Gujarati

Moment of Inertia and Radius of gyration Questions in Gujarati

Class 11 Physics · System of Particles and Rotational Motion · Moment of Inertia and Radius of gyration

371+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 21 of 371 questions in Gujarati

351
MediumMCQ
$m$ દળ અને $\rho$ રેખીય ઘનતા ધરાવતા એક પાતળા સમાન તારને વર્તુળાકાર રીંગના સ્વરૂપમાં વાળવામાં આવે છે. તેના વ્યાસને સમાંતર સ્પર્શકને અનુલક્ષીને રીંગની જડત્વની ચાકમાત્રા કેટલી થાય?
A
$\frac{3 m^3}{8 \pi^2 \rho^2}$
B
$\frac{8 m^3}{3 \pi^2 \rho^2}$
C
$\frac{8 \pi^2 m^3}{3 \rho^2}$
D
$\frac{3 \pi^2 m^3}{8 \rho^2}$

Solution

(A) $1$. રીંગનું દળ $m$ છે અને તેની રેખીય ઘનતા $\rho$ છે. રીંગનો પરિઘ $L = \frac{m}{\rho}$ થાય.
$2$. $L = 2 \pi R$ હોવાથી,રીંગની ત્રિજ્યા $R = \frac{m}{2 \pi \rho}$ મળે.
$3$. રીંગના વ્યાસને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I_{diam} = \frac{1}{2} m R^2$ છે.
$4$. સમાંતર અક્ષના પ્રમેય મુજબ,વ્યાસને સમાંતર સ્પર્શકને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = I_{diam} + m R^2 = \frac{1}{2} m R^2 + m R^2 = \frac{3}{2} m R^2$ થાય.
$5$. $R = \frac{m}{2 \pi \rho}$ ની કિંમત મૂકતા: $I = \frac{3}{2} m \left( \frac{m}{2 \pi \rho} \right)^2 = \frac{3}{2} m \left( \frac{m^2}{4 \pi^2 \rho^2} \right) = \frac{3 m^3}{8 \pi^2 \rho^2}$.
352
MediumMCQ
જો એક પાતળા સમાન સળિયાની લંબાઈ $L$ હોય અને તેની લંબાઈને લંબ અને એક છેડામાંથી પસાર થતી અક્ષને અનુલક્ષીને સળિયાની ચક્રાવર્તનની ત્રિજ્યા $K$ હોય,તો $K: L=$
A
$1: \sqrt{3}$
B
$1: \sqrt{2}$
C
$1: 3$
D
$1: 2$

Solution

(A) $M$ દળ અને $L$ લંબાઈ ધરાવતા પાતળા સમાન સળિયાની તેની લંબાઈને લંબ અને એક છેડામાંથી પસાર થતી અક્ષને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{1}{3}ML^2$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
વ્યાખ્યા મુજબ,ચક્રાવર્તનની ત્રિજ્યા $K$ એ જડત્વની ચાકમાત્રા સાથે $I = MK^2$ દ્વારા સંબંધિત છે.
$I$ માટેના બંને સમીકરણોને સરખાવતા,આપણને $MK^2 = \frac{1}{3}ML^2$ મળે છે.
બંને બાજુથી $M$ ને દૂર કરતા,આપણને $K^2 = \frac{L^2}{3}$ મળે છે.
બંને બાજુનું વર્ગમૂળ લેતા,$K = \frac{L}{\sqrt{3}}$ મળે છે.
તેથી,ગુણોત્તર $K: L = \frac{1}{\sqrt{3}}$ અથવા $1: \sqrt{3}$ થાય છે.
353
EasyMCQ
$m$ દળ અને $\rho$ રેખીય દળ ઘનતા ધરાવતા એક પાતળા સમાન તારને વર્તુળાકાર લૂપના સ્વરૂપમાં વાળવામાં આવે છે. તેના વ્યાસને અનુલક્ષીને લૂપની જડત્વની ચાકમાત્રા કેટલી થાય?
A
$\frac{m^2}{4 \pi^2 \rho^2}$
B
$\frac{m^3}{4 \rho^2}$
C
$\frac{m^3}{8 \pi^2 \rho^2}$
D
$\frac{m^3}{8 \rho^2}$

Solution

(C) $m$ દળ અને $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતી વર્તુળાકાર રીંગની તેના વ્યાસને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{1}{2} mR^2$ છે.
અહીં રેખીય દળ ઘનતા $\rho = \frac{m}{L}$ છે,જ્યાં $L$ એ લૂપનો પરિઘ છે $(L = 2 \pi R)$.
તેથી,$\rho = \frac{m}{2 \pi R}$,જેનો અર્થ છે કે $R = \frac{m}{2 \pi \rho}$.
$R$ ની કિંમત જડત્વની ચાકમાત્રાના સૂત્રમાં મૂકતા:
$I = \frac{1}{2} m \left( \frac{m}{2 \pi \rho} \right)^2$
$I = \frac{1}{2} m \left( \frac{m^2}{4 \pi^2 \rho^2} \right)$
$I = \frac{m^3}{8 \pi^2 \rho^2}$.
354
EasyMCQ
સમાન દળ ધરાવતા બે નક્કર ગોળાઓની ત્રિજ્યાનો ગુણોત્તર $2:3$ છે. તેમના વ્યાસને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રાનો ગુણોત્તર કેટલો થાય?
A
$4$:$9$
B
$2$:$3$
C
$8$:$27$
D
$16$:$81$

