેમના શરીરનું કદ વધારવા માટે હવા અથવા પાણી ગળી જાય છે,જેથી શિકારીઓ માટે તેમને ગળવું મુશ્કેલ બને છે.
$C$. સાપમાં ઝેરી દાંત મુખ્યત્વે શિકાર કરવા અથવા રક્ષણ માટે વપરાય છે,પરંતુ તે છદ્માવરણ કે નકલ (mimicry) ની જેમ શિકારથી બચવાની સીધી પદ્ધતિ નથી.
$D$. ફૂદામાં મેલેનિઝમ (ઔદ્યોગિક મેલેનિઝમ) એ રાખથી ઢંકાયેલી પૃષ્ઠભૂમિ સામે છદ્માવરણનું ઉદાહરણ છે,જે તેમને શિકારથી બચવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,અન્યની તુલનામાં $C$ એ શિકારથી બચવાની જન્મજાત પદ્ધતિનું સૌથી ઓછું યોગ્ય ઉદાહરણ છે.

(B) કાંટા એ રૂપાંતરિત પર્ણો અથવા શાખાઓ છે જે વનસ્પતિ માટે રક્ષણાત્મક તંત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે. ઘણા ક્ષુપમાં,ખાસ કરીને એવા વાતાવરણમાં જ્યાં શાકાહારી પ્રાણીઓ દ્વારા થતું ચરાણ એક મોટો ખતરો છે,કાંટા સસ્તન પ્રાણીઓ સામે ભૌતિક સંરક્ષણ તરીકે કામ કરે છે. વનસ્પતિને ખાવામાં મુશ્કેલી ઊભી કરીને,તે પોતાની જૈવભાર (biomass) ને ખાવાથી બચાવે છે. જોકે પર્ણની સપાટી ઘટાડવા જેવા કેટલાક ફેરફારો બાષ્પોત્સર્જન સાથે જોડાયેલા હોય છે,પરંતુ ક્ષુપમાં કાંટા મુખ્યત્વે શાકાહારી પ્રાણીઓ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે વિકસ્યા છે.

(A) Myrmecophily (મિરમેકોફિલી) એ કીડીઓ અને કેટલીક સપુષ્પી વનસ્પતિઓ વચ્ચેનો સહજીવનનો સંબંધ છે.
આ સંબંધમાં,કીડીઓ વનસ્પતિ પાસેથી ખોરાક (ઘણીવાર વધારાના પુષ્પીય મધુરસ અથવા ખોરાકના કણોના સ્વરૂપમાં) અને આશ્રય મેળવે છે.
બદલામાં,કીડીઓ વનસ્પતિને શાકાહારી પ્રાણીઓ અથવા અન્ય હાનિકારક સજીવો સામે રક્ષણ આપે છે,જેમ કે આંબાના ઝાડ અથવા બાવળના કિસ્સામાં જોવા મળે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$Epiphyte$ (અધિપાદપ) એ એવા છોડ છે જે ફક્ત ભૌતિક આધાર માટે અન્ય છોડ,જેમ કે વૃક્ષ પર ઉગે છે.
તે યજમાન છોડમાંથી કોઈ પણ પોષક તત્વો કે પાણી મેળવતા નથી,એટલે કે તેઓ પોષણની દ્રષ્ટિએ પરોપજીવી નથી.
તેથી,તેમને ઘણીવાર અવકાશી પરોપજીવી (space parasites) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) $\text{પરપજીવી}$ $(Parasite)$ એ એવો સજીવ છે જે બીજા સજીવ (યજમાન) પર અથવા તેની અંદર રહે છે અને યજમાનના ભોગે પોતાનું પોષણ મેળવે છે。
$\text{સહભોજન}$ $(Commensalism)$ એવો સંબંધ છે જેમાં એક સજીવને લાભ થાય છે જ્યારે બીજા સજીવને કોઈ નુકસાન કે ફાયદો થતો નથી。
$\text{મૃતોપજીવી}$ $(Saprophytes)$ મૃત અને સડતા કાર્બનિક પદાર્થોમાંથી પોષણ મેળવે છે。
$\text{કીટાહારી}$ $(Insectivorous)$ વનસ્પતિઓ તેમના પોષણ માટે કીટકોને પકડીને તેમનું ભક્ષણ કરે છે。

(D) $E. coli$ માનવ કોલોનમાં સહજીવન (mutualism) ગુજારે છે. તે યજમાનના આંતરડામાંથી પોષક તત્વો મેળવે છે અને બદલામાં વિટામિન $B_{12}$ અને વિટામિન $K$ ના સંશ્લેષણમાં મદદ કરે છે,જે માનવ યજમાન માટે ફાયદાકારક છે. આ સંબંધ જેમાં બંને સજીવોને લાભ થાય છે તેને સહજીવન (mutualism) કહેવામાં આવે છે.

