Mix Examples-Sexual Reproduction in Flowering Plants Questions in Gujarati

(N/A)

લઘુબીજાણુજનન	ગુરુબીજાણુજનન
$1$. આ પ્રક્રિયામાં લઘુબીજાણુ માતૃકોષમાંથી અર્ધીકરણ દ્વારા લઘુબીજાણુ ચતુષ્કનું નિર્માણ થાય છે.	$1$. આ પ્રક્રિયામાં અંડકાવરણના પ્રદેહ પ્રદેશમાં આવેલા ગુરુબીજાણુ માતૃકોષમાંથી અર્ધીકરણ દ્વારા ચાર ગુરુબીજાણુઓનું નિર્માણ થાય છે.
$2$. આ પ્રક્રિયા પરાગાશયની પરાગકોથળીમાં થાય છે.	$2$. આ પ્રક્રિયા અંડકની અંદર થાય છે.

બંને ઘટનાઓ (લઘુબીજાણુજનન અને ગુરુબીજાણુજનન) માં અર્ધીકરણ (meiosis) અથવા ન્યૂનકારી વિભાજનની પ્રક્રિયા સામેલ છે,જેના પરિણામે દ્વિતીય માતૃકોષોમાંથી એકકીય કોષોનું નિર્માણ થાય છે.
લઘુબીજાણુજનનના અંતે દ્વિતીય લઘુબીજાણુ માતૃકોષ $(MMC)$ માંથી એકકીય લઘુબીજાણુઓ (પરાગરજ) બને છે.
ગુરુબીજાણુજનનના અંતે દ્વિતીય ગુરુબીજાણુ માતૃકોષ $(MMC)$ માંથી એકકીય ગુરુબીજાણુઓ બને છે.

(A) સાચો વિકાસલક્ષી ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$\text{બીજાણુજનક } \theta \text{ } \text{પેશી } \rightarrow \text{પરાગ } \theta \text{ } \text{માતૃકોષ } \rightarrow \text{લઘુબીજાણુ } \theta \text{ } \text{ચતુષ્ક } \rightarrow \text{પરાગરજ } \rightarrow \text{નર } \theta \text{ } \text{જન્યુઓ}$
$1$. લઘુબીજાણુધાનીના વિકાસ દરમિયાન, $\text{બીજાણુજનક } \theta \text{ } \text{પેશી}$નો દરેક કોષ $\text{પરાગ } \theta \text{ } \text{માતૃકોષ}$ $(PMC)$ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$2$. દરેક $PMC$ અર્ધીકરણ (લઘુબીજાણુજનન) દ્વારા $\text{લઘુબીજાણુ } \theta \text{ } \text{ચતુષ્ક}$ બનાવે છે, જેમાં ચાર એકકીય લઘુબીજાણુઓ હોય છે.
$3$. જેમ જેમ પરાગાશય પરિપક્વ થાય છે, તેમ આ લઘુબીજાણુઓ છૂટા પડે છે અને $\text{પરાગરજ}$માં વિકસે છે.
$4$. અંતે, $\text{પરાગરજ}$ સમવિભાજન દ્વારા $\text{નર } \theta \text{ } \text{જન્યુઓ}$ ઉત્પન્ન કરે છે.

(N/A) ફલન-પૂર્વેની ઘટનાઓમાં અનેક અંતઃસ્ત્રાવી અને રચનાત્મક ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે જે પુષ્પીય પ્રાઈમોર્ડિયમના વિભેદન અને વિકાસ તરફ દોરી જાય છે.
$1$. પુષ્પીય પ્રાઈમોર્ડિયમનો વિકાસ: અંતઃસ્ત્રાવી ફેરફારો પુષ્પીય પ્રાઈમોર્ડિયમની વૃદ્ધિને ઉત્તેજિત કરે છે.
$2$. પ્રજનન રચનાઓ: પુષ્પની અંદર,નર પ્રજનન અંગ,$androecium$ (પુંકેસર) અને માદા પ્રજનન અંગ,$gynoecium$ (સ્ત્રીકેસર) વિભેદિત થાય છે અને વિકસે છે.
$3$. જન્યુજનન: આમાં નર જન્યુઓનું નિર્માણ (લઘુબીજાણુજનન) અને માદા જન્યુઓનું નિર્માણ (ગુરુબીજાણુજનન) સામેલ છે.
$4$. વિવિધતા: વિવિધ પ્રજાતિઓના પુષ્પોમાં પુંકેસરની સંખ્યા અને લંબાઈ અલગ-અલગ હોય છે,જે પ્રજનન વ્યૂહરચનાઓમાં રહેલી વિવિધતા દર્શાવે છે.

(N/A)

પુંકેસર	સ્ત્રીકેસર
$1$. તે પુષ્પનું નર પ્રજનન અંગ છે.	$1$. તે પુષ્પનું માદા પ્રજનન અંગ છે.
$2$. તે પુંકેસરચક્રનો એકમ ઘટક છે.	$2$. તે સ્ત્રીકેસરચક્રનો એકમ ઘટક છે.
$3$. તે લઘુબીજાણુઓના ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલ છે.	$3$. તે ગુરુબીજાણુઓના ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલ છે.
$4$. તેની રચના પરાગાશય,તંતુ અને યોજીની બનેલી છે.	$4$. તેની રચના બીજાશય,પરાગવાહિની અને પરાગાસનની બનેલી છે.
$5$. તે પરાગરજ ઉત્પન્ન કરે છે.	$5$. તે અંડકો ઉત્પન્ન કરે છે જેમાં ભ્રૂણપુટ હોય છે.

(N/A)

પરાગાશય (Anther)	બીજાશય (Ovary)
$(1)$ તે પુંકેસરનો ટોચનો ભાગ છે.	$(1)$ તે સ્ત્રીકેસરનો તલસ્થ ભાગ છે.
$(2)$ તેમાં પરાગરજ ઉત્પન્ન થાય છે.	$(2)$ તેમાં અંડકો ઉત્પન્ન થાય છે.
$(3)$ તે નર જન્યુઓના નિર્માણમાં મદદ કરે છે.	$(3)$ તે માદા જન્યુઓના નિર્માણમાં મદદ કરે છે.
$(4)$ પરાગાશયના સ્ફોટન દ્વારા પરાગરજ મુક્ત થાય છે.	$(4)$ બીજાશયનું સ્ફોટન થતું નથી.
$(5)$ તેમાંથી ફળ કે બીજ બનતા નથી.	$(5)$ ફલન પછી તેમાંથી ફળ અને બીજ બને છે.

(N/A) આ વનસ્પતિ જૂથોમાં પ્રજનન રચનાઓની તુલના નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
$1$. નર પ્રજનન અંગો:
- આવૃત બીજધારી: પુંકેસર (stamen) પરાગાશય (anther) અને તંતુ (filament) નું બનેલું હોય છે,જે લઘુ બીજાણુઓ (પરાગરજ) ઉત્પન્ન કરે છે.
- ટેરિડોફાઇટ્સ: પુજન્યુધાની (antheridium) નર જન્યુઓ (antherozoids) ઉત્પન્ન કરે છે.
- અનાવૃત બીજધારી: નર શંકુ (male cone) લઘુ બીજાણુ પર્ણો (microsporophylls) નો બનેલો હોય છે જે લઘુ બીજાણુધાની (microsporangia) ધરાવે છે,જે લઘુ બીજાણુઓ ઉત્પન્ન કરે છે.
$2$. માદા પ્રજનન અંગો:
- આવૃત બીજધારી: સ્ત્રીકેસર (carpel) પરાગાસન (stigma),પરાગવાહિની (style) અને બીજાશય (ovary) નું બનેલું હોય છે જેમાં અંડક (ovule) હોય છે,જે અંડકોષ ધરાવે છે.
- ટેરિડોફાઇટ્સ: સ્ત્રીજન્યુધાની (archegonium) એ માદા પ્રજનન અંગ છે જે અંડકોષ ઉત્પન્ન કરે છે.
- અનાવૃત બીજધારી: માદા શંકુ (female cone) મહા બીજાણુ પર્ણો (megasporophylls) નો બનેલો હોય છે જે અંડક ધરાવે છે,જેમાં માદા જન્યુજનક અને અંડકોષ હોય છે.

(A) $(i)$ સપુષ્પ વનસ્પતિઓમાં ફલન બાદ,ભ્રૂણપુટમાં રહેલા સહાયકકોષો અને પ્રતિધ્રુવકાયો અવનત પામે છે કારણ કે તેઓ ફલનની પ્રક્રિયામાં તેમનું કાર્ય પૂર્ણ કરી ચૂક્યા હોય છે.
$(ii)$ દ્વિદળી વનસ્પતિઓના પર્ણોની મુખ્ય લાક્ષણિકતા જાલાકાર શિરાવિન્યાસ છે,જેમાં શિરાઓ એક જાળી જેવી રચના બનાવે છે.

(A) સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં લિંગી પ્રજનનની ઘટનાઓનો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. $\text{જન્યુજનન}$ $(Gametogenesis)$: નર અને માદા જન્યુઓના નિર્માણની પ્રક્રિયા.
$2$. $\text{પરાગનયન}$ $(Pollination)$: પરાગરજનું પરાગાશયમાંથી સ્ત્રીકેસરના પરાગાસન પર સ્થળાંતર.
$3$. $\text{ફલન}$ $(Fertilisation)$: નર અને માદા જન્યુઓનું જોડાણ થઈને યુગ્મનજ બનવાની પ્રક્રિયા.
$4$. $\text{ભ્રૂણજનન}$ $(Embryogenesis)$: યુગ્મનજમાંથી ભ્રૂણનો વિકાસ.
તેથી, સાચો ક્રમ $\text{જન્યુજનન } \rightarrow \text{પરાગનયન } \rightarrow \text{ફલન } \rightarrow \text{ભ્રૂણજનન}$ છે.

(N/A) સ્વ-પરાગિત દ્વિલિંગી પુષ્પમાં,નર અને માદા પ્રજનન અંગો એક જ પુષ્પમાં હાજર હોય છે,જે બાહ્ય પરાગવાહકોની ગેરહાજરીમાં પણ પરાગનયન અને ત્યારબાદ ફળ બેસવાની ખાતરી આપે છે.
તેનાથી વિપરીત,એકલિંગી (dioecious) વનસ્પતિઓમાં નર અને માદા પુષ્પો અલગ-અલગ છોડ પર હોય છે. આ અલગતાને કારણે નર છોડમાંથી માદા છોડ સુધી પરાગરજ પહોંચાડવા માટે બાહ્ય પરાગવાહકો (જેમ કે પવન,પાણી અથવા કીટકો) ની હાજરી અનિવાર્ય બને છે.
તેથી,બાહ્ય પરિબળો પરની નિર્ભરતાને કારણે એકલિંગી વનસ્પતિઓમાં ફળ બેસવાની પ્રક્રિયા સ્વ-પરાગિત દ્વિલિંગી પુષ્પોની તુલનામાં ઓછી નિશ્ચિત હોય છે.

(N/A) સજીવોના આયુષ્ય તેમના કદ સાથે હંમેશા સંબંધિત હોતા નથી.
$1$. કાગડા અને પોપટના કદમાં બહુ તફાવત નથી,છતાં તેમના આયુષ્યમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે. કાગડાનું આયુષ્ય $15$ વર્ષ છે,જ્યારે પોપટનું આયુષ્ય $140$ વર્ષ છે.
$2$. પીપળાના વૃક્ષ ($2500$ વર્ષ) ની સરખામણીમાં આંબાના વૃક્ષનું આયુષ્ય ($200$ વર્ષ) ઘણું ઓછું હોય છે.

(N/A) '$A$' એ અનાવૃત (chasmogamous) પુષ્પ છે,જ્યારે '$B$' એ સંવૃત (cleistogamous) પુષ્પ છે.
દ્વિલિંગી પુષ્પ જે સામાન્ય રીતે ખુલ્લા હોય છે તેને અનાવૃત પુષ્પ કહેવામાં આવે છે. સંવૃત પુષ્પો ક્યારેય ખુલતા નથી.
સંવૃત પુષ્પો હંમેશા સ્વ-પરાગિત (autogamous) હોય છે કારણ કે તેમાં અન્ય પરાગરજ સ્ત્રીકેસરના પરાગાસન પર પડવાની કોઈ શક્યતા હોતી નથી.
સામાન્ય પુષ્પમાં જે ખુલે છે અને પરાગાશય તથા પરાગાસનને ખુલ્લા કરે છે,તેમાં સંપૂર્ણ સ્વ-પરાગનયન દુર્લભ છે. અનાવૃત પુષ્પો સ્વ-પરાગનયન,સપુષ્પીય પરાગનયન (geitonogamy) અથવા પર-પરાગનયન (xenogamy) દર્શાવી શકે છે.

(N/A) એકકીય સજીવોમાં,જીવનચક્રના જે તબક્કે અર્ધીકરણ થાય છે તે $zygote$ (યુગ્મનજ) તબક્કો છે.
કારણો:
$(i)$ એકકીય સજીવોમાં,શરીર એકકીય $(n)$ હોય છે,તેથી જન્યુઓનું નિર્માણ અર્ધીકરણ દ્વારા નહીં પણ સમભાજન (mitosis) દ્વારા થાય છે.
$(ii)$ નર અને માદા એકકીય જન્યુઓના જોડાણથી દ્વિકીય $(2n)$ યુગ્મનજનું નિર્માણ થાય છે.
$(iii)$ સજીવે તેના જીવનચક્રને ચાલુ રાખવા માટે ફરીથી એકકીય અવસ્થામાં આવવું પડે છે,તેથી દ્વિકીય યુગ્મનજ એકકીય બીજાણુઓ અથવા કોષો ઉત્પન્ન કરવા માટે અર્ધીકરણ પામે છે. ઉદાહરણ તરીકે $Chlamydomonas$ અને $Ulothrix$.

(N/A) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિના પુષ્પમાં પરાગનયન અને ફલન પછી નીચે મુજબના ફલન-પશ્ચાત ફેરફારો જોવા મળે છે:
$1$. વજ્રપત્રો,દલપત્રો અને પુંકેસરો સામાન્ય રીતે કરમાઈને ખરી પડે છે,જોકે ક્યારેક વજ્રપત્રો જોડાયેલા રહી શકે છે.
$2$. યુગ્મનજ $(Zygote)$ વિકાસ પામીને ભ્રૂણ $(Embryo)$ બનાવે છે.
$3$. પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર $(PEN)$ વિકાસ પામીને ભ્રૂણપોષ $(Endosperm)$ બનાવે છે,જે વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ પૂરું પાડે છે.
$4$. અંડક $(Ovule)$ વિકાસ પામીને બીજ $(Seed)$ માં રૂપાંતરિત થાય છે.
$5$. બીજાશય $(Ovary)$ વિકાસ પામીને ફળ $(Fruit)$ માં રૂપાંતરિત થાય છે.
$6$. બીજાશયની દીવાલ ફલાવરણ $(Pericarp)$ માં રૂપાંતરિત થાય છે.

(N/A) લિંગી પ્રજનનને કારણે સંતતિમાં વિવિધતા ઉત્પન્ન થાય છે.
$(b)$ જન્યુ નિર્માણ એ અર્ધીકરણનું પરિણામ હોવાથી,વ્યતીકરણ (અર્ધીકરણ-$I$) દરમિયાન જનીનિક પુનઃસંયોજન થાય છે,જે જન્યુઓના $DNA$ માં વિવિધતા લાવે છે.
$(c)$ બદલાતા પર્યાવરણમાં સજીવોના અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની શક્યતાઓ વધુ હોય છે.

(B) ઘણી ખેતીલાયક ગુલાબની જાતોમાં ફળ ન બનવાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે તે ઘણીવાર 'ડબલ-ફ્લાવર્ડ' જાતો હોય છે.
આ જાતોમાં,પુંકેસર (નર પ્રજનન અંગો) પસંદગીયુક્ત સંવર્ધન દ્વારા વધારાની પાંખડીઓમાં રૂપાંતરિત થઈ ગયા હોય છે.
પુંકેસર ગેરહાજર અથવા બિન-કાર્યક્ષમ હોવાથી,પરાગરજનું ઉત્પાદન થતું નથી.
પરાગરજના અભાવે પરાગનયન થઈ શકતું નથી,અને પરિણામે,ફલન થતું નથી.
ફળનું નિર્માણ એ ફલન પછીની ઘટના હોવાથી (જ્યાં બીજાશય ફળમાં વિકસે છે),ફલનનો અભાવ ફળના વિકાસમાં નિષ્ફળતા તરફ દોરી જાય છે.

(N/A) સજીવમાં રંગસૂત્રોની મોટી સંખ્યા લિંગી પ્રજનન માટે અવરોધરૂપ નથી.
લિંગી પ્રજનનમાં જન્યુઓનું જોડાણ થાય છે,જે અર્ધીકરણ દ્વારા બને છે.
અર્ધીકરણ દરમિયાન,રંગસૂત્રોની સંખ્યા અડધી થઈ જાય છે,જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે સંતતિને દરેક પિતૃ પાસેથી રંગસૂત્રોની યોગ્ય સંખ્યા મળે.
ઉદાહરણ તરીકે,પતંગિયામાં $380$ રંગસૂત્રો હોય છે,છતાં તે કોઈપણ મુશ્કેલી વિના લિંગી પ્રજનન કરે છે.
તેથી,રંગસૂત્રોની કુલ સંખ્યા સજીવની લિંગી પ્રજનન કરવાની ક્ષમતા નક્કી કરતી નથી.

(N/A) ગુલાબમાં ફળ ન બનવા માટે નીચેના કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે:
$(a)$ ગુલાબના છોડ કદાચ સક્ષમ પરાગરજ ઉત્પન્ન કરતા ન હોય.
$(b)$ ગુલાબના છોડમાં કાર્યક્ષમ અંડકોષનો અભાવ હોઈ શકે છે.
$(c)$ ગુલાબના છોડમાં અપરિપક્વ કે નિષ્ફળ અંડક હોઈ શકે છે.
$(d)$ ગુલાબની જાતો સંકર હોવાથી,અર્ધીકરણની પ્રક્રિયા અસામાન્ય હોઈ શકે છે,જેના પરિણામે અક્ષમ જન્યુઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
$(e)$ સ્વ-અસંગતતા (Self-incompatibility),જેમાં છોડ પોતાની જ પરાગરજને સ્વીકારતું નથી.
$(f)$ પરાગનલિકાની વૃદ્ધિ અથવા ફલનની પ્રક્રિયામાં અવરોધરૂપ આંતરિક પરિબળો હોઈ શકે છે.

(N/A)

નર જન્યુજનક અવસ્થા	માદા જન્યુજનક અવસ્થા
$(1)$ લઘુબીજાણુઓના સમભાજન દ્વારા નિર્માણ પામે છે.	$(1)$ ગુરુબીજાણુઓના સમભાજન દ્વારા નિર્માણ પામે છે.
$(2)$ પરાગનલિકાનો વિકાસ જોવા મળે છે.	$(2)$ અંડકની અંદર ભ્રૂણપુટનું નિર્માણ થાય છે.
$(3)$ પરાગરજના કોષકેન્દ્રમાંથી વાનસ્પતિક કોષ અને જનન કોષ ઉત્પન્ન થાય છે.	$(3)$ ગુરુબીજાણુ કોષકેન્દ્રના વિભાજન દ્વારા $8$ કોષકેન્દ્રીય અને $7$ કોષીય રચના (ભ્રૂણપુટ) બને છે.

(N/A)

લઘુબીજાણુજનન	મહાબીજાણુજનન
$1$. આ પ્રક્રિયા પરાગાશયમાં થાય છે.	$1$. આ પ્રક્રિયા અંડકમાં (સ્ત્રીકેસરના બીજાશયમાં) થાય છે.
$2$. પરાગમાતૃકોષ $(PMC)$ ના અર્ધીકરણ દ્વારા લઘુબીજાણુ ચતુષ્ક બને છે.	$2$. મહાબીજાણુ માતૃકોષ $(MMC)$ ના અર્ધીકરણ દ્વારા મહાબીજાણુ ચતુષ્ક બને છે.
$3$. સામાન્ય રીતે ચતુષ્કમાંથી ચાર સક્રિય લઘુબીજાણુઓ ઉત્પન્ન થાય છે.	$3$. સામાન્ય રીતે માત્ર એક જ મહાબીજાણુ સક્રિય રહે છે; બાકીના ત્રણ અવનત પામે છે.
$4$. તે નર જન્યુજનક (પરાગરજ) ના નિર્માણ તરફ દોરી જાય છે.	$4$. તે માદા જન્યુજનક (ભ્રૂણપુટ) ના નિર્માણ તરફ દોરી જાય છે.

(A) માદા જન્યુજનકનો વિકાસ નીચે મુજબના તબક્કાઓ ધરાવે છે:
$1$. દ્વિતીય મહાબીજાણુ માતૃકોષ $(2n)$ અર્ધીકરણ પામીને ચાર એકકીય મહાબીજાણુઓ ઉત્પન્ન કરે છે. આ તબક્કો $1$ છે.
$2$. સક્રિય મહાબીજાણુ ત્રણ વખત સમભાજન પામીને $8$-કોષકેન્દ્રીય ભ્રૂણપુટ બનાવે છે. આ તબક્કો $2$ છે.
$3$. ભ્રૂણપુટમાં અંડકોષનું વિભેદન એ કોઈ વધારાનું કોષ વિભાજન (સમભાજન કે અર્ધીકરણ) નથી; અંડકોષ પહેલેથી જ અંડપ્રસાધનના ભાગ રૂપે રચાયેલ હોય છે. તેથી,તબક્કો $3$ એ વિભાજન દર્શાવતો નથી.
આમ,સાચો ક્રમ $1 = \text{અર્ધીકરણ}$ અને $2 = \text{સમભાજન}$ છે.

(N/A)

લઘુબીજાણુજનન	મહાબીજાણુજનન
$1$. આ પ્રક્રિયા પરાગાશયમાં થાય છે.	$1$. આ પ્રક્રિયા અંડકમાં થાય છે.
$2$. લઘુબીજાણુ માતૃકોષો અર્ધીકરણ પામીને લઘુબીજાણુ ચતુષ્ક બનાવે છે.	$2$. મહાબીજાણુ માતૃકોષો અર્ધીકરણ પામીને મહાબીજાણુઓની રેખીય ચતુષ્ક બનાવે છે.
$3$. એક લઘુબીજાણુ માતૃકોષમાંથી ચાર સક્રિય લઘુબીજાણુઓ (પરાગરજ) બને છે.	$3$. સામાન્ય રીતે,એક મહાબીજાણુ માતૃકોષમાંથી માત્ર એક જ સક્રિય મહાબીજાણુ બને છે,જ્યારે બાકીના ત્રણ નાશ પામે છે.
$4$. તે નર જન્યુજનકનું નિર્માણ કરે છે.	$4$. તે માદા જન્યુજનક (ભ્રૂણપુટ) નું નિર્માણ કરે છે.

(N/A) સહાયક કોષમાં પરાગનલિકાના પ્રવેશને દર્શાવતી અંડપ્રસાધનની આકૃતિના આધારે,ભાગોનું નામનિર્દેશન નીચે મુજબ છે:
$1$. નર જન્યુઓ: આ પરાગનલિકાની અંદર આવેલા બે નાના,ઘેરા રંગના બંધારણો છે.
$2$. અંડકોષ: આ અંડપ્રસાધનમાં આવેલો મોટો કોષ છે,જેમાં અંડકોષનું કોષકેન્દ્ર હોય છે.
$3$. ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો: આ ભ્રૂણપુટના મધ્યસ્થ કોષમાં આવેલા બે કોષકેન્દ્રો છે.
$4$. સહાયક કોષ: આ અંડકોષની આસપાસ આવેલા બે વિશિષ્ટ કોષો છે,જે પરાગનલિકાને માર્ગદર્શન આપે છે.
$5$. પરાગનલિકા: આ એક નલિકામય રચના છે જે સહાયક કોષોના તંતુમય પ્રસાધન દ્વારા ભ્રૂણપુટમાં પ્રવેશ કરે છે.

(N/A) વનસ્પતિઓમાં લિંગી પ્રજનન નીચેના કારણોસર મહત્વનું છે:
$1$. તે ફળ અને બીજના નિર્માણ તરફ દોરી જાય છે,જે લિંગી પ્રજનનની અંતિમ નીપજો છે.
$2$. પુષ્પવિન્યાસ,પુષ્પો અને પુષ્પીય ભાગોની વિવિધ રચનાઓ પરાગનયન અને ફલનની પ્રક્રિયાને સુનિશ્ચિત કરવા માટે વિવિધ અનુકૂલનો દર્શાવે છે.
$3$. પુષ્પોના આકર્ષક રંગો,સુગંધ અને અત્તર એ પરાગવાહકોને આકર્ષવા માટે વિકસેલા ઉત્ક્રાંતિજન્ય અનુકૂલનો છે,જે લિંગી પ્રજનનની સફળતા સુનિશ્ચિત કરે છે.
$4$. તે વસ્તીમાં જનીનિક ભિન્નતા વધારે છે,જે બદલાતા પર્યાવરણમાં અનુકૂલન અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

(N/A)

લઘુબીજાણુધાની (Microsporangium)	મહાબીજાણુધાની (Megasporangium)
$(1)$ તે પરાગાશયની અંદર આવેલી કોથળી જેવી રચના છે.	$(1)$ તે બહુસ્તરીય રચના છે,જેને અંડક (ovule) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
$(2)$ તે પરાગરજના વિકાસ માટેની પોલાણ જેવી રચના તરીકે કાર્ય કરે છે.	$(2)$ તે પુષ્પના બીજાશય (ovary) ની અંદર આવેલી રચના છે.
$(3)$ તેનું સૌથી અંદરનું સ્તર,પોષકસ્તર (tapetum),વિકાસ પામતી પરાગરજને પોષણ પૂરું પાડે છે.	$(3)$ તેમાં ભ્રૂણપુટ (embryo sac) હોય છે; ફલન પછી તે બીજમાં પરિણમે છે.

(N/A) નિપત્ર: તે પર્ણ જેવી રચના છે જેના કક્ષમાં પુષ્પ ઉત્પન્ન થાય છે. તે નાના,ભીંગડા જેવા,લીલા અથવા રંગીન હોઈ શકે છે; સામાન્ય રીતે તે એકલ હોય છે.
$\rightarrow$ નિપત્રિકા: તે પુષ્પદંડ પર ઉત્પન્ન થતી નાની,નિપત્ર જેવી રચના છે.
$(b)$ પર્ણતલ: તે પર્ણદંડનો ફૂલેલો આધાર છે જે ઘણી કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે અને પર્ણની હલનચલનમાં મદદ કરે છે.
$\rightarrow$ પર્ણદંડ: તે નળાકાર અથવા અર્ધ-નળાકાર દાંડી જેવી રચના છે જે પર્ણતલને પર્ણપત્ર સાથે જોડે છે.
$(c)$ પુષ્પદંડ: એકલ પુષ્પની દાંડીને પુષ્પદંડ કહેવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ પુષ્પવિન્યાસ ધરી: પુષ્પવિન્યાસની મુખ્ય ધરી જે પુષ્પોને ધારણ કરે છે તેને પુષ્પવિન્યાસ ધરી કહેવાય છે.
$(d)$ સ્પાઈક: લાંબી ધરી પર અવૃંત (દાંડી વગરના) પુષ્પો ધરાવતો પુષ્પવિન્યાસ,દા.ત.,$Achyranthus$.
$\rightarrow$ સ્પાડિક્સ: એવો પુષ્પવિન્યાસ જેમાં ધરી માંસલ હોય છે અને તેના પર અવૃંત એકલિંગી પુષ્પો ગોઠવાયેલા હોય છે. માદા પુષ્પો નીચેના ભાગે અને નર પુષ્પો ઉપરના ભાગે હોય છે. આખી ધરી ઘણીવાર 'સ્પેશ' (spathe) નામના મોટા નિપત્ર દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે,દા.ત.,$Colocasia$,કેળ.
$(e)$ પુંકેસર: પુષ્પનું નર પ્રજનન અંગ,જે તંતુ અને પરાગાશયનું બનેલું હોય છે.
$\rightarrow$ વંધ્ય પુંકેસર: વંધ્ય અથવા બિન-કાર્યક્ષમ પુંકેસરને વંધ્ય પુંકેસર કહેવાય છે.
$(f)$ પરાગરજ: આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓના પરાગાશયમાં ઉત્પન્ન થતા લઘુ બીજાણુઓને પરાગરજ કહેવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ પરાગપિંડ: $Calotropis$ જેવી વનસ્પતિઓમાં પરાગરજનો સમૂહ જે એકસાથે જોડાયેલો હોય છે તેને પરાગપિંડ કહેવાય છે.

(A) વનસ્પતિમાં,બીજાણુજનક પેઢી દ્વિકીય $(2n)$ હોય છે અને જન્યુજનક પેઢી એકકીય $(n)$ હોય છે.
$(a)$ પરાગરજ (નર જન્યુજનક,$n$) પરાગાશય (બીજાણુજનકનો ભાગ,$2n$) ની અંદર વિકાસ પામે છે. આમ,આ બે પેઢીઓ દર્શાવે છે.
$(b)$ અંકુરિત પરાગરજ એ એક જ પેઢી (નર જન્યુજનક) છે.
$(c)$ બીજમાં ભ્રૂણ (નવો બીજાણુજનક) અને ભ્રૂણપોષ/બીજાવરણ (પિતૃ બીજાણુજનક પેશીઓ) હોય છે.
$(d)$ ભ્રૂણપુટ (માદા જન્યુજનક,$n$) અંડક (બીજાણુજનકનો ભાગ,$2n$) ની અંદર વિકાસ પામે છે. આમ,આ બે પેઢીઓ દર્શાવે છે.
તેથી,$(a)$ અને $(d)$ એ એક પેઢી બીજી પેઢીની અંદર હોય તેના સાચા ઉદાહરણો છે.

(B) વનસ્પતિમાં,બીજાણુજનક પેઢી દ્વિકીય $(2n)$ હોય છે અને જન્યુજનક પેઢી એકકીય $(n)$ હોય છે.
$(a)$ પરાગરજ (જન્યુજનક) એ પરાગાશય (બીજાણુજનક) ની અંદર હોય છે. આ બે પેઢીઓ દર્શાવે છે.
$(b)$ અંકુરિત પરાગરજ એ એક જ પેઢી (જન્યુજનક) છે.
$(c)$ બીજ (નવો બીજાણુજનક) એ ફળ (પિતૃ બીજાણુજનક) ની અંદર હોય છે. આ બે પેઢીઓ દર્શાવે છે.
$(d)$ ભ્રૂણપુટ (જન્યુજનક) એ અંડક (બીજાણુજનક) ની અંદર હોય છે. આ બે પેઢીઓ દર્શાવે છે.
તેથી,$(a), (c)$ અને $(d)$ માં એકની અંદર બીજી એમ બે પેઢીઓ જોવા મળે છે.

(B) $Agave$ (રામબાણ) માં વાનસ્પતિક પ્રજનન $Bulbils$ (પ્રકલિકા) તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ માંસલ કલિકાઓ દ્વારા થાય છે. આ પ્રકલિકાઓ પુષ્પવિન્યાસમાં વિકસે છે અને જમીન પર પડ્યા પછી,તે અંકુરિત થઈને નવા છોડ બનાવે છે.

(C) આપેલા વિકલ્પોમાંથી સૌથી વધુ રંગસૂત્રો ધરાવતો સજીવ $Ophioglossum$ (એક પ્રકારની ત્રિઅંગી વનસ્પતિ) છે.
તેમાં દ્વિતીય રંગસૂત્ર સંખ્યા $(2n)$ $1260$ હોય છે.
તેની સરખામણીમાં,મનુષ્યમાં $46$,પતંગિયામાં $380$ અને સફરજનમાં $34$ રંગસૂત્રો હોય છે.

(C) સજીવોના જીવનચક્રમાં ત્રણ તબક્કાઓ હોય છે: જુવેનાઈલ તબક્કો,પ્રજનન તબક્કો અને જીર્ણ તબક્કો.
એકવર્ષાયુ અને દ્વિવર્ષાયુ વનસ્પતિઓમાં આ તબક્કાઓ સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત હોય છે કારણ કે તેઓ તેમનું જીવનચક્ર એક કે બે વર્ષમાં પૂર્ણ કરે છે.
જો કે,બહુવર્ષાયુ વનસ્પતિઓમાં આ તબક્કાઓ વચ્ચેનું સંક્રમણ સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત હોતું નથી,કારણ કે તેઓ ઘણા વર્ષો સુધી વારંવાર પુષ્પસર્જન અને ફળધારણ કરી શકે છે.

(A) $Strobilanthes$ $kunthiana$ (નીલકુરિંજી) નામની વનસ્પતિ તેના વિશિષ્ટ પુષ્પ સર્જનના ચક્ર માટે જાણીતી છે.
તેમાં દર $12$ વર્ષે એકવાર પુષ્પ સર્જન થાય છે.
આ ઘટના કેરળ, કર્ણાટક અને તમિલનાડુના પહાડી વિસ્તારોમાં જોવા મળી હતી, જ્યાં તે સપ્ટેમ્બર-ઓક્ટોબર $2006$ અને ત્યારબાદ $2018$ માં મોટા પ્રમાણમાં ખીલી હતી.

(D) નીલકુરિંજી $(Strobilanthes \text{ kunthiana})$ એ એવી વનસ્પતિ છે જે દર $12$ વર્ષે એકવાર પુષ્પ સર્જન કરે છે.
તેમાં $2006$ માં અને ત્યારબાદ $2018$ માં પુષ્પ સર્જન થયું હતું.
તેથી, છેલ્લે મુખ્ય પુષ્પ સર્જનની ઘટના $2018$ માં જોવા મળી હતી.

(B) અર્ધીકરણ પામતો કોષ (meiocyte) એવો કોષ છે જે જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરવા માટે અર્ધીકરણની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે.
બટાટાના છોડ ($Solanum$ $tuberosum$) માં,રંગસૂત્રોની દ્વિકીય સંખ્યા $(2n)$ $48$ હોય છે.
અર્ધીકરણ પામતો કોષ દ્વિકીય હોવાથી,તેમાં $48$ રંગસૂત્રો હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) $Strobilanthes$ $kunthiana$ (નીલકુરિંજી) દર $12$ વર્ષે એકવાર પુષ્પસર્જન કરે છે.
આ વનસ્પતિનું સામૂહિક પુષ્પસર્જન કેરળ,કર્ણાટક અને તમિલનાડુના પહાડી વિસ્તારોમાં જોવા મળ્યું હતું.
આ ઘટનાને કારણે મોટી સંખ્યામાં પ્રવાસીઓ આ વિસ્તારો તરફ આકર્ષાયા હતા.

(A) જન્યુઓ એ લિંગી પ્રજનન કરતા સજીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા પ્રજનન કોષો છે. મોટાભાગના સજીવોમાં, જન્યુઓ $\text{એકકીય}$ $(n)$ હોય છે, જેનો અર્થ છે કે તેઓ રંગસૂત્રોનો એક જ સેટ ધરાવે છે. આ સુનિશ્ચિત કરે છે કે જ્યારે ફલન દરમિયાન બે જન્યુઓ જોડાય છે, ત્યારે પરિણામી યુગ્મનજ $\text{દ્વિકીય}$ $(2n)$ બને છે, જે પ્રજાતિના મૂળ રંગસૂત્રોની સંખ્યાને પુનઃસ્થાપિત કરે છે.

(B) જે વનસ્પતિ પર માત્ર પુંકેસરીય પુષ્પ (નર પુષ્પ) જોવા મળે છે, તેને $staminate$ અથવા $\text{નર}$ વનસ્પતિ કહેવામાં આવે છે. વનસ્પતિઓમાં લિંગી પ્રજનનના સંદર્ભમાં, જો કોઈ વનસ્પતિ પ્રજાતિમાં એક વ્યક્તિગત છોડ પર માત્ર નર પુષ્પ અને બીજા છોડ પર માત્ર માદા પુષ્પ ઉત્પન્ન થતા હોય, તો આ સ્થિતિને $\text{દ્વિસદની}$ $(dioecious)$ કહેવામાં આવે છે. તેથી, માત્ર પુંકેસરીય પુષ્પ ધરાવતી વનસ્પતિ એ $\text{દ્વિસદની}$ વનસ્પતિ છે.

(D) સાચો ક્રમ નક્કી કરવા માટે,આપણે આપેલા સજીવોના જન્યુ માતૃકોષો $(2n)$ માં રંગસૂત્રની સંખ્યા જોવી જોઈએ:
$1$. કુતરો ($Canis$ $lupus$ $familiaris$): $2n = 78$
$2$. ઉંદર ($Rattus$ $rattus$): $2n = 42$
$3$. બિલાડી ($Felis$ $catus$): $2n = 38$
$4$. ડુંગળી ($Allium$ $cepa$): $2n = 16$
આ કિંમતોની સરખામણી કરતા: $78 > 42 > 38 > 16$.
તેથી,ઉતરતો ક્રમ આ મુજબ છે: કુતરો $\rightarrow$ ઉંદર $\rightarrow$ બિલાડી $\rightarrow$ ડુંગળી.

(C) એકલિંગીપણું (dioecy) એટલે એવી સ્થિતિ જેમાં નર અને માદા પ્રજનન અંગો અલગ-અલગ સજીવો પર જોવા મળે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાં, $\text{પપૈયા}$ અને $\text{ખજૂર}$ બંને એકલિંગી વનસ્પતિઓ છે.
જોકે, ઘણી પ્રમાણિત જીવવિજ્ઞાનની પાઠ્યપુસ્તકોમાં, $\text{પપૈયા}$ ને એકલિંગીપણાના સૌથી સામાન્ય ઉદાહરણ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
$\text{માર્કેન્શિયા}$ પણ એકલિંગી છે (તેના સુકાય નર અથવા માદા હોય છે), પરંતુ $\text{પપૈયા}$ એ એકલિંગી આવૃત બીજધારી વનસ્પતિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં સામાન્ય રીતે $\text{પપૈયા}$ ને સાચો જવાબ ગણવામાં આવે છે.

(A) અંતઃ ફલન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં નર અને માદા જન્યુઓનું મિલન માદા સજીવના શરીરની અંદર થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં અંતઃ ફલન જોવા મળે છે,જ્યાં પરાગનલિકા અંડકમાં રહેલા ભ્રૂણપુટ સુધી નર જન્યુઓને પહોંચાડે છે.
ઉભયજીવીઓ,અસ્થિમત્સ્ય અને મોટાભાગની લીલ સામાન્ય રીતે બાહ્ય ફલન દર્શાવે છે,જેમાં જન્યુઓ આસપાસના પાણીના માધ્યમમાં મુક્ત થાય છે.

(D) યુગ્મનજનું નિર્માણ સજીવના દેહની અંદર (અંતઃફલન) અથવા દેહની બહાર (બાહ્ય ફલન) થઈ શકે છે.
સસ્તન,સરિસૃપ,આવૃત અને અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં અંતઃફલન જોવા મળે છે,જેનો અર્થ છે કે યુગ્મનજ માદાના શરીરની અંદર બને છે.
મોટાભાગની અસ્થિમત્સ્યમાં બાહ્ય ફલન થાય છે,જેમાં નર અને માદા બંને તેમના જન્યુઓને આસપાસના પાણીના માધ્યમમાં મુક્ત કરે છે. પરિણામે,યુગ્મનજ શરીરની બહાર બાહ્ય પર્યાવરણમાં બને છે.

(D) મોટાભાગના સજીવોમાં નર જન્યુઓ ચલિત હોય છે અને માદા જન્યુઓ અચલિત હોય છે. જોકે,બીજધારી વનસ્પતિઓમાં (અનાવૃત બીજધારી અને આવૃત બીજધારી) નર જન્યુઓ અચલિત હોય છે. તેઓ પરાગનયનની પ્રક્રિયા અને પરાગનલિકાના નિર્માણ દ્વારા માદા જન્યુ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.

(A) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં ફલન પછી નીચે મુજબના ફેરફારો થાય છે:
$1$. યુગ્મનજ વિકાસ પામીને ભ્રૂણ બનાવે છે $(a-3)$.
$2$. અંડક પરિપક્વ થઈને બીજમાં રૂપાંતરિત થાય છે $(b-1)$.
$3$. બીજાશય વિકાસ પામીને ફળ બનાવે છે $(c-4)$.
$4$. અંડકનું અંડકાવરણ સખત બનીને બીજાવરણ બનાવે છે $(d-2)$.
તેથી,સાચી જોડ $a-3, b-1, c-4, d-2$ છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
ઘણી બધી લીલમાં ફલન બાહ્ય હોય છે,જે આસપાસના પાણીના માધ્યમમાં થાય છે,અંતઃફલન થતું નથી.
વિકલ્પ $B$ સાચો છે કારણ કે યુગ્મનજ કોષવિભાજન (સમભાજન) દ્વારા ભ્રૂણમાં વિકસે છે,જેનાથી કોષોની સંખ્યામાં વધારો થાય છે.
વિકલ્પ $C$ સાચો છે કારણ કે લીલ અને ફૂગમાં યુગ્મનજ પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ સામે ટકી રહેવા માટે જાડી દીવાલ ધરાવતી રચના વિકસાવે છે.
વિકલ્પ $D$ સાચો છે કારણ કે મોટાભાગની આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં ફલન બાદ પુષ્પના આ ભાગો કરમાઈને ખરી પડે છે.

(A) લીલ અને ફૂગ સમૂહના ઘણા સજીવોમાં,યુગ્મનજ એક જાડી દીવાલ વિકસાવે છે જે શુષ્કતા અને નુકસાન સામે રક્ષણ આપે છે. અંકુરણ પહેલાં તે વિશ્રામનો સમયગાળો પસાર કરે છે. આ સજીવોમાં,યુગ્મનજ અર્ધીકરણ પામીને એકકીય બીજાણુઓ (haploid spores) બનાવે છે,જે ત્યારબાદ વિકાસ પામીને એકકીય સજીવ બને છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Chara$ (કારા) એ લીલ છે,તેથી તેનો યુગ્મનજ અર્ધીકરણ પામે છે. જ્યારે નાળીયેરી,કેરી અને પપૈયું એ આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓ છે,જેમાં યુગ્મનજ સમવિભાજન પામીને ભ્રૂણનો વિકાસ કરે છે.

(B) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં,એક પરાગમાતૃકોષ $(MMC)$ અર્ધીકરણ પામીને $4$ લઘુબીજાણુ (પરાગરજ) ઉત્પન્ન કરે છે.
$800$ બીજ બનાવવા માટે ફલન માટે $800$ પરાગરજની જરૂર પડે છે.
કારણ કે $1$ $MMC$ માંથી $4$ પરાગરજ બને છે,તેથી જરૂરી $MMC$ ની સંખ્યા $800 / 4 = 200$ થાય.
દરેક $MMC$ આ $4$ પરાગરજ ઉત્પન્ન કરવા માટે એક વાર અર્ધીકરણ પામે છે.
તેથી,કુલ $200$ અર્ધીકરણની જરૂર પડે છે.

(D) પરાગરજની જીવિતતા વિવિધ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓમાં ખૂબ જ અલગ હોય છે.
ડાંગર અને ઘઉં જેવા કેટલાક ધાન્ય પાકોમાં,પરાગરજ મુક્ત થયાના $30$ મિનિટની અંદર તેમની જીવિતતા ગુમાવે છે.
જો કે,$Rosaceae$,$Leguminosae$ અને $Solanaceae$ જેવી કેટલીક કુળની વનસ્પતિઓમાં,પરાગરજ ઘણા મહિનાઓ સુધી તેમની જીવિતતા જાળવી રાખે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) પરાગરજને લાંબા સમય સુધી સંગ્રહિત કરવા માટે ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન (cryopreservation) પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે.
આ પદ્ધતિમાં પરાગરજને પ્રવાહી નાઈટ્રોજનમાં $-196$ $^oC$ તાપમાને રાખવામાં આવે છે.
આ ટેકનિકનો ઉપયોગ પરાગ બેંકોમાં કરવામાં આવે છે જેથી સંવર્ધન કાર્યક્રમો અને જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ માટે પરાગરજની જીવિતતા જળવાઈ રહે.

(A) સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં બીજાશયમાં અંડકની સંખ્યા અલગ-અલગ હોઈ શકે છે.
$1$. ઘઉં ($Triticum$ $aestivum$): તેમાં એક અંડક હોય છે.
$2$. પપૈયું ($Carica$ $papaya$): તેમાં ઘણા અંડકો હોય છે.
$3$. ઓર્કિડ ($Orchidaceae$ કુળ): તેમાં ઘણા અંડકો હોય છે.
$4$. ડાંગર ($Oryza$ $sativa$): તેમાં એક અંડક હોય છે.
$5$. કેરી ($Mangifera$ $indica$): તેમાં એક અંડક હોય છે.
આમ,ઘઉં,ડાંગર અને કેરીના બીજાશયમાં એક અંડક હોય છે.
કુલ સંખ્યા $3$ છે.

(C) પ્લોઈડી સ્તર નીચે મુજબ છે:
$1$. $MMC$ (મહાબીજાણુ માતૃકોષ) દ્વિતીય $(2n)$ હોય છે.
$2$. પ્રતિધ્રુવીય કોષો એકકીય $(n)$ હોય છે કારણ કે તે પરિપક્વ ભ્રૂણપુટનો ભાગ છે.
$3$. કેન્દ્રસ્થ કોષમાં બે ધ્રુવીય કોષકેન્દ્રો હોય છે,જે તેને પરિપક્વ ભ્રૂણપુટમાં દ્વિતીય $(2n)$ બનાવે છે.
$4$. અંડકોષ એકકીય $(n)$ હોય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $2n, n, 2n, n$ છે.

(D) સંવૃત પુષ્પો (cleistogamous flowers) એવા પુષ્પો છે જે ક્યારેય ખુલતા નથી. આવા પુષ્પોમાં પરાગાશય અને પરાગાસન એકબીજાની ખૂબ નજીક હોય છે. જ્યારે કલિકા અવસ્થામાં પરાગાશય સ્ફોટન પામે છે,ત્યારે પરાગરજ પરાગાસનના સંપર્કમાં આવે છે અને પરાગનયન થાય છે. આમ,સંવૃત પુષ્પો હંમેશા સ્વપરાગિત હોય છે કારણ કે તેમાં પર-પરાગનયનની કોઈ શક્યતા હોતી નથી. વાયોલા,ઓક્ઝાલિસ અને કોમેલિના એ વનસ્પતિઓના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે જે સંવૃત અને વિવૃત (chasmogamous) બંને પ્રકારના પુષ્પો ઉત્પન્ન કરે છે. તુલસી ($Ocimum$ $sanctum$) સંવૃત પુષ્પો ઉત્પન્ન કરતી નથી.