Tissue Culture Questions in Gujarati

(A) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં,સસ્પેન્શન સંવર્ધનમાં પ્રવાહી માધ્યમમાં કોષો અથવા કોષોના નાના સમૂહોની વૃદ્ધિનો સમાવેશ થાય છે. કેલસમાં કોષ વિભાજન અને પ્રસરણને ઉત્તેજિત કરવા માટે,પ્રવાહી માધ્યમમાં ચોક્કસ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો ઉમેરવામાં આવે છે. ઓક્સિન,જેમ કે $2, 4-D$ ($2$,$4$-ડાયક્લોરોફિનોક્સિએસેટિક એસિડ),નો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે સસ્પેન્શન સંવર્ધનમાં કોષ વિભાજન અને કેલસની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે થાય છે.

(A) સસ્પેન્શન સંવર્ધનમાં પ્રવાહી માધ્યમમાં કોષોનો ઉછેર કરવામાં આવે છે જ્યાં તેમને સતત ગતિમાં રાખવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં,કોષો વિભાજન પામીને અવિભેદિત કોષોનો સમૂહ બનાવે છે જેને કેલસ (callus) અથવા કોષસમૂહ કહેવામાં આવે છે. આ કોષો સામાન્ય રીતે અવિભેદિત હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ હજુ સુધી જલવાહક કે અન્નવાહક જેવા ચોક્કસ પેશી પ્રકારોમાં વિભેદિત થયા હોતા નથી. તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(A) સસ્પેન્શન સંવર્ધન એ વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનની એક પદ્ધતિ છે જેમાં એકલ કોષો અથવા કોષોના નાના સમૂહોને પ્રવાહી પોષક માધ્યમમાં વિખેરવામાં આવે છે અને ઉછેરવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિ કોષોના ઝડપી ગુણન માટે પરવાનગી આપે છે અને તેનો ઉપયોગ ગૌણ ચયાપચયકોના ઉત્પાદન અને જનીનિક રૂપાંતરણના અભ્યાસ માટે વ્યાપકપણે થાય છે.

(A) વનસ્પતિ પેશીસંવર્ધનમાં,જંતુરહિત વાતાવરણ જાળવવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. લેમિનર એર ફ્લો કેબિનેટમાં ફોર્સેપ્સ,સ્કેલ્પેલ અને સોય જેવા સાધનોને $UV$ પ્રકાશ (અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગ) દ્વારા જંતુમુક્ત કરવામાં આવે છે જેથી તે સૂક્ષ્મજીવોના દૂષણથી મુક્ત રહે. $UV$ પ્રકાશમાં જંતુનાશક ગુણધર્મો હોય છે જે સૂક્ષ્મજીવોના $DNA$ ને અસરકારક રીતે નષ્ટ કરે છે અને તેમની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.

(C) આંતરજાતીય સંકરણમાં ઘણીવાર ભ્રૂણપોષના વિકાસમાં નિષ્ફળતા જોવા મળે છે, જેના કારણે સંકર ભ્રૂણ પરિપક્વ થાય તે પહેલાં જ નાશ પામે છે. આ સમસ્યાને દૂર કરવા માટે $Embryo \text{ } rescue$ (ભ્રૂણ બચાવ) પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિમાં, અપરિપક્વ સંકર ભ્રૂણને બીજમાંથી જંતુરહિત રીતે અલગ કરવામાં આવે છે અને તેને યોગ્ય પોષક માધ્યમ પર ઉછેરવામાં આવે છે જેથી તે સક્ષમ છોડમાં વિકસી શકે. તેથી, આવી સંકરણ પ્રક્રિયાઓમાંથી સંકર ભ્રૂણ મેળવવા માટેની સાચી પદ્ધતિ ભ્રૂણ બચાવ છે.

(C) બીજમાંથી નાના ભ્રૂણને અલગ કરી તેને જંતુરહિત સ્થિતિમાં પોષક સંવર્ધન માધ્યમ પર ઉછેરવાની પદ્ધતિને $Embryo$ $culture$ (ભ્રૂણ સંવર્ધન) કહેવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં બીજની સુષુપ્તતા દૂર કરવા,અસંગત સંકરણમાંથી ભ્રૂણને બચાવવા અથવા જે બીજમાં અંકુરણ દર ઓછો હોય તેવી વનસ્પતિઓના પ્રજનન માટે વ્યાપકપણે કરવામાં આવે છે.

(D) પેશી સંવર્ધનની પ્રક્રિયા નિવેશ્ય (વનસ્પતિ પેશીનો નાનો ટુકડો) ની પસંદગીથી શરૂ થાય છે.
યોગ્ય પોષક માધ્યમ પર મૂક્યા પછી,નિવેશ્યના કોષો ઝડપી કોષવિભાજન પામે છે.
અવિભેદિત અને સતત વિભાજન પામતા કોષોના આ સમૂહને કૅલસ કહેવામાં આવે છે.
વધુ વૃદ્ધિ અથવા અંગજનન માટે,માધ્યમમાં સાયટોકાઇનિન જેવા ચોક્કસ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો ઉમેરવામાં આવે છે.
અંતે,આ કોષો વર્ધનશીલ અથવા વિશિષ્ટ પેશીઓમાં રૂપાંતરિત થઈને નવા છોડ બનાવે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ છે: નિવેશ્ય $\rightarrow$ કોષવિભાજન $\rightarrow$ કૅલસ $\rightarrow$ સાયટોકાઇનિનનો ઉમેરો $\rightarrow$ કોષો વર્ધનશીલ પેશીમાં રૂપાંતર પામે.

