Immunity Questions in Gujarati

(D) લસિકા અંગો એવા સ્થાનો છે જ્યાં લસિકાકણો (lymphocytes) નું સર્જન અને/અથવા પરિપક્વન અને પ્રસાર થાય છે.
પ્રાથમિક લસિકા અંગોમાં અસ્થિમજ્જા અને થાઇમસનો સમાવેશ થાય છે,જ્યાં અપરિપક્વ લસિકાકણો એન્ટિજેન-સંવેદનશીલ લસિકાકણોમાં વિભેદિત થાય છે.
ગૌણ લસિકા અંગો લસિકાકણોને એન્ટિજેન સાથે સંપર્ક કરવા માટેનું સ્થાન પૂરું પાડે છે,જ્યાં તેઓ સક્રિય થઈને અસરકારક કોષોમાં ફેરવાય છે.
ગૌણ લસિકા અંગોના ઉદાહરણોમાં બરોળ,લસિકા ગાંઠો,કાકડા,નાના આંતરડાના પેયર્સ પેચ અને એપેન્ડિક્સનો સમાવેશ થાય છે.
થાઇમસ એ પ્રાથમિક લસિકા અંગ હોવાથી,તે ગૌણ લસિકા અંગોમાં સમાવિષ્ટ નથી.

(A) એન્ટિબોડી એ રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા ઉત્પન્ન થતા વિશિષ્ટ પ્રોટીન છે જે બેક્ટેરિયા અને વાયરસ જેવા વિદેશી પદાર્થોને ઓળખવા અને નિષ્ક્રિય કરવા માટે કામ કરે છે.
માનવ શરીરમાં,$B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ (અથવા $B$-કોષો) એ શ્વેત રક્તકણોનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે જે એન્ટિબોડીના ઉત્પાદન માટે જવાબદાર છે.
જ્યારે $B$-કોષો કોઈ એન્ટિજેનનો સામનો કરે છે,ત્યારે તેઓ પ્લાઝ્મા કોષોમાં વિભેદિત થાય છે,જે પછી રુધિર અને લસિકામાં મોટી માત્રામાં એન્ટિબોડીઝનો સ્ત્રાવ કરે છે.
$T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ કોષ-મધ્યસ્થ રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં સામેલ હોય છે પરંતુ તેઓ સીધી રીતે એન્ટિબોડી ઉત્પન્ન કરતા નથી.
શ્વેતકણો એ તમામ શ્વેત રક્તકણો માટેનો સામાન્ય શબ્દ છે,અને રક્તકણો એ લાલ રક્તકણો છે,જે એન્ટિબોડી ઉત્પન્ન કરતા નથી.

(B) સ્વયં-પ્રતિરક્ષા રોગ ત્યારે થાય છે જ્યારે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ 'પોતાના' અને 'પરકા' કોષો વચ્ચેનો તફાવત પારખવામાં નિષ્ફળ જાય છે,જેના પરિણામે શરીરના સ્વસ્થ પેશીઓનો નાશ થાય છે.
રુમેટોઈડ આર્થરાઈટિસ એ સ્વયં-પ્રતિરક્ષા રોગનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે જેમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ સાંધાઓ પર હુમલો કરે છે.
ટાઈફોઈડ અને મેલેરિયા એ રોગકારકો (અનુક્રમે સાલ્મોનેલા ટાઈફી અને પ્લાઝમોડિયમ) દ્વારા થતા ચેપી રોગો છે.
સામાન્ય શરદી એ રાઈનોવાયરસ દ્વારા થતો વાયરલ ચેપ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) વિધાન $(A)$ સાચું છે: રસીઓ રોગપ્રતિકારક તંત્રની સ્મૃતિ (memory) ના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે. તે એન્ટિબોડીઝના ઉત્પાદનને પ્રેરે છે અને મેમરી $B$ અને $T$ કોષો ઉત્પન્ન કરે છે જે પછીના સંપર્ક સમયે રોગકારકને ઓળખી લે છે.
કારણ $(R)$ ખોટું છે: રસીકરણમાં,નબળા (attenuated) અથવા નિષ્ક્રિય (inactivated) રોગકારકો અથવા રોગકારકના એન્ટિજેનિક પ્રોટીન શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,'સક્રિય' રોગકારકો નહીં. સક્રિય (virulent) રોગકારકો દાખલ કરવાથી રોગ થઈ શકે છે.

(A) ઇન્ટરફેરોન્સ $(IFNs)$ એ યજમાન કોષો દ્વારા વાયરસની હાજરીના પ્રતિભાવમાં ઉત્પન્ન અને મુક્ત થતા સિગ્નલિંગ પ્રોટીનનો એક સમૂહ છે.
તેઓ સાયટોકાઇનનો એક પ્રકાર છે જે જન્મજાત રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ તરીકે કાર્ય કરે છે.
જ્યારે કોઈ કોષ વાયરસ દ્વારા સંક્રમિત થાય છે,ત્યારે તે ઇન્ટરફેરોન્સનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે પડોશી કોષોને તેમની એન્ટિવાયરલ સુરક્ષા વધારવા માટે સંકેત આપે છે,જેનાથી વાયરલ ચેપના ફેલાવાને અટકાવી શકાય છે.
તેથી,તેમને એન્ટિવાયરલ પ્રોટીન તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) ઇન્ટરફેરોન્સ એ વાઇરસના ચેપના પ્રતિભાવમાં યજમાન કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા અને મુક્ત થતા સિગ્નલિંગ પ્રોટીનનો એક સમૂહ છે.
તેઓ સાયટોકાઇનનો એક પ્રકાર છે.
જ્યારે કોઈ કોષ વાઇરસ દ્વારા સંક્રમિત થાય છે,ત્યારે તે ઇન્ટરફેરોન્સનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે પડોશી કોષોને તેમની એન્ટિવાયરલ સુરક્ષા વધારવા માટે સંકેત આપે છે,જેનાથી વાઇરસનું વધુ બહુગુણન અટકે છે.
આમ,તેઓ વાઇરસના ચેપ સામે જન્મજાત પ્રતિકારકતા (innate immunity) પૂરી પાડે છે.