(B) સજીવો એકબીજા પર આધારિત છે કારણ કે જૈવિક ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન,આ આંતરનિર્ભરતા ક્રમશઃ વિકસિત થઈ હતી. આ આંતરનિર્ભરતા ત્યારે ઉદભવે છે જ્યારે પ્રજાતિઓ તેમના પર્યાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધે છે અને અન્ય પ્રજાતિઓ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે,જેનાથી પરસ્પરવાદ (mutualism),સહભોજિત્વ (commensalism) અને શિકારી-શિકાર સંબંધો જેવી જટિલ પારિસ્થિતિકીય સંબંધો રચાય છે. આ સંબંધો લાખો વર્ષો દરમિયાન કુદરતી પસંદગી દ્વારા ઘડાયા છે.

(A) અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટેની સ્પર્ધા એક જ જાતિના સજીવો વચ્ચે (આંતરજાતીય સ્પર્ધા) સૌથી વધુ તીવ્ર હોય છે,કારણ કે તેઓ ખોરાક,રહેઠાણ અને પ્રજનન સાથી માટે સમાન જરૂરિયાતો ધરાવે છે. ગૌસના સ્પર્ધાત્મક નિષ્કાસન સિદ્ધાંત મુજબ,બે જાતિઓ જે સમાન મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે,તેઓ સ્થિર વસ્તી મૂલ્યો પર લાંબા સમય સુધી સહઅસ્તિત્વ ધરાવી શકતી નથી. જોકે,આંતરજાતીય સ્પર્ધા સામાન્ય રીતે આંતર-જાતિ સ્પર્ધા કરતા વધુ ગંભીર હોય છે કારણ કે એક જ જાતિના સજીવો સમાન નિક (niche) અને જરૂરિયાતો ધરાવે છે,જે સંસાધનો માટે સીધી અને તીવ્ર સ્પર્ધા તરફ દોરી જાય છે.

(C) બાહ્ય પરોપજીવી એ એવો સજીવ છે જે તેના યજમાનના શરીરની બહારની સપાટી પર રહે છે.
જુ એ નાના,પાંખ વગરના કીટકો છે જે મનુષ્યો સહિતના સસ્તન પ્રાણીઓની ત્વચા અને વાળ પર રહે છે.
તેઓ યજમાનના રુધિર પર નભે છે.
તેથી,જુ એ મનુષ્યનું બાહ્ય પરોપજીવી છે.

(C) સ્કાઉટ મધમાખીઓ 'વેગલ ડાન્સ' (waggle dance) દ્વારા અન્ય કામદાર મધમાખીઓને ખોરાકના સ્ત્રોતનું સ્થાન જણાવે છે.
આ નૃત્ય મધપૂડાના અંધારા વાતાવરણમાં સ્કાઉટ મધમાખી અને અન્ય મધમાખીઓ વચ્ચેના શારીરિક સંપર્ક દ્વારા થાય છે.
અન્ય મધમાખીઓ તેમના એન્ટેનાનો ઉપયોગ કરીને સ્પર્શ સંવેદના (સંપર્ક) દ્વારા નૃત્યના કંપન અને ભાતને અનુભવે છે.
તેથી,આ સંદર્ભમાં સંચારનું મુખ્ય માધ્યમ સંપર્ક છે.

(C) માયકોરાઇઝા એ ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ વચ્ચેનું સહજીવન છે.
આ જોડાણમાં,ફૂગ જમીનમાંથી ફોસ્ફરસ જેવા આવશ્યક પોષક તત્વોના શોષણમાં વનસ્પતિને મદદ કરે છે,જ્યારે વનસ્પતિ ફૂગને કાર્બોદિત પદાર્થો અને આશ્રય પૂરો પાડે છે.
આ આંતરક્રિયામાં બંને સજીવોને લાભ થતો હોવાથી,તેને સહજીવન (Symbiosis) અથવા પરસ્પરવાદ (Mutualism) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
પેઈન $(1969)$ મુજબ,કીસ્ટોન જાતિઓ એવી જાતિઓ છે જે તેમની સંખ્યાના પ્રમાણમાં પર્યાવરણ પર અપ્રમાણસર મોટી અસર કરે છે.
આ જાતિઓ નિવસનતંત્રના માળખા અને વિવિધતાને જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે અને ઘણીવાર સમગ્ર સમુદાયના માળખાને નિર્ધારિત કરે છે.