(A) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં,કેલસના વિકાસ માટે સંવર્ધન માધ્યમ તૈયાર કરવા માટે $Agar-agar$ (અગર-અગર) નો ઉપયોગ ઘનકારક ઘટક તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે. તે એક સ્થિર,અર્ધ-ઘન આધાર પૂરો પાડે છે જે કેલસને માધ્યમમાં રહેલા આવશ્યક પોષક તત્વો,વિટામિન્સ અને અંતઃસ્ત્રાવોના સંપર્કમાં રહીને વૃદ્ધિ પામવા દે છે. $Agar-agar$ લાલ લીલમાંથી મેળવવામાં આવે છે અને તેને પસંદ કરવામાં આવે છે કારણ કે તે વનસ્પતિના ઉત્સેચકો દ્વારા પાચન થતું નથી અને પેશીની વૃદ્ધિમાં અવરોધ કરતું નથી.

(B) વનસ્પતિપેશીસંવર્ધન દ્વારા વિકસાવેલા છોડ તેમના પિતૃ છોડ સાથે જનીનિક રીતે સમાન હોય છે. તેમને $Somaclones$ (સોમાક્લોન્સ) કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ અલિંગી પ્રજનન (માઈક્રોપ્રોપેગેશન) દ્વારા દૈહિક કોષોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તેઓ ક્લોન હોવાથી,તેઓ પિતૃ છોડ જેવું જ જનીનિક બંધારણ ધરાવે છે.

(C) કેલસ સંવર્ધન એ વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનની એક પદ્ધતિ છે જેમાં કોષોનો અવિભેદિત સમૂહ,જેને કેલસ કહેવામાં આવે છે,તે રચાય છે.
સમય જતાં,આ કોષો અંગજનન અથવા દૈહિક ભ્રૂણજનન પ્રક્રિયા દ્વારા વિભેદિત થઈને નાના,વિશિષ્ટ કોષ સમૂહો અથવા અંગો (જેમ કે પ્રરોહ કે મૂળ) બનાવે છે.
તેથી,કેલસ સંવર્ધન એ મુખ્ય પદ્ધતિ છે જેમાં અવિભેદિત કોષ સમૂહો વિભેદિત થઈને વિશિષ્ટ રચનાઓ બનાવે છે.

(B) ભ્રૂણસંવર્ધન એ $\text{વનસ્પતિ } \text{પેશીસંવર્ધન}$ (Plant tissue culture) માં વપરાતી એક તકનીક છે, જે એવા ભ્રૂણના વિકાસમાં મદદ કરે છે જે અન્યથા જીવિત રહી શકતા નથી。
તે ખાસ કરીને $\text{આંતરજાતીય } \text{સંકરણ}$ (Interspecific hybridization) માં ઉપયોગી છે, જ્યાં ભ્રૂણ ઘણીવાર ભ્રૂણપોષની અસંગતતા અથવા અન્ય વિકાસલક્ષી અવરોધોને કારણે નાશ પામે છે。
જોકે તેનો ઉપયોગ આંતરજાતીય સંકરણને સરળ બનાવવા માટે થાય છે, પરંતુ આ તકનીક પોતે $\text{વનસ્પતિ } \text{પેશીસંવર્ધન}$ તકનીકનો એક પાયાનો ભાગ છે。

(B) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં,જ્યારે વનસ્પતિ કોષોને પોષક માધ્યમ પર ઉછેરવામાં આવે છે,ત્યારે તેઓ ઝડપથી વિભાજન પામીને કોષોનો એક અસંગઠિત અને અવિભેદિત સમૂહ બનાવે છે. આ સમૂહને $Callus$ (કેલસ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) વનસ્પતિ પેશીસંવર્ધન એ વનસ્પતિના કોષો,પેશીઓ અથવા અંગોને જંતુરહિત સ્થિતિમાં જાણીતા પોષક માધ્યમ પર ઉછેરવાની પદ્ધતિઓનો સમૂહ છે.
વનસ્પતિ પેશીસંવર્ધનની સામાન્ય પદ્ધતિઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. કેલસ સંવર્ધન: ઘન માધ્યમ પર કોષોના અસંગઠિત સમૂહ (કેલસ) ને ઉછેરવો.
$2$. સસ્પેન્શન સંવર્ધન: પ્રવાહી માધ્યમમાં કોષો અથવા કોષોના નાના સમૂહોને ઉછેરવા.
$3$. ભ્રૂણ સંવર્ધન: સંપૂર્ણ વનસ્પતિ ઉત્પન્ન કરવા માટે અલગ કરેલા ભ્રૂણને ઉછેરવા.
આ તમામ પદ્ધતિઓ વનસ્પતિ જૈવપ્રૌદ્યોગિકીમાં સ્થાપિત પદ્ધતિઓ હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(D) વનસ્પતિ પેશીસંવર્ધન એ વનસ્પતિના કોષો,પેશીઓ અથવા અંગોને જાણીતા બંધારણવાળા પોષક માધ્યમ પર જંતુરહિત વાતાવરણમાં જાળવી રાખવાની અને ઉછેરવાની એક તકનીક છે.
તે 'ટોટિપોટન્સી' (totipotency) ના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે,જે વનસ્પતિ કોષની સંપૂર્ણ વનસ્પતિમાં પુનર્જીવિત થવાની ક્ષમતા છે.
તેથી,વિકલ્પ $D$ સૌથી વધુ વ્યાપક અને સચોટ વ્યાખ્યા છે કારણ કે તેમાં કોષો,પેશીઓ અને અંગોનો સમાવેશ થાય છે,તેમજ જાળવણી અને વૃદ્ધિના પાસાઓ પણ સામેલ છે.

(D) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં,વનસ્પતિનો જે ભાગ કાપીને સંવર્ધન શરૂ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે,તેને $Explant$ (નિવેશ્ય) કહેવામાં આવે છે.
આ વનસ્પતિનો કોઈપણ ભાગ હોઈ શકે છે,જેમ કે પર્ણનો ટુકડો,પ્રકાંડ,મૂળ અથવા એક કોષ પણ હોઈ શકે છે.
જ્યારે તેને જંતુરહિત સ્થિતિમાં યોગ્ય પોષક માધ્યમ પર મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે $Explant$ વિભાજન પામવાનું શરૂ કરે છે અને અવિભેદિત કોષોનો સમૂહ બનાવે છે જેને $Callus$ (કેલસ) કહે છે.