(C) ઍન્ટિબૉડી,જેને ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે વિશિષ્ટ $Y$-આકારના પ્રોટીન છે જે રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા ઍન્ટિજન (બેક્ટેરિયા અથવા વાયરસ જેવા વિદેશી પદાર્થો) ની હાજરીના પ્રતિભાવમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
આ પ્રોટીન ચોક્કસ ઍન્ટિજનને ઓળખે છે અને તેની સાથે જોડાય છે જેથી તેમને નિષ્ક્રિય કરી શકાય અથવા અન્ય રોગપ્રતિકારક કોષો દ્વારા વિનાશ માટે ચિહ્નિત કરી શકાય.
તેથી,ઍન્ટિબૉડીને પ્રોટીન તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) એન્ટિબોડીઝ,જેને ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન $(Ig)$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે બેક્ટેરિયા અને વાયરસ જેવા વિદેશી પદાર્થોને ઓળખવા અને નિષ્ક્રિય કરવા માટે રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા ઉત્પન્ન થતા વિશિષ્ટ પ્રોટીન છે.
બંધારણીય રીતે,એન્ટિબોડીઝ $Y$-આકારના અણુઓ છે જે ચાર પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓથી બનેલા છે: બે ભારે શૃંખલાઓ અને બે હલકી શૃંખલાઓ.
આ પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓ કાર્બોહાઇડ્રેટના અણુઓ સાથે સહસંયોજક બંધથી જોડાયેલી હોય છે,જે તેમને ગ્લાયકોપ્રોટીન્સ બનાવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(B) રોગપ્રતિકારક તંત્ર મુખ્યત્વે વિશિષ્ટ કોષોનું બનેલું છે જે રોગકારકોને ઓળખે છે અને તેનો નાશ કરે છે.
લસિકાકણો $(Lymphocytes)$ એ રોગપ્રતિકારક તંત્રના મુખ્ય કોષો છે.
તેઓ શ્વેતકણો $(WBC)$ નો એક પ્રકાર છે,જેમાં $B$-લસિકાકણો અને $T$-લસિકાકણોનો સમાવેશ થાય છે.
$B$-લસિકાકણો રોગકારકો સામે લડવા માટે એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે,જ્યારે $T$-લસિકાકણો અન્ય રોગપ્રતિકારક કોષોને સક્રિય કરવામાં મદદ કરે છે અને સીધા જ ચેપગ્રસ્ત કોષોનો નાશ કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતાની શોધ $1890$ માં $Emil \text{ } von \text{ } Behring$ અને $Shibasaburo \text{ } Kitasato$ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેમણે દર્શાવ્યું હતું કે પ્રતિકારકતાને રસીકરણ પામેલા પ્રાણીમાંથી રસીકરણ ન પામેલા પ્રાણીમાં સીરમ દ્વારા સ્થાનાંતરિત કરી શકાય છે, જેમાં એન્ટિબોડીઝ હોય છે. $Emil \text{ } von \text{ } Behring$ ને $1901$ માં સીરમ થેરાપી પરના તેમના કાર્ય માટે, ખાસ કરીને ડિપ્થેરિયા સામે તેની ઉપયોગિતા માટે, શરીરવિજ્ઞાન અથવા તબીબી ક્ષેત્રમાં પ્રથમ નોબેલ પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો.

(C) ઇન્ટરફેરોન $(IFNs)$ એ યજમાન કોષો દ્વારા મુક્ત કરવામાં આવતા પ્રોટીનનો એક સમૂહ છે,જે વાઇરસ,બૅક્ટરિયા,પરોપજીવીઓ અથવા ગાંઠના કોષો જેવા વિવિધ રોગકારકોની હાજરીના પ્રતિચારમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
જોકે,તે મુખ્યત્વે વાઇરસથી સંક્રમિત કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થવા માટે જાણીતા છે,જે આસપાસના બિન-સંક્રમિત કોષોને વાઇરસના વધુ સંક્રમણથી બચાવે છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ઇન્ટરફેરોનનું સંશ્લેષણ મુખ્યત્વે વાઇરસના સંક્રમણના પ્રતિચાર સાથે સંકળાયેલું છે.

(C) $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ એ શ્વેત રક્તકણોનો એક પ્રકાર છે જે કોષ-આધારિત પ્રતિકારકતામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
તેઓ અસ્થિમજ્જામાં ઉત્પન્ન થાય છે અને થાઇમસ ગ્રંથિમાં પરિપક્વ થાય છે.
$T$-લિમ્ફોસાઇટ્સના મુખ્ય ત્રણ કાર્યાત્મક પ્રકારો છે:
$1$. હેલ્પર $T$-કોષો $(T_h)$: આ અન્ય રોગપ્રતિકારક કોષોને સક્રિય કરે છે.
$2$. સાયટોટોક્સિક $T$-કોષો $(T_c)$: આ સીધા જ ચેપગ્રસ્ત અથવા કેન્સરગ્રસ્ત કોષોનો નાશ કરે છે.
$3$. સપ્રેસર $T$-કોષો $(T_s)$: આ રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવનું નિયમન કરે છે અને અન્ય રોગપ્રતિકારક કોષોની પ્રવૃત્તિને દબાવીને સ્વયં-પ્રતિકારકતા (autoimmunity) અટકાવે છે.
તેથી,વિકલ્પ $C$ સાચું વિધાન છે.

(C) જન્મજાત પ્રતિકારકતામાં ચાર પ્રકારના અંતરાયો હોય છે:
$1$. ભૌતિક અંતરાય: ત્વચા અને શ્વસન,પાચન તથા મૂત્રજનન માર્ગનું શ્લેષ્મનું આવરણ.
$2$. દેહધાર્મિક અંતરાય: જઠરમાં એસિડ,મુખમાં લાળ અને આંખમાંથી નીકળતા અશ્રુજળ સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.
$3$. કોષીય અંતરાય: રુધિરમાં રહેલા બહુકેન્દ્રીય શ્વેતકણો ($PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ),મોનોસાઇટ્સ અને નેચરલ કિલર કોષો,તેમજ પેશીઓમાં રહેલા મેક્રોફેજ.
$4$. સાયટોકાઈન અંતરાય: વાયરસગ્રસ્ત કોષો ઇન્ટરફેરોન નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે જે બિન-ચેપગ્રસ્ત કોષોને વાયરસના ચેપથી બચાવે છે.
આથી,લાળ અને અશ્રુજળ એ દેહધાર્મિક અંતરાયમાં સમાવિષ્ટ થાય છે.