(C) તૃણાહારીઓ દ્વારા હળવું ચરણ ઘણીવાર વનસ્પતિની અગ્રસ્થ કલિકાઓને દૂર કરે છે.
આ દૂર થવાથી અગ્રસ્થ પ્રભુત્વ (apical dominance) તૂટે છે,જે પાર્શ્વીય કલિકાઓને વધુ જોરશોરથી વૃદ્ધિ પામવા દે છે.
પરિણામે,આ પ્રક્રિયા વનસ્પતિની એકંદર વૃદ્ધિ અને શાખાઓને ઉત્તેજિત કરે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
સહભોજિતા એ બે અલગ-અલગ જાતિના સજીવો વચ્ચેનો આંતરક્રિયાનો પ્રકાર છે,જેમાં એક સજીવને ફાયદો થાય છે,જ્યારે બીજા સજીવને કોઈ નુકસાન કે ફાયદો થતો નથી.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
શિકાર (Predation) એ બે જાતિઓ વચ્ચેની એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિ (શિકારી) બીજી જાતિ (શિકાર) ને પકડીને,મારીને અને ખાઈને ફાયદો મેળવે છે,જેનાથી શિકારને નુકસાન થાય છે.

(D) સહજીવન (Symbiosis) એ એક વ્યાપક શબ્દ છે જે બે અલગ-અલગ જૈવિક સજીવો વચ્ચેના કોઈપણ પ્રકારના ગાઢ અને લાંબા ગાળાના જૈવિક આંતરક્રિયાને દર્શાવે છે.
મ્યુચ્યુઅલિઝમ,પ્રોટોકોઓપરેશન અને કોમેન્સલિઝમ એ તમામ સહજીવન સંબંધોના સ્વરૂપો છે કારણ કે તેમાં સજીવો સાથે રહે છે.
તેથી,એવું વિધાન કે જેને સહજીવન હેઠળ સમાવી શકાતા નથી તે ખોટું છે.

(A) $Commensalism$ (સહભોજિત્વ) માં,એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો નુકસાન થાય છે કે ન તો ફાયદો થાય છે ($+ , 0$ આંતરક્રિયા).
$Parasitism$ (પરજીવિતા) માં,એક સજીવને ફાયદો થાય છે જ્યારે બીજાને નુકસાન થાય છે ($+ , -$ આંતરક્રિયા).
$Mutualism$ (સહજીવન) માં,બંને આંતરક્રિયા કરતી જાતિઓને ફાયદો થાય છે ($+ , +$ આંતરક્રિયા).
તેથી,જે આંતરક્રિયામાં એકને ફાયદો થાય છે અને બીજા પર કોઈ અસર થતી નથી,તેને $Commensalism$ કહેવામાં આવે છે.

(D) પ્રાદેશિકતા એ એક વર્તણૂક પદ્ધતિ છે જેમાં સજીવ પોતાની જાતિના અન્ય સભ્યો સામે ચોક્કસ વિસ્તારનું રક્ષણ કરે છે.
આ વર્તણૂક મુખ્યત્વે ખોરાક,આશ્રય,જગ્યા અને સાથી જેવા સંસાધનો માટેની આંતરજાતીય સ્પર્ધાને કારણે ઉદભવે છે.
પોતાનો પ્રદેશ સ્થાપિત કરીને અને તેનું રક્ષણ કરીને,સજીવો આ આવશ્યક સંસાધનોની પ્રાપ્યતા સુનિશ્ચિત કરે છે,જે વસ્તીના કદને અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરવા માટેની એક પદ્ધતિ તરીકે પણ કાર્ય કરે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
આદિ-સહકાર (Protocooperation) એ બે અલગ-અલગ જાતિના સજીવો વચ્ચેની એવી હકારાત્મક આંતરક્રિયા છે જેમાં બંને ભાગીદારોને પરસ્પર લાભ થાય છે,પરંતુ આ જોડાણ તેમના અસ્તિત્વ માટે ફરજિયાત નથી.
કારણ કે પક્ષી અને મગર બંને આ જોડાણ વગર સ્વતંત્ર રીતે જીવી શકે છે,તેથી તેને ફરજિયાત સહજીવનને બદલે આદિ-સહકાર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) સાચી જોડી $\text{લાઈકેન}$ માં $\text{લીલ}$ અને $\text{ફૂગ}$ - $\text{સહજીવન}$ $(Mutualism)$ છે. આ જોડાણમાં, બંને સજીવોને ફાયદો થાય છે: $\text{લીલ}$ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક પૂરો પાડે છે, જ્યારે $\text{ફૂગ}$ રક્ષણ આપે છે અને પાણી તથા ખનિજોનું શોષણ કરે છે. શાર્ક અને સકર માછલી $\text{સહભોજિતતા}$ $(Commensalism)$ દર્શાવે છે, વૃક્ષો પરના ઓર્કિડ $\text{સહભોજિતતા}$ દર્શાવે છે, અને અન્ય વનસ્પતિઓ પર $\text{કસ્કુટા}$ $\text{પરોપજીવન}$ દર્શાવે છે.