(A) પેશીસંવર્ધનની પ્રક્રિયામાં,સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થતા દૂષણને રોકવા માટે જંતુરહિત વાતાવરણ જાળવવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
પેશીસંવર્ધનમાં વપરાતા સાધનો,જેમ કે ફોર્સેપ્સ,સ્કેલ્પેલ અને સોયને સામાન્ય રીતે ઓટોક્લેવ (ઉચ્ચ દબાણ અને તાપમાન) દ્વારા અથવા જ્યોત પર ગરમ કરીને જંતુમુક્ત કરવામાં આવે છે.
જો કે,પેશીસંવર્ધન માટે વપરાતા લેમિનર એરફ્લો કેબિનેટના સંદર્ભમાં,પ્રક્રિયા શરૂ કરતા પહેલા કાર્યકારી સપાટી અને કેબિનેટની અંદરની હવાને જંતુમુક્ત કરવા માટે સામાન્ય રીતે $UV$ (પારજાંબલી) પ્રકાશનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી,આ સંદર્ભમાં જંતુમુક્ત કરવા માટે $UV$ પ્રકાશ એ સાચી પદ્ધતિ છે.

(C) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં,ખાસ કરીને કેલસના નિર્માણ અને અંગજનન દરમિયાન,$Auxin$ (ઑક્ઝિન) અને $Cytokinin$ (સાયટોકાઇનીન) વચ્ચેનું સંતુલન ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
$Auxin$ મૂળના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે,જ્યારે $Cytokinin$ પ્રરોહના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે.
સંવર્ધન માધ્યમમાં આ બંને અંતઃસ્ત્રાવોના ગુણોત્તરમાં ફેરફાર કરીને,સંશોધકો કેલસનું મૂળ,પ્રરોહ અથવા ભ્રૂણમાં વિભેદન નિયંત્રિત કરી શકે છે.
તેથી,માધ્યમમાં વપરાતું સાચું સંયોજન $Cytokinin$ અને $Auxin$ છે.

(B) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં,કોષ વિભાજનને પ્રેરિત કરવા માટે એક્સપ્લાન્ટને પોષક માધ્યમ પર મૂકવામાં આવે છે. કેલસ,જે કોષોનો અસંગઠિત સમૂહ છે,તેનું નિર્માણ સામાન્ય રીતે નિયંત્રિત પરિસ્થિતિઓમાં $2$ થી $3$ અઠવાડિયાના ઇન્ક્યુબેશન પછી થાય છે.

(A) સસ્પેન્શન સંવર્ધન (Suspension culture) એ એક એવી તકનીક છે જેમાં એકલ કોષો અથવા કોષોના નાના સમૂહને પ્રવાહી માધ્યમમાં નિલંબિત કરવામાં આવે છે અને તેમને વિખરાયેલી સ્થિતિમાં રાખવા માટે હલાવવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિ કોષોની ઝડપી વૃદ્ધિ માટે પરવાનગી આપે છે અને તેનો ઉપયોગ વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં દ્વિતીયક ચયાપચયકો અને બાયોમાસના ઉત્પાદન માટે વ્યાપકપણે થાય છે.
તેની સરખામણીમાં,કેલસ સંવર્ધનમાં કોષોને ઘન માધ્યમ પર ઉગાડવામાં આવે છે,અને ભ્રૂણ સંવર્ધનમાં ભ્રૂણનું અલગીકરણ અને વૃદ્ધિ કરવામાં આવે છે.

(B) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં,ખાસ કરીને સસ્પેન્શન કલ્ચર (નિલંબન સંવર્ધન) માં,માધ્યમમાં $2,4-D$ (એક કૃત્રિમ $Auxin$) સામાન્ય રીતે ઉમેરવામાં આવે છે.
$Auxins$ કોષ વિભાજનને પ્રેરિત કરવા અને કેલસ અથવા કોષના સસ્પેન્શનની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આવશ્યક છે.
જોકે $Cytokinins$ નો પણ ઉપયોગ થાય છે,પરંતુ સસ્પેન્શન કલ્ચરની વૃદ્ધિ શરૂ કરવા અને જાળવી રાખવા માટે $Auxins$ એ પ્રાથમિક વૃદ્ધિ નિયામક છે.

(B) સસ્પેન્શન સંવર્ધનમાં કોષો અથવા કોષોના નાના સમૂહોને પ્રવાહી માધ્યમમાં સતત હલાવીને ઉછેરવામાં આવે છે.
સતત હલનચલનને કારણે દરેક કોષને પોષક તત્વો અને ઓક્સિજન વધુ સારી રીતે ઉપલબ્ધ થાય છે,તેથી સસ્પેન્શન સંવર્ધનમાં વૃદ્ધિનો દર કેલસ સંવર્ધન કરતા ઘણો ઝડપી હોય છે,કારણ કે કેલસ સંવર્ધન ઘન માધ્યમ પર ઉછેરવામાં આવે છે જ્યાં પોષક તત્વોનું પ્રસરણ ધીમું હોય છે.

(A) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં, $Suspension \text{ culture}$ (સસ્પેન્શન સંવર્ધન) માં પ્રવાહી માધ્યમમાં એકલ કોષો અથવા કોષોના નાના સમૂહોનો વિકાસ કરવામાં આવે છે। આ પદ્ધતિમાં $rotary \text{ shaker}$ (રોટરી શેકર) અનિવાર્ય છે, જે સતત હલનચલન પૂરું પાડે છે. આ હલનચલન યોગ્ય વાયુમિશ્રણ (aeration) અને પોષક તત્વોનું વિતરણ સુનિશ્ચિત કરે છે અને કોષોને એકબીજા સાથે ચોંટી જતા અટકાવે છે.