(C) પ્રતિકારક તંત્રમાં,$T$-લસિકાકોષો એ શ્વેતકણોનો એક પ્રકાર છે જે કોષ-મધ્યસ્થ પ્રતિકારકતામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. '$T$-લસિકાકોષ' માં '$T$' અક્ષરનો અર્થ 'થાયમસ' (Thymus) થાય છે. આનું કારણ એ છે કે આ કોષો અસ્થિમજ્જામાં રહેલા સ્ટેમ કોષોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને ત્યારબાદ થાયમસ ગ્રંથિમાં સ્થળાંતર કરે છે,જ્યાં તેઓ પરિપક્વ થઈને કાર્યક્ષમ $T$-કોષોમાં વિભેદિત થાય છે.

(A) ધનુર એ $Clostridium$ $tetani$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે,જે શક્તિશાળી વિષ (toxin) ઉત્પન્ન કરે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને ધનુર થવાનું જોખમ હોય (દા.ત. ઊંડા ઘા પછી),ત્યારે તેમને તાત્કાલિક રક્ષણની જરૂર હોય છે. આ રક્ષણ 'પેસિવ ઇમ્યુનાઇઝેશન' (નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા) દ્વારા મેળવવામાં આવે છે,જેમાં પહેલેથી બનાવેલ એન્ટિબોડી (એન્ટિટોક્સિન) આપવામાં આવે છે. આનાથી તાત્કાલિક પ્રતિકારકતા મળે છે,જે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે સક્રિય પ્રતિકારકતા દ્વારા શરીરને પોતાના એન્ટિબોડી બનાવવાનો સમય મળતો નથી.

(A) વિધાન $(i)$ સાચું છે: શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પ્રત્યારોપિત અંગને 'પરકીય' (non-self) તરીકે ઓળખે છે,તેથી અસ્વીકારને રોકવા માટે ગ્રાહી વ્યક્તિએ આજીવન પ્રતિકારક અવરોધકો લેવા પડે છે.
વિધાન $(ii)$ સાચું છે: કોષ-આધારિત પ્રતિકારક પ્રતિચાર,જે મુખ્યત્વે $T$-લસિકાકણો દ્વારા થાય છે,તે પ્રત્યારોપિત અંગના અસ્વીકાર માટે મુખ્ય જવાબદાર છે.
વિધાન $(iii)$ ખોટું છે: $T$-લસિકાકણો પ્રત્યારોપણના અસ્વીકાર માટે જવાબદાર છે,$B$-લસિકાકણો નહીં.
વિધાન $(iv)$ ખોટું છે: પ્રત્યારોપણનો અસ્વીકાર એ સ્વ-અને પર-પ્રતિજન ($MHC$ અણુઓ) ની ઓળખ પર આધારિત છે,ઇન્ટરફેરોન પર નહીં.
તેથી,વિધાન $(i)$ અને $(ii)$ સાચાં છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
$1$. વાઈપર સાપના કરડવાની સારવારમાં 'નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ' (Passive Immunity) નો ઉપયોગ થાય છે,જેમાં અગાઉથી તૈયાર કરેલા એન્ટિબોડીઝ (એન્ટિવેનમ) સીધા શરીરમાં ઇન્જેક્ટ કરવામાં આવે છે.
$2$. $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ પોતે એન્ટિબોડીઝ બનાવતા નથી,પરંતુ તેઓ $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સને મદદ કરે છે.
$3$. એન્ટિબોડી અણુમાં બે હળવી (light) અને બે ભારે (heavy) શૃંખલાઓ હોય છે,ચાર હળવી શૃંખલાઓ હોતી નથી.
$4$. અંગ પ્રત્યારોપણનો અસ્વીકાર (Graft rejection) મુખ્યત્વે કોષ-મધ્યસ્થી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Cell-mediated immunity) દ્વારા થાય છે,જે $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ દ્વારા સંચાલિત થાય છે,$B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ દ્વારા નહીં.

(A) માનવ શરીરમાં જન્મજાત પ્રતિકારકતા ચાર પ્રકારના અંતરાયો ધરાવે છે:
$1$. ભૌતિક અંતરાય: ત્વચા અને શ્વસન,પાચન તથા મૂત્રજનન માર્ગનું શ્લેષ્મ આવરણ.
$2$. દેહધાર્મિક અંતરાય: જઠરમાં એસિડ,મુખમાં લાળ અને આંખોમાંથી નીકળતા આંસુ.
$3$. કોષીય અંતરાય: બહુરૂપી કોષકેન્દ્રી શ્વેતકણો ($PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ),એકકેન્દ્રી કણો (મોનોસાઇટ્સ) અને નેચરલ કિલર કોષો.
$4$. સાયટોકાઇન અંતરાય: વાયરસથી સંક્રમિત કોષો ઇન્ટરફેરોન નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે જે બિન-સંક્રમિત કોષોનું રક્ષણ કરે છે.
વિકલ્પ $A$ સાચો છે કારણ કે $PMNL$ અને મોનોસાઇટ્સ એ કોષીય અંતરાયના ઉદાહરણો છે.
વિકલ્પ $B$ ખોટો છે કારણ કે આ નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા (પૂર્વ-નિર્મિત એન્ટિબોડીઝ) ના ઉદાહરણો છે.
વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે લાળ અને આંસુ એ દેહધાર્મિક અંતરાય છે,ભૌતિક નહીં.
વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે શ્લેષ્મ આવરણ એ ભૌતિક અંતરાય છે,જ્યારે $HCl$ એ દેહધાર્મિક અંતરાય છે.