Solution

(A) $M$ દળ અને $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતા નક્કર ગોળાની તેના વ્યાસને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{2}{5} MR^2$ સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે.
બંને ગોળાઓ માટે દળ $M$ સમાન હોવાથી,જડત્વની ચાકમાત્રા ત્રિજ્યાના વર્ગના સમપ્રમાણમાં છે,એટલે કે $I \propto R^2$.
આપેલ છે કે ત્રિજ્યાનો ગુણોત્તર $\frac{R_1}{R_2} = \frac{2}{3}$ છે.
તેથી,જડત્વની ચાકમાત્રાનો ગુણોત્તર $\frac{I_1}{I_2} = \left(\frac{R_1}{R_2}\right)^2 = \left(\frac{2}{3}\right)^2 = \frac{4}{9}$ થાય.
આમ,ગુણોત્તર $4:9$ છે.
355
DifficultMCQ
$L$ લંબાઈનો એક સીધો સળિયો એવા પદાર્થનો બનેલો છે જેની એકમ લંબાઈ દીઠ દળ $m(x) = \lambda|x|$ છે,જ્યાં $x$ સળિયાના કેન્દ્રથી માપવામાં આવે છે. સળિયાને લંબ અને તેના એક છેડામાંથી પસાર થતી અક્ષને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રાની ગણતરી કરવાની છે. આપેલ છે કે $L = 1 \ m$ અને $\lambda = 16 \ kg/m^2$.
A
$1.5 \ kg \cdot m^2$
B
$40 \ kg \cdot m^2$
C
$\frac{36}{5} \ kg \cdot m^2$
D
$246 \ kg \cdot m^2$

Solution

(A) એકમ લંબાઈ દીઠ દળ $dm = \lambda|x|dx$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
પ્રથમ,સળિયાના કેન્દ્રમાંથી પસાર થતી અક્ષ $AA$ ને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રાની ગણતરી કરો:
$I_{AA} = \int x^2 dm = \int_{-L/2}^{L/2} x^2 (\lambda|x|) dx = 2\lambda \int_{0}^{L/2} x^3 dx = 2\lambda \left[ \frac{x^4}{4} \right]_0^{L/2} = \frac{\lambda}{2} \left( \frac{L}{2} \right)^4 = \frac{\lambda L^4}{32}$.
આપેલ છે કે $\lambda = 16 \ kg/m^2$ અને $L = 1 \ m$,તેથી $I_{AA} = \frac{16 \times 1^4}{32} = 0.5 \ kg \cdot m^2$.
હવે,સળિયાનું કુલ દળ $M$ શોધો:
$M = \int_{-L/2}^{L/2} \lambda|x| dx = 2\lambda \int_0^{L/2} x dx = 2\lambda \left[ \frac{x^2}{2} \right]_0^{L/2} = \lambda \left( \frac{L}{2} \right)^2 = \frac{\lambda L^2}{4}$.
$\lambda = 16$ અને $L = 1$ લેતા,$M = \frac{16 \times 1^2}{4} = 4 \ kg$.
સમાંતર અક્ષના પ્રમેયનો ઉપયોગ કરીને એક છેડામાંથી પસાર થતી અક્ષ $BB$ ને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા શોધો:
$I_{BB} = I_{CM} + M h^2$,જ્યાં $h = L/2 = 0.5 \ m$.
$I_{BB} = 0.5 + 4 \times (0.5)^2 = 0.5 + 4 \times 0.25 = 0.5 + 1 = 1.5 \ kg \cdot m^2$.
356
DifficultMCQ
ઉદગમબિંદુ પર કેન્દ્રિત $M$ દળ અને $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતા ગોળાનો વિચાર કરો. ગોળાના દ્રવ્યની ઘનતા $\rho = A r^\alpha$ છે,જ્યાં $r$ એ ત્રિજ્યાવર્તી અંતર છે,અને $\alpha$ તથા $A$ અચળાંકો છે. જો કેન્દ્રમાંથી પસાર થતી અક્ષને અનુલક્ષીને ગોળાની જડત્વની ચાકમાત્રા $\frac{6}{7} M R^2$ હોય,તો $\alpha$ નું મૂલ્ય શોધો.
A
-$3$
B
-$6$
C
-$9$
D
-$12$

