Population Interactions Questions in Gujarati

(C) પરોપજીવન એ એક જૈવિક આંતરક્રિયા છે જેમાં એક સજીવ (પરોપજીવી) બીજા સજીવ (યજમાન) પર અથવા તેની અંદર રહે છે અને યજમાનના ભોગે પોષણ મેળવે છે.
$A$. માદા એનોફિલીસ મચ્છર એ વાહક છે,પરોપજીવી નથી,કારણ કે તે યજમાન પર કાયમી ધોરણે રહેતું નથી.
$B$. માનવ ભ્રૂણ પરોપજીવી નથી; તે વિકસતું સંતાન છે જે જરાયુ દ્વારા પોષણ મેળવે છે.
$C$. માથાની જૂ ($Pediculus$ $humanus$ $capitis$) એ બાહ્ય પરોપજીવી છે જે માનવ ખોપરી પર રહે છે અને લોહી પર નભે છે,જે યજમાનને નુકસાન પહોંચાડે છે.
$D$. કોયલ દ્વારા કાગડાના માળામાં ઈંડાં મૂકવા એ બ્રૂડ પેરાસિટિઝમ (અંડ પરોપજીવન) નું ઉદાહરણ છે,પરંતુ અહીં માથાની જૂ એ બાહ્ય પરોપજીવીનું સૌથી સચોટ ઉદાહરણ છે.

(D) સમુદ્રકૂલ (sea anemone) અને હર્મેટ કરચલા વચ્ચેનો સંબંધ એ $Mutualism$ (સહજીવન) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે।
આ સંબંધમાં, સમુદ્રકૂલને હર્મેટ કરચલા દ્વારા ખોરાકના કણો અને હલનચલનનો લાભ મળે છે, જ્યારે હર્મેટ કરચલાને સમુદ્રકૂલના ડંખ મારતા ટેન્ટેકલ્સ (સ્પર્શકો) દ્વારા શિકારીઓથી રક્ષણ મળે છે।
બંને સજીવોને આ આંતરક્રિયાથી ફાયદો થતો હોવાથી, તેને $Mutualism$ (સહજીવન) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે।

(B) જૈવિક આંતરસંબંધોમાં,સજીવો વચ્ચે વિવિધ પ્રકારના સંબંધો જોવા મળે છે.
$1$. પરસ્પરતા $(+, +)$: બંને જાતિઓને ફાયદો થાય છે.
$2$. સ્પર્ધા $(-, -)$: બંને જાતિઓને પ્રતિકૂળ અસર થાય છે કારણ કે તેઓ સમાન મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે.
$3$. ભક્ષણ $(+, -)$: ભક્ષકને ફાયદો થાય છે,જ્યારે ભક્ષ્યને નુકસાન થાય છે.
$4$. પરોપજીવન $(+, -)$: પરોપજીવીને ફાયદો થાય છે,જ્યારે યજમાનને નુકસાન થાય છે.
તેથી,સ્પર્ધામાં બંને સજીવોને પ્રતિકૂળ અસર થાય છે.

(B) વસ્તીની આંતરક્રિયાઓમાં,'$+$' અને '$-$' આંતરક્રિયા સૂચવે છે કે એક જાતિને લાભ થાય છે જ્યારે બીજી જાતિને નુકસાન થાય છે.
આ ચોક્કસ આંતરક્રિયાને પરોપજીવન (Parasitism) અથવા શિકાર (Predation) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,પરોપજીવન $(+,-)$ આ વર્ણન સાથે બંધબેસે છે.
સહભોજિત્વ $(+,0)$ છે,પરસ્પરતા $(+,+)$ છે,અને પ્રતિજીવન $(-,0)$ છે.

(D) સ્પર્ધાત્મક નિષેધનો સિદ્ધાંત,જેને 'ગૌઝનો નિયમ' (Gause's Law) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે રશિયન જીવવિજ્ઞાની જી. એફ. ગૌઝ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
આ સિદ્ધાંત મુજબ,બે જાતિઓ જે સમાન મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે,તેઓ સ્થિર વસ્તી મૂલ્યો પર એકસાથે રહી શકતી નથી.
જ્યારે બે જાતિઓ બરાબર સમાન સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે,ત્યારે એક જાતિ અંતે બીજી જાતિ કરતા વધુ સફળ સાબિત થાય છે,જેના પરિણામે ઓછી સ્પર્ધાત્મક જાતિનો નાશ થાય છે અથવા તે સ્થળાંતર કરે છે.

(B) ગૉસનો સ્પર્ધાત્મક બાકાતનો સિદ્ધાંત જણાવે છે કે જો અન્ય પર્યાવરણીય પરિબળો અચળ હોય,તો સમાન મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરતી બે જાતિઓ અનંતકાળ સુધી સહઅસ્તિત્વ ધરાવી શકતી નથી.
જો બે જાતિઓ સમાન નિક (niche) ધરાવતી હોય અને સમાન સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરતી હોય,તો વધુ કાર્યક્ષમ જાતિ અંતે બીજી જાતિને તે નિવાસસ્થાનમાંથી દૂર કરશે.
તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે સમાન મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરતી બે જાતિઓ અચળ વસ્તી મૂલ્યો પર સહઅસ્તિત્વ ધરાવી શકતી નથી.

(D) માઈકોરાઈઝા એ ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ વચ્ચેનું સહજીવન છે.
આ જોડાણમાં,ફૂગ વનસ્પતિને જમીનમાંથી ફોસ્ફરસ જેવા આવશ્યક પોષક તત્વોના શોષણમાં મદદ કરે છે,જ્યારે વનસ્પતિ ફૂગને કાર્બોદિત (ખોરાક) પૂરો પાડે છે.
આ આંતરક્રિયામાં બંને સજીવોને લાભ થતો હોવાથી,તેને $Mutualism$ (પરસ્પરતા) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(C) અંતઃભોજિતા (Amensalism) એ વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક જાતિને નુકસાન થાય છે જ્યારે બીજી જાતિ અપ્રભાવિત રહે છે.
એન્ટિબાયોટિક્સ એ કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો (જેમ કે ફૂગ અથવા બેક્ટેરિયા) દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે અન્ય સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે અથવા તેનો નાશ કરે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,$Penicillium$ નામની ફૂગ પેનિસિલિન ઉત્પન્ન કરે છે,જે બેક્ટેરિયાની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.
આ આંતરક્રિયામાં,બેક્ટેરિયાને નુકસાન થાય છે,જ્યારે $Penicillium$ ફૂગ બેક્ટેરિયાની હાજરીથી ખાસ પ્રભાવિત થતી નથી,જે તેને અંતઃભોજિતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ બનાવે છે.

(A) ઉધઈના આંતરડામાં કશાધારી પ્રજીવોની હાજરી એ સહજીવન (મ્યુચ્યુઅલિઝમ) નું ઉદાહરણ છે.
આ પ્રકારના સંબંધમાં બંને ભાગીદારોને એકબીજાથી પરસ્પર લાભ થાય છે.
ઉધઈ તેના ખોરાકમાં રહેલા સેલ્યુલોઝના પાચન માટે પ્રજીવો પર આધાર રાખે છે,જ્યારે પ્રજીવોને ઉધઈના યજમાન શરીરમાં આશ્રય અને પોષક તત્વો મળે છે.