(B) કોષીય રોગપ્રતિકારકતા $(CMI)$ એ એક એવી રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા છે જેમાં એન્ટિબોડીઝનો સમાવેશ થતો નથી.
તેના બદલે,તેમાં ફેગોસાઇટ્સનું સક્રિયકરણ,એન્ટિજેન-વિશિષ્ટ સાયટોટોક્સિક $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ અને એન્ટિજેનના પ્રતિભાવમાં વિવિધ સાયટોકાઇન્સનો મુક્તિનો સમાવેશ થાય છે.
$T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ $CMI$ માટે જવાબદાર છે,જ્યારે $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ હ્યુમરલ ઇમ્યુનિટી (એન્ટિબોડી-મધ્યસ્થી રોગપ્રતિકારકતા) માટે જવાબદાર છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) શરીરની પ્રતિકારક તંત્ર 'પોતાના' (self) અને 'પર' (non-self) કોષો વચ્ચે ભેદ પારખવા માટે સક્ષમ છે.
જ્યારે દાતા પાસેથી મૂત્રપિંડ જેવું અંગ પ્રત્યારોપિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે પ્રાપ્તકર્તાનું પ્રતિકારક તંત્ર દાતાના કોષોની સપાટી પર રહેલા વિભિન્ન એન્ટિજેન્સને કારણે આ પેશીને 'પર' (non-self) તરીકે ઓળખે છે.
આ અસ્વીકાર મુખ્યત્વે $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ દ્વારા થાય છે,જે કોષીય પ્રતિકારકતા $(CMI)$ માટે જવાબદાર છે.
$CMI$ એ પ્રતિકારક તંત્રની એવી શાખા છે જેમાં એન્ટિબોડીઝનો સમાવેશ થતો નથી,પરંતુ તે વિદેશી ગ્રાફ્ટ અથવા ચેપગ્રસ્ત કોષોનો નાશ કરવા માટે વિશિષ્ટ કોષોની સીધી કાર્યવાહી પર આધાર રાખે છે.
તેથી,સાચો જવાબ કોષીય પ્રતિકારકતા છે.

(B) ઉચ્ચ કક્ષાનાં પૃષ્ઠવંશીઓનું પ્રતિરક્ષા તંત્ર સ્વજાત અને પરજાત કોષો વચ્ચે ભેદ પારખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
જ્યારે પ્રતિરક્ષા તંત્ર સ્વજાત કોષોને ઓળખવામાં નિષ્ફળ જાય છે અને તેમના પર હુમલો કરવાનું શરૂ કરે છે, ત્યારે તે $Autoimmune \text{ } disease$ (સ્વપ્રતિકારક રોગ) તરીકે ઓળખાતી સ્થિતિ તરફ દોરી જાય છે।
આનાં ઉદાહરણોમાં $Rheumatoid \text{ } arthritis$ (સંધિવા) અને $Type-1 \text{ } diabetes$ નો સમાવેશ થાય છે.

(B) પ્રત્યારોપણ કરેલી પેશીઓ અથવા અંગોનો અસ્વીકાર મુખ્યત્વે પ્રાપ્તકર્તાની રોગપ્રતિકારક તંત્રના $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ દ્વારા થાય છે.
આ પ્રકારના વિશિષ્ટ રોગપ્રતિકારક પ્રતિચારને $Cell-mediated$ $immune$ $response$ $(CMIR)$ એટલે કે કોષ-આધારિત રોગપ્રતિકારક પ્રતિચાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$T$-કોષો પ્રત્યારોપણ કરેલી પેશીને 'પરકીય' (non-self) તરીકે ઓળખે છે અને તેને નષ્ટ કરવા માટે હુમલો કરે છે,જેના પરિણામે અસ્વીકાર થાય છે.

(A) $MALT$ એટલે મ્યુકોસા-એસોસિએટેડ લિમ્ફોઇડ ટિશ્યુ (શ્લેષ્મ સંલગ્ન લસિકા પેશી).
તે શરીરની શ્લેષ્મ સપાટીઓ જેવી કે શ્વસન માર્ગ,પાચન માર્ગ અને મૂત્રજનન માર્ગના અસ્તરમાં આવેલી રોગપ્રતિકારક તંત્રની એક મુખ્ય પેશી છે.
એવું અનુમાન છે કે $MALT$ માનવ શરીરમાં કુલ લસિકા પેશીઓના આશરે $50\%$ જેટલો ભાગ ધરાવે છે.

(D) કિડની જેવા પ્રત્યારોપિત અંગનો અસ્વીકાર મુખ્યત્વે પ્રાપ્તકર્તાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ દ્વારા થાય છે,જે દાતાની પેશીઓને બહારની (પરકીય) પેશી તરીકે ઓળખે છે.
આ પ્રક્રિયા $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ દ્વારા સંચાલિત થાય છે,જે કોષ-માધ્યિત રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવના મુખ્ય ઘટકો છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,સાયટોટોક્સિક $T$-કોષો પ્રત્યારોપિત કોષોની સપાટી પરના $MHC$ (મેજર હિસ્ટોકોમ્પેટિબિલિટી કોમ્પ્લેક્સ) એન્ટિજેન્સને 'પોતાના નથી' (non-self) તરીકે ઓળખે છે અને ગ્રાફ્ટનો નાશ કરવા માટે હુમલો શરૂ કરે છે.
તેથી,કોષ-માધ્યિત રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ ગ્રાફ્ટના અસ્વીકાર માટે જવાબદાર છે.

(C) એન્ટિબોડી અણુ $Y-$ આકારનો હોય છે અને તે ચાર પોલીપેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓનો બનેલો હોય છે: બે સમાન ભારે $(H)$ શૃંખલાઓ અને બે સમાન હળવી $(L)$ શૃંખલાઓ. એન્ટિજન-બાઈન્ડિંગ સાઈટ,જેને પેરાટોપ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એન્ટિબોડીના વેરિયેબલ (પરિવર્તનશીલ) પ્રદેશમાં આવેલી હોય છે. આ સ્થાન એક ભારે શૃંખલાના વેરિયેબલ ડોમેન $(V_H)$ અને એક હળવી શૃંખલાના વેરિયેબલ ડોમેન $(V_L)$ વચ્ચેની આંતરક્રિયા દ્વારા રચાય છે. તેથી,એન્ટિજન-બાઈન્ડિંગ સાઈટ એક ભારે અને એક હળવી શૃંખલા વચ્ચે જોવા મળે છે.

(A) $Y$-આકારનો એન્ટિબોડી અણુ $4$ પોલીપેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓનો બનેલો છે: બે સમાન હળવી શૃંખલાઓ (light chains) અને બે સમાન ભારે શૃંખલાઓ (heavy chains),જે ડાયસલ્ફાઈડ બંધ દ્વારા જોડાયેલી હોય છે.
એન્ટિજન-બાઈન્ડિંગ સાઈટ (પેરાટોપ) એન્ટિબોડી અણુના $N$-ટર્મિનલ છેડે રચાય છે,જ્યાં ભારે શૃંખલાનો વેરિયેબલ પ્રદેશ અને હળવી શૃંખલાનો વેરિયેબલ પ્રદેશ એકબીજાની નજીક આવે છે.
તેથી,એન્ટિજન-બાઈન્ડિંગ સાઈટમાં હળવી શૃંખલા અને ભારે શૃંખલા બંનેનો સમાવેશ થાય છે.