Solution

(D) આપેલ છે,ગોળાની ઘનતા,$\rho = A r^\alpha$ (જ્યાં $r$ એ ત્રિજ્યાવર્તી અંતર છે અને $A$ તથા $\alpha$ અચળાંકો છે).
$r$ ત્રિજ્યા અને $dr$ જાડાઈ ધરાવતી એક સૂક્ષ્મ ગોળીય કવચનો વિચાર કરો.
સૂક્ષ્મ ગોળીય કવચનું દળ,$dm = \text{કદ} \times \text{ઘનતા} = (4 \pi r^2) dr \cdot A r^\alpha = 4 \pi A r^{2+\alpha} dr$.
સંપૂર્ણ નક્કર ગોળાનું દળ,$M = 4 \pi A \int_0^R r^{2+\alpha} dr = 4 \pi A \left[ \frac{r^{3+\alpha}}{3+\alpha} \right]_0^R = \frac{4 \pi A}{3+\alpha} R^{3+\alpha}$.
સૂક્ષ્મ ગોળીય કવચની જડત્વની ચાકમાત્રા $dI = \frac{2}{3} (dm) r^2 = \frac{2}{3} (4 \pi A r^{2+\alpha} dr) r^2 = \frac{8}{3} \pi A r^{4+\alpha} dr$.
સંપૂર્ણ નક્કર ગોળાની જડત્વની ચાકમાત્રા,$I = \int_0^R dI = \frac{8}{3} \pi A \int_0^R r^{4+\alpha} dr = \frac{8}{3} \pi A \left[ \frac{r^{5+\alpha}}{5+\alpha} \right]_0^R = \frac{8 \pi A}{3(5+\alpha)} R^{5+\alpha}$.
$I$ ના સમીકરણમાં $M$ ની કિંમત મૂકતા,આપણને મળે છે $I = \left( \frac{4 \pi A R^{3+\alpha}}{3+\alpha} \right) \cdot \frac{2}{3} \cdot \frac{3+\alpha}{5+\alpha} R^2 = M R^2 \left( \frac{2(3+\alpha)}{3(5+\alpha)} \right)$.
આપેલ છે કે $I = \frac{6}{7} M R^2$,તેથી સરખાવતા: $\frac{2(3+\alpha)}{3(5+\alpha)} = \frac{6}{7}$.
$14(3+\alpha) = 18(5+\alpha) \Rightarrow 42 + 14\alpha = 90 + 18\alpha \Rightarrow -4\alpha = 48 \Rightarrow \alpha = -12$.
Solution diagram
357
EasyMCQ
વિધાન $(A)$: સમાન ત્રિજ્યા ધરાવતા સ્ટીલના ગોળાની જડત્વની ચાકમાત્રા લાકડાના ગોળાની જડત્વની ચાકમાત્રા કરતા વધારે હોય છે.
કારણ $(R)$: જડત્વની ચાકમાત્રા પદાર્થના દળથી સ્વતંત્ર છે.
સાચો વિકલ્પ કયો છે?
A
$(A)$ અને $(R)$ બંને સાચા છે,અને $(R)$ એ $(A)$ ની સાચી સમજૂતી છે
B
$(A)$ અને $(R)$ બંને સાચા છે,અને $(R)$ એ $(A)$ ની સાચી સમજૂતી નથી
C
$(A)$ સાચું છે પણ $(R)$ ખોટું છે
D
$(A)$ ખોટું છે પણ $(R)$ સાચું છે

Solution

(C) ઘન ગોળાની તેના વ્યાસને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $(I)$ નું સૂત્ર $I = \frac{2}{5}MR^2$ છે,જ્યાં $M$ એ દળ છે અને $R$ એ ગોળાની ત્રિજ્યા છે.
સ્ટીલની ઘનતા લાકડા કરતા વધારે હોવાથી,સમાન ત્રિજ્યા માટે સ્ટીલના ગોળાનું દળ લાકડાના ગોળા કરતા વધારે હોય છે.
તેથી,સ્ટીલના ગોળાની જડત્વની ચાકમાત્રા લાકડાના ગોળા કરતા વધારે હોય છે. આમ,વિધાન $(A)$ સાચું છે.
જોકે,સૂત્ર $I = \frac{2}{5}MR^2$ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે જડત્વની ચાકમાત્રા પદાર્થના દળ $(M)$ પર આધાર રાખે છે.
તેથી,કારણ $(R)$ ખોટું છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $(C)$ છે.
358
EasyMCQ
$R$ ત્રિજ્યા ધરાવતા બે નક્કર ગોળાઓ $A$ અને $B$ અનુક્રમે $\rho_A$ અને $\rho_B$ ઘનતા ધરાવતા પદાર્થોમાંથી બનેલા છે. વ્યાસને અનુલક્ષીને તેમની જડત્વની ચાકમાત્રા અનુક્રમે $I_A$ અને $I_B$ છે. તો $\frac{I_A}{I_B}$ નું મૂલ્ય કેટલું થાય?
A
$\sqrt{\frac{\rho_A}{\rho_B}}$
B
$\sqrt{\frac{\rho_B}{\rho_A}}$
C
$\frac{\rho_A}{\rho_B}$
D
$\frac{\rho_B}{\rho_A}$

Solution

(C) $M$ દળ અને $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતા નક્કર ગોળાની તેના વ્યાસને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{2}{5} M R^2$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
દળ $M$ એ કદ $V$ અને ઘનતા $\rho$ નો ગુણાકાર હોવાથી,$M = V \rho = \frac{4}{3} \pi R^3 \rho$ થાય.
આ કિંમત $I$ ના સૂત્રમાં મૂકતા,$I = \frac{2}{5} (\frac{4}{3} \pi R^3 \rho) R^2 = \frac{8}{15} \pi R^5 \rho$ મળે છે.
તેથી,જડત્વની ચાકમાત્રાનો ગુણોત્તર $\frac{I_A}{I_B} = \frac{\frac{8}{15} \pi R^5 \rho_A}{\frac{8}{15} \pi R^5 \rho_B} = \frac{\rho_A}{\rho_B}$ થાય.
359
MediumMCQ
સમાન દળ અને સમાન જાડાઈ ધરાવતી પરંતુ અલગ-અલગ ત્રિજ્યાવાળી બે સમાન વર્તુળાકાર તકતીઓ અલગ-અલગ દ્રવ્યોમાંથી બનાવવામાં આવી છે. ઓછી જડત્વની આઘૂર્ણ (rotational inertia) ધરાવતી તકતી કઈ છે?
A
વધારે ઘનતા ધરાવતા દ્રવ્યમાંથી બનેલી તકતી
B
ઓછી ઘનતા ધરાવતા દ્રવ્યમાંથી બનેલી તકતી
C
વધારે કોણીય વેગ ધરાવતી તકતી
D
વધારે ટોર્ક ધરાવતી તકતી