(A) પ્રાણીઓ ઘણીવાર પ્રતિકૂળ વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે વિવિધ વ્યૂહરચનાઓ અપનાવે છે,જેમ કે છદ્માવરણ (camouflage),નકલ (mimicry),અથવા ચેતવણી આપતા રંગો.
છદ્માવરણ એ એક એવી વ્યૂહરચના છે જેમાં સજીવ તેના આસપાસના વાતાવરણ સાથે ભળી જાય છે જેથી તે શિકારીઓ અથવા શિકારની નજરમાં ન આવે.
પ્રેઈંગ મેન્ટિસ લીલા રંગનું હોય છે,જે તેને વનસ્પતિના પર્ણો સાથે ભળી જવામાં (છદ્માવરણ) મદદ કરે છે,જેનાથી તે શિકારીઓથી બચે છે અને શિકાર કરવામાં મદદ મળે છે.
આમ,પ્રેઈંગ મેન્ટિસનો લીલો રંગ એ પ્રતિકૂળ વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે વપરાતી વ્યૂહરચનાનું એક ચોક્કસ ઉદાહરણ હોવાથી,કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(B) આ આલેખ સ્પર્ધાત્મક નિષેધ (competitive exclusion) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ દર્શાવે છે. જેમ જેમ સમય જતાં વસ્તી $B$ વધે છે,તેમ વસ્તી $A$ ઘટે છે. આ સૂચવે છે કે બંને વસ્તી સમાન મર્યાદિત સંસાધન (દા.ત.,ઘાસ) માટે સ્પર્ધા કરી રહી છે. વસ્તી $B$ આ સંસાધનનો ઉપયોગ કરવામાં વધુ અનુકૂલિત અથવા કાર્યક્ષમ હોવાથી,તે વસ્તી $A$ કરતા વધુ સફળ રહે છે,જેના પરિણામે વસ્તી $A$ ના સભ્યોની સંખ્યામાં ઘટાડો થાય છે.

(C) વીંછી એક $predator$ (શિકારી) છે કારણ કે તે તેના શિકારનો પીછો કરે છે,તેને મારે છે અને ખાય છે.
તે કરોળિયા (બીજા પ્રાણી) ને ખાય છે,તેથી તેને $carnivore$ (માંસાહારી) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તે કાર્બનિક ખોરાકનું સેવન કરે છે અને જાતે બનાવતું નથી,તેથી તે $consumer$ (ઉપભોક્તા) છે.
તેનાથી વિપરીત,$producer$ (ઉત્પાદક) એ $autotroph$ (સ્વયંપોષી) છે જે અકાર્બનિક પદાર્થોમાંથી પોતાનો ખોરાક બનાવે છે,$decomposer$ (વિઘટક) મૃત કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરે છે,અને $herbivore$ (શાકાહારી) માત્ર વનસ્પતિઓ પર આધાર રાખે છે.

(C) વર્ણવેલ ઘટનાને $Resource \text{ } partitioning$ (સંસાધન વિભાજન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે।
જ્યારે બે જાતિઓ એક જ સંસાધન માટે સ્પર્ધા કરે છે, ત્યારે તેઓ સીધી સ્પર્ધા ટાળવા અને સાથે રહેવા માટે વિવિધ પદ્ધતિઓ વિકસાવે છે।
શિકારના વિવિધ કદના પ્રાણીઓનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરીને, સિંહ અને દીપડા ખોરાક માટેની સ્પર્ધા ઘટાડે છે, જે તેમને એક જ નિવાસસ્થાનમાં રહેવાની મંજૂરી આપે છે।
સ્પર્ધાને ઘટાડવા માટે સંસાધનોને વહેંચવાની આ વ્યૂહરચના $Resource \text{ } partitioning$ નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે।

(D) સહભોજિતતા એ એક પ્રકારની આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો નુકસાન થાય છે કે ન તો ફાયદો.
$A$. ઓર્કિડ અને વૃક્ષ: આ સહભોજિતતાનું ઉદાહરણ છે જ્યાં ઓર્કિડ (અધિપાદપ) ને આધાર મળે છે,જ્યારે વૃક્ષને કોઈ અસર થતી નથી.
$B$. બગલો અને ચરતા ઢોર: આ સહભોજિતતાનું ઉદાહરણ છે જ્યાં બગલાને ઢોર દ્વારા ઉડાડવામાં આવતા જીવજંતુઓ ખોરાક તરીકે મળે છે,જ્યારે ઢોરને કોઈ અસર થતી નથી.
$C$. સી એનિમોન અને ક્લાઉન માછલી: આ સહભોજિતતાનું ઉદાહરણ છે જ્યાં ક્લાઉન માછલી સી એનિમોનના ડંખ મારતા સ્પર્શકોની વચ્ચે રહીને શિકારીઓથી રક્ષણ મેળવે છે,જ્યારે એનિમોનને કોઈ અસર થતી નથી.
$D$. માદા ભમરી અને અંજીરની પ્રજાતિ: આ સહજીવન (mutualism) નું ઉદાહરણ છે,સહભોજિતતાનું નહીં. ભમરી અંજીરનું પરાગનયન કરે છે,અને અંજીર ભમરીને ઈંડા મૂકવા માટે જગ્યા અને વિકસતી ઈયળો માટે ખોરાક પૂરો પાડે છે.

(N/A) વનસ્પતિઓએ તૃણાહારીઓ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે વિવિધ બાહ્યાકાર અને રાસાયણિક અનુકૂલનો વિકસાવ્યા છે.
બાહ્યાકાર સંરક્ષણ તંત્ર:
$1$. $Opuntia$ (થોર) ના પર્ણો તીક્ષ્ણ કંટકોમાં રૂપાંતરિત થાય છે જે તૃણાહારીઓને દૂર રાખે છે.
$2$. $Acacia$ (બાવળ) જેવી વનસ્પતિઓમાં તીક્ષ્ણ કાંટા હોય છે જે તૃણાહારીઓને ખાતા અટકાવે છે.
$3$. કેટલીક વનસ્પતિઓમાં પર્ણની કિનારીઓ કાંટાળી અથવા ધારદાર હોય છે જે તૃણાહારીઓને ખાતા અટકાવે છે.
રાસાયણિક સંરક્ષણ તંત્ર:
$1$. $Calotropis$ (આંકડો) ની તમામ ભાગોમાં ઝેરી કાર્ડિયાક ગ્લાયકોસાઇડ્સ હોય છે,જે તૃણાહારીઓ દ્વારા ખાવામાં આવે તો ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.
$2$. વનસ્પતિઓ પોતાની સુરક્ષા માટે નિકોટિન,કેફીન,ક્વિનાઇન અને અફીણ જેવા રાસાયણિક પદાર્થો ઉત્પન્ન કરે છે.

(B) આંબાના ઝાડની ડાળી પર ઉગતો ઓર્કિડ એ અધિપાદપ (epiphyte) છે.
અધિપાદપ એવા છોડ છે જે અન્ય છોડ પર ઉગે છે પરંતુ તેમની પાસેથી પોષણ મેળવતા નથી.
તેથી,આંબાના ઝાડ અને ઓર્કિડ વચ્ચેનો સંબંધ એ સહભોજિતાનું ઉદાહરણ છે,જેમાં એક જાતિને ફાયદો થાય છે જ્યારે બીજી જાતિ અપ્રભાવિત રહે છે.
આ આંતરક્રિયામાં,ઓર્કિડને આધાર મળવાથી ફાયદો થાય છે,જ્યારે આંબાનું ઝાડ અપ્રભાવિત રહે છે.