(C) એન્ટિજન એ એક વિદેશી પદાર્થ છે જે શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે અને રોગપ્રતિકારક તંત્રને ચોક્કસ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.
આ એન્ટિબોડીઝ પછી એન્ટિજન-એન્ટિબોડી પ્રતિક્રિયા દ્વારા એન્ટિજનને તટસ્થ કરે છે,જે શરીરની અનુકૂલિત રોગપ્રતિકારક શક્તિની મૂળભૂત પદ્ધતિ છે.

(B) $IgM$ એ પેન્ટામેરિક ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન છે,જેનો અર્થ છે કે તે $J$-શૃંખલા દ્વારા જોડાયેલા પાંચ મોનોમેરિક એકમોનું બનેલું છે.
તે સૌથી મોટું એન્ટિબોડી છે અને એન્ટિજન સામેના પ્રાથમિક રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતું પ્રથમ ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન છે.
$IgG$ એ મોનોમર છે,$IgA$ સામાન્ય રીતે સ્ત્રાવમાં ડાયમર સ્વરૂપે હોય છે,અને $IgE$ તથા $IgD$ મોનોમર છે.

(A) સ્વયંપ્રતિરક્ષા વિકાર ત્યારે થાય છે જ્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર ભૂલથી શરીરના પોતાના સ્વસ્થ કોષો પર હુમલો કરે છે.
$A$. માયસ્થેનિયા ગ્રેવિસ એ એક લાંબો સમય ચાલતો સ્વયંપ્રતિરક્ષા ન્યુરોમસ્ક્યુલર રોગ છે જે કંકાલ સ્નાયુઓમાં નબળાઈ લાવે છે.
$B$. ઓસ્ટિઓપોરોસિસ એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં પેશીઓના નુકસાનને કારણે હાડકાં નબળા અને બરડ બની જાય છે.
$C$. મસ્ક્યુલર ડિસ્ટ્રોફી એ આનુવંશિક રોગોનો સમૂહ છે જે સ્નાયુઓની ક્રમશઃ નબળાઈ અને સ્નાયુ સમૂહના ઘટાડાનું કારણ બને છે.
$D$. ગાઉટ એ સાંધામાં યુરિક એસિડના સ્ફટિકો જમા થવાથી થતો સંધિવાનો એક પ્રકાર છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) અંગ પ્રત્યારોપણની સફળતા શરીરના તમામ કોષો પર હાજર હિસ્ટોકોમ્પેટિબિલિટી એન્ટિજેન્સના યોગ્ય મેચિંગ પર આધાર રાખે છે.
પ્રત્યારોપિત પેશીમાં વિદેશી એન્ટિજેન્સ હોવાથી,પ્રાપ્તકર્તાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ તેને 'પર' (non-self) તરીકે ઓળખે છે.
આ એન્ટિજેન્સ પ્રાપ્તકર્તાના $T-$કોષો અને એન્ટિબોડીઝને ગ્રાફ્ટ પર હુમલો કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે,જેના પરિણામે પ્રત્યારોપણનો અસ્વીકાર થાય છે.
તેથી,અંગ પ્રત્યારોપણ કરાવતા દર્દીઓને રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવને દબાવવા અને પ્રત્યારોપિત પેશીના અસ્વીકારને રોકવા માટે ઇમ્યુનોસપ્રેસિવ દવાઓ આપવામાં આવે છે.

(C) વિધાન સાચું છે કારણ કે ઘા એ $Clostridium$ $tetani$ ના બીજાણુઓ માટે પ્રવેશદ્વાર બની શકે છે,જે ટેટનસ (ધનુર્વા) રોગ ફેલાવે છે.
પરંતુ,કારણ ખોટું છે. એન્ટિ-ટેટનસ સીરમ $(ATS)$ શરીરમાં સીધા જ તૈયાર એન્ટિબોડીઝ દાખલ કરીને નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ (passive immunity) પૂરી પાડે છે,ન કે શરીરને પોતાના એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે (જે સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ છે). તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) એન્ટિજન એવા પદાર્થો છે જે શરીરમાં દાખલ થવાથી એન્ટિબોડીના ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કરે છે.
તેઓ મોટે ભાગે પ્રોટીન હોય છે પરંતુ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ,લિપિડ્સ અથવા ન્યુક્લિક એસિડ પણ હોઈ શકે છે.
દરેક એન્ટિજનમાં ચોક્કસ સ્થાનો હોય છે જેને એન્ટિજેનિક નિર્ધારકો અથવા એપિટોપ્સ કહેવામાં આવે છે,જે રોગપ્રતિકારક તંત્રને તેમને ઓળખવાની મંજૂરી આપે છે.
રોગપ્રતિકારક તંત્રની ઓળખવાની ક્ષમતા (ખાસ કરીને જન્મજાત રોગપ્રતિકારક શક્તિ) જન્મથી જ હાજર હોય છે અને તેને એન્ટિજનના અગાઉના સંપર્કની જરૂર હોતી નથી.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,પરંતુ કારણ એ સમજાવતું નથી કે એન્ટિજનમાં એન્ટિજેનિક નિર્ધારકો શા માટે હોય છે; તે રોગપ્રતિકારક તંત્રની ઓળખ ક્ષમતાની પ્રકૃતિનું વર્ણન કરે છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) ઇન્ટરફેરોન એ એન્ટિબોડીઝ નથી; તે સાયટોકાઇન્સ તરીકે ઓળખાતા ગ્લાયકોપ્રોટીનનો એક વર્ગ છે જે વાયરલ ચેપના પ્રતિભાવમાં કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે,બેક્ટેરિયલ ચેપના પ્રતિભાવમાં નહીં. તેથી,વિધાન ખોટું છે.
ઇન્ટરફેરોન મુખ્યત્વે ઈજાના સ્થળે સોજો લાવવાનું કામ કરતા નથી; તેમનું મુખ્ય કાર્ય વાયરલ પ્રતિકૃતિને અટકાવવાનું અને પડોશી કોષોમાં વાયરસ સામે પ્રતિકારક સ્થિતિ પેદા કરવાનું છે. તેથી,કારણ પણ ખોટું છે.
આમ,વિધાન અને કારણ બંને ખોટા હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) હાયપર-ઇમ્યુનાઇઝ્ડ પ્રાણીઓના સીરમમાંથી અલગ કરાયેલ એન્ટિબોડીઝ સામાન્ય રીતે પોલીક્લોનલ હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તે વિષમ (heterogeneous) હોય છે કારણ કે તે એન્ટિજનના પ્રતિભાવમાં બહુવિધ $B$-કોષ ક્લોન્સ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
તેનાથી વિપરીત,મોનોક્લોનલ એન્ટિબોડીઝ $(Mabs)$ હાઇબ્રિડોમા કોષોના એક જ ક્લોન દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે,જે તેમને ચોક્કસ વિશિષ્ટતા ધરાવતા સમાન (homogeneous) રોગપ્રતિકારક રીએજન્ટ્સ બનાવે છે.
સીરમમાંથી અલગ કરાયેલ એન્ટિબોડીઝ સામાન્ય રીતે વિષમ હોવાથી,વિધાન ખોટું છે,જ્યારે કારણ સાચું છે.