Solution

(A) સમાન વર્તુળાકાર તકતીની જડત્વની આઘૂર્ણ $(I)$ નું સૂત્ર $I = \frac{1}{2} M R^2$ છે.
અહીં દળ $(M)$ અને જાડાઈ $(t)$ સમાન હોવાથી,આપણે ત્રિજ્યા $(R)$ ને ઘનતા $(\rho)$ ના પદમાં દર્શાવી શકીએ:
$M = \pi R^2 t \rho \Rightarrow R^2 = \frac{M}{\pi t \rho}$.
આ કિંમત $I$ ના સૂત્રમાં મૂકતા:
$I = \frac{1}{2} M \left( \frac{M}{\pi t \rho} \right) = \frac{M^2}{2 \pi t \rho}$.
અહીં $M$,$t$ અને $\pi$ અચળ હોવાથી,$I \propto \frac{1}{\rho}$ થાય.
તેથી,જે તકતી વધારે ઘનતા ધરાવતા દ્રવ્યમાંથી બનેલી હશે,તેની જડત્વની આઘૂર્ણ ઓછી હશે.
360
MediumMCQ
બે નક્કર ગોળાઓ ($A$ અને $B$) અનુક્રમે $\rho_A$ અને $\rho_B$ ઘનતા ધરાવતી ધાતુઓમાંથી બનેલા છે. જો તેમના દળ સમાન હોય,તો તેમના વ્યાસને અનુલક્ષીને તેમની જડત્વની ચાકમાત્રાનો ગુણોત્તર $(I_B / I_A)$ કેટલો થાય?
A
$(\rho_B / \rho_A)^{2/3}$
B
$(\rho_A / \rho_B)^{2/3}$
C
$\rho_A / \rho_B$
D
$\rho_B / \rho_A$

Solution

(B) આપેલ છે કે બે નક્કર ગોળાઓના દળ સમાન છે,$m_A = m_B$.
દળ $m = \text{કદ} \times \text{ઘનતા} = \frac{4}{3} \pi R^3 \rho$ હોવાથી,આપણને મળે છે:
$\frac{4}{3} \pi R_A^3 \rho_A = \frac{4}{3} \pi R_B^3 \rho_B$
$\Rightarrow \frac{R_A^3}{R_B^3} = \frac{\rho_B}{\rho_A} \Rightarrow \frac{R_A}{R_B} = \left(\frac{\rho_B}{\rho_A}\right)^{1/3}$.
નક્કર ગોળાની તેના વ્યાસને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{2}{5} m R^2$ છે.
$m_A = m_B$ હોવાથી,જડત્વની ચાકમાત્રાનો ગુણોત્તર:
$\frac{I_B}{I_A} = \frac{\frac{2}{5} m_B R_B^2}{\frac{2}{5} m_A R_A^2} = \left(\frac{R_B}{R_A}\right)^2$.
ત્રિજ્યાનો ગુણોત્તર મૂકતા:
$\frac{I_B}{I_A} = \left[ \left( \frac{\rho_A}{\rho_B} \right)^{1/3} \right]^2 = \left( \frac{\rho_A}{\rho_B} \right)^{2/3}$.
361
EasyMCQ
એક ધાતુનો નક્કર ગોળો તેના વ્યાસને પરિભ્રમણની ધરી તરીકે લઈને ફરે છે. જો તાપમાનમાં $200^{\circ} C$ નો વધારો કરવામાં આવે,તો તેની જડત્વની ચાકમાત્રામાં થતો ટકાવારી વધારો કેટલો હશે ($\%$ માં)? (ધાતુનો રેખીય પ્રસરણાંક $= 10^{-5} /^{\circ} C$)
A
$0.1$
B
$0.2$
C
$0.3$
D
$0.4$

Solution

(D) નક્કર ગોળાની તેના વ્યાસને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{2}{5} m R^2$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
દળ $m$ અચળ રહેતું હોવાથી,$I \propto R^2$ થાય.
જડત્વની ચાકમાત્રામાં થતો આંશિક ફેરફાર $\frac{\Delta I}{I} = 2 \frac{\Delta R}{R}$ છે.
આપણે જાણીએ છીએ કે રેખીય પ્રસરણ $\frac{\Delta R}{R} = \alpha \Delta t$ છે,જ્યાં $\alpha = 10^{-5} /^{\circ} C$ અને $\Delta t = 200^{\circ} C$ છે.
આ કિંમતો મૂકતા,આપણને $\frac{\Delta I}{I} = 2 \alpha \Delta t$ મળે છે.
ટકાવારી વધારો શોધવા માટે,આપણે $100$ વડે ગુણાકાર કરીએ છીએ:
$\text{ટકાવારી વધારો} = 2 \times 10^{-5} \times 200 \times 100 = 0.4 \%$.
362
MediumMCQ
$R$ ત્રિજ્યા અને $\frac{R}{6}$ જાડાઈ ધરાવતી એક વર્તુળાકાર તકતીની તેના કેન્દ્રમાંથી પસાર થતી અને તેના સમતલને લંબ અક્ષને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I$ છે. તેને ઓગાળીને એક નક્કર ગોળામાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. તેના વ્યાસને પરિભ્રમણની અક્ષ તરીકે લેતા,ગોળાની જડત્વની ચાકમાત્રા કેટલી થશે?
A
$I$
B
$\frac{2 I}{3}$
C
$\frac{I}{5}$
D
$\frac{I}{10}$