(C) સહભોજિતા એ બે જાતિઓ વચ્ચેની વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો નુકસાન થાય છે કે ન તો ફાયદો થાય છે.
આ સંબંધમાં,સહભોજી (જે જાતિને ફાયદો થાય છે) યજમાન (મજબૂત જાતિ) પાસેથી ખોરાક,આશ્રય અથવા આધાર મેળવે છે,જ્યારે યજમાન અપ્રભાવિત રહે છે.

(B) સહજીવન (Mutualism) એ વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં બંને આંતરક્રિયા કરતી જાતિઓને એકબીજાથી લાભ થાય છે.
$Parasitism$ (પરજીવિતા) માં,એક જાતિને લાભ થાય છે જ્યારે બીજી જાતિને નુકસાન થાય છે.
$Commensalism$ (સહભોજિતા) માં,એક જાતિને લાભ થાય છે જ્યારે બીજી જાતિ અપ્રભાવિત રહે છે.
$Predation$ (ભક્ષણ) માં,એક સજીવ (ભક્ષક) બીજા સજીવ (શિકાર) ને મારીને ખાય છે,જેનાથી ભક્ષકને લાભ થાય છે અને શિકારને નુકસાન થાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $Mutualism$ (સહજીવન) છે.

(B) સહભોજિતા એ $2$ સજીવો વચ્ચેનો એવો સંબંધ છે જેમાં એક સજીવને લાભ થાય છે અને બીજા સજીવને કોઈ નુકસાન કે લાભ થતો નથી.
આ કિસ્સામાં,સકર ફિશ (Remora) તેના રૂપાંતરિત પૃષ્ઠ પક્ષ (holdfast) નો ઉપયોગ કરીને શાર્કની નીચેના ભાગે ચોંટી જાય છે.
માછલીને રક્ષણ,પરિવહન અને શાર્ક જ્યારે તેના શિકારને ખાય છે ત્યારે વધેલા ખોરાકના ટુકડાઓ મળે છે,જ્યારે શાર્કને આ માછલીની હાજરીથી કોઈ નુકસાન કે ફાયદો થતો નથી.

(C) નિવસનતંત્રમાં,કોઈ જાતિની વસ્તીનું કદ વિવિધ જૈવિક અને અજૈવિક પરિબળો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
ભક્ષકો તેમના શિકારની વસ્તી ગીચતાને નિયંત્રિત કરીને નિવસનતંત્રનું સંતુલન જાળવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
શિકારની વસ્તીને નિયંત્રણમાં રાખીને,ભક્ષકો સંસાધનોના અતિશય શોષણને અટકાવે છે અને આહાર જાળની સ્થિરતા જાળવી રાખે છે,જેનાથી ખાતરી થાય છે કે સમય જતાં કોઈ જાતિના સજીવોની સંખ્યા પ્રમાણમાં સ્થિર રહે છે.

(B) શિકાર (predation) એ એક આવશ્યક પારિસ્થિતિકીય પ્રક્રિયા છે. સ્થિર વસ્તીમાં,શિકારીઓ શિકારની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે,જે શિકારની જાતિઓને એવી ઘનતા સુધી પહોંચતા અટકાવે છે જે નિવસનતંત્રની અસ્થિરતા તરફ દોરી શકે છે. શિકારની વસ્તીને નિયંત્રણમાં રાખીને,શિકારીઓ સમુદાયમાં જાતિઓની વિવિધતા જાળવવામાં મદદ કરે છે. તેથી,નિવસનતંત્રના એકંદર સંતુલન અને સ્થિરતા માટે શિકારની પ્રક્રિયા ફાયદાકારક માનવામાં આવે છે.

(C) વનસ્પતિઓએ તૃણાહારીઓથી બચવા માટે વિવિધ બાહ્યાકાર અને રાસાયણિક સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ વિકસાવી છે.
$1$. બાહ્યાકાર સંરક્ષણમાં કંટ (કાંટા),સ્પાઈન્સ અને પ્રિકલ્સ જેવી ભૌતિક રચનાઓનો સમાવેશ થાય છે (દા.ત.,થોર અને બાવળમાં),જે તૃણાહારીઓને ચરતા અટકાવે છે.
$2$. રાસાયણિક સંરક્ષણમાં નિકોટીન,કેફીન,ક્વિનાઈન,સ્ટ્રિકનાઈન અને અફીણ જેવા ઝેરી પદાર્થોનું ઉત્પાદન સામેલ છે,જે વનસ્પતિને તૃણાહારીઓ માટે અસ્વાદિષ્ટ અથવા ઝેરી બનાવે છે.
$3$. અહીં કંટ (સ્પાઈન્સ) એ બાહ્યાકાર (યાંત્રિક) સંરક્ષણ છે,તેથી વિકલ્પ $C$ સાચો જવાબ છે.