(C) સસ્પેન્શન સંવર્ધનમાં, કોષો અથવા કોષોના સમૂહને પ્રવાહી માધ્યમમાં ઉછેરવામાં આવે છે।
યોગ્ય વાયુમિશ્રણ (aeration) સુનિશ્ચિત કરવા અને કોષોને તળિયે બેસી જતા અટકાવવા માટે, કલ્ચર ફ્લાસ્કને રોટરી શેકર પર રાખવામાં આવે છે।
રોટરી શેકર સામાન્ય રીતે $100$ થી $250\, rpm$ (રિવોલ્યુશન પ્રતિ મિનિટ) ની ગતિએ ચલાવવામાં આવે છે।
આ સતત હલનચલન માધ્યમમાં પોષક તત્વો અને ઓક્સિજનનું સમાન વિતરણ જાળવવામાં મદદ કરે છે।

(C) $\text{કેલસ}$ $\text{સંવર્ધન}$ ($Callus$ $culture$) માં, એક્સપ્લાન્ટ (વનસ્પતિ પેશીનો ટુકડો) ને પોષક માધ્યમ પર મૂકવામાં આવે છે। કોષો વિભાજન પામીને કોષોનો એક અસંગઠિત સમૂહ બનાવે છે જેને $\text{કેલસ}$ કહેવાય છે। ચોક્કસ અંતઃસ્ત્રાવી પરિસ્થિતિઓમાં, $\text{કેલસ}$ માં રહેલા આ કોષસમૂહો વિભેદિત થઈને નાના, વિશિષ્ટ કોષસમૂહો અથવા અંગો (જેમ કે પ્રરોહ કે મૂળ) બનાવે છે, આ પ્રક્રિયાને અંગજનન (organogenesis) કહેવામાં આવે છે।

(A) અસ્તિત્વ ધરાવતા સંવર્ધનનો અમુક ભાગ નવા માધ્યમ અથવા નવા કાચના સાધનોમાં સ્થાનાંતરિત કરવાની પ્રક્રિયાને $Subculturing$ (ઉપસંવર્ધન) કહેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા કોષો અથવા સૂક્ષ્મજીવોની સતત વૃદ્ધિ અને ગુણન જાળવી રાખવા માટે માઇક્રોબાયોલોજી અને પ્લાન્ટ ટિશ્યુ કલ્ચરમાં એક પ્રમાણભૂત પદ્ધતિ છે.

(C) કેલસ અને સસ્પેન્શન સંવર્ધનનો મુખ્ય ઉપયોગ દ્વિતીયક ચયાપચયકોના ઉત્પાદન,જીવરસના અલગીકરણ,કોષોના જૈવભારના નિર્માણ અને ઝડપી ક્લોન વિસ્તરણ (માઈક્રોપ્રોપેગેશન) માટે થાય છે.
પ્રાંકુરોનું પુનઃસર્જન એ એક વિશિષ્ટ વિકાસલક્ષી પ્રક્રિયા છે જે સામાન્ય રીતે સોમેટિક એમ્બ્રિયોજેનેસિસ અથવા સંગઠિત પેશીઓમાંથી અંગજનન દરમિયાન થાય છે. તે અવિભેદિત કેલસ અથવા સસ્પેન્શન સંવર્ધન પદ્ધતિઓનું પ્રાથમિક પ્રયોજન કે ઉદ્દેશ્ય નથી,કારણ કે આ પદ્ધતિઓનો મુખ્ય હેતુ કોષોને અસંગઠિત અવસ્થામાં જાળવી રાખવાનો છે.

(C) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનની પ્રક્રિયામાં ઘણા તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે.
$A$. પસંદ કરેલ નિવેશ્ય (explant) ને યોગ્ય સંવર્ધન માધ્યમમાં મૂકવું એ નિવેશ (inoculation) નો પ્રારંભિક તબક્કો છે.
$B$. સસ્પેન્શન સંવર્ધનમાં,કોષ વિભાજન અને વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે $2,4-D$ (એક કૃત્રિમ ઑક્ઝિન) જેવા વૃદ્ધિ નિયામકો ઉમેરવામાં આવે છે.
$C$. કેલસ સંવર્ધનમાં,કેલસના નિર્માણ માટે સામાન્ય રીતે ઑક્ઝિન અને સાયટોકાઈનિનનું સંતુલન જરૂરી હોય છે,માત્ર જીબરેલિન અને ઑક્ઝિન નહીં.
$D$. સંવર્ધનના એક ભાગને નવા કાચનાં સાધનોમાં તાજા માધ્યમમાં સ્થાનાંતરિત કરવાની પ્રક્રિયાને ઉપસંવર્ધન કહેવામાં આવે છે.
તેથી,વિધાન $C$ અસત્ય છે કારણ કે કેલસના પ્રેરણ માટે ઑક્ઝિનની સાથે સાયટોકાઈનિનની મુખ્ય જરૂરિયાત હોય છે.

(B) બીજમાંથી ભ્રૂણને અલગ કરીને તેને જંતુરહિત પરિસ્થિતિમાં પોષક માધ્યમ પર ઉછેરવાની પદ્ધતિને $Embryo \ culture$ (ભ્રૂણ સંવર્ધન) કહેવામાં આવે છે. આ તકનીકનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે બીજની સુષુપ્તતા દૂર કરવા,અસંગત સંકરણમાંથી ભ્રૂણને બચાવવા અથવા દુર્લભ વનસ્પતિઓના પ્રજનન માટે કરવામાં આવે છે.