Solution

(C) તકતીની તેના કેન્દ્રમાંથી પસાર થતી અને તેના સમતલને લંબ અક્ષને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{1}{2} M R^2$ છે.
તકતીને ઓગાળીને નક્કર ગોળામાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે,તેથી કદ અચળ રહે છે.
તકતીનું કદ = ગોળાનું કદ
$\pi R^2 \times \frac{R}{6} = \frac{4}{3} \pi R_1^3$
$\frac{R^3}{6} = \frac{4}{3} R_1^3$
$R_1^3 = \frac{R^3}{8} \implies R_1 = \frac{R}{2}$,જ્યાં $R_1$ એ ગોળાની ત્રિજ્યા છે.
નક્કર ગોળાની તેના વ્યાસને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I' = \frac{2}{5} M R_1^2$ છે.
$R_1 = \frac{R}{2}$ સૂત્રમાં મૂકતા:
$I' = \frac{2}{5} M \left(\frac{R}{2}\right)^2 = \frac{2}{5} M \left(\frac{R^2}{4}\right) = \frac{1}{5} \left(\frac{1}{2} M R^2\right)$.
આમ,$I = \frac{1}{2} M R^2$ હોવાથી,આપણને $I' = \frac{I}{5}$ મળે છે.
363
MediumMCQ
$0.6 \ kg$ દળ ધરાવતી મીટર સ્કેલની,સ્કેલને લંબ અને $20 \ cm$ ના સ્થાને રહેલી અક્ષને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $kg-m^2$ માં કેટલી થાય? (સ્કેલની પહોળાઈ અવગણ્ય છે)
A
$0.078$
B
$0.104$
C
$0.148$
D
$0.208$

Solution

(B) આપેલ છે: કુલ દળ $M = 0.6 \ kg$,લંબાઈ $L = 1 \ m = 100 \ cm$.
એકમ લંબાઈ દીઠ દળ $\lambda = \frac{0.6 \ kg}{100 \ cm} = 0.006 \ kg/cm$.
અક્ષ $20 \ cm$ પર છે. આ સ્કેલને બે ભાગમાં વિભાજિત કરે છે: $AB$ $(20 \ cm)$ અને $BC$ $(80 \ cm)$.
ભાગ $AB$ નું દળ,$m_1 = \lambda \times 20 = 0.006 \times 20 = 0.12 \ kg$.
ભાગ $BC$ નું દળ,$m_2 = \lambda \times 80 = 0.006 \times 80 = 0.48 \ kg$.
એક છેડામાંથી પસાર થતી અક્ષને અનુલક્ષીને સળિયાની જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{1}{3} m l^2$ છે.
ભાગ $AB$ માટે (અક્ષ $B$ છેડા પર છે): $I_1 = \frac{1}{3} m_1 (l_1)^2 = \frac{1}{3} \times 0.12 \times (0.2)^2 = 0.04 \times 0.04 = 0.0016 \ kg-m^2$.
ભાગ $BC$ માટે (અક્ષ $B$ છેડા પર છે): $I_2 = \frac{1}{3} m_2 (l_2)^2 = \frac{1}{3} \times 0.48 \times (0.8)^2 = 0.16 \times 0.64 = 0.1024 \ kg-m^2$.
કુલ જડત્વની ચાકમાત્રા $I = I_1 + I_2 = 0.0016 + 0.1024 = 0.104 \ kg-m^2$.
Solution diagram
364
DifficultMCQ
એક સમાન તારમાંથી બે વર્તુળાકાર લૂપ બનાવવામાં આવે છે: $(i)$ $r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી $P$ અને (ii) $nr$ ત્રિજ્યા ધરાવતી $Q$. જો $Q$ ની તેના કેન્દ્રમાંથી પસાર થતી અને તેના સમતલને લંબ અક્ષને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા,$P$ ની સમાન અક્ષને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા કરતાં $8$ ગણી હોય,તો $n$ નું મૂલ્ય શોધો (તારનો વ્યાસ $r$ અથવા $nr$ કરતા ઘણો નાનો છે). ($\sqrt{2}$ માં)
A
$8$
B
$6$
C
$4$
D
$2$

Solution

(D) $m$ દળ અને $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતી વર્તુળાકાર લૂપની તેના કેન્દ્રમાંથી પસાર થતી અને સમતલને લંબ અક્ષને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = mR^2$ છે.
ધારો કે લૂપ $P$ નું દળ $m_P$ છે અને તેની ત્રિજ્યા $r_P = r$ છે. લૂપ $Q$ નું દળ $m_Q$ છે અને તેની ત્રિજ્યા $r_Q = nr$ છે.
તાર સમાન હોવાથી,દળ પરિઘના સમપ્રમાણમાં હોય છે $(m \propto 2\pi R)$. તેથી,$m_Q = n m_P$.
$P$ ની જડત્વની ચાકમાત્રા $I_P = m_P r^2$ છે.
$Q$ ની જડત્વની ચાકમાત્રા $I_Q = m_Q (nr)^2 = (n m_P) (n^2 r^2) = n^3 m_P r^2$ છે.
આપેલ છે કે $I_Q = 8 I_P$,તેથી $n^3 m_P r^2 = 8 m_P r^2$.
આમ,$n^3 = 8$,જેનું સાદું રૂપ આપતા $n = 2$ મળે છે.
365
DifficultMCQ
ત્રણ કણો,દરેકનું દળ '$m$' ગ્રામ છે,જે '$a$' $cm$ બાજુ ધરાવતા સમબાજુ $\triangle ABC$ ના શિરોબિંદુઓ પર સ્થિત છે (આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ). $AB$ ને લંબ અને $ABC$ ના સમતલમાં રહેલી રેખા $AX$ ની આસપાસ તંત્રની જડત્વની ચાકમાત્રા $g-cm^2$ એકમમાં કેટલી થશે?
Question diagram
A
$2 ma^2$
B
$\frac{3}{2} ma^2$
C
$\frac{3}{4} ma^2$
D
$\frac{5}{4} ma^2$