(C) પરોપજીવી એ એવું સજીવ છે જે બીજા સજીવ (યજમાન) પર અથવા તેની અંદર રહે છે અને યજમાનના ભોગે પોષણ મેળવે છે. પરોપજીવન એ વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક જાતિ (પરોપજીવી) ને લાભ થાય છે જ્યારે બીજી જાતિ (યજમાન) ને નુકસાન થાય છે. પરોપજીવીઓ સામાન્ય રીતે ખોરાક (પોષકતત્વો) અને આશ્રય (રહેઠાણ અને વૃદ્ધિ માટેની જગ્યા) બંને માટે તેમના યજમાન પર આધાર રાખે છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય આંતરક્રિયાઓમાં,સંજ્ઞાઓ $(+)$ ફાયદાકારક અસર દર્શાવે છે,$(-)$ નુકસાનકારક અસર દર્શાવે છે,અને $(O)$ તટસ્થ અસર દર્શાવે છે.
- પ્રતિજીવન (Amensalism) એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિને નુકસાન $(-)$ થાય છે અને બીજી જાતિને કોઈ અસર થતી નથી $(O)$.
- પરભક્ષણ (Predation) એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિને ફાયદો $(+)$ થાય છે અને બીજી જાતિને નુકસાન $(-)$ થાય છે.
- પરસ્પરતા (Mutualism) એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં બંને જાતિઓને ફાયદો $(+, +)$ થાય છે.
- સ્પર્ધા (Competition) એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં બંને જાતિઓને નુકસાન $(- , -)$ થાય છે.
તેથી,જાતિ $A$ $(-)$ અને જાતિ $B$ $(O)$ વચ્ચેની આંતરક્રિયા પ્રતિજીવન (Amensalism) છે.

(C) સહભોજીતા એ બે જાતિઓ વચ્ચેની વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક જાતિને લાભ થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો નુકસાન થાય છે કે ન તો લાભ થાય છે.
આ આંતરક્રિયામાં,સહભોજી (જે સજીવને લાભ થાય છે) યજમાન (જે સજીવને કોઈ અસર થતી નથી) પાસેથી ખોરાક,આશ્રય અથવા આધાર મેળવે છે.
તેથી,સાચું વર્ણન એ છે કે એક સજીવને લાભ થાય છે અને બીજા સજીવને કોઈ અસર થતી નથી.

(B) આ આંતરક્રિયામાં,ઓર્કિડ (અધિપાદપ) સૂર્યપ્રકાશ અને ભેજ મેળવવા માટે કેરીના વૃક્ષ પર ઉગે છે.
ઓર્કિડને કેરીના વૃક્ષ દ્વારા મળતા આધારથી ફાયદો થાય છે,જ્યારે કેરીના વૃક્ષને ઓર્કિડની હાજરીથી કોઈ નુકસાન કે ફાયદો થતો નથી.
વસ્તી આંતરક્રિયાનો આ પ્રકાર,જેમાં એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને બીજી જાતિને કોઈ અસર થતી નથી,તેને $Commensalism$ (સહભોજિતા) કહેવામાં આવે છે.

(D) પરજીવિતા એ બે જાતિઓ વચ્ચેની વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક જાતિ (પરજીવી) બીજી જાતિ (યજમાન) પાસેથી લાભ મેળવે છે.
આ આંતરક્રિયામાં,પરજીવી યજમાન પાસેથી પોષણ અને આશ્રય મેળવીને લાભ મેળવે છે,જ્યારે યજમાનને નુકસાન થાય છે કારણ કે તે પરજીવીને પોતાની ઉર્જા અને પોષક તત્વો ગુમાવે છે.
આ આંતરક્રિયાને $(+,-)$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે,જ્યાં '$+$' લાભ સૂચવે છે અને '$-$' નુકસાન સૂચવે છે.

(C) સ્પર્ધાત્મક અપવર્જનનો સિદ્ધાંત (Competitive Exclusion Principle),જે $G.F. Gause$ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો,તે જણાવે છે કે સમાન મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરતી બે જાતિઓ સ્થિર વસ્તી મૂલ્યો પર એકસાથે રહી શકતી નથી.
જો અન્ય પર્યાવરણીય પરિબળો સ્થિર હોય,તો જે જાતિ સંસાધનોનો વધુ કાર્યક્ષમ રીતે ઉપયોગ કરે છે તે અંતે બીજી જાતિના લુપ્ત થવાનું કારણ બને છે.
આને $Gause$ નો નિયમ પણ કહેવામાં આવે છે.