(N/A) સહભોજિત્વ: સહભોજિત્વ એ બે જાતિઓ વચ્ચેની એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિને ફાયદો થાય છે જ્યારે બીજી જાતિને કોઈ અસર થતી નથી. આંબાના ઝાડની ડાળીઓ પર ઉગતી ઓર્કિડ અને વ્હેલના શરીર પર ચોંટેલા બાર્નેકલ્સ આના ઉદાહરણો છે.
$(b)$ પરોપજીવન: આ બે જાતિઓ વચ્ચેની એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિ (સામાન્ય રીતે નાની) ને સકારાત્મક અસર થાય છે,જ્યારે બીજી જાતિ (સામાન્ય રીતે મોટી) ને નકારાત્મક અસર થાય છે. આનું ઉદાહરણ યકૃતકૃમિ (liver fluke) છે. યકૃતકૃમિ એક પરોપજીવી છે જે યજમાનના શરીરના યકૃતમાં રહે છે અને તેમાંથી પોષણ મેળવે છે. આમ,પરોપજીવીને પોષણ મળવાથી ફાયદો થાય છે,જ્યારે યજમાનને નુકસાન થાય છે કારણ કે પરોપજીવી યજમાનની ફિટનેસ ઘટાડે છે.
$(c)$ છદ્માવરણ: આ શિકાર બનતી જાતિઓ દ્વારા તેમના શિકારીઓથી બચવા માટે અપનાવવામાં આવેલી એક વ્યૂહરચના છે. સજીવોના રંગો એવા હોય છે કે તેઓ સરળતાથી તેમના વાતાવરણમાં ભળી જાય છે અને શિકારીઓથી બચી શકે છે. દેડકા અને જીવજંતુઓની ઘણી પ્રજાતિઓ તેમના વાતાવરણમાં છદ્માવરણ કરીને શિકારીઓથી બચે છે.
$(d)$ સહજીવન: આ બે જાતિઓ વચ્ચેની એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં સામેલ બંને જાતિઓને ફાયદો થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે,લાઈકેન ફૂગ અને નીલ-હરિત લીલ વચ્ચેનો પરસ્પર સહજીવન સંબંધ દર્શાવે છે,જ્યાં બંને એકબીજાથી સમાન રીતે લાભ મેળવે છે.
$(e)$ આંતરજાતીય સ્પર્ધા: આ વિવિધ જાતિના સજીવો વચ્ચેની એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં બંને જાતિઓને નકારાત્મક અસર થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે,દક્ષિણ અમેરિકાના તળાવોમાં ફ્લેમિંગો અને સ્થાનિક માછલીઓ વચ્ચે સામાન્ય ખોરાક એટલે કે ઝૂપ્લેન્કટન માટે થતી સ્પર્ધા.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. પરજીવીપણું એ બે જાતિઓ વચ્ચેની આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિ (પરજીવી) લાભ મેળવે છે જ્યારે બીજી જાતિ (યજમાન) ને નુકસાન થાય છે.
આ આંતરક્રિયામાં,પરજીવી યજમાન પાસેથી પોષણ અને આશ્રય મેળવે છે,જે યજમાનની યોગ્યતા (fitness) ઘટાડે છે અને તેને નુકસાન પહોંચાડે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,માનવ શરીર પર જોવા મળતી ઈતરડી અને જૂ એ પરજીવીઓ છે જે માનવ રક્તમાંથી પોષણ મેળવીને લાભ મેળવે છે,જ્યારે માનવ યજમાનને આ આંતરક્રિયાથી નુકસાન થાય છે.

(N/A) કુદરતમાં એવું કોઈ નિવાસસ્થાન નથી કે જે સંપૂર્ણપણે અલગ હોય; તેથી આવી પરિસ્થિતિ અકલ્પનીય છે. કોઈપણ જાતિ માટે, ન્યૂનતમ આવશ્યકતા એ છે કે ઓછામાં ઓછી એક બીજી જાતિ હોય જેનો તે ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરી શકે. વનસ્પતિઓ પણ, જે પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે, તેઓ એકલી જીવી શકતી નથી; તેમને જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્યોને તોડવા અને અકાર્બનિક પોષકોને શોષણ માટે પાછા આપવા માટે ભૂમિના સૂક્ષ્મજીવોની જરૂર પડે છે. વધુમાં, પ્રાણીઓ વગર વનસ્પતિ પરાગનયનની વ્યવસ્થા કેવી રીતે કરશે?
તે સ્પષ્ટ છે કે કુદરતમાં પ્રાણીઓ, વનસ્પતિઓ અને સૂક્ષ્મજીવો અલગ રહી શકતા નથી, પરંતુ જૈવસમુદાય બનાવવા માટે વિવિધ રીતે આંતરક્રિયાઓ કરે છે. ન્યૂનતમ સમુદાયોમાં પણ, ઘણાં પરસ્પર જોડાણો હોય છે, જોકે બધાં જોડાણો સહેલાઈથી જોઈ શકાતાં નથી.
આંતરજાતીય આંતરક્રિયાઓ બે જુદી-જુદી જાતિઓની વસ્તીની આંતરક્રિયાથી ઉદ્ભવે છે. તે ક્રિયાઓ એક જાતિ કે બંને જાતિઓ માટે લાભકારી, હાનિકારક કે તટસ્થ હોઈ શકે છે. લાભદાયક આંતરક્રિયાઓ માટે '$+$' ચિહ્ન, હાનિકારક માટે '$-$' ચિહ્ન તથા તટસ્થ માટે '$0$' ચિહ્નનો ઉપયોગ થાય છે. ચાલો આંતરજાતીય આંતરક્રિયાઓનાં બધાં શક્ય પરિણામો પર નજર કરીએ (કોષ્ટક).

જાતિ $A$	જાતિ $B$	આંતરક્રિયાનું નામ
$+$	$+$	સહોપકારિતા (Mutualism)
$-$	$-$	સ્પર્ધા (Competition)
$+$	$-$	પરભક્ષણ (Predation)
$+$	$-$	પરોપજીવન (Parasitism)
$+$	$0$	સહભોજિતા (Commensalism)
$-$	$0$	પ્રતિજીવન (Amensalism)

આ આંતરક્રિયાઓમાં, સહોપકારિતામાં બંને જાતિઓને લાભ થાય છે અને સ્પર્ધામાં બંનેને નુકસાન થાય છે. પરોપજીવન અને પરભક્ષણ બંનેમાં ફક્ત એક જ જાતિને લાભ થાય છે (અનુક્રમે પરોપજીવી અને પરભક્ષીને), જ્યારે આ આંતરક્રિયા બીજી જાતિ (અનુક્રમે યજમાન અને શિકાર) માટે નુકસાનકારક હોય છે. એવી આંતરક્રિયા કે જ્યાં એક જાતિને લાભ થાય છે અને બીજીને ન તો લાભ થાય છે કે ન તો હાનિ, તેને સહભોજિતા કહે છે. જ્યારે બીજી બાજુ, પ્રતિજીવનમાં એક જાતિને હાનિ થાય છે જ્યારે બીજી જાતિ અપ્રભાવિત રહે છે.

(N/A) પરભક્ષણને પ્રકૃતિમાં વનસ્પતિઓ દ્વારા સ્થાપિત ઊર્જાને ઉચ્ચ પોષક સ્તરો સુધી પહોંચાડવાના માધ્યમ તરીકે જોઈ શકાય છે. જ્યારે આપણે પરભક્ષી અને શિકાર વિશે વિચારીએ છીએ,ત્યારે વાઘ અને હરણનું ઉદાહરણ સામાન્ય છે,પરંતુ બીજ ખાતી ચકલી પણ એક પરભક્ષી જ છે.
જોકે વનસ્પતિ ખાનારા પ્રાણીઓને તૃણાહારીઓ તરીકે અલગ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે,પરંતુ વ્યાપક પારિસ્થિતિકીય સંદર્ભમાં તેઓ પરભક્ષીઓથી અલગ નથી.
પરભક્ષીઓ પોષક સ્તરો વચ્ચે ઊર્જાના વહન ઉપરાંત શિકારની વસ્તીને નિયંત્રણમાં રાખવાનું મહત્વનું કાર્ય કરે છે. પરભક્ષીઓની ગેરહાજરીમાં શિકાર જાતિઓની વસ્તી ખૂબ વધી જાય છે,જે નિવસનતંત્રમાં અસ્થિરતા લાવે છે. જ્યારે કોઈ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં વિદેશી જાતિઓ દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેઓ આક્રમક બની જાય છે કારણ કે ત્યાં તેમના કુદરતી પરભક્ષીઓ હોતા નથી. $1920$ના દાયકામાં ઓસ્ટ્રેલિયામાં દાખલ કરાયેલ ફાફડાથોર (prickly pear cactus) લાખો હેક્ટર જમીનમાં ફેલાઈ ગયું હતું. છેવટે,તેના કુદરતી પરભક્ષી (એક પ્રકારનું ફૂદું) ને લાવ્યા પછી જ તેને નિયંત્રિત કરી શકાયું હતું. કૃષિમાં જૈવિક નિયંત્રણ પદ્ધતિઓ પરભક્ષીની આ ક્ષમતા પર આધારિત છે.
પરભક્ષીઓ સ્પર્ધા કરતી શિકાર જાતિઓ વચ્ચેની સ્પર્ધા ઘટાડીને સમુદાયમાં જાતિ વિવિધતા જાળવવામાં મદદ કરે છે. અમેરિકાના પ્રશાંત મહાસાગરના કિનારે તારામાછલી $(Pisaster)$ એક મહત્વપૂર્ણ પરભક્ષી છે. એક પ્રયોગમાં,જ્યારે આ વિસ્તારમાંથી બધી તારામાછલીઓ દૂર કરવામાં આવી,ત્યારે આંતરજાતીય સ્પર્ધાને કારણે એક વર્ષમાં જ $10$ થી વધુ અપૃષ્ઠવંશી જાતિઓ વિલુપ્ત થઈ ગઈ હતી.
જો પરભક્ષી ખૂબ કાર્યદક્ષ હોય અને શિકારનું અતિશોષણ કરે,તો શિકાર વિલુપ્ત થઈ શકે છે અને પરિણામે ખોરાકના અભાવે પરભક્ષી પણ વિલુપ્ત થઈ શકે છે. આથી જ કુદરતમાં પરભક્ષીઓ 'સમજદાર' (prudent) હોય છે.
શિકાર જાતિઓએ પરભક્ષણથી બચવા માટે વિવિધ રક્ષણાત્મક અનુકૂલનો કેળવ્યા છે. કીટકો અને દેડકાઓની કેટલીક જાતિઓ રંગઅનુકૃત (camouflaged) હોય છે જેથી તેઓ પરભક્ષીથી બચી શકે. કેટલીક જાતિઓ ઝેરી હોય છે,જેથી પરભક્ષીઓ તેમને ખાવાનું ટાળે છે.