(C) ઇન્ટરફેરોન એ વાયરસ-સંક્રમિત કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા એન્ટિવાયરલ પ્રોટીન છે. તેઓ વાયરલ પ્રોટીન સંશ્લેષણને અટકાવીને બિન-સંક્રમિત કોષોને વધુ વાયરલ ચેપથી સુરક્ષિત કરે છે.
જોકે ઇન્ટરફેરોન હવે જિનેટિક એન્જિનિયરિંગનો ઉપયોગ કરીને બનાવી શકાય છે,પરંતુ તે કુદરતી રીતે વાયરલ ચેપના પ્રતિભાવમાં શરીરના કોષો દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે. તેથી,એ દાવો કે તેઓ 'માત્ર' જિનેટિક એન્જિનિયરિંગ દ્વારા જ સંશ્લેષિત થઈ શકે છે તે ખોટો છે.
આમ,વિધાન સાચું છે,પરંતુ કારણ ખોટું છે.

(A) કૃત્રિમ રીતે મેળવેલી નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ એ એક પ્રકારની રોગપ્રતિકારક શક્તિ છે જેમાં અગાઉથી તૈયાર કરેલા એન્ટિબોડીઝ અથવા સંવેદનશીલ લિમ્ફોસાઇટ્સને યજમાનના શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
આ તાત્કાલિક રક્ષણ પૂરું પાડે છે પરંતુ તે ટૂંકા ગાળાનું હોય છે કારણ કે યજમાનની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પોતે આ એન્ટિબોડીઝનું ઉત્પાદન કરતી નથી.
બોન મેરો ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશનમાં સ્ટેમ કોષોનું સ્થાનાંતરણ સામેલ છે જે રોગપ્રતિકારક કોષોમાં વિભેદિત થઈ શકે છે,જે એડોપ્ટિવ ઇમ્યુનોથેરાપીનું એક સ્વરૂપ છે.
કારણ કે દાખલ કરેલા કોષો (લિમ્ફોસાઇટ્સ/સ્ટેમ કોષો) યજમાનની બહાર ઉત્પન્ન થાય છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ પ્રદાન કરે છે,તેથી તેને કૃત્રિમ રીતે મેળવેલી નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(C) જન્મજાત રોગપ્રતિકારક તંત્ર જન્મથી જ હાજર હોય છે અને તે રોગકારકો સામે બિન-વિશિષ્ટ સંરક્ષણ પૂરું પાડે છે.
તે ભૌતિક,શારીરિક,કોષીય અને સાયટોકાઈન અવરોધો જેવા વિવિધ અવરોધો દ્વારા સંરક્ષણની પ્રથમ હરોળ તરીકે કાર્ય કરે છે.
નેચરલ કિલર $(NK)$ કોષો એ લિમ્ફોસાઇટ્સનો એક પ્રકાર છે જે જન્મજાત રોગપ્રતિકારક તંત્રનો ભાગ છે.
આ કોષો કોષભક્ષણ (phagocytosis) અને સાયટોટોક્સિક ગ્રાન્યુલ્સના મુક્ત થવા દ્વારા ચેપગ્રસ્ત અથવા અસામાન્ય કોષોને ઓળખવા અને તેનો નાશ કરવામાં સક્ષમ છે,આમ ઉપાર્જિત રોગપ્રતિકારક તંત્ર સક્રિય થાય તે પહેલાં તાત્કાલિક સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.

(C) નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા એટલે એવી પ્રતિકારકતા જે શરીરમાં પહેલેથી તૈયાર એન્ટિબોડીઝ દાખલ કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.
આ એન્ટિબોડીઝ યજમાનની બહાર (બહિર્જાત) ઉત્પન્ન થાય છે અને ત્યારબાદ શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,તેથી યજમાનની પોતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ તેના ઉત્પાદનમાં સક્રિય રીતે સામેલ હોતી નથી.
તેથી,એન્ટિબોડીઝનો બહિર્જાત પુરવઠો નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા પૂરી પાડે છે.
આના ઉદાહરણોમાં માતામાંથી ગર્ભમાં જરાયુ દ્વારા $(IgG)$ અથવા કોલોસ્ટ્રમ દ્વારા $(IgA)$ સ્થાનાંતરિત એન્ટિબોડીઝનો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) પ્રાથમિક લસિકા અંગો એવા સ્થાનો છે જ્યાં લસિકાકણો (lymphocytes) ઉત્પન્ન થાય છે અને/અથવા પરિપક્વ થાય છે અને એન્ટિજેન-સંવેદનશીલ બને છે. તેમાં $\text{અસ્થિમજ્જા}$ (Bone marrow) અને $\text{થાઇમસ}$ (Thymus) નો સમાવેશ થાય છે.
ગૌણ લસિકા અંગો એવા સ્થાનો પૂરા પાડે છે જ્યાં લસિકાકણો એન્ટિજેન સાથે આંતરક્રિયા કરે છે, જે પછી પ્રસારિત થઈને ઇફેક્ટર કોષો બને છે. તેમાં $\text{બરોળ}$ (Spleen), $\text{લસિકાગાંઠ}$ (Lymph nodes), $\text{કાકડા}$ (Tonsils), નાના આંતરડાના $\text{પેયર્સની પેશીઓ}$ (Peyer's patches) અને $\text{એપેન્ડિક્સ}$ (Appendix) નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) જન્મજાત અને ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા વચ્ચેનો તફાવત:

જન્મજાત પ્રતિકારકતા	ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા
$(1)$ તે જન્મથી જ હાજર હોય છે.	$(1)$ તે જન્મ પછી રોગકારકોના સંપર્કમાં આવવાથી વિકસે છે.
$(2)$ તે બિન-વિશિષ્ટ સંરક્ષણ અવરોધો પૂરા પાડે છે.	$(2)$ તેમાં વિશિષ્ટ $T$-કોષો,$B$-કોષો અને એન્ટિબોડીઝનો સમાવેશ થાય છે.
$(3)$ ઉદાહરણ: ત્વચા,શ્લેષ્મ પટલ,તાવ.	$(3)$ ઉદાહરણ: રસીકરણ,રોગમાંથી સાજા થયા પછીની પ્રતિકારકતા.

