Immunity Questions in Gujarati

(B) પ્રાથમિક લસિકા અંગો એવા સ્થાનો છે જ્યાં અપરિપક્વ લસિકાકણો એન્ટિજન-સંવેદી લસિકાકણોમાં વિભેદિત થાય છે. આ અંગોમાં $\text{અસ્થિમજ્જા}$ (Bone marrow) અને $\text{થાયમસ}$ (Thymus) નો સમાવેશ થાય છે. $\text{અસ્થિમજ્જા}$ માં $B$-લસિકાકણો અને $T$-લસિકાકણો બંને ઉત્પન્ન થાય છે, અને $B$-લસિકાકણો ત્યાં જ પરિપક્વ થાય છે. $T$-લસિકાકણો પરિપક્વતા માટે $\text{થાયમસ}$ માં સ્થળાંતર કરે છે. તેથી, સાચો જવાબ $\text{અસ્થિમજ્જા}$ છે.

(C) ગૌણ લસિકા અંગો,જેમ કે બરોળ (spleen),લસિકા ગાંઠો,કાકડા,નાના આંતરડાના પેયર્સની પેશીઓ અને એપેન્ડિક્સ,લસિકાકણોને એન્ટિજન સાથે પ્રક્રિયા કરવા માટેનું સ્થાન પૂરું પાડે છે,જ્યાં તેઓ વિભાજન પામીને ઇફેક્ટર કોષોમાં ફેરવાય છે. અસ્થિમજ્જા અને થાયમસ એ પ્રાથમિક લસિકા અંગો છે જ્યાં લસિકાકણો પરિપક્વ થાય છે. તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી બરોળ એ ગૌણ લસિકા અંગ તરીકે કાર્ય કરતું સાચું અંગ છે.

(C) લસિકા અંગોને બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક લસિકા અંગો.
પ્રાથમિક લસિકા અંગો એવા સ્થાનો છે જ્યાં લસિકાકણો (lymphocytes) ઉત્પન્ન થાય છે અને/અથવા પરિપક્વ થઈને એન્ટિજન-વિશિષ્ટ લસિકાકણોમાં વિભેદિત થાય છે.
બે મુખ્ય પ્રાથમિક લસિકા અંગો $\text{અસ્થિમજ્જા}$ (Bone marrow) અને $\text{થાયમસ}$ (Thymus) છે.
$\text{અસ્થિમજ્જા}$માં લસિકાકણો સહિતના તમામ રુધિર કોષોનું નિર્માણ થાય છે.
$\text{થાયમસ}$માં $T$-લસિકાકણો પરિપક્વ થાય છે.
દ્વિતીયક લસિકા અંગો, જેમ કે બરોળ, લસિકા ગાંઠો, કાકડા અને પેયરની ખંડિકાઓ, લસિકાકણોને એન્ટિજન સાથે પ્રતિક્રિયા કરવા માટેનું સ્થાન પૂરું પાડે છે.
તેથી, આપેલા વિકલ્પોમાંથી $\text{થાયમસ}$ એ પ્રાથમિક લસિકા અંગ છે.

(B) અસ્થિમજ્જા એ પ્રાથમિક લસિકા અંગ છે જ્યાં લસિકાકણ સહિતના તમામ રુધિરકોષોનું સર્જન થાય છે.
અસ્થિમજ્જામાં હેમેટોપોએટિક સ્ટેમ કોષો વિવિધ પ્રકારના રુધિરકોષોમાં વિભેદિત થાય છે,જેમાં રક્તકણો,શ્વેતકણો અને ત્રાકકણોનો સમાવેશ થાય છે.
અસ્થિમજ્જામાં ઉત્પન્ન થયેલા લસિકાકણો કાં તો ત્યાં જ પરિપક્વ થાય છે ($B$-લસિકાકણ) અથવા પરિપક્વ થવા માટે થાયમસમાં સ્થળાંતર કરે છે ($T$-લસિકાકણ).

(A) $T$-લસિકાકોષોનું પરિપક્વન થાયમસમાં થાય છે.
જોકે $T$-લસિકાકોષોનું નિર્માણ અસ્થિમજ્જામાં થાય છે,પરંતુ તેઓ પરિપક્વન અને વિભેદન માટે થાયમસમાં સ્થળાંતર કરે છે.
તેથી,થાયમસ એ પ્રાથમિક લસિકાભ અંગ છે જે $T$-લસિકાકોષોના પરિપક્વન માટે વિશિષ્ટ સૂક્ષ્મ પર્યાવરણ પૂરું પાડે છે.