(N/A) જ્યારે $Darwin$ એ પ્રકૃતિમાં અસ્તિત્વ માટેના સંઘર્ષ અને યોગ્યતમની જીવિતતા વિશે વાત કરી,ત્યારે તેઓ માનતા હતા કે આંતરજાતીય સ્પર્ધા એ જૈવિક ઉત્ક્રાંતિમાં એક શક્તિશાળી બળ છે. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે સ્પર્ધા ત્યારે થાય છે જ્યારે નજીકથી સંબંધિત જાતિઓ સમાન મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે,પરંતુ આ સંપૂર્ણપણે સાચું નથી. પ્રથમ,સંપૂર્ણપણે અસંબંધિત જાતિઓ પણ સમાન સંસાધન માટે સ્પર્ધા કરી શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,દક્ષિણ અમેરિકાના કેટલાક છીછરા તળાવોમાં,મુલાકાતી ફ્લેમિંગો અને ત્યાં રહેતી માછલીઓ તેમના સામાન્ય ખોરાક,તળાવમાં રહેલા ઝૂપ્લાન્કટોન માટે સ્પર્ધા કરે છે. બીજું,સ્પર્ધા થવા માટે સંસાધનો મર્યાદિત હોવા જરૂરી નથી; હસ્તક્ષેપ સ્પર્ધામાં,એક જાતિની ખોરાક લેવાની કાર્યક્ષમતા બીજી જાતિની હાજરીને કારણે ઘટી શકે છે,ભલે સંસાધનો (ખોરાક અને જગ્યા) પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય.
તેથી,સ્પર્ધાને એવી પ્રક્રિયા તરીકે શ્રેષ્ઠ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જેમાં એક જાતિની યોગ્યતા (તેના '$r$' એટલે કે વૃદ્ધિના આંતરિક દરના સંદર્ભમાં માપવામાં આવે છે) બીજી જાતિની હાજરીમાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછી હોય છે.
પ્રયોગશાળાના પ્રયોગોમાં આ દર્શાવવું પ્રમાણમાં સરળ છે,જેમ કે $Gause$ અને અન્ય પ્રાયોગિક ઇકોલોજિસ્ટ્સે કર્યું હતું,કે જ્યારે સંસાધનો મર્યાદિત હોય ત્યારે સ્પર્ધાત્મક રીતે શ્રેષ્ઠ જાતિ અંતે બીજી જાતિનો નાશ કરશે,પરંતુ પ્રકૃતિમાં આવી સ્પર્ધાત્મક બાકાત (competitive exclusion) થવાના પુરાવા હંમેશા નિર્ણાયક હોતા નથી. જોકે,કેટલાક કિસ્સાઓમાં મજબૂત અને ખાતરીપૂર્વકના સંજોગોજન્ય પુરાવા અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
$Galapagos$ ટાપુઓ પરના $Abingdon$ કાચબા ટાપુ પર બકરા લાવ્યાના એક દાયકાની અંદર લુપ્ત થઈ ગયા,જેનું મુખ્ય કારણ બકરાઓની ચરવાની વધુ કાર્યક્ષમતા હતી. પ્રકૃતિમાં સ્પર્ધાની ઘટના માટેનો બીજો પુરાવો 'સ્પર્ધાત્મક મુક્તિ' (competitive release) તરીકે ઓળખાય છે.
એક જાતિ જેનું વિતરણ સ્પર્ધાત્મક રીતે શ્રેષ્ઠ જાતિની હાજરીને કારણે નાના ભૌગોલિક વિસ્તાર સુધી મર્યાદિત હોય છે,તે સ્પર્ધાત્મક જાતિને પ્રાયોગિક રીતે દૂર કરવામાં આવે ત્યારે તેના વિતરણની શ્રેણીમાં નાટકીય રીતે વધારો કરે છે.
$Connell$ ના ભવ્ય ક્ષેત્રીય પ્રયોગોએ દર્શાવ્યું કે $Scotland$ ના ખડકાળ દરિયાકિનારા પર,મોટા અને સ્પર્ધાત્મક રીતે શ્રેષ્ઠ બાર્નેકલ $Balanus$ આંતર-ભરતી વિસ્તાર પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે અને નાના બાર્નેકલ $Chthamalus$ ને તે ઝોનમાંથી બાકાત રાખે છે. સામાન્ય રીતે,માંસાહારી પ્રાણીઓ કરતા તૃણાહારીઓ અને વનસ્પતિઓ સ્પર્ધાથી વધુ પ્રતિકૂળ રીતે પ્રભાવિત થાય છે.
$Gause$ નો 'સ્પર્ધાત્મક બાકાતનો સિદ્ધાંત' (Competitive Exclusion Principle) જણાવે છે કે સમાન સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરતી બે નજીકથી સંબંધિત જાતિઓ અનિશ્ચિત સમય સુધી સહ-અસ્તિત્વ ધરાવી શકતી નથી અને સ્પર્ધાત્મક રીતે નબળી જાતિ અંતે નાશ પામશે. જો સંસાધનો મર્યાદિત હોય તો આ સાચું હોઈ શકે છે,પરંતુ અન્યથા નહીં.