$(b)$ સક્રિય અને નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા વચ્ચેનો તફાવત:

સક્રિય પ્રતિકારકતા	નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા
$(1)$ યજમાન એન્ટિજેન્સના પ્રતિભાવમાં એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.	$(1)$ તૈયાર એન્ટિબોડીઝ સીધા દાખલ કરવામાં આવે છે.
$(2)$ તે ધીમી છે પણ લાંબા સમય સુધી ટકે છે.	$(2)$ તે ઝડપી છે પણ કામચલાઉ છે.
$(3)$ ઉદાહરણ: કુદરતી ચેપ અથવા રસીકરણ.	$(3)$ ઉદાહરણ: કોલોસ્ટ્રમ $(IgA)$,એન્ટિ-ટેટનસ સીરમ।

(N/A) એન્ટિબોડી અણુ $Y$ આકારનો હોય છે અને તે ચાર પોલીપેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓનો બનેલો હોય છે: બે નાની શૃંખલાઓ જેને હળવી શૃંખલા (light chain) કહેવાય છે અને બે લાંબી શૃંખલાઓ જેને ભારે શૃંખલા (heavy chain) કહેવાય છે. આ બંધારણને $H_2L_2$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. આ શૃંખલાઓ ડાયસલ્ફાઈડ બંધ $(-S-S-)$ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે. દરેક એન્ટિબોડી અણુમાં $Y$ આકારના છેડા પર બે એન્ટિજન બાઈન્ડિંગ સાઈટ હોય છે,જે ચોક્કસ એન્ટિજન માટે વિશિષ્ટ હોય છે.

(N/A) આપણું શરીર મોટા ભાગના બાહ્ય કારકો (રોગકારકો કે પ્રતિજન) સામે રક્ષણ મેળવે છે. પ્રતિકાર તંત્રને કારણે આવા રોગકારક સજીવો સામે લડવાની યજમાનની ક્ષમતાને $immunity$ (પ્રતિકારકતા) કહેવાય છે.
પ્રતિકારકતા બે પ્રકારની છે:
$(i)$ જન્મજાત પ્રતિકારકતા ($Innate$ $immunity$)
$(ii)$ ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા ($Acquired$ $immunity$)

(N/A) જન્મજાત પ્રતિકારકતા એ બિન-ચોક્કસ પ્રકારનો બચાવ છે, જે જન્મ સમયે હાજર હોય છે। આ આપણા શરીરમાં વિદેશી એજન્ટોના પ્રવેશ સામે વિવિધ પ્રકારના અવરોધો પૂરા પાડીને પ્રાપ્ત થાય છે। જન્મજાત પ્રતિકારકતા ચાર પ્રકારના અવરોધોની બનેલી છે:
$(i)$ ભૌતિક અવરોધો: આપણા શરીરની ત્વચા મુખ્ય અવરોધ છે જે સૂક્ષ્મજીવોના પ્રવેશને અટકાવે છે। શ્વસન, જઠરાંત્રિય અને મૂત્રજનન માર્ગના અધિચ્છદનું શ્લેષ્મ આવરણ પણ આપણા શરીરમાં પ્રવેશતા સૂક્ષ્મજીવોને ફસાવવામાં મદદ કરે છે।
$(ii)$ દેહધાર્મિક અવરોધો: જઠરમાં એસિડ, મુખમાં લાળ, આંખમાંથી નીકળતા આંસુ - આ બધા સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે।
$(iii)$ કોષીય અવરોધો: આપણા શરીરના અમુક પ્રકારના શ્વેતકણો $(WBC)$ જેવા કે બહુકેન્દ્રીય શ્વેતકણો $(PMNL-\text{ન્યુટ્રોફિલ્સ})$, મોનોસાઇટ્સ અને રુધિરમાં રહેલા નેચરલ કિલર કોષો (એક પ્રકારના લિમ્ફોસાઇટ્સ) તેમજ પેશીઓમાં રહેલા મેક્રોફેજ સૂક્ષ્મજીવોનું ભક્ષણ કરીને તેનો નાશ કરી શકે છે।
$(iv)$ સાયટોકાઇન અવરોધો: વાયરસથી સંક્રમિત કોષો ઇન્ટરફેરોન નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે જે બિન-સંક્રમિત કોષોને વધુ વાયરલ ચેપથી સુરક્ષિત કરે છે।