(D) બરોળ એ વાલના આકારનું મોટું અંગ છે જે મુખ્યત્વે લસિકાકણો અને ભક્ષકકોષો ધરાવે છે.
તે રુધિરમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવોને પકડીને રુધિરના ગળણી તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેમાં રક્તકણોનો મોટો સંગ્રહ પણ હોય છે.

(D) $MALT$ એટલે કે શ્લેષ્મ-સંબંધિત લસિકાપેશી (Mucosa-Associated Lymphoid Tissue).
તે માનવ શરીરમાં કુલ લસિકાપેશીના લગભગ $50\%$ જેટલો ભાગ ધરાવે છે.
તે શરીરના મુખ્ય માર્ગો જેવા કે શ્વસનમાર્ગ, પાચનમાર્ગ અને મૂત્રજનનમાર્ગના અસ્તરમાં આવેલી હોય છે.
તેથી, આપેલ તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(C) $MALT$ નું પૂર્ણ નામ મ્યુકોઝલ એસોસિયેટેડ લિમ્ફોઇડ ટિશ્યૂ (Mucosa-Associated Lymphoid Tissue) છે.
તે માનવ શરીરમાં રહેલા કુલ લિમ્ફોઇડ પેશીઓના લગભગ $50\%$ જેટલો ભાગ ધરાવે છે.
તે શરીરના મુખ્ય માર્ગો જેવા કે શ્વસનતંત્ર,પાચનતંત્ર અને મૂત્રજનન માર્ગના અસ્તરમાં આવેલું હોય છે.

(D) $MALT$ એટલે કે મ્યુકોસા-એસોસિએટેડ લિમ્ફોઇડ ટિશ્યુ (શ્લેષ્મ-સંબંધિત લસિકાપેશી).
તે માનવ રોગપ્રતિકારક તંત્રનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
$MALT$ શરીરના મુખ્ય માર્ગો જેવા કે શ્વસનમાર્ગ,પાચનમાર્ગ અને મૂત્રજનન માર્ગના અસ્તરમાં પથરાયેલું હોય છે.
એવું અનુમાન છે કે $MALT$ માનવ શરીરમાં રહેલી કુલ લસિકાપેશીના લગભગ $50\%$ જેટલું પ્રમાણ ધરાવે છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
$1$. થાયમસ એ પ્રાથમિક લસિકા અંગ છે જ્યાં $T$-લસિકાકોષો પરિપક્વ થાય છે. જન્મ સમયે તે ખૂબ મોટી હોય છે પરંતુ ઉંમરની સાથે તેનું કદ ઘટતું જાય છે અને પુખ્તાવસ્થા સુધીમાં તે ખૂબ જ નાની થઈ જાય છે.
$2$. બરોળ એ વાલના આકારનું મોટું અંગ છે જેમાં મુખ્યત્વે લસિકાકોષો અને ભક્ષકકોષો આવેલા હોય છે. તે રુધિરમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવોને પકડીને રુધિરના ગાળણ તરીકે કાર્ય કરે છે અને તે ઇરીથ્રોસાઇટ્સનું મોટું સંગ્રહસ્થાન છે.
$3$. અસ્થિમજ્જા એ મુખ્ય લસિકા અંગ છે જ્યાં લસિકાકોષો સહિતના તમામ રુધિર કોષોનું નિર્માણ થાય છે.
$4$. બરોળ $T$-લસિકાકોષોના પરિપક્વન માટે સૂક્ષ્મ પર્યાવરણ પૂરું પાડે છે તે વિધાન અસત્ય છે,કારણ કે $T$-લસિકાકોષોના પરિપક્વન માટેનું સ્થાન થાયમસ છે,બરોળ નથી.