Solution

(D) ધારો કે પરિભ્રમણની ધરી $AX$ રેખા છે,જે શિરોબિંદુ $A$ માંથી પસાર થાય છે અને $AB$ ને લંબ છે.
તંત્રની જડત્વની ચાકમાત્રા $I$ એ ધરી $AX$ ની આસપાસ વ્યક્તિગત કણોની જડત્વની ચાકમાત્રાનો સરવાળો છે.
$I = \sum m_i r_i^2$,જ્યાં $r_i$ એ ધરી $AX$ થી $i$-માં કણનું લંબ અંતર છે.
$1$. શિરોબિંદુ $A$ પરના કણ માટે: અંતર $r_A = 0$,તેથી $I_A = m(0)^2 = 0$.
$2$. શિરોબિંદુ $B$ પરના કણ માટે: અંતર $r_B = a$,તેથી $I_B = m(a)^2 = ma^2$.
$3$. શિરોબિંદુ $C$ પરના કણ માટે: $AX$ થી લંબ અંતર $r_C = a \cos 60^{\circ} = a \times \frac{1}{2} = \frac{a}{2}$ છે.
તેથી,$I_C = m(\frac{a}{2})^2 = \frac{ma^2}{4}$.
કુલ જડત્વની ચાકમાત્રા $I = I_A + I_B + I_C = 0 + ma^2 + \frac{ma^2}{4} = \frac{5ma^2}{4} \text{ } g-cm^2$.
Solution diagram
366
DifficultMCQ
$\rho_{1}$ ઘનતા ધરાવતો એક નક્કર ગોળાકાર દડો અને $\rho_{2}$ ઘનતા ધરાવતો એક પોલો ગોળાકાર દડો સમાન બાહ્ય ત્રિજ્યા $R$ અને સમાન દળ $M$ ધરાવે છે. તેમના કેન્દ્રમાંથી પસાર થતી અક્ષને અનુલક્ષીને પોલા ગોળાની જડત્વની ચાકમાત્રા અને નક્કર ગોળાની જડત્વની ચાકમાત્રાનો ગુણોત્તર કેટલો થશે?
A
$\frac{\rho_{2}}{\rho_{1}}\left(1-\frac{\rho_{2}}{\rho_{1}}\right)^{\frac{5}{3}}$
B
$\frac{\rho_{2}}{\rho_{1}}\left[1-\left(1-\frac{\rho_{2}}{\rho_{1}}\right)^{\frac{5}{3}}\right]$
C
$\frac{\rho_{2}}{\rho_{1}}\left(1-\frac{\rho_{1}}{\rho_{2}}\right)^{\frac{5}{3}}$
D
$\frac{\rho_{2}}{\rho_{1}}\left[1-\left(1-\frac{\rho_{1}}{\rho_{2}}\right)^{\frac{5}{3}}\right]$

Solution

(D) ધારો કે બંને ગોળાઓનું દળ $M$ છે. નક્કર ગોળા માટે: $M = \rho_{1} \frac{4}{3} \pi R^{3}$.
આંતરિક ત્રિજ્યા $r$ ધરાવતા પોલા ગોળા માટે: $M = \rho_{2} \frac{4}{3} \pi (R^{3} - r^{3})$.
દળને સરખાવતા: $\rho_{1} R^{3} = \rho_{2} (R^{3} - r^{3})$.
આનાથી $\frac{\rho_{1}}{\rho_{2}} = 1 - \frac{r^{3}}{R^{3}}$ મળે,તેથી $\frac{r^{3}}{R^{3}} = 1 - \frac{\rho_{1}}{\rho_{2}}$,જેનો અર્થ છે કે $\frac{r}{R} = (1 - \frac{\rho_{1}}{\rho_{2}})^{1/3}$.
નક્કર ગોળાની જડત્વની ચાકમાત્રા $I_{S} = \frac{2}{5} M R^{2}$ છે.
પોલા ગોળાની જડત્વની ચાકમાત્રા $I_{H} = \frac{2}{5} M \frac{R^{5} - r^{5}}{R^{3} - r^{3}}$ છે.
$M = \rho_{2} \frac{4}{3} \pi (R^{3} - r^{3})$ નો ઉપયોગ કરતા,આપણને $I_{H} = \frac{2}{5} (\rho_{2} \frac{4}{3} \pi (R^{3} - r^{3})) \frac{R^{5} - r^{5}}{R^{3} - r^{3}} = \frac{2}{5} \rho_{2} \frac{4}{3} \pi (R^{5} - r^{5})$ મળે.
$M = \rho_{1} \frac{4}{3} \pi R^{3}$ હોવાથી,આપણી પાસે $I_{S} = \frac{2}{5} (\rho_{1} \frac{4}{3} \pi R^{3}) R^{2} = \frac{2}{5} \rho_{1} \frac{4}{3} \pi R^{5}$ છે.
તેથી,$\frac{I_{H}}{I_{S}} = \frac{\rho_{2} (R^{5} - r^{5})}{\rho_{1} R^{5}} = \frac{\rho_{2}}{\rho_{1}} [1 - (\frac{r}{R})^{5}]$.
$\frac{r}{R} = (1 - \frac{\rho_{1}}{\rho_{2}})^{1/3}$ મૂકતા,આપણને $\frac{I_{H}}{I_{S}} = \frac{\rho_{2}}{\rho_{1}} [1 - (1 - \frac{\rho_{1}}{\rho_{2}})^{5/3}]$ મળે છે.
Solution diagram
367
MediumMCQ
દરેક $m$ દળ ધરાવતા ચાર નાના પદાર્થોને $a$ અને $b$ $(a > b)$ બાજુઓ ધરાવતા અવગણ્ય દળના લંબચોરસ વાયર-ફ્રેમના ખૂણાઓ પર જડિત કરવામાં આવ્યા છે. જો આ વાયર-ફ્રેમને હવે $b$ લંબાઈની બાજુમાંથી પસાર થતી ધરી પર ફેરવવામાં આવે,તો આ પરિભ્રમણની ધરી માટે તંત્રની જડત્વની ચાકમાત્રા કેટલી થશે?
A
$2 ma^{2}$
B
$4 ma^{2}$
C
$2 m(a^{2} + b^{2})$
D
$2 m(a^{2} - b^{2})$