(C) અનુકૃતિ (Mimicry) એ એક સજીવ (નકલ કરનાર) અને અન્ય સજીવ અથવા વસ્તુ (મોડેલ) વચ્ચે જોવા મળતી વિકસિત સમાનતા છે.
તે પ્રકૃતિમાં મુખ્યત્વે બે હેતુઓ પૂરા પાડે છે:
$1$. રક્ષણ (Defense): ઘણી હાનિકારક જાતિઓ શિકારીઓથી બચવા માટે જોખમી અથવા અસ્વાદિષ્ટ જાતિઓની નકલ કરે છે (દા.ત.,બેટસિયન અનુકૃતિ).
$2$. હુમલો (Offense): કેટલાક શિકારીઓ તેમના શિકારને અજાણતા પકડવા માટે હાનિકારક જાતિઓ અથવા પર્યાવરણીય વસ્તુઓની નકલ કરે છે (દા.ત.,આક્રમક અનુકૃતિ).
તેથી,અનુકૃતિ હુમલો અને રક્ષણ બંને માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

(C) તૃણભૂમિમાં તૃણાહારીઓ દ્વારા મધ્યમ પ્રમાણમાં ચરવાની પ્રક્રિયા ઘાસની વૃદ્ધિ માટે ઉત્તેજક તરીકે કાર્ય કરે છે. જ્યારે તૃણાહારીઓ ઘાસ ચરે છે,ત્યારે તેઓ ઘાસના અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશીઓ (વૃદ્ધિ પામતા ટોચના ભાગો) ને દૂર કરે છે. અગ્રસ્થ પ્રભુત્વ દૂર થવાથી પાર્શ્વિય કલિકાઓનો વિકાસ થાય છે,જેના પરિણામે ઘાસમાં ફૂટ (tillering) વધે છે અને જૈવભારનું ઉત્પાદન વધે છે. તેથી,મધ્યમ પ્રમાણમાં ચરવું એ ઘાસના નિવસનતંત્રની વૃદ્ધિને ઉત્તેજિત કરે છે.

(C) પરજીવી એ એવો સજીવ છે જે બીજા સજીવ (યજમાન) પર અથવા તેની અંદર રહે છે અને યજમાનના ભોગે પોષણ મેળવે છે.
$A$. માદા એનોફીલસ એ વાહક છે, પરજીવી નથી, કારણ કે તે માત્ર ઇંડાના ઉત્પાદન માટે રુધિરનો ખોરાક લે છે.
$B$. માનવ ભ્રૂણ પરજીવી નથી કારણ કે તે યજમાન (માતા) ની સંતતિ છે અને પ્રજનન પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે.
$C$. માથાની જૂ $(Pediculus humanus capitis)$ એ બાહ્ય પરજીવી છે જે માનવ ખોપરી પર રહે છે, રુધિર પર નભે છે અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે સંપૂર્ણપણે યજમાન પર આધાર રાખે છે, જે પરજીવીની વ્યાખ્યામાં બંધ બેસે છે.
$D$. કોયલ દ્વારા કાગડાના માળામાં ઇંડા મૂકવા એ બ્રૂડ પેરાસિટિઝમ (brood parasitism) નું ઉદાહરણ છે, પરંતુ કોયલ પોતે જૈવિક દ્રષ્ટિએ યજમાનના શરીર પર રહેતી પરજીવી નથી.

(C) આપેલ સિદ્ધાંતને ગૌસનો સ્પર્ધાત્મક અપવર્જનનો સિદ્ધાંત (Gause's Competitive Exclusion Principle) કહેવામાં આવે છે. તે જણાવે છે કે જો અન્ય પર્યાવરણીય પરિબળો અચળ રહે,તો સમાન મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરતી બે જાતિઓ લાંબા સમય સુધી સાથે રહી શકતી નથી. અંતે,જે જાતિ સંસાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં વધુ કાર્યક્ષમ છે તે બીજી જાતિને હરાવી દેશે,જેના પરિણામે નબળી જાતિ તે નિક (niche) માંથી નાશ પામશે અથવા સ્થળાંતરિત થશે.

(B) સાચી વ્યાખ્યા $B$ છે. ભક્ષક એ એવું સજીવ છે જે ખોરાક મેળવવા માટે બીજા સજીવ (શિકાર) ને પકડે છે,મારી નાખે છે અને ખાઈ જાય છે.
વિકલ્પ $A$ સહભોજિતાનું વર્ણન કરે છે,પરંતુ આપેલી વ્યાખ્યામાં 'કોઈ અસર નહીં' તે બાબતે થોડી અસ્પષ્ટતા છે.
વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે પરજીવીઓ હંમેશા શરીરની અંદર જ રહેતા નથી (કેટલાક બાહ્ય પરજીવી હોય છે) અને તેઓ સામાન્ય રીતે યજમાનને તરત જ મારી નાખતા નથી.
વિકલ્પ $D$ એક વ્યાપક વ્યાખ્યા છે; જોકે યજમાન ખોરાક પૂરો પાડે છે,પરંતુ આ શબ્દનો ઉપયોગ ખાસ કરીને પરજીવનના સંદર્ભમાં થાય છે જ્યાં યજમાનને નુકસાન થાય છે.