(B) પ્રતિકારકતંત્ર લસિકા અંગો,પેશીઓ,કોષો અને એન્ટિબોડીઝ જેવા દ્રાવ્ય અણુઓનું બનેલું છે.
પ્રાથમિક લસિકા અંગોમાં અસ્થિમજ્જા અને થાયમસનો સમાવેશ થાય છે,જ્યાં લસિકાકણો (lymphocytes) પરિપક્વ થાય છે.
ગૌણ લસિકા અંગોમાં બરોળ,લસિકાગાંઠ,કાકડા,નાના આંતરડાની પેયરની ખંડિકાઓ અને એપેન્ડિક્સનો સમાવેશ થાય છે,જે લસિકાકણોને એન્ટિજન સાથે પ્રતિક્રિયા કરવા માટેનું સ્થાન પૂરું પાડે છે.
મગજ એ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રનો ભાગ છે અને તેને લસિકા અંગ અથવા પ્રતિકારકતંત્રના પ્રાથમિક ઘટક તરીકે ગણવામાં આવતું નથી.

(C) માનવ શરીરમાં,રોગપ્રતિકારક તંત્ર વિવિધ પ્રકારના શ્વેત રક્તકણો $(WBCs)$ પર આધાર રાખે છે.
બધા જ રક્તકણો,જેમાં લિમ્ફોસાઇટ્સ ($B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ અને $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ) નો સમાવેશ થાય છે,તે અસ્થિમજ્જામાં હેમેટોપોઇએસીસ નામની પ્રક્રિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
જોકે $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ પરિપક્વતા માટે થાઇમસમાં સ્થળાંતર કરે છે,પરંતુ તમામ રોગપ્રતિકારક કોષોના ઉત્પાદનનું મુખ્ય સ્થાન અસ્થિમજ્જા જ છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(A)$ પ્રાથમિક લસિકા અંગો: આ એવા સ્થાનો છે જ્યાં લસિકાકોષો ઉત્પન્ન થાય છે અને/અથવા પરિપક્વ થાય છે. જેમાં $(iii)$ અસ્થિમજ્જા અને $(i)$ થાયમસનો સમાવેશ થાય છે.
$(B)$ $MALT$ (શ્લેષ્મ સંલગ્ન લસિકા પેશી): તે માનવ શરીરમાં લગભગ $(v)$ $50\%$ લસિકા પેશી ધરાવે છે.
$(C)$ હૃદયની નજીક આવેલું અંગ: $(i)$ થાયમસ એ હૃદયની નજીક અને છાતીના હાડકાની નીચે આવેલું ખંડમય અંગ છે.
$(D)$ વાલ આકારનું અંગ: $(ii)$ બરોળ એ મોટું, વાલ આકારનું અંગ છે જે મુખ્યત્વે લસિકાકોષો અને ભક્ષકકોષો ધરાવે છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $(A-iii), (B-v), (C-i), (D-ii)$ છે.

(D) ઇન્ટરફૅરોન્સ એ સાયટોકાઇન અવરોધનો એક પ્રકાર છે,જે જન્મજાત પ્રતિકારકતાનો એક ભાગ છે.
તેઓ વાયરસથી સંક્રમિત કોષો દ્વારા મુક્ત થતા પ્રોટીન છે જે બિન-સંક્રમિત કોષોને વાયરલ ચેપથી બચાવે છે.
તેઓ કૅન્સરકોષોના ગુણનને અવરોધવામાં પણ ભૂમિકા ભજવે છે.
માસ્ટકોષો એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓમાં સામેલ હોય છે અને હિસ્ટામાઇન તથા સેરોટોનિનનો સ્રાવ કરે છે,ઇન્ટરફૅરોન્સનો નહીં.
તેથી,ઇન્ટરફૅરોન્સ માસ્ટકોષોમાંથી સ્રાવ પામે છે તે વિધાન ખોટું છે.

(B) જન્મજાત પ્રતિકારકતા બિન-વિશિષ્ટ છે અને જન્મ સમયે હાજર હોય છે. તે સંરક્ષણની પ્રથમ હરોળ પૂરી પાડે છે અને રોગકારકો સામે પ્રાથમિક પ્રતિચાર તરીકે કાર્ય કરે છે.
ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા રોગકારક-વિશિષ્ટ છે અને તે સ્મૃતિ (memory) દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે. જ્યારે શરીર પ્રથમ વખત કોઈ રોગકારકના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તે પ્રાથમિક પ્રતિચાર આપે છે. તે જ રોગકારકના અનુગામી સંપર્ક પર,તે અત્યંત તીવ્ર દ્વિતીય અથવા એનામ્નેસ્ટિક પ્રતિચાર આપે છે.
તેથી,વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે જન્મજાત પ્રતિકારકતા પ્રારંભિક અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે. કારણ $R$ પણ સાચું છે કારણ કે રોગપ્રતિકારક સ્મૃતિને કારણે ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા દ્વિતીય પ્રતિચાર માટે જવાબદાર છે. જોકે,$R$ એ સમજાવતું નથી કે જન્મજાત પ્રતિકારકતા શા માટે પ્રાથમિક પ્રતિચાર આપે છે; આ બંને રોગપ્રતિકારક પ્રતિચારના બે અલગ પ્રકારો છે.
આમ,$A$ અને $R$ બંને સાચાં છે,પરંતુ $R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી નથી.

(D) વિધાન $(i)$ સાચું છે: આપણા શરીરની ત્વચા મુખ્ય ભૌતિક અંતરાય છે જે સૂક્ષ્મજીવોના પ્રવેશને અટકાવે છે.
વિધાન $(ii)$ સાચું છે: શ્વસનમાર્ગ,જઠરોઆંત્રીયમાર્ગ અને મૂત્રજનનમાર્ગના અસ્તરમાં શ્લેષ્મનું પડ પણ શરીરમાં પ્રવેશતા સૂક્ષ્મજીવોને ફસાવવામાં મદદ કરે છે.
વિધાન $(iii)$ ખોટું છે: $IgA, IgM, IgE, IgG$ એ એન્ટિબોડીઝ (ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન) ના પ્રકાર છે,$T-$કોષોના નહીં.
વિધાન $(iv)$ ખોટું છે: પ્રાથમિક પ્રતિકાર ખૂબ જ ઓછી તીવ્રતા ધરાવે છે,જ્યારે દ્વિતીયક પ્રતિકાર મેમરી કોષોને કારણે ખૂબ જ તીવ્ર હોય છે.
તેથી,માત્ર વિધાન $(i)$ અને $(ii)$ સાચાં છે.

(B) વિકલ્પ $B$ માં આપેલ વિધાન અસત્ય છે.
તૈયાર એન્ટિબોડીને સીધેસીધા શરીરમાં દાખલ કરવાની પ્રક્રિયાને નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા (Passive Immunity) કહેવામાં આવે છે,સક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા નહીં.
સક્રિય પ્રતિકારકતામાં શરીરની પોતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ એન્ટિજન (જેમ કે રસી અથવા કુદરતી ચેપ) ના પ્રતિભાવમાં એન્ટિબોડી ઉત્પન્ન કરે છે,જે એક ધીમી પ્રક્રિયા છે.
કોલોસ્ટ્રમ,જે સ્તનપાનના શરૂઆતના દિવસોમાં માતા દ્વારા સ્ત્રવિત પીળાશ પડતું પ્રવાહી છે,તેમાં $IgA$ એન્ટિબોડી પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે,જે શિશુને નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા પૂરી પાડે છે.
એન્ટિજન એ ખરેખર વિદેશી પદાર્થો છે જેમ કે સૂક્ષ્મજીવો અથવા પ્રોટીન જે રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવને ઉત્તેજિત કરે છે.

(B) પ્રતિજન (Antigen) એટલે એવી કોઈપણ પદાર્થ જેને શરીર પરજાત તરીકે ઓળખે છે અને જે પ્રતિકારક પ્રતિભાવ (immune response) પ્રેરે છે.
જોકે પ્રતિજન પ્રોટીન, પોલીસેકેરાઇડ અથવા સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ હોઈ શકે છે, પરંતુ પ્રતિજનની સૌથી પાયાની અને વ્યાખ્યાયિત લાક્ષણિકતા એ છે કે તે યજમાન સજીવ માટે $ \text{foreign molecule} $ (પરજાત અણુ) છે.
તેથી, આપેલા વિકલ્પોમાંથી, 'પરજાત અણુ' એ પ્રતિજન માટે સૌથી સચોટ અને વ્યાપક વર્ણન છે.

(A) વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે $B$-લસિકાકણો ઍન્ટિબોડી ઉત્પન્ન કરવા માટે જવાબદાર છે અને $T$-લસિકાકણો આ પ્રક્રિયામાં $B$-કોષોને મદદ કરે છે. જો બંનેને નુકસાન થાય,તો હ્યુમરલ રોગપ્રતિકારક પ્રતિચાર ખોરવાય છે.
વિધાન $B$ ખોટું છે કારણ કે નબળા અથવા મૃત રોગકારકો ધરાવતી રસી સક્રિય પ્રતિકારકતા પ્રેરે છે,નિષ્ક્રિય નહીં.
વિધાન $C$ ખોટું છે કારણ કે હીપેટાઇટીસ-$B$ ની રસી રીકોમ્બિનન્ટ $DNA$ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને યીસ્ટમાંથી બનાવવામાં આવે છે,પ્રજીવોમાંથી નહીં.
વિધાન $D$ ખોટું છે કારણ કે ઍન્ટિવેનમમાં તૈયાર ઍન્ટિબોડીઝ હોય છે,જે નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા પૂરી પાડે છે,સક્રિય નહીં.

(C) પ્રતિકારકતાને તે કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે તેના આધારે મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. જન્મજાત પ્રતિકારકતા (Innate Immunity): આ બિન-વિશિષ્ટ પ્રકારનો સંરક્ષણ છે જે જન્મ સમયે હાજર હોય છે.
$2$. ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા (Acquired Immunity): આ રોગકારક-વિશિષ્ટ છે અને તે વ્યક્તિના જીવનકાળ દરમિયાન રોગકારકના સંપર્કમાં આવવાથી અથવા રસીકરણ દ્વારા વિકસિત થાય છે.

(D) પ્રતિકારકતાને તે કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે તેના આધારે મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. જન્મજાત પ્રતિકારકતા: આ બિન-વિશિષ્ટ પ્રકારનો બચાવ છે જે જન્મ સમયે હાજર હોય છે.
$2$. ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા: આ રોગકારક-વિશિષ્ટ છે અને વ્યક્તિના જીવનકાળ દરમિયાન રોગકારક અથવા રસીકરણના સંપર્ક પછી વિકસિત થાય છે.
તેથી,જન્મજાત અને ઉપાર્જિત બંને પ્રતિકારકતાના મુખ્ય પ્રકારો છે.

(A) જન્મજાત પ્રતિકારકતા એ એક પ્રકારની બિન-ચોક્કસ સંરક્ષણ પદ્ધતિ છે જે જન્મ સમયે હાજર હોય છે.
તે માતા-પિતા પાસેથી વારસામાં મળે છે અને જીવનની શરૂઆતથી જ વિવિધ રોગકારકો સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
તેમાં ભૌતિક,દેહધાર્મિક,કોષીય અને સાયટોકાઈન અવરોધો જેવા વિવિધ અવરોધોનો સમાવેશ થાય છે.

(D) જન્મજાત પ્રતિકારકતા એ જન્મ સમયે હાજર રહેતી બિન-ચોક્કસ પ્રકારની સંરક્ષણ પ્રણાલી છે. તે આપણા શરીરમાં પરજાત દ્રવ્યોના પ્રવેશને રોકવા માટે વિવિધ પ્રકારના અંતરાયો (Barriers) પૂરા પાડે છે. આ અંતરાયોને ચાર પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. ભૌતિક અંતરાયો (દા.ત.,ત્વચા,શ્વસનમાર્ગ,જઠરાંત્રીય માર્ગ અને મૂત્રજનન માર્ગનું શ્લેષ્મનું આવરણ).
$2$. દેહધાર્મિક અંતરાયો (દા.ત.,જઠરમાં એસિડ,મુખમાં લાળ,આંખમાંથી અશ્રુ).
$3$. કોષીય અંતરાયો (દા.ત.,બહુરૂપી કેન્દ્રીય શ્વેતકણો,મોનોસાઇટ્સ અને નેચરલ કિલર કોષો).
$4$. કોષરસીય અંતરાયો (દા.ત.,ઇન્ટરફેરોન પ્રોટીન જે બિન-ચેપગ્રસ્ત કોષોને વાયરલ ચેપથી બચાવે છે).
તેથી,સાચો જવાબ $D$ (અંતરાયો) છે.

(D) જન્મજાત પ્રતિકારકતા એ બિન-ચોક્કસ પ્રકારનો બચાવ છે જે જન્મ સમયે હાજર હોય છે. તેમાં ચાર પ્રકારના અંતરાયનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ભૌતિક અંતરાય: ત્વચા અને શ્વસન,પાચન અને મૂત્રજનન માર્ગનું શ્લેષ્મનું આવરણ.
$2$. દેહધાર્મિક અંતરાય: જઠરમાં એસિડ,મુખમાં લાળ અને આંખમાંથી નીકળતા અશ્રુ.
$3$. કોષીય અંતરાય: બહુકેન્દ્રીય શ્વેતકણો ($PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ),મોનોસાઇટ્સ અને નેચરલ કિલર કોષો.
$4$. સાયટોકાઇન અંતરાય: વાયરસથી ચેપગ્રસ્ત કોષો ઇન્ટરફેરોન નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે જે બિન-ચેપગ્રસ્ત કોષોને વાયરસના વધુ ચેપથી બચાવે છે.
આમ,આપેલ તમામ વિકલ્પો જન્મજાત પ્રતિકારકતાનો ભાગ હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(C) જન્મજાત પ્રતિકારકતા એ જન્મ સમયે હાજર રહેતી બિન-ચોક્કસ પ્રકારની સંરક્ષણ પ્રણાલી છે. તેમાં ચાર પ્રકારના અવરોધોનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ભૌતિક અવરોધો: દા.ત.,ત્વચા,શ્વસન,જઠરાંત્રિય અને મૂત્રજનન માર્ગના અધિચ્છદનું શ્લેષ્મ આવરણ.
$2$. શારીરિક અવરોધો: દા.ત.,જઠરમાં એસિડ,મુખમાં લાળ,આંખમાંથી નીકળતા અશ્રુ.
$3$. કોષીય અવરોધો: દા.ત.,બહુરૂપી કેન્દ્રીય શ્વેતકણો ($PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ),મોનોસાઇટ્સ અને નેચરલ કિલર કોષો.
$4$. સાયટોકાઇન અવરોધો: દા.ત.,વાયરસથી સંક્રમિત કોષો ઇન્ટરફેરોન નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે જે બિન-સંક્રમિત કોષોને વધુ વાયરલ ચેપથી બચાવે છે.
આપેલા ચારેય વિકલ્પો જન્મજાત પ્રતિકારકતાના ભાગ છે,તેથી પ્રશ્નમાં તકનીકી ક્ષતિ છે. જોકે,$NCERT$ ના વર્ગીકરણ મુજબ,'રાસાયણિક અવરોધો' ને ઘણીવાર 'શારીરિક અવરોધો' ની શ્રેણીમાં ગણવામાં આવે છે. તેથી,જો કોઈ એક વિકલ્પ પસંદ કરવાનો હોય,તો 'રાસાયણિક અવરોધો' સૌથી યોગ્ય ઉત્તર ગણી શકાય.

(C) માનવ શરીરમાં રોગકારકો સામે રક્ષણ મેળવવા માટે સુરક્ષાના અનેક સ્તરો હોય છે. સુરક્ષાના પ્રથમ સ્તરમાં ભૌતિક અને દેહધાર્મિક અંતરાયોનો સમાવેશ થાય છે. $\text{ત્વચા}$ એ મુખ્ય ભૌતિક અંતરાય છે જે સૂક્ષ્મજીવોને શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે. શ્લેષ્મ, લાળ અને અશ્રુ એ દેહધાર્મિક અથવા રાસાયણિક અંતરાયો ગણાય છે, જે રોગકારકોને ફસાવે છે અથવા તેનો નાશ કરે છે.

(D) મનુષ્યમાં જન્મજાત પ્રતિકારકતા (Innate immunity) વિવિધ અંતરાયોની બનેલી હોય છે જે શરીરમાં વિદેશી ઘટકોના પ્રવેશને અટકાવે છે.
ભૌતિક અંતરાયોમાં ત્વચા અને શ્વસનમાર્ગ,જઠરાંત્રીય માર્ગ તથા મૂત્રજનન માર્ગના અધિચ્છદનું શ્લેષ્મનું આવરણ સામેલ છે.
ત્વચા એ પ્રાથમિક ભૌતિક અંતરાય છે જે સૂક્ષ્મજીવોના પ્રવેશને અટકાવે છે.
શ્લેષ્મપડ આપણા શરીરમાં પ્રવેશતા સૂક્ષ્મજીવોને ફસાવવાનું કાર્ય કરે છે.
લાળ એ રાસાયણિક અંતરાય (physiological barrier) છે કારણ કે તેમાં લાયસોઝાઇમ જેવા ઉત્સેચકો હોય છે.
તેથી,ત્વચા અને શ્લેષ્મપડ બંને ભૌતિક અંતરાય તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) માનવ શરીરમાં જન્મજાત પ્રતિકારકતા (innate immunity) હોય છે,જેમાં ચાર પ્રકારના અંતરાયનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ભૌતિક અંતરાય: ત્વચા અને શ્વસનમાર્ગ,જઠરાંત્રિય માર્ગ તથા મૂત્રજનન માર્ગના અસ્તર પર આવેલું શ્લેષ્મપડ.
$2$. દેહધાર્મિક અંતરાય: જઠરમાં એસિડ,મુખમાં લાળ અને આંખમાંથી નીકળતા અશ્રુ.
$3$. કોષીય અંતરાય: બહુકેન્દ્રીય શ્વેતકણો ($PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ),મોનોસાઇટ્સ અને નેચરલ કિલર કોષો.
$4$. કોષરસીય (સાયટોકાઈન) અંતરાય: વાયરસથી ચેપગ્રસ્ત કોષો ઇન્ટરફેરોન નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે અન્ય બિન-ચેપગ્રસ્ત કોષોને વાયરસના ચેપથી બચાવે છે.
તેથી,શ્લેષ્મપડ એ ભૌતિક અંતરાય તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) દેહધાર્મિક અંતરાય એ જન્મજાત પ્રતિકારકતાનો એક ભાગ છે જે રાસાયણિક અથવા ભૌતિક પરિસ્થિતિઓ દ્વારા સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.
$1$. ત્વચા એ ભૌતિક અંતરાય છે.
$2$. મેક્રોફેઝ એ કોષીય અંતરાય છે.
$3$. અશ્રુ (આંખમાંથી) અને લાળ (મોંમાં) એ દેહધાર્મિક અંતરાય છે કારણ કે તેમાં લાયસોઝાઇમ જેવા ઉત્સેચકો હોય છે જે સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.
$4$. મૂત્રજનન માર્ગનું શ્લેષ્મનું અસ્તર એ ભૌતિક અંતરાય છે.
તેથી,અશ્રુ એ દેહધાર્મિક અંતરાયનું સાચું ઉદાહરણ છે.

(D) દેહધાર્મિક અંતરાય એ જન્મજાત પ્રતિકારકતાનો એક ભાગ છે જે રાસાયણિક અથવા ભૌતિક પરિસ્થિતિઓ દ્વારા સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.
$1$. જઠરમાં રહેલો એસિડ $(HCl)$ રોગકારકોનો નાશ કરે છે.
$2$. મુખમાં રહેલી લાળ બેક્ટેરિયાની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.
$3$. આંખમાંથી નીકળતા અશ્રુ રોગકારકોને દૂર કરે છે અને તેમાં ઉત્સેચકો હોય છે.
$4$. શ્લેષ્મનું પડ (Mucus coating) એ ભૌતિક અંતરાય છે,દેહધાર્મિક અંતરાય નથી,કારણ કે તે શ્વસનમાર્ગ,પાચનમાર્ગ અને મૂત્રજનન માર્ગમાં સૂક્ષ્મજીવોને ફસાવવાનું કાર્ય કરે છે.

(A) ભક્ષણ (Phagocytosis) એ એક પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા કોષો રોગકારકો અથવા કોષીય કચરાને ગળી જાય છે અને તેનો નાશ કરે છે.
$PMNL$ (બહુકેન્દ્રીય શ્વેતકણો),જેમ કે ન્યુટ્રોફિલ્સ,જાણીતા ભક્ષકકોષો છે.
એકકેન્દ્રિકણ (Monocytes) પણ મેક્રોફેજમાં વિભેદિત થાય છે,જે મુખ્ય ભક્ષકકોષો છે.
નૈસર્ગિક મારકકોષ ($NK$ cells) એ લસિકાકણોનો એક પ્રકાર છે જે મુખ્યત્વે વાયરસથી સંક્રમિત કોષો અને ગાંઠના કોષોને સાયટોટોક્સિક પદ્ધતિઓ દ્વારા લક્ષ્ય બનાવે છે,પરંતુ તેઓ ન્યુટ્રોફિલ્સ કે મેક્રોફેજની જેમ મુખ્ય ભક્ષકકોષો ગણાતા નથી.
જોકે,જન્મજાત પ્રતિકારકતાના સંદર્ભમાં,$PMNL$ અને એકકેન્દ્રિકણ એ પ્રાથમિક ભક્ષકકોષો છે.
આપેલ વિકલ્પોને ધ્યાનમાં લેતા,$PMNL$ અને એકકેન્દ્રિકણ ભક્ષકકોષો છે,તેથી સાચો જવાબ $PMNL$ અને એકકેન્દ્રિકણ બંને હોઈ શકે છે.

(C) ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા સ્મૃતિની લાક્ષણિકતા ધરાવે છે. જ્યારે શરીર પ્રથમ વખત કોઈ રોગકારક (pathogen) ના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તે ઓછી તીવ્રતા ધરાવતો પ્રાથમિક પ્રતિચાર આપે છે. ત્યારબાદ જ્યારે તે જ રોગકારકનો સામનો થાય છે,ત્યારે પ્રથમ સંપર્કની સ્મૃતિને કારણે અત્યંત તીવ્ર દ્વિતીયક અથવા એનામ્નેસ્ટિક પ્રતિચાર જોવા મળે છે.

(A) પ્રતિકારકતાને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: જન્મજાત અને ઉપાર્જિત.
$1$. જન્મજાત પ્રતિકારકતા જન્મ સમયે હાજર હોય છે અને તે બિન-વિશિષ્ટ હોય છે.
$2$. ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા રોગકારક-વિશિષ્ટ હોય છે અને તે જન્મ બાદ જીવન દરમિયાન રોગકારકોના સંપર્કમાં આવવાથી અથવા રસીકરણ દ્વારા શરીરમાં વિકસાવવામાં આવે છે.
તેથી,જન્મ બાદ રોગોનો સામનો કરવા માટે વિકસાવાતી પ્રતિકારકતાને ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા કહેવામાં આવે છે.

(B) જ્યારે આપણું શરીર કોઈ રોગકારકના પ્રથમ વખત સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તે ઓછી તીવ્રતાનો પ્રતિચાર આપે છે. આને $Primary \text{ response}$ (પ્રાથમિક પ્રતિકાર) કહેવામાં આવે છે. તે જ રોગકારક સાથેના પછીના સંપર્કો રોગપ્રતિકારક તંત્રની સ્મૃતિને કારણે અત્યંત તીવ્ર $Secondary \text{ or } Anamnestic \text{ response}$ (દ્વિતીય અથવા એનામ્નેસ્ટિક પ્રતિકાર) ઉત્પન્ન કરે છે.

(A) પ્રતિકારક પ્રતિચારને એન્ટિજન સાથેના સંપર્કના આધારે પ્રાથમિક અને દ્વિતીય એમ બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે.
$1$. જ્યારે શરીર પ્રથમ વખત કોઈ રોગકારક (pathogen) ના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તે $Primary \ immune \ response$ (પ્રાથમિક પ્રતિકારક પ્રતિચાર) ઉત્પન્ન કરે છે. આ પ્રતિચાર ઓછી તીવ્રતા અને એન્ટિબોડી ઉત્પાદનના ધીમા દર દ્વારા લાક્ષણિક છે.
$2$. જ્યારે તે જ રોગકારક ફરીથી શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર તેને રોગપ્રતિકારક સ્મૃતિ (immunological memory) ને કારણે ઓળખી લે છે,જે $Secondary \ immune \ response$ (દ્વિતીય પ્રતિકારક પ્રતિચાર) ને ઉત્તેજિત કરે છે. આ પ્રતિચાર પ્રાથમિક પ્રતિચારની તુલનામાં ખૂબ જ ઝડપી અને વધુ તીવ્ર હોય છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1$. ભૌતિક અંતરાય: ત્વચા એ મુખ્ય ભૌતિક અંતરાય છે જે શરીરમાં સૂક્ષ્મજીવોના પ્રવેશને અટકાવે છે। તેથી, $(a-y)$.
$2$. દેહધાર્મિક અંતરાય: જઠરમાં એસિડ, મુખમાં લાળ અને આંખમાંથી નીકળતા અશ્રુઓ સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે। તેથી, $(b-w)$.
$3$. કોષીય અંતરાય: શ્વેતકણો (WBCs) ના અમુક પ્રકારો જેવા કે ન્યુટ્રોફિલ્સ અને મોનોસાઇટ્સ (એકકેન્દ