(B) ભ્રૂણ સંવર્ધન (Embryo culture) એ એક એવી પદ્ધતિ છે જેનો ઉપયોગ બીજની સુષુપ્તતા દૂર કરવા અને જે બીજ વિવિધ કારણોસર (જેમ કે લાંબા સમયની સુષુપ્તતા અથવા અસંગતતા) અંકુરિત થવામાં નિષ્ફળ જાય છે તેમાંથી ભ્રૂણને બચાવવા માટે થાય છે. ભ્રૂણને અલગ કરીને અને તેને નિયંત્રિત પરિસ્થિતિઓમાં યોગ્ય પોષક માધ્યમ પૂરું પાડીને,પ્રાંકુર અને આદિમૂળના વિકાસને ઉત્તેજિત કરી શકાય છે,જેના પરિણામે સંપૂર્ણ છોડનું નિર્માણ થાય છે.

(D) ભ્રૂણ સંવર્ધન એ વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનની એક તકનીક છે જેમાં બીજમાંથી ભ્રૂણને અલગ કરીને પોષક માધ્યમમાં ઉછેરવામાં આવે છે.
$1$. તેનો ઉપયોગ ઝડપી ક્લોન વિસ્તરણ માટે થાય છે જેથી મોટી સંખ્યામાં જનીનિક રીતે સમાન છોડ ઉત્પન્ન કરી શકાય.
$2$. તે જનીન ઇજનેરી વિદ્યામાં જનીન પરિવર્તિત $(GM)$ છોડના ઉત્પાદન માટે એક મહત્વપૂર્ણ સાધન તરીકે કાર્ય કરે છે.
$3$. તેનો ઉપયોગ બીજની સુષુપ્તતા અને અસંગતતાના અવરોધોને દૂર કરવા માટે થાય છે,જેનાથી નવી અને ઉપયોગી જાતિઓના વિકાસમાં મદદ મળે છે.
તેથી,આપેલ તમામ હેતુઓ ભ્રૂણ સંવર્ધનના ઉપયોગો છે.

(D) ભ્રૂણ સંવર્ધન એ પેશી સંવર્ધન તકનીકનો એક પ્રકાર છે જેનો ઉપયોગ એવા ભ્રૂણને બચાવવા માટે થાય છે જે કુદરતી રીતે (in vivo) વિકસિત થઈ શકતા નથી.
તેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યોમાં બીજની સુષુપ્તતા દૂર કરવી,સંકર ભ્રૂણને બચાવવા અને એકકીય છોડનું ઉત્પાદન કરવાનો સમાવેશ થાય છે.
$A$,$B$ અને $C$ એ વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધન તકનીકોના પ્રમાણિત ઉપયોગો છે.
$D$ (ઉપયોગી જાતિનું નિર્માણ) એ સામાન્ય રીતે વનસ્પતિ સંવર્ધન અને જૈવટેકનોલોજીનું એક વ્યાપક લક્ષ્ય છે,પરંતુ તે ભ્રૂણ સંવર્ધન પ્રક્રિયાનો ચોક્કસ તકનીકી હેતુ નથી,કારણ કે ભ્રૂણ સંવર્ધન એ ચોક્કસ ભ્રૂણના વિકાસમાં મદદ કરવા માટેનું એક સાધન છે,નવી જાતિઓ બનાવવા માટેની પદ્ધતિ નથી.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1$. $(a)$ $UV$ લાઇટનો ઉપયોગ જંતુમુક્ત વાતાવરણ જાળવવા માટે લેમિનર એરફ્લો કેબિનેટના વંધ્યીકરણ (sterilization) માટે થાય છે: $(a-r)$.
$2$. $(b)$ જીવરસના અલગીકરણમાં સેલ્યુલેઝ અને પેક્ટિનેઝ જેવા ઉત્સેચકોનો ઉપયોગ થાય છે, જે કેલસ સંવર્ધનનો એક મહત્વનો તબક્કો છે: $(b-s)$.
$3$. $(c)$ ઓર્કિડના બીજ ખૂબ જ નાના હોય છે અને તેમાં ભ્રૂણપોષનો અભાવ હોય છે, તેથી તેના અંકુરણ માટે ભ્રૂણ સંવર્ધનની જરૂર પડે છે: $(c-p)$.
$4$. $(d)$ નિવેશ્ય (Explant) એ વનસ્પતિનો કોઈપણ ભાગ છે જેને કાપીને પોષક માધ્યમમાં જંતુમુક્ત પરિસ્થિતિમાં ઉછેરવામાં આવે છે: $(d-q)$.
તેથી, સાચો ક્રમ $(a-r), (b-s), (c-p), (d-q)$ છે.

(A) કેલસ $(Callus)$ શબ્દ એ કોષોના અવિભેદિત અથવા અસંગઠિત સમૂહને દર્શાવે છે જે વનસ્પતિના ટુકડાઓ $(Explants)$ માંથી પોષક માધ્યમ પર જંતુરહિત સ્થિતિમાં ઉછેરતી વખતે વિકસે છે.
કેલસના નિર્માણને પ્રેરિત કરવા અને તેની વૃદ્ધિને ટેકો આપવા માટે,સંવર્ધન માધ્યમમાં ચોક્કસ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો,મુખ્યત્વે ઑક્ઝિન $(Auxin)$ અને સાયટોકાઇનીન $(Cytokinin)$ ઉમેરવામાં આવે છે.
આ અંતઃસ્ત્રાવોનો ઉમેરો એ જ કારણ છે કે જેના લીધે પેશી સંવર્ધનમાં અવિભેદિત સમૂહ (કેલસ) બને છે અને જળવાઈ રહે છે,તેથી $R$ એ $S$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(B) ભ્રૂણ-સંવર્ધન (Embryo culture) એ એક એવી પદ્ધતિ છે જેનો ઉપયોગ એવા બીજમાંથી ભ્રૂણને બચાવવા માટે થાય છે જે લાંબા સમય સુધી સુષુપ્તતા દર્શાવે છે અથવા કુદરતી પરિસ્થિતિઓમાં અંકુરિત થવામાં નિષ્ફળ જાય છે. ભ્રૂણને અલગ કરીને અને તેને નિયંત્રિત પરિસ્થિતિઓમાં પોષક તત્વોથી ભરપૂર સંવર્ધન માધ્યમ પર મૂકીને,સુષુપ્તતા તોડી શકાય છે અને ભ્રૂણને પ્રાંકુર તરીકે વિકસિત થવા માટે પ્રેરિત કરી શકાય છે. આ પદ્ધતિ વનસ્પતિ સંવર્ધન અને દુર્લભ પ્રજાતિઓના સંરક્ષણમાં ખાસ કરીને ઉપયોગી છે.