(C) જ્યારે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં એક જ જાતિના સજીવોની સંખ્યા વધે છે,ત્યારે મર્યાદિત સંસાધનોને કારણે $Intraspecific$ $competition$ (અંતઃજાતિ સ્પર્ધા) થાય છે. જો તે જ વિસ્તારમાં વિવિધ જાતિઓની વસ્તી ગીચતા વધે,તો તે $Interspecific$ $competition$ (આંતરજાતિ સ્પર્ધા) તરફ દોરી જાય છે. તેથી,સજીવોની સંખ્યામાં વધારો સામેલ જાતિઓના આધારે બંને પ્રકારની સ્પર્ધામાં પરિણમી શકે છે.

(A) વિધાન $(1)$ સાચું છે: સિંહ (માંસાહારી) અને ચકલી (બીજભક્ષી) બંને નિવસનતંત્રમાં ઉપભોગી તરીકે કાર્ય કરે છે,જેઓ અલગ પોષક સ્તરે હોવા છતાં ઉપભોગી તરીકે સમાન કાર્ય કરે છે.
વિધાન $(2)$ સાચું છે: અમેરિકન પેસિફિક કિનારાના ખડકાળ આંતરભરતી વિસ્તારોમાં,તારામાછલી $Pisaster$ એક મહત્વપૂર્ણ ભક્ષક છે. એક પ્રયોગમાં,જ્યારે આ વિસ્તારમાંથી તમામ તારામાછલીઓને દૂર કરવામાં આવી,ત્યારે આંતરજાતીય સ્પર્ધાને કારણે એક વર્ષમાં $10$ થી વધુ જાતિઓ લુપ્ત થઈ ગઈ. આમ,તે જાતિ વિવિધતા જાળવી રાખે છે.
વિધાન $(3)$ ખોટું છે: ભક્ષકો સામાન્ય રીતે ભક્ષ્ય જાતિની લુપ્તતા પ્રેરે નહીં,પરંતુ તેઓ ભક્ષ્યની વસ્તીને નિયંત્રણમાં રાખે છે,જેથી ભક્ષ્ય જાતિઓ વધુ પ્રભાવી ન બને અને અન્ય જાતિઓની લુપ્તતાનું કારણ ન બને.
વિધાન $(4)$ ખોટું છે: વનસ્પતિ દ્વારા નિકોટીન,કેફીન,ક્વિનાઈન અને સ્ટ્રિકનાઈન જેવા રસાયણોનું ઉત્પાદન એ ચયાપચયની ખામી નથી,પરંતુ તે વનસ્પતિ દ્વારા શાકાહારીઓ અને જીવાતો સામે રક્ષણ મેળવવા માટે વિકસાવેલી સંરક્ષણ પ્રણાલી છે.
તેથી,વિધાન $(1)$ અને $(2)$ સાચા છે.

(C) જ્યારે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં એક જ જાતિના સજીવોની (જેમ કે હાથી) વસ્તી ગીચતા ખૂબ વધી જાય છે, ત્યારે ખોરાક, પાણી અને રહેઠાણ જેવા સંસાધનો મર્યાદિત બની જાય છે.
એક જ જાતિના તમામ સભ્યોની જરૂરિયાતો સમાન હોવાથી, તેઓ આ મર્યાદિત સંસાધનો માટે એકબીજા સાથે સ્પર્ધા કરે છે.
એક જ જાતિના સભ્યો વચ્ચે થતી આ પ્રકારની સ્પર્ધાને $Intraspecific \text{ competition}$ (અંતઃજાતીય સ્પર્ધા) કહેવામાં આવે છે.
તેથી, વસ્તીની વધુ ગીચતા $Intraspecific \text{ competition}$ (અંતઃજાતીય સ્પર્ધા) માં પરિણમે છે。

(A, B) $1$. સહભોજિતા એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને બીજી જાતિને નુકસાન કે ફાયદો થતો નથી. શાર્ક અને સકર ફિશ (રેમોરા) વચ્ચેનો સંબંધ સહભોજિતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
$2$. પરસ્પરતા એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં બંને જાતિઓને ફાયદો થાય છે. લાઈકેન્સમાં,લીલ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક પૂરો પાડે છે અને ફૂગ રક્ષણ અને ખનીજો પૂરા પાડે છે,જે પરસ્પરતાનો સંબંધ છે.
$3$. વૃક્ષો પર ઊગતા ઓર્કિડ એ અધિપાદપ (epiphytes) છે; તેઓ આધાર માટે વૃક્ષોનો ઉપયોગ કરે છે પરંતુ તેમાંથી પોષક તત્વો મેળવતા નથી,તેથી તે સહભોજિતા છે,પરોપજીવીતા નથી.
$4$. કસકટા (ડોડરા) એ પરોપજીવી વનસ્પતિ છે જે યજમાન વનસ્પતિમાંથી પોષક તત્વો મેળવે છે,જે પરોપજીવીતા દર્શાવે છે,વાતોપજીવીતા નહીં.
આમ,$A$ અને $B$ બંને સાચા છે.