Solution

(A) ધારો કે લંબચોરસ ફ્રેમના ખૂણાઓ $A, B, C,$ અને $D$ છે,જ્યાં બાજુ $AD = BC = a$ અને બાજુ $AB = CD = b$ છે. દરેક ખૂણા પર $m$ દળ મૂકવામાં આવ્યું છે.
પરિભ્રમણની ધરી $b$ લંબાઈની બાજુ (ધારો કે બાજુ $CD$) માંથી પસાર થાય છે.
કણોના તંત્રની જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \sum m_i r_i^2$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $r_i$ એ $i$-માં દળનું પરિભ્રમણની ધરીથી લંબ અંતર છે.
$1$. $C$ અને $D$ પરના દળો પરિભ્રમણની ધરી પર આવેલા છે,તેથી તેમનું લંબ અંતર $r_C = 0$ અને $r_D = 0$ છે. આમ,જડત્વની ચાકમાત્રામાં તેમનું યોગદાન $m(0)^2 + m(0)^2 = 0$ છે.
$2$. $A$ અને $B$ પરના દળો ધરી $CD$ થી $a$ જેટલા લંબ અંતરે આવેલા છે. આમ,તેમનું યોગદાન $m(a)^2 + m(a)^2 = 2ma^2$ છે.
તેથી,ધરી $CD$ ની આસપાસ તંત્રની કુલ જડત્વની ચાકમાત્રા $I = 0 + 2ma^2 = 2ma^2$ થશે.
Solution diagram
368
MediumMCQ
$10 \ cm$ ત્રિજ્યા ધરાવતો એક નક્કર ગોળો તેના કેન્દ્રથી $15 \ cm$ દૂર રહેલી ધરી પર ભ્રમણ કરે છે. આ ધરીને અનુલક્ષીને ચક્રાવર્તનની ત્રિજ્યા $\sqrt{n} \ cm$ છે. $n$ નું મૂલ્ય શોધો.
A
$265$
B
$100$
C
$325$
D
$125$

Solution

(A) નક્કર ગોળાની તેના કેન્દ્રમાંથી પસાર થતી ધરીને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I_{cm} = \frac{2}{5} mR^2$ છે.
સમાંતર અક્ષના પ્રમેયનો ઉપયોગ કરતા,કેન્દ્રથી $d$ અંતરે રહેલી ધરીને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = I_{cm} + md^2$ થાય.
$I = \frac{2}{5} mR^2 + md^2$.
વ્યાખ્યા મુજબ,ચક્રાવર્તનની ત્રિજ્યા $k$ માટે $I = mk^2$ થાય.
તેથી,$mk^2 = \frac{2}{5} mR^2 + md^2$.
$k^2 = \frac{2}{5} R^2 + d^2$.
અહીં $R = 10 \ cm$ અને $d = 15 \ cm$ આપેલ છે:
$k^2 = \frac{2}{5} (10)^2 + (15)^2$.
$k^2 = \frac{2}{5} (100) + 225 = 40 + 225 = 265$.
ચક્રાવર્તનની ત્રિજ્યા $k = \sqrt{n}$ હોવાથી,$k^2 = n$ થાય.
આમ,$n = 265$.
369
DifficultMCQ
$L$ લંબાઈ અને $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતા એક સમાન નક્કર નળાકારની તેની અક્ષ પરની જડત્વની ચાકમાત્રા $I_1$ છે. આ નળાકારમાંથી $L/2$ લંબાઈ અને $R/3$ ત્રિજ્યા ધરાવતો એક નાનો સમકેન્દ્રી નળાકાર કાપવામાં આવે છે. આ નાના કાપેલા નળાકારની તે જ અક્ષ પરની જડત્વની ચાકમાત્રા $I_2$ છે. ગુણોત્તર $I_1/I_2$ . . . . . . છે.
A
$162$
B
$81$
C
$54$
D
$27$