(B) વનસ્પતિ પેશી-સંવર્ધન એ વનસ્પતિના કોષો,પેશીઓ અથવા અંગોને જંતુરહિત અને નિયંત્રિત વાતાવરણમાં ઉછેરવાની એક તકનીક છે.
$1$. સાધનોનું જંતુનાશક (sterilization) સામાન્ય રીતે ઓટોક્લેવ (ઉચ્ચ દબાણ અને વરાળ) અથવા રાસાયણિક જંતુનાશકો દ્વારા કરવામાં આવે છે,પારરક્ત પ્રકાશ દ્વારા નહીં.
$2$. સંવર્ધન માટેનું તાપમાન સામાન્ય રીતે $20^{\circ}C$ થી $28^{\circ}C$ ની વચ્ચે રાખવામાં આવે છે,તેથી $24^{\circ}C$ તાપમાન એ નિવેશ્યના વિકાસ માટે યોગ્ય અને સુસંગત સ્થિતિ છે.
$3$. નિવેશ્યને સામાન્ય રીતે પ્રવાહી માધ્યમને બદલે ઘન અથવા અર્ધ-ઘન પોષક માધ્યમ (અગર-આધારિત) પર રાખવામાં આવે છે જેથી તેને માળખાકીય આધાર મળી રહે.
$4$. જોકે શાંત વાતાવરણ સારું છે,પરંતુ તે પેશી-સંવર્ધનની સફળતા માટે કોઈ તકનીકી જરૂરિયાત નથી.
તેથી,નિવેશ્યને $24^{\circ}C$ તાપમાને રાખવું એ પેશી-સંવર્ધનમાં એક પ્રમાણભૂત પદ્ધતિ છે.

(A) કેલસ એ સક્રિય રીતે વિભાજન પામતા કોષોનો એક અસંગઠિત સમૂહ છે જે સંવર્ધનમાં જાળવી રાખવામાં આવે છે।
પ્રયોગશાળામાં કેલસને જાળવી રાખવા માટે, માધ્યમને માળખાકીય આધાર આપવા માટે ઘનકારક એજન્ટની જરૂર પડે છે।
અગર-અગર, જે દરિયાઈ શેવાળમાંથી મેળવવામાં આવે છે, તે વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધન માધ્યમમાં સૌથી વધુ વપરાતું જેલિંગ એજન્ટ છે કારણ કે તે નિષ્ક્રિય અને સ્થિર છે, અને તે કેલસને વૃદ્ધિ પામવા માટે મજબૂત સપાટી પૂરી પાડે છે।
તેથી, કેલસની જાળવણી માટે અગર-અગર જેલ એ યોગ્ય માધ્યમનો ઘટક છે।

(A) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં,કેલસ એ કોષોનો અવિભેદિત સમૂહ છે. કેલસમાંથી પ્રરોહ અને મૂળના વિકાસને પ્રેરિત કરવા માટે,સંવર્ધન માધ્યમમાં ચોક્કસ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો ઉમેરવામાં આવે છે. સાયટોકાઇનીન મુખ્યત્વે કેલસ સંવર્ધનમાં કોષ વિભાજન અને પ્રરોહના વિભેદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જવાબદાર છે. તેથી,સાયટોકાઇનીન એ માધ્યમમાં ઉમેરવામાં આવતું આવશ્યક વૃદ્ધિ-પ્રેરક છે.

(A) સસ્પેન્શન-સંવર્ધનમાં,કલ્ચર માધ્યમને રોટરી શેકરનો ઉપયોગ કરીને સતત હલાવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે બે કારણોસર જરૂરી છે:
$1$. તે યોગ્ય વાયુમિશ્રણ (aeration) સુનિશ્ચિત કરે છે,જે કલ્ચર માધ્યમ અને વાતાવરણ વચ્ચે $O_2$ અને $CO_2$ જેવા વાયુઓના વિનિમયને સરળ બનાવે છે.
$2$. તે સમગ્ર માધ્યમમાં પોષક તત્વો અને કોષોનું સમાન વિતરણ સુનિશ્ચિત કરે છે,જેથી કોષો તળિયે બેસી ન જાય.
તેથી,તેનો મુખ્ય હેતુ વાતવિનિમયને સરળ બનાવવાનો અને સમાન વાતાવરણ જાળવી રાખવાનો છે.

(D) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધન એ નિયંત્રિત પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં જંતુરહિત,પોષકતત્વોથી ભરપૂર સંવર્ધન માધ્યમમાં વનસ્પતિના કોષો,પેશીઓ અથવા અંગોને ઉગાડવાની એક પદ્ધતિ છે.
આ પ્રક્રિયામાં,એક્સપ્લાન્ટ (સંવર્ધન માટે વપરાતો વનસ્પતિનો ભાગ) કોષ વિભાજન અને વિભેદન પામે છે.
જેમ જેમ કોષો વિભાજન પામે છે અને વૃદ્ધિ પામે છે,તેમ તેઓ અવિભેદિત કોષોનો સમૂહ બનાવે છે જેને 'કેલસ' (Callus) કહેવામાં આવે છે.
પરિણામે,આ પદ્ધતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અને આવશ્યક ઘટના કોષોનું પ્રસરણ છે,જે કોષો કે પેશીઓના જૈવભારમાં વધારો કરે છે.