(A) નિકનું અતિવ્યાપન ત્યારે થાય છે જ્યારે બે જાતિઓ એક જ નિવાસસ્થાનમાં સમાન મર્યાદિત સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરે છે. સ્ત્રોતો માટેની આ સ્પર્ધા ઘણીવાર સ્પર્ધાત્મક નિવારણ અથવા લક્ષણ સ્થાનાંતરણ તરફ દોરી જાય છે. તેથી,તે બે જાતિઓ વચ્ચે એક અથવા વધુ સ્ત્રોતોની વહેંચણી સૂચવે છે.

(B) સૌથી સફળ પરોપજીવી તે છે જે એવી રીતે ઉત્ક્રાંતિ પામે છે કે તે તેના યજમાનને મારતું નથી. જો પરોપજીવી યજમાનને મારી નાખે,તો ખોરાક અને રહેઠાણના સ્ત્રોત ગુમાવવાને કારણે પરોપજીવી પોતે પણ મૃત્યુ પામશે. તેથી,સૌથી સફળ પરોપજીવીઓ તે છે જે યજમાનને તાત્કાલિક મૃત્યુ પમાડ્યા વિના તેમની સાથે સહઅસ્તિત્વ ધરાવે છે,જે ઘણીવાર યજમાન-વિશિષ્ટ બનીને અને તેમની ઉગ્રતા (virulence) ઘટાડીને પ્રાપ્ત થાય છે.

(A) ગૌસના સ્પર્ધાત્મક નિવારણના સિદ્ધાંત (Gause's Competitive Exclusion Principle) મુજબ,મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરતી બે જાતિઓ સ્થિર વસ્તી મૂલ્યો પર સહઅસ્તિત્વ ધરાવી શકતી નથી.
સ્પર્ધા ત્યારે સૌથી વધુ તીવ્ર હોય છે જ્યારે નજીકની સંબંધિત જાતિઓ એક જ વિસ્તારમાં ઉગતી હોય અને એક જ નિક (niche) વહેંચતી હોય,કારણ કે તેમની ખોરાક,પ્રકાશ અને જગ્યા માટેની જરૂરિયાતો સમાન હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ એ છે કે એક જ વિસ્તારમાં ઉગતી અને એક જ નિક ધરાવતી નજીકની સંબંધિત જાતિઓ.

(D) ફેરોમોન્સ એ સજીવ દ્વારા પર્યાવરણમાં મુક્ત કરવામાં આવતા રાસાયણિક પદાર્થો છે,જે તે જ જાતિના અન્ય સભ્યોના વર્તન અથવા શરીરધર્મવિદ્યાને અસર કરે છે.
આ રાસાયણિક સંકેતો ઘ્રાણેન્દ્રિય દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે અને તે સંદેશાવ્યવહારમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે,જેમ કે સાથીને આકર્ષવા,પ્રદેશ નક્કી કરવા અથવા ભયનો સંકેત આપવા માટે.
તેથી,ફેરોમોન્સની ગંધ મુખ્યત્વે તે જ જાતિના સભ્યોના વર્તનને અસર કરે છે.

(C) પરોપજીવી એ એવો સજીવ છે જે અન્ય સજીવ (યજમાન) પર અથવા તેની અંદર રહે છે અને પોષણ મેળવતી વખતે તેને નુકસાન પહોંચાડે છે.
$A$. માદા એનોફિલિસ મચ્છર એ વાહક છે, પરોપજીવી નથી, કારણ કે તે માત્ર ઈંડાના ઉત્પાદન માટે રુધિરનો ખોરાક લે છે.
$B$. માનવભ્રૂણ પરોપજીવી નથી કારણ કે તે સમાન જાતિનો સભ્ય છે અને તે વિકાસની એક કુદરતી અવસ્થા છે, તે કોઈ બાહ્ય સજીવ નથી જે નુકસાન પહોંચાડે.
$C$. માથાની જૂ $(Pediculus \text{ } humanus \text{ } capitis)$ એ સાચું બાહ્ય પરોપજીવી છે કારણ કે તે યજમાનના શરીર પર રહે છે, યજમાનના રુધિર પર નભે છે અને બળતરા કે નુકસાન પહોંચાડે છે.
$D$. કોયલ એ બચ્ચાં ઉછેરવા માટેની પરોપજીવિતાનું ઉદાહરણ છે, પરંતુ પ્રશ્ન યજમાન-પરોપજીવી આંતરક્રિયાના સંદર્ભમાં પૂછવામાં આવ્યો છે જ્યાં પરોપજીવી યજમાન પર કે અંદર રહે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી, માથાની જૂ એ કાયમી બાહ્ય પરોપજીવીનું સૌથી સચોટ ઉદાહરણ છે.