(N/A) ઉપાર્જિત રોગપ્રતિકારક શક્તિ રોગકારક-વિશિષ્ટ હોય છે. તે સ્મૃતિ (memory) દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.
જ્યારે આપણું શરીર પ્રથમ વખત કોઈ રોગકારકનો સામનો કરે છે,ત્યારે તે 'પ્રાથમિક પ્રતિચાર' (primary response) ઉત્પન્ન કરે છે,જે ઓછી તીવ્રતા ધરાવે છે.
તે જ રોગકારક સાથેનો પછીનો સંપર્ક અત્યંત તીવ્ર 'ગૌણ' (secondary) અથવા 'સ્મૃતિ આધારિત' (anamnestic) પ્રતિચાર પ્રેરે છે. આનું કારણ એ છે કે આપણા શરીરમાં પ્રથમ સંપર્કની સ્મૃતિ જળવાઈ રહે છે.
પ્રાથમિક અને ગૌણ રોગપ્રતિકારક પ્રતિચારો આપણા રુધિરમાં રહેલા બે વિશિષ્ટ પ્રકારના લસિકાકોષો (lymphocytes) દ્વારા થાય છે: $B$-લસિકાકોષો અને $T$-લસિકાકોષો.
$B$-લસિકાકોષો રોગકારકો સામે લડવા માટે રુધિરમાં પ્રોટીનનું સૈન્ય ઉત્પન્ન કરે છે; આ પ્રોટીનને એન્ટિબોડીઝ કહેવામાં આવે છે.
$T$-કોષો પોતે એન્ટિબોડીઝનો સ્ત્રાવ કરતા નથી,પરંતુ $B$-કોષોને તે ઉત્પન્ન કરવામાં મદદ કરે છે.
દરેક એન્ટિબોડી અણુમાં ચાર પેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓ હોય છે: બે નાની 'હલકી શૃંખલાઓ' (light chains) અને બે લાંબી 'ભારે શૃંખલાઓ' (heavy chains),જેને $H_2L_2$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
આપણા શરીરમાં વિવિધ પ્રકારના એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન થાય છે,જેમ કે $IgA, IgM, IgE,$ અને $IgG$.
આ એન્ટિબોડીઝ રુધિરમાં જોવા મળે છે,તેથી આ પ્રતિચારને 'હ્યુમરલ ઇમ્યુન રિસ્પોન્સ' (humoral immune response) કહેવામાં આવે છે.
ઉપાર્જિત રોગપ્રતિકારક પ્રતિચારનો બીજો પ્રકાર 'કોષ-માધ્યિત રોગપ્રતિકારક પ્રતિચાર' (cell-mediated immune response) અથવા 'કોષ-માધ્યિત રોગપ્રતિકારક શક્તિ' $(CMI)$ છે,જેનું સંચાલન $T$-લસિકાકોષો દ્વારા થાય છે.
$CMI$ અંગ પ્રત્યારોપણમાં ગ્રાફ્ટ રિજેક્શન (graft rejection) માટે જવાબદાર છે,કારણ કે શરીર 'સ્વ' (self) અને 'પર' (non-self) કોષો વચ્ચે તફાવત પારખી શકે છે.

(N/A) $(1)$ સક્રિય પ્રતિકારકતા: જ્યારે યજમાનને એન્ટિજેન્સનો સામનો કરવો પડે છે,જે જીવંત કે મૃત સૂક્ષ્મજીવો અથવા અન્ય પ્રોટીનના સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે,ત્યારે યજમાનના શરીરમાં એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રકારની પ્રતિકારકતાને સક્રિય પ્રતિકારકતા કહેવામાં આવે છે. તે ધીમી છે અને તેનો સંપૂર્ણ અસરકારક પ્રતિભાવ આપવામાં સમય લાગે છે. રસીકરણ દરમિયાન જાણીજોઈને સૂક્ષ્મજીવો દાખલ કરવા અથવા કુદરતી ચેપ દરમિયાન શરીરમાં ચેપી સજીવો પ્રવેશવાથી સક્રિય પ્રતિકારકતા પ્રેરાય છે.
$(2)$ નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા: જ્યારે શરીરને વિદેશી એન્ટિજેન્સ કે એજન્ટો સામે રક્ષણ આપવા માટે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ સીધા આપવામાં આવે છે,ત્યારે તેને નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા કહેવામાં આવે છે. સ્તનપાનના શરૂઆતના દિવસોમાં માતા દ્વારા સ્ત્રવતું પીળાશ પડતું પ્રવાહી કોલોસ્ટ્રમ (નવશેષ દૂધ) શિશુઓને સુરક્ષિત રાખવા માટે પુષ્કળ પ્રમાણમાં એન્ટિબોડીઝ $(IgA)$ ધરાવે છે. ગર્ભ પણ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન જરાયુ (placenta) દ્વારા માતા પાસેથી કેટલાક એન્ટિબોડીઝ $(IgG)$ મેળવે છે.

(N/A) રસીકરણ કે પ્રતિકારકતાનો સિદ્ધાંત પ્રતિકાર તંત્રની સ્મૃતિના ગુણ પર આધારિત છે. રસીકરણમાં રોગકારકના ઍન્ટીજેનિક પ્રોટીન કે નિષ્ક્રિય/નબળા રોગકારક (રસી) તૈયાર કરી શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
આ એન્ટીજન વિરુદ્ધ શરીરમાં ઉત્પન્ન થતા એન્ટીબોડી વાસ્તવિક ચેપ દરમિયાન રોગકારકોની અસર નાબૂદ કરે છે. આ રસી સ્મૃતિ આધારિત $B$ અને $T$-કોષો પણ સર્જે છે,જે રોગકારકોને ઝડપથી ઓળખી,વિપુલ માત્રામાં એન્ટીબોડીનું સર્જન કરી હુમલાખોર ઍન્ટીજનને હરાવી દે છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ એવા કોઈ ઘાતક જીવાણુઓથી સંક્રમિત થાય છે ત્યારે તેને તાત્કાલિક ધોરણે ઍન્ટીબોડીની આવશ્યકતા હોય છે; જેમકે ટિટેનસ (ધનુર)માં,વ્યક્તિના શરીરમાં તૈયાર ઍન્ટીબોડી કે ઍન્ટીટોક્સિન દાખલ કરવામાં આવે છે.
સર્પદંશ જેવા કિસ્સામાં પણ રોગિષ્ઠને જે ઈન્જેક્શન આપવામાં આવે છે તેમાં સર્પવિષ (venom) વિરુદ્ધ તૈયાર કરેલ ઍન્ટીબોડી હોય છે. આ પ્રકારની પ્રતિકારકતાને નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા (passive immunization) કહેવાય છે.
પુનઃસંયોજિત $DNA$ ટેક્નોલૉજી દ્વારા જીવાણુ કે યીસ્ટમાં રોગકારકની ઍન્ટીજેનિક પોલીપેપ્ટાઈડ શૃંખલા સંશ્લેષિત કરવામાં આવે છે. આ રીતે રસીનું મોટા પાયે ઉત્પાદન શક્ય બન્યું છે અને તેથી પ્રતિકારકતાના હેતુસર રસીની ઉપલબ્ધિ ખૂબ વધી છે,ઉદાહરણ તરીકે: હિપેટાઇટીસ-$B$ ની રસી યીસ્ટમાંથી બનાવવામાં આવે છે.

(N/A) સ્વપ્રતિકારકતા એ સજીવની તેના પોતાના તંદુરસ્ત કોષો અને પેશીઓ સામેની રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયાઓની સિસ્ટમ છે.
આવી અસામાન્ય રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયાને કારણે થતા કોઈપણ રોગને "સ્વપ્રતિકારક રોગ" (Autoimmune disease) કહેવામાં આવે છે.