(C) ભ્રૂણ-સંવર્ધન (Embryo rescue) એ વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનની એક તકનીક છે જે એવા ભ્રૂણના વિકાસમાં મદદ કરે છે જે કુદરતી રીતે પરિપક્વ થઈ શકતા નથી.
આ તકનીક ખાસ કરીને આંતરજાતીય (interspecific) અથવા આંતરપ્રજાતીય (intergeneric) સંકરણ દ્વારા મેળવેલા ભ્રૂણ માટે ઉપયોગી છે,જ્યાં ભ્રૂણ ઘણીવાર ભ્રૂણપોષ (endosperm) ના અભાવને કારણે નાશ પામે છે.
આ તકનીકનું મુખ્ય પ્રયોજન આવા અપરિપક્વ અથવા સંકર ભ્રૂણમાંથી પ્રાંકુરો (plantlets) નું પુનઃસર્જન કરવાનું છે,જે કુદરતી પરિસ્થિતિઓમાં જીવિત રહી શકતા નથી.

(D) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં,કેલસ એટલે અવિભેદિત કોષોનો એક એવો સમૂહ જે પોષક માધ્યમ પર ઉછેરવામાં આવતા એક્સપ્લાન્ટ (વનસ્પતિ પેશીનો ટુકડો) માંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
આ કોષો સતત વિભાજન પામતા હોય છે પરંતુ હજુ સુધી કોઈ ચોક્કસ પેશી કે અંગમાં વિભેદિત થયા હોતા નથી.
યોગ્ય અંતઃસ્ત્રાવી પરિસ્થિતિઓ હેઠળ,કેલસને પ્રરોહ,મૂળ અથવા દૈહિક ભ્રૂણમાં વિભેદિત થવા માટે પ્રેરિત કરી શકાય છે.

(A) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં,કેલસ એ પોષક માધ્યમ પર ઉગાડવામાં આવતા કોષોનો અવિભેદિત સમૂહ છે.
વૃદ્ધિ અને વિભેદનને ઉત્તેજિત કરવા માટે,માધ્યમમાં ચોક્કસ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો ઉમેરવામાં આવે છે.
ઑક્સિન અને સાયટોકાઇનીન એ પેશી સંવર્ધનમાં વપરાતા સૌથી મહત્વપૂર્ણ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો છે.
ઑક્સિન કોષ લંબાઈ અને મૂળના નિર્માણને પ્રોત્સાહન આપે છે,જ્યારે સાયટોકાઇનીન કોષવિભાજન (સાયટોકાઇનેસિસ) અને પ્રરોહના નિર્માણને પ્રોત્સાહન આપે છે.
તેથી,બંને વિધાનો વૈજ્ઞાનિક રીતે સચોટ છે કારણ કે તેઓ વૃદ્ધિપ્રેરક તરીકે કાર્ય કરે છે અને સંવર્ધનમાં કોષવિભાજનની શરૂઆત કરે છે.

(B) વિધાન $(i)$ સાચું છે: કેલસનું નિર્માણ સામાન્ય રીતે સંવર્ધનની શરૂઆતના $2$ થી $3$ અઠવાડિયામાં થાય છે.
વિધાન $(ii)$ ખોટું છે: કેલસ-સંવર્ધનની તુલનામાં સસ્પેન્શન-સંવર્ધનમાં સામાન્ય રીતે ઝડપી વૃદ્ધિ જોવા મળે છે કારણ કે કોષો પોષક માધ્યમના સીધા સંપર્કમાં હોય છે.
વિધાન $(iii)$ સાચું છે: ઑર્કિડના બીજ ખૂબ જ નાના હોય છે અને તેમાં ભ્રૂણપોષ કે સંગ્રહિત ખોરાકનો અભાવ હોય છે,તેથી અંકુરણ માટે તેમને સહજીવી ફૂગની જરૂર પડે છે.
વિધાન $(iv)$ ખોટું છે: $2,4-D$ (એક કૃત્રિમ ઓક્સિન) નો ઉપયોગ કોષ વિભાજન અને વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કેલસ-સંવર્ધન અને સસ્પેન્શન-સંવર્ધન બંનેમાં વ્યાપકપણે થાય છે.
તેથી,વિધાન $(ii)$ અને $(iv)$ ખોટાં છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ કેલસ સંવર્ધન: તે એક્સપ્લાન્ટમાંથી મેળવેલ કોષોનો અસંગઠિત,અવિભેદિત જથ્થો છે. તેથી,$(i-C)$.
$(ii)$ સસ્પેન્શન સંવર્ધન: તેમાં પ્રવાહી માધ્યમમાં કોષોની વૃદ્ધિનો સમાવેશ થાય છે,જે ઘણીવાર વિભેદિત જથ્થો અથવા ચોક્કસ પ્રકારના કોષોમાં પરિણમે છે. તેથી,$(ii-B)$.
$(iii)$ ભ્રૂણ સંવર્ધન: તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે સંકર ભ્રૂણ (hybrid embryos) ને બચાવવા માટે થાય છે જે અન્યથા કુદરતી રીતે વિકસિત થઈ શકતા નથી. તેથી,$(iii-A)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $(i-C, ii-B, iii-A)$ છે.