Solution

(A) ધારો કે નળાકારના દ્રવ્યની ઘનતા $\rho$ છે.
મૂળ નળાકારનું દળ $M = \rho \cdot \pi R^2 L$ છે.
તેની અક્ષ પર મૂળ નળાકારની જડત્વની ચાકમાત્રા $I_1 = \frac{1}{2} M R^2 = \frac{1}{2} (\rho \pi R^2 L) R^2 = \frac{1}{2} \rho \pi R^4 L$ છે.
કાપેલા નળાકારનું દળ $m = \rho \cdot \pi (R/3)^2 \cdot (L/2) = \rho \cdot \pi (R^2/9) \cdot (L/2) = \frac{\rho \pi R^2 L}{18} = \frac{M}{18}$ છે.
તેની અક્ષ પર કાપેલા નળાકારની જડત્વની ચાકમાત્રા $I_2 = \frac{1}{2} m (R/3)^2 = \frac{1}{2} (\frac{M}{18}) (\frac{R^2}{9}) = \frac{1}{324} M R^2$ છે.
હવે,ગુણોત્તર $I_1/I_2$:
$\frac{I_1}{I_2} = \frac{\frac{1}{2} M R^2}{\frac{1}{324} M R^2} = \frac{1}{2} \times 324 = 162$.
Solution diagram
370
MediumMCQ
એક વર્તુળાકાર ડિસ્કની ત્રિજ્યા $R_1$ અને જાડાઈ $T_1$ છે. સમાન દ્રવ્યમાંથી બનેલી બીજી વર્તુળાકાર ડિસ્કની ત્રિજ્યા $R_2$ અને જાડાઈ $T_2$ છે. જો બંને ડિસ્કની જડત્વની ચાકમાત્રા સમાન હોય અને $\frac{R_1}{R_2}=2$ હોય,તો $\frac{T_1}{T_2}=\frac{1}{\alpha}$ થાય. $\alpha$ નું મૂલ્ય . . . . . . છે.
A
$4$
B
$8$
C
$16$
D
$32$

Solution

(C) વર્તુળાકાર ડિસ્કની તેની કેન્દ્રીય અક્ષને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{1}{2} M R^2$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ડિસ્ક સમાન દ્રવ્યમાંથી બનેલી હોવાથી,તેમની ઘનતા $\rho$ સમાન છે.
ડિસ્કનું દળ $M = \text{કદ} \times \text{ઘનતા} = (\pi R^2 T) \rho$ છે.
તેથી,જડત્વની ચાકમાત્રા $I = \frac{1}{2} (\pi R^2 T \rho) R^2 = \frac{1}{2} \pi \rho R^4 T$ થાય.
આપેલ છે કે $I_1 = I_2$,તેથી:
$\frac{1}{2} \pi \rho R_1^4 T_1 = \frac{1}{2} \pi \rho R_2^4 T_2$
$R_1^4 T_1 = R_2^4 T_2$
$\frac{T_1}{T_2} = \frac{R_2^4}{R_1^4} = \left( \frac{R_2}{R_1} \right)^4$.
આપેલ છે કે $\frac{R_1}{R_2} = 2$,તેથી $\frac{R_2}{R_1} = \frac{1}{2}$.
$\frac{T_1}{T_2} = \left( \frac{1}{2} \right)^4 = \frac{1}{16}$.
આને $\frac{T_1}{T_2} = \frac{1}{\alpha}$ સાથે સરખાવતા,આપણને $\alpha = 16$ મળે છે.
Solution diagram
371
MediumMCQ
$M \ kg$ દળ અને $L \ m$ લંબાઈ ધરાવતા બે સમાન પાતળા સળિયા આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ જોડાયેલા છે. બિંદુ $P$ માંથી પસાર થતી અને સળિયાઓના સમતલને લંબ અક્ષને અનુલક્ષીને સંયુક્ત સળિયા તંત્રની જડત્વની ચાકમાત્રા $\frac{x}{12} M L^2 \ kg \ m^2$ છે. $x$ નું મૂલ્ય . . . . . . છે.
Question diagram
A
$12$
B
$17$
C
$13$
D
$15$

Solution

(B) ધારો કે ઉભો સળિયો $1$ છે અને આડો સળિયો $2$ છે.
સળિયા $1$ માટે,તેના છેડા $P$ માંથી પસાર થતી અને તેની લંબાઈને લંબ અક્ષને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I_1 = \frac{ML^2}{3}$ છે.
સળિયા $2$ માટે,તેના દ્રવ્યમાન કેન્દ્રને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I_{cm} = \frac{ML^2}{12}$ છે. સમાંતર અક્ષના પ્રમેયનો ઉપયોગ કરતા,બિંદુ $P$ માંથી પસાર થતી અને સમતલને લંબ અક્ષને અનુલક્ષીને જડત્વની ચાકમાત્રા $I_2 = I_{cm} + Md^2$ થશે,જ્યાં $d = L$ એ $P$ થી સળિયા $2$ ના કેન્દ્ર સુધીનું અંતર છે.
$I_2 = \frac{ML^2}{12} + M(L)^2 = \frac{13ML^2}{12}$.
કુલ જડત્વની ચાકમાત્રા $I = I_1 + I_2 = \frac{ML^2}{3} + \frac{13ML^2}{12} = \frac{4ML^2 + 13ML^2}{12} = \frac{17ML^2}{12}$ છે.
આને $\frac{x}{12} ML^2$ સાથે સરખાવતા,આપણને $x = 17$ મળે છે.
Solution diagram

System of Particles and Rotational Motion — Moment of Inertia and Radius of gyration · Frequently Asked Questions

1Are these System of Particles and Rotational Motion questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a System of Particles and Rotational Motion Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.