(N/A) પરોપજીવન એ જીવનની એવી રીત છે જે મફત રહેઠાણ અને ખોરાકની ખાતરી આપે છે,તેથી તે આશ્ચર્યજનક નથી કે પરોપજીવન વનસ્પતિઓથી લઈને ઉચ્ચ કક્ષાના પૃષ્ઠવંશીઓ સુધીના ઘણા વર્ગીકરણીય સમૂહોમાં વિકસિત થયું છે.
ઘણા પરોપજીવીઓ વિશિષ્ટ યજમાન (host-specific) જાતિઓ પ્રમાણે વિકસિત થયા છે. આ કિસ્સામાં,યજમાન અને પરોપજીવી બંને સાથે વિકસિત થાય છે (co-evolve); એટલે કે,જો યજમાન પરોપજીવીને નકારવા કે પ્રતિકાર કરવા માટેની ખાસ ક્રિયાવિધિ વિકસાવે,તો પરોપજીવીએ તે જ યજમાન જાતિ સાથે સફળ થવા માટે તેને નિષ્ફળ બનાવવા અને તટસ્થ કરવાની ક્રિયાવિધિ વિકસાવવી પડે છે.
તેમની જીવનશૈલીને અનુરૂપ,પરોપજીવીઓએ વિશેષ અનુકૂલનો વિકસાવ્યા છે,જેમ કે બિનજરૂરી સંવેદી અંગોનો લોપ,યજમાનને વળગી રહેવા માટે ગુંદરિય અંગો કે ચૂષકોની હાજરી,પાચનતંત્રનો લોપ અને ઉચ્ચ પ્રજનન ક્ષમતા. પરોપજીવીઓના જીવનચક્ર ઘણીવાર જટિલ હોય છે,જેમાં પ્રાથમિક યજમાનના પરોપજીવનને સરળ બનાવવા માટે એક કે બે મધ્યસ્થ યજમાનો અથવા વાહકો સામેલ હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,માનવ યકૃત કૃમિ (ટ્રીમેટોડ પરોપજીવી) તેના જીવનચક્રને પૂર્ણ કરવા માટે બે મધ્યસ્થ યજમાનો (ગોકળગાય અને માછલી) પર આધાર રાખે છે. મેલેરિયાના પરોપજીવીને અન્ય યજમાનોમાં ફેલાવવા માટે વાહક (મચ્છર)ની જરૂર પડે છે. મોટાભાગના પરોપજીવીઓ યજમાનને નુકસાન પહોંચાડે છે; તેઓ યજમાનની ઉત્તરજીવિતા,વૃદ્ધિ અને પ્રજનનમાં ઘટાડો કરી શકે છે અને તેની વસ્તીગીચતા ઘટાડી શકે છે.
તેઓ યજમાનને શારીરિક રીતે નબળા બનાવી શકે છે,જેનાથી તેઓ પરભક્ષણ માટે વધુ સંવેદનશીલ બને છે. શું તમે માનો છો કે એક આદર્શ પરોપજીવીએ યજમાનને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના વિકાસ પામવો જોઈએ?
યજમાન સજીવની બાહ્ય સપાટી પર ખોરાક મેળવતા પરોપજીવીઓને બાહ્ય પરોપજીવીઓ (ectoparasites) કહેવાય છે. સૌથી જાણીતા ઉદાહરણો મનુષ્યો પર જૂ અને કૂતરાઓ પર બગાઈઓ છે. ઘણી દરિયાઈ માછલીઓ બાહ્ય પરોપજીવી કોપેપોડ્સથી ગ્રસ્ત હોય છે. અમરવેલ (Cuscuta),એક પરોપજીવી વનસ્પતિ જે સામાન્ય રીતે વાડની વનસ્પતિઓ પર જોવા મળે છે,તેણે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન હરિતદ્રવ્ય અને પર્ણો ગુમાવી દીધા છે. તે જે યજમાન વનસ્પતિ પર પરોપજીવન ગુજારે છે તેમાંથી પોષણ મેળવે છે. માદા મચ્છરને પરોપજીવી માનવામાં આવતા નથી,જોકે તેમને પ્રજનન માટે આપણા લોહીની જરૂર હોય છે.
તેની વિરુદ્ધમાં,અંતઃપરોપજીવીઓ (endoparasites) એવા છે જે યજમાનના શરીરની અંદર વિવિધ સ્થાનો (યકૃત,મૂત્રપિંડ,ફેફસાં,લાલ રુધિર કોષો,વગેરે) પર રહે છે. અંતઃપરોપજીવીઓના જીવનચક્ર તેમના અત્યંત વિશિષ્ટીકરણને કારણે વધુ જટિલ હોય છે. તેમના બાહ્યકારકીય અને અંતઃસ્થરચનાકીય લક્ષણો અત્યંત સરળ હોય છે,જ્યારે તેમની પ્રજનન ક્ષમતા પર વધુ ભાર હોય છે.
પક્ષીઓમાં અંડ પરોપજીવન (brood parasitism) એ પરોપજીવનનું એક રસપ્રદ ઉદાહરણ છે,જેમાં પરોપજીવી પક્ષી તેના ઈંડા યજમાનના માળામાં મૂકે છે અને યજમાનને તેને સેવવા દે છે. ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન,પરોપજીવી પક્ષીના ઈંડા કદ અને રંગમાં યજમાનના ઈંડા જેવા વિકસિત થયા છે જેથી યજમાન પક્ષી વિદેશી ઈંડાને ઓળખી ન શકે અને તેને માળામાંથી બહાર ન ફેંકી દે. વસંતથી ઉનાળાની પ્રજનન ઋતુ દરમિયાન તમારા બગીચામાં કોયલનું અવલોકન કરો અને અંડ પરોપજીવનની પ્રક્રિયા જુઓ.

(N/A) સહભોજિત્વ એ બે જાતિઓ વચ્ચેની વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક જાતિને લાભ થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો નુકસાન થાય છે કે ન તો કોઈ લાભ થાય છે.
આ આંતરક્રિયામાં,જે જાતિને લાભ થાય છે તેને સહભોજી (commensal) કહેવામાં આવે છે,જ્યારે બીજી જાતિ અપ્રભાવિત રહે છે.
ઉદાહરણો:
$1$. આંબાની ડાળી પર અધિપાદપ (epiphyte) તરીકે ઉગતું ઓર્કિડ,જ્યાં ઓર્કિડને આધાર અને સૂર્યપ્રકાશ મળે છે,જ્યારે આંબાના ઝાડને કોઈ અસર થતી નથી.
$2$. વ્હેલની પીઠ પર ઉગતા બાર્નેકલ્સ,જેમને રહેવા માટે જગ્યા અને ખોરાક માટે વહેતા પાણીની સુવિધા મળે છે,જ્યારે વ્હેલને કોઈ નુકસાન કે ફાયદો થતો નથી.

(N/A) સહોપકારિતા એ વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં બંને જાતિઓને એકબીજાથી લાભ થાય છે.
$1$. લાઈકેન (Lichens): આ ફૂગ અને લીલ અથવા સાયનોબેક્ટેરિયા વચ્ચેનું સહજીવન છે. ફૂગ રક્ષણ અને ખનીજ તત્વો પૂરા પાડે છે,જ્યારે લીલ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક બનાવે છે.
$2$. માયકોરાઈઝા (Mycorrhizae): આ ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ વચ્ચેનું જોડાણ છે. ફૂગ વનસ્પતિને પાણી અને પોષક તત્વોના શોષણમાં મદદ કરે છે,જ્યારે વનસ્પતિ ફૂગને કાર્બોદિત પદાર્થો પૂરા પાડે છે.
$3$. વનસ્પતિ-પરાગવાહક આંતરક્રિયા: વનસ્પતિઓ પરાગવાહકો (કીટકો,પક્ષીઓ,ચામાચીડિયા) ને ખોરાક તરીકે મધુરસ અને પરાગરજ આપે છે,અને બદલામાં પરાગવાહકો વનસ્પતિમાં પર-પરાગનયનની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે.
$4$. અંજીર અને ભમરી (Fig and Wasp): અંજીરની જાતિનું પરાગનયન માત્ર તેની ભાગીદાર ભમરી દ્વારા જ થાય છે. ભમરી અંજીરના ફળનો ઉપયોગ ઈંડા મૂકવા માટે કરે છે અને કેટલાક વિકસતા બીજને ખોરાક તરીકે ખાય છે,જ્યારે આ પ્રક્રિયામાં અંજીરનું પરાગનયન થાય છે.

(B) બે ભિન્ન જાતિઓ વચ્ચેની આંતરક્રિયાને $Interspecific$ $interaction$ (આંતરજાતીય આંતરક્રિયા) કહેવામાં આવે છે.
આ આંતરક્રિયાઓ બે અલગ-અલગ જાતિઓની વસ્તી વચ્ચેની આંતરક્રિયાથી ઉદ્ભવે છે. આ આંતરક્રિયાઓ બંને જાતિઓ માટે અથવા તેમાંથી કોઈ એક માટે ફાયદાકારક,નુકસાનકારક કે તટસ્થ હોઈ શકે છે.

સહભોજિતા એ વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક જાતિને લાભ થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો નુકસાન થાય છે કે ન તો કોઈ લાભ થાય છે.
આ આંતરક્રિયામાં,જે જાતિને લાભ થાય છે તેને સહભોજી કહેવામાં આવે છે,જ્યારે બીજી જાતિ અપ્રભાવિત રહે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,આંબાના ઝાડની ડાળીઓ પર અધિપાદપ (epiphyte) તરીકે ઉગતું ઓર્કિડ આધાર અને પ્રકાશ મેળવીને લાભ મેળવે છે,જ્યારે આંબાના ઝાડને ઓર્કિડની હાજરીથી કોઈ નુકસાન કે લાભ થતો નથી.

(A) આ આંતરક્રિયાને $Amensalism$ (એમેન્સાલિઝમ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેને $Antibiosis$ (એન્ટિબાયોસિસ) પણ કહેવામાં આવે છે.
આ આંતરક્રિયામાં,એક જાતિ એવો રાસાયણિક પદાર્થ ઉત્પન્ન કરે છે અથવા પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં એવો ફેરફાર કરે છે જે બીજી જાતિ માટે હાનિકારક હોય છે,જ્યારે પ્રથમ જાતિ અપ્રભાવિત રહે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,$Penicillium$ $notatum$ (બ્લુ મોલ્ડ) $Penicillin$ નામનું એન્ટિબાયોટિક ઉત્પન્ન કરે છે જે બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે.
પ્રતિકૂળ અસર પામતી જાતિને $amensal$ કહેવામાં આવે છે,જ્યારે નુકસાન પહોંચાડતી જાતિને $inhibitor$ કહેવામાં આવે છે.
$Penicillium$ અને બેક્ટેરિયાના કિસ્સામાં,બેક્ટેરિયાને નુકસાન થાય છે,જ્યારે ફૂગ અપ્રભાવિત રહે છે. ફૂગ બેક્ટેરિયાની હાજરી કે ગેરહાજરીમાં પણ જીવી શકે છે.

(B) જે સજીવો વનસ્પતિના રસ અને વનસ્પતિના અન્ય ભાગો પર ખોરાક તરીકે આધાર રાખે છે,તેમને $Phytophagous$ (વનસ્પતિભક્ષી) સજીવો કહેવામાં આવે છે.
આ સજીવો તેમનું પોષણ સીધું વનસ્પતિના પેશીઓ અથવા પ્રવાહીમાંથી મેળવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,એફિડ્સ જે વનસ્પતિના રસ પર નભે છે,અને વિવિધ કીટકો જે પાંદડા કે પ્રકાંડ ખાય છે.

(N/A) સહભોજિત્વ એ વસ્તી આંતરક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક જાતિને લાભ થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો નુકસાન થાય છે કે ન તો લાભ થાય છે.
સહભોજિત્વનું એક ઉદાહરણ ઢોર બગલા (Cattle egret) અને ચરતા ઢોર વચ્ચેનું જોડાણ છે.
ઢોર બગલા હંમેશા જ્યાં ઢોર ચરતા હોય તેની નજીક ખોરાકની શોધ કરે છે,કારણ કે જ્યારે ઢોર ચાલે છે ત્યારે તેઓ વનસ્પતિમાંથી જીવજંતુઓને બહાર કાઢે છે,જે બગલા માટે શોધવા અને પકડવા મુશ્કેલ હોઈ શકે છે.
આ આંતરક્રિયામાં,ઢોર બગલાને ખોરાક મેળવવાનો લાભ મળે છે,જ્યારે ઢોરને કોઈ નુકસાન કે લાભ થતો નથી.

(N/A) બાહ્ય પરોપજીવીઓ એવા સજીવો છે જે યજમાન સજીવની બાહ્ય સપાટી પર રહે છે અને તેમાંથી પોષણ મેળવે છે.
બાહ્ય પરોપજીવીઓના સામાન્ય ઉદાહરણોમાં મનુષ્ય પર જોવા મળતી જૂ અને કુતરાઓ પર જોવા મળતી ઇતરડી (ticks) નો સમાવેશ થાય છે.
અંતઃપરોપજીવીઓ એવા સજીવો છે જે યજમાનના શરીરની અંદર વિવિધ સ્થાનો જેવા કે યકૃત,મૂત્રપિંડ,ફેફસાં અથવા રક્તકણોમાં રહે છે.
અંતઃપરોપજીવીનું એક ઉદાહરણ માનવ યકૃત કૃમિ (liver fluke) છે,જે એક ટ્રેમેટોડ પરોપજીવી છે.

(N/A) બ્રૂડ પરોપજીવન એ પરોપજીવનનો એક પ્રકાર છે જેમાં પરોપજીવી પક્ષી યજમાન પક્ષીના માળામાં પોતાના ઈંડા મૂકે છે,જેથી યજમાન પક્ષી તે ઈંડાને સેવે છે અને પરોપજીવીના બચ્ચાનો ઉછેર કરે છે.
$\Rightarrow$ ઉદાહરણ: કોયલ ($Cuculus$ $canorus$) એ બ્રૂડ પરોપજીવનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. તે કાગડાના ($Corvus$ $splendens$) માળામાં પોતાના ઈંડા મૂકે છે.
$\Rightarrow$ ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન,પરોપજીવી પક્ષીના ઈંડા કદ અને રંગમાં યજમાન પક્ષીના ઈંડા જેવા જ વિકસિત થયા છે. આ અનુકૂલનને કારણે યજમાન પક્ષી માટે વિદેશી ઈંડાને ઓળખવા અને તેને માળામાંથી બહાર કાઢવાની શક્યતા ઘટી જાય છે.

(B) ઉધઈ અને આદિજીવ $Trichonympha$ વચ્ચેનું જોડાણ એ સહજીવનનું ઉદાહરણ છે.
$Trichonympha$ (એક કશાધારી આદિજીવ) ઉધઈના આંતરડામાં રહે છે,જ્યાં તેને સુરક્ષિત વાતાવરણ અને ખોરાકનો સતત પુરવઠો મળે છે.
બદલામાં,$Trichonympha$ ઉત્સેચકો (સેલ્યુલેઝ)નો સ્ત્રાવ કરે છે જે ઉધઈને તે જે લાકડું ખાય છે તેમાં રહેલા સેલ્યુલોઝનું પાચન કરવામાં મદદ કરે છે.
આ આંતરક્રિયામાં બંને જાતિઓને ફાયદો થતો હોવાથી,તેને સહજીવન તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(N/A) લિયાના અને જે વૃક્ષોનો તેઓ આધાર તરીકે ઉપયોગ કરે છે તેમની વચ્ચેના સંબંધને $Commensalism$ (સહભોજિતા) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રકારની આંતરક્રિયામાં,એક જાતિને ફાયદો થાય છે જ્યારે બીજી જાતિને કોઈ અસર થતી નથી.
લિયાનાને સૂર્યપ્રકાશ સુધી પહોંચવા માટે માળખાકીય આધાર મેળવવાનો ફાયદો થાય છે,જે તેમના વિકાસ અને પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જરૂરી છે.
યજમાન વૃક્ષોને લિયાનાની હાજરીથી કોઈ નુકસાન કે ફાયદો થતો નથી,કારણ કે લિયાના યજમાન વૃક્ષોમાંથી પોષક તત્વો કે પાણી મેળવતા નથી.

(N/A) સ્થળાંતર કરતું પ્રાણી: સાઇબેરિયન ક્રેન.
$(b)$ છદ્માવરણ ધરાવતું પ્રાણી: કાચિંડો (Chameleon).
$(c)$ શિકારી પ્રાણી: વાઘ.
$(d)$ જૈવિક નિયંત્રણ કારક: ગેમ્બુસિયા માછલી (મચ્છરના ડિંભના નિયંત્રણ માટે).
$(e)$ વનસ્પતિહારી પ્રાણી: તીડ (Locust).
$(f)$ રાસાયણિક સંરક્ષણ કારક: કેલોટ્રોપિસ (આંકડો) દ્વારા ઉત્પન્ન થતા કાર્ડિયાક ગ્લાયકોસાઇડ્સ.

(A) પરોપજીવન: આ આંતરક્રિયામાં,એક જાતિને લાભ $(+)$ થાય છે જ્યારે બીજી જાતિને નુકસાન $(-)$ થાય છે.
$(b)$ અમરવેલ $(Cuscuta)$: તે એક પરોપજીવી વનસ્પતિ છે જે યજમાન વનસ્પતિમાંથી પોષણ મેળવે છે.
$(c)$ સહજીવન (Mutualism): આ આંતરક્રિયામાં,બંને જાતિઓને લાભ $(+)$ થાય છે.
$(d)$ લાઈકેન: તે લીલ અને ફૂગ વચ્ચેના સહજીવનનું ઉદાહરણ છે.
$(e)$ $0$: સહભોજિતામાં,એક જાતિને લાભ $(+)$ થાય છે અને બીજી જાતિને ન તો નુકસાન થાય છે કે ન તો લાભ $(0)$.
$(f)$ આંબાની ડાળી પર ઓર્કિડ: ઓર્કિડ (અધિપાદપ) ને આધાર મળે છે,જ્યારે આંબાના વૃક્ષને કોઈ અસર થતી નથી.

(N/A) $(i)$ આકૃતિ $A$ સહજીવન (mutualism) દર્શાવે છે (વનસ્પતિ અને પરાગનયન કરતું કીટક).
$(ii)$ આકૃતિ $D$ શિકાર (predation) દર્શાવે છે (દીપડો હરણનો શિકાર કરીને તેને ખાઈ રહ્યો છે).
$(iii)$ આકૃતિ $C$ સહભોજિતા (commensalism) દર્શાવે છે (બગલો અને ચરતા ઢોર).
$(iv)$ આકૃતિ $B$ માં,કીટક ફાઈટોફેજી (phytophagy) એટલે કે વનસ્પતિનો રસ/મધુરસ ચૂસવાની ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) ધનાત્મક આંતરક્રિયાઓ એવી છે જેમાં ઓછામાં ઓછી એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને કોઈને નુકસાન થતું નથી. આ મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત થયેલ છે:
$1$. સહજીવન (Mutualism): આ આંતરક્રિયામાં,બંને સહભાગી જાતિઓને એકબીજાથી ફાયદો થાય છે.
ઉદાહરણો:
- લાઈકેન: લીલ અને ફૂગ વચ્ચેનું સહજીવન.
- માયકોરાઈઝા: ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ (દા.ત.,$Pinus$ ના મૂળ) વચ્ચેનું સહજીવન.
$2$. સહભોજિતા (Commensalism): આ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિને ફાયદો થાય છે,જ્યારે બીજી જાતિને ન તો ફાયદો થાય છે કે ન તો નુકસાન.
ઉદાહરણો:
- વૃક્ષની ડાળી પર અધિપાદપ (epiphyte) તરીકે ઉગતું ઓર્કિડ.
- વ્હેલની પીઠ પર ઉગતા બાર્નેકલ્સ.
ધનાત્મક વસ્તી આંતરક્રિયાઓનો સારાંશ:

જાતિ $A$	જાતિ $B$	આંતરક્રિયાનો પ્રકાર
$+$	$+$	સહજીવન
$+$	$0$	સહભોજિતા

(N/A) ગૌસના સ્પર્ધાત્મક નિવારણના સિદ્ધાંત મુજબ,સમાન સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરતી બે નજીકની સંબંધિત પ્રજાતિઓ અનિશ્ચિત સમય માટે સાથે રહી શકતી નથી,અને સ્પર્ધામાં નબળી પ્રજાતિ અંતે નાશ પામે છે.
જો કે,આપેલ પરિસ્થિતિમાં,બંને પ્રજાતિઓ જીવી રહી છે. તેના સંભવિત કારણો નીચે મુજબ છે:
$1$. સંસાધન વિભાજન (Resource Partitioning): પ્રજાતિઓએ દિવસના અલગ-અલગ સમયે અથવા માછલીઘરની અલગ-અલગ ઊંડાઈએ ખોરાક લેવાની પદ્ધતિઓ વિકસાવી હોઈ શકે છે,જેનાથી સીધી સ્પર્ધા ઘટે છે.
$2$. સંસાધનોની વિપુલતા: જો ફાયટોપ્લાન્કટોનનો પુરવઠો વિપુલ પ્રમાણમાં હોય અને બંને માછલીઓની વસ્તીની સંયુક્ત માંગ કરતા વધારે હોય,તો સ્પર્ધા ન્યૂનતમ થઈ જાય છે,જે સહઅસ્તિત્વને મંજૂરી આપે છે.
$3$. નિક વિભેદન (Niche Differentiation): દરેક પ્રજાતિ થોડી અલગ પર્યાવરણીય નિક (niche) ધરાવતી હોઈ શકે છે,ભલે તેઓ સમાન ખોરાકનો સ્ત્રોત શેર કરતી હોય,જે સંપૂર્ણ સ્પર્ધાત્મક નિવારણને અટકાવે છે.

(N/A) તેમની જીવનશૈલી અનુસાર, પરોપજીવીઓએ તેમના યજમાનની અંદર અથવા તેના પર ટકી રહેવા માટે વિશેષ અનુકૂલનો વિકસાવ્યા છે.
$1$. બિનજરૂરી જ્ઞાનેન્દ્રિયોનો અભાવ: પરોપજીવીઓ યજમાનની અંદર સ્થિર વાતાવરણમાં રહેતા હોવાથી, તેઓ ઘણીવાર જટિલ જ્ઞાનેન્દ્રિયો ગુમાવે છે જેની તેમને જરૂર હોતી નથી.
$2$. સંલગ્ન અંગો અથવા ચૂષકોની હાજરી: આ રચનાઓ પરોપજીવીને યજમાન સાથે મજબૂતીથી ચોંટી રહેવામાં મદદ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, $Taenia$ (\text{પટ્ટીકૃમિ}) માં જોડાણ માટે ચૂષકો અને અંકુશ હોય છે.
$3$. પાચનતંત્રનો અભાવ: ઘણા અંતઃપરોપજીવીઓ, જેમ કે \text{પટ્ટીકૃમિ}, યજમાનના શરીરમાંથી પોષક તત્વો સીધા તેમની શરીરની સપાટી દ્વારા શોષી લે છે, જેના કારણે જટિલ પાચનતંત્રનો ઘટાડો અથવા અભાવ જોવા મળે છે.
$4$. ઉચ્ચ પ્રજનન ક્ષમતા: સંતતિના મૃત્યુદર છતાં પ્રજાતિનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે, પરોપજીવીઓ ઘણીવાર અત્યંત ઉચ્ચ પ્રજનન ક્ષમતા દર્શાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, $Ascaris$ (\text{ગોળકૃમિ}) મોટી સંખ્યામાં ઈંડા ઉત્પન્ન કરે છે.
$5$. જટિલ જીવનચક્ર: ઘણા પરોપજીવીઓના જીવનચક્ર જટિલ હોય છે, જેમાં ઘણીવાર પ્રાથમિક યજમાનના ચેપને સરળ બનાવવા માટે એક અથવા બે મધ્યવર્તી યજમાન અથવા વાહકોનો સમાવેશ થાય છે.

(C) સહભોજિતા એ બે જાતિઓ વચ્ચેની એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિને ફાયદો થાય છે અને બીજી જાતિ અપ્રભાવિત રહે છે (ન તો નુકસાન થાય છે કે ન તો ફાયદો થાય છે).
ઢોર અને બગલાના કિસ્સામાં,બગલાને ફાયદો થાય છે કારણ કે જ્યારે ઢોર ચરતા હોય છે,ત્યારે તેઓ વનસ્પતિમાંથી જીવજંતુઓને બહાર કાઢે છે,જે બગલા માટે શોધવા અને પકડવા સરળ બને છે.
ઢોર પર બગલાની હાજરીની કોઈ ખાસ અસર થતી નથી,તેથી આ સહભોજિતાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(A) ફૂદાં અને યુક્કા $(Yucca)$ વનસ્પતિ વચ્ચે એક વિશિષ્ટ પરોપકારી સંબંધ જોવા મળે છે,જ્યાં બંને જાતિઓ એકબીજા વગર પોતાનું જીવનચક્ર પૂર્ણ કરી શકતી નથી.
ફૂદાં તેના ઈંડાં યુક્કા પુષ્પના બીજાશયના પોલાણમાં મૂકે છે અને બદલામાં,પુષ્પનું પરાગનયન ફૂદાં દ્વારા થાય છે.
જ્યારે બીજનો વિકાસ શરૂ થાય છે ત્યારે જ ફૂદાંની ઇયળ (Larvae) ઈંડાંમાંથી બહાર આવે છે.

(B) $Yucca$ (યુકા) વનસ્પતિ અને તેના પરાગવાહક ફૂદાં (moth) વચ્ચેનો સંબંધ એ $Mutualism$ (સહજીવન) નું ઉદાહરણ છે.
આ સંબંધમાં,ફૂદાં તેના ઈંડા $Yucca$ ના બીજાશયના પોલાણમાં મૂકે છે અને બદલામાં,ફૂદાં $Yucca$ ના પુષ્પનું પરાગનયન કરે છે.
વનસ્પતિ કે ફૂદાં બંને એકબીજા વગર તેમનું જીવનચક્ર પૂર્ણ કરી શકતા નથી,કારણ કે ફૂદાંની ઈયળો વિકાસ પામતા બીજ પર ખોરાક તરીકે નભે છે,જ્યારે વનસ્પતિ પરાગનયન માટે ફૂદાં પર આધાર રાખે છે.

(A) ઓર્કિડ (અધિપાદપ) અને આંબાના ઝાડ વચ્ચેની આંતરક્રિયા એ $\text{સહભોજિત્વ}$ (Commensalism) નું ઉદાહરણ છે.
આ આંતરક્રિયામાં, ઓર્કિડ સૂર્યપ્રકાશ અને ભેજ મેળવવા માટે આંબાના ઝાડની ડાળીઓ પર ઉગે છે.
ઓર્કિડને આ જોડાણથી આધાર મળે છે, જ્યારે આંબાના ઝાડને કોઈ નુકસાન કે ફાયદો થતો નથી.
તેથી, આ એક $+/0$ પ્રકારની આંતરક્રિયા છે, જેને $\text{સહભોજિત્વ}$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય આંતરક્રિયાઓમાં, $(-, +)$ સંબંધ સૂચવે છે કે જાતિ $A$ ને નુકસાન $(-)$ થાય છે અને જાતિ $B$ ને ફાયદો $(+)$ થાય છે.
આ પ્રકારની આંતરક્રિયાને $\text{પરભક્ષણ}$ (Predation) અથવા $\text{પરજીવન}$ (Parasitism) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$\text{પરભક્ષણ}$ માં, પરભક્ષીને ફાયદો $(+)$ થાય છે જ્યારે શિકારને નુકસાન $(-)$ થાય છે.
$\text{પરજીવન}$ માં, પરજીવીને ફાયદો $(+)$ થાય છે જ્યારે યજમાનને નુકસાન $(-)$ થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી, $\text{પરભક્ષણ}$ એ $(-, +)$ આંતરક્રિયાના મોડેલ સાથે બંધબેસે છે.

(C) વસ્તી આંતરક્રિયાઓમાં,$(+, 0)$ સંજ્ઞા સૂચવે છે કે એક જાતિને ફાયદો થાય છે $(+)$ જ્યારે બીજી જાતિને ન તો નુકસાન થાય છે કે ન તો કોઈ ફાયદો થાય છે $(0)$. આ પ્રકારની આંતરક્રિયાને સહભોજીતા (Commensalism) કહેવામાં આવે છે. આ સંબંધમાં,એક સજીવ લાભ મેળવે છે,જ્યારે બીજો સજીવ અપ્રભાવિત રહે છે.

(D) પ્રતિજીવન એ બે જાતિઓ વચ્ચેની એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં એક જાતિને નુકસાન થાય છે $((-))$ અને બીજી જાતિને કોઈ અસર થતી નથી $((0))$.
તેથી,આ આંતરક્રિયાને $(- , 0)$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.

(B) સજીવો વચ્ચેની વસ્તી આંતરક્રિયામાં,ફાયદા માટે '+' સંજ્ઞા,નુકસાન માટે '-' સંજ્ઞા અને કોઈ અસર ન થતી હોય તો '$0$' સંજ્ઞા વપરાય છે.
$1$. સહોપકારિતા $(+, +)$: બંને જાતિઓને ફાયદો થાય છે.
$2$. સ્પર્ધા $(-, -)$: બંને જાતિઓને નુકસાન થાય છે કારણ કે તેઓ સમાન મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે.
$3$. પરભક્ષણ $(+, -)$: પરભક્ષીને ફાયદો થાય છે,જ્યારે શિકારને નુકસાન થાય છે.
$4$. પરોપજીવન $(+, -)$: પરોપજીવીને ફાયદો થાય છે,જ્યારે યજમાનને નુકસાન થાય છે.
તેથી,સ્પર્ધા એ એવી આંતરક્રિયા છે જેમાં બંને જાતિઓને નુકસાન થાય છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય વિજ્ઞાનમાં,પરભક્ષી એટલે એવો સજીવ જે ઉર્જા મેળવવા માટે અન્ય જીવંત સજીવ (શિકાર) નું ભક્ષણ કરે છે. તૃણાહારીઓ વનસ્પતિઓ (જે જીવંત સજીવો છે) ખાઈને ઉર્જા મેળવે છે,તેથી તેમને પરિસ્થિતિકીય દ્રષ્ટિએ પરભક્ષીઓ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. આનું કારણ એ છે કે તૃણાહારી અને વનસ્પતિ વચ્ચેની આંતરક્રિયા એ પરભક્ષણનું એક સ્વરૂપ છે,જેમાં તૃણાહારી પરભક્ષી તરીકે અને વનસ્પતિ શિકાર તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) પરિસ્થિતિકીય અભ્યાસોમાં,$Pisaster$ તારામાછલી એ જાતિઓની વિવિધતા જાળવવામાં પરભક્ષણના મહત્વને દર્શાવવા માટેનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. અમેરિકન પેસિફિક કિનારાના ખડકાળ આંતર-ભરતી વિસ્તારોમાં,$Pisaster$ તારામાછલી એક મુખ્ય પરભક્ષી (keystone predator) તરીકે કાર્ય કરે છે. જ્યારે તેને પ્રાયોગિક રીતે એક બંધ આંતર-ભરતી વિસ્તારમાંથી દૂર કરવામાં આવી,ત્યારે આંતરજાતીય સ્પર્ધાને કારણે એક વર્ષની અંદર $10$ થી વધુ અપૃષ્ઠવંશી જાતિઓ લુપ્ત થઈ ગઈ હતી. આમ,તે સૌથી વધુ પરભક્ષી તરીકે ઉલ્લેખાય છે જે શિકારની વસ્તીનું નિયમન કરે છે અને સમુદાયનું માળખું જાળવી રાખે છે.

(B) પરભક્ષીઓ નિવસનતંત્રમાં પરિસ્થિતિકીય સંતુલન જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેઓ પોષક સ્તરો વચ્ચે ઉર્જાના વહન માટે માધ્યમ તરીકે કાર્ય કરે છે. વધુમાં,તેઓ સ્પર્ધા કરતી શિકાર જાતિઓ વચ્ચેની સ્પર્ધાની તીવ્રતા ઘટાડીને સમુદાયમાં જાતિ વિવિધતા જાળવવામાં મદદ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે,અમેરિકન પેસિફિક કિનારાના ખડકાળ આંતરભરતી વિસ્તારોમાં,તારામાછલી $Pisaster$ એક મહત્વપૂર્ણ પરભક્ષી છે. એક પ્રાયોગિક અભ્યાસમાં,જ્યારે આ વિસ્તારમાંથી તમામ તારામાછલીઓને દૂર કરવામાં આવી,ત્યારે એક વર્ષની અંદર આંતરજાતીય સ્પર્ધાને કારણે $10$ થી વધુ અપૃષ્ઠવંશી જાતિઓ લુપ્ત થઈ ગઈ હતી.