(A) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં,કેલસનું અંગોમાં વિભેદન (અંગજનન) માધ્યમમાં રહેલા વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકોના ગુણોત્તર દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,$Cytokinin$ ની સાપેક્ષમાં $Auxin$ ની ઊંચી સાંદ્રતા મૂળના વિકાસને (મૂળજનન) પ્રોત્સાહન આપે છે.
તેનાથી વિપરીત,$Auxin$ ની સાપેક્ષમાં $Cytokinin$ ની ઊંચી સાંદ્રતા પ્રરોહના વિકાસને (પ્રરોહજનન) પ્રોત્સાહન આપે છે.
તેથી,કેલસ-સંવર્ધનમાં મૂળના નિર્માણને પ્રેરિત કરવા માટે $Auxin$ જવાબદાર છે.

(D) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધન (Plant tissue culture) માં,કોષ વિભાજન અને મૂળના નિર્માણ માટે ઑક્ઝિન અનિવાર્ય છે.
$NAA$ (નેપ્થેલીન એસિટિક ઍસિડ),$IBA$ (ઇન્ડોલ$-3-$બ્યુટીરિક ઍસિડ),અને $2,4-D$ ($2$,$4$-ડાયક્લોરોફિનૉક્સિ એસિટિક ઍસિડ) એ તમામ કૃત્રિમ ઑક્ઝિન છે જેનો પ્રયોગશાળામાં વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે.
આ ઑક્ઝિનનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે કેલસ ઇન્ડક્શન અને સસ્પેન્શન કલ્ચર બંનેના માધ્યમોમાં વૃદ્ધિ અને મોર્ફોજેનેસિસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરવામાં આવે છે.
તેથી,આપેલ તમામ ઑક્ઝિન આ સંવર્ધન પદ્ધતિઓ માટે પ્રમાણભૂત પસંદગીઓ છે.

(D) કેલસ અને સસ્પેન્શન કલ્ચર એ વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનની પાયાની પદ્ધતિઓ છે.
$1$. પ્રાંકૂરોનું પુનઃજનન: ચોક્કસ અંતઃસ્ત્રાવી પરિસ્થિતિઓમાં કેલસને પ્રાંકૂરોમાં વિભેદિત કરી શકાય છે (અંગજનન).
$2$. કોષોના જૈવભારનું નિર્માણ: સસ્પેન્શન કલ્ચર પ્રવાહી માધ્યમમાં કોષોની ઝડપી વૃદ્ધિ શક્ય બનાવે છે,જેનો ઉપયોગ દ્વિતીયક ચયાપચયકો અથવા જૈવભારના મોટા પાયે ઉત્પાદન માટે થાય છે.
$3$. જીવરસનું અલગીકરણ: કેલસ અને સસ્પેન્શન કલ્ચર જીવરસ (કોષદીવાલ વગરના કોષો) મેળવવા માટે ઉત્તમ સ્ત્રોત છે,જેનો ઉપયોગ જનીન ઇજનેરી અને દૈહિક સંકરણમાં થાય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(C) સાચી જોડી નીચે મુજબ છે:
$(1)$ કેલસ સંવર્ધન: કેલસ એ વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાંથી મેળવેલ કોષોનો એક અસંગઠિત,અવિભેદિત જથ્થો છે. તેથી,$(1)-(R)$.
$(2)$ સસ્પેન્શન સંવર્ધન: આમાં પ્રવાહી માધ્યમમાં કોષો અથવા કોષોના નાના સમૂહોની વૃદ્ધિનો સમાવેશ થાય છે,જે ઘણીવાર વિભેદિત જથ્થામાં પરિણમે છે. તેથી,$(2)-(Q)$.
$(3)$ ભ્રૂણ સંવર્ધન: આ તકનીકનો ઉપયોગ એવા ભ્રૂણને બચાવવા માટે થાય છે જે અન્યથા વિકસિત થવામાં નિષ્ફળ જાય છે,જેનો ઉપયોગ ઘણીવાર સંકર ભ્રૂણ બચાવ (Hybrid embryo rescue) માં થાય છે. તેથી,$(3)-(P)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $(1)-(R), (2)-(Q), (3)-(P)$ છે.

(A) $A:$ સસ્પેન્શન સંવર્ધનમાં પ્રવાહી માધ્યમમાં એકલ કોષો અથવા કોષોના નાના સમૂહોની વૃદ્ધિ થાય છે,જે ઘન કૅલસ સંવર્ધનની તુલનામાં પોષક તત્વોનું ઝડપી શોષણ અને ઝડપી વૃદ્ધિ શક્ય બનાવે છે.
$R:$ રોટરી શેકરનો ઉપયોગ સતત હલનચલન પૂરું પાડે છે,જે પોષક તત્વોનું સમાન વિતરણ સુનિશ્ચિત કરે છે અને કોષો માટે ઓક્સિજનની પ્રાપ્યતા (વાતવિનિમય) વધારે છે,જેનાથી વૃદ્ધિ ઝડપી બને છે.
આમ,સસ્પેન્શન સંવર્ધનમાં ઝડપી વૃદ્ધિ એ રોટરી શેકર દ્વારા મળતા પોષક દ્રવ્યોના મિશ્રણ અને વાતવિનિમયને કારણે છે,તેથી $R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(A) વનસ્પતિ પેશીસંવર્ધનમાં,એક્સપ્લાન્ટને આવશ્યક ખનીજો,વિટામિન્સ અને કાર્બન સ્ત્રોતો ધરાવતા પોષક માધ્યમ પર ઉછેરવામાં આવે છે.
જેમ જેમ કોષો કે પેશીઓ વૃદ્ધિ પામે છે અને વિભાજન પામે છે,તેમ તેઓ તેમની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે અને તેમના જૈવભારમાં વધારો કરવા માટે માધ્યમમાંથી આ પોષક દ્રવ્યોનો ઉપયોગ કરે છે.
તેથી,માધ્યમમાં પોષક દ્રવ્યોનો ઘટાડો $(A)$ એ સંવર્ધિત કોષો કે પેશીઓની ઝડપી વૃદ્ધિ અને જૈવભારમાં વધારા $(R)$ નું સીધું પરિણામ છે.
આમ,$R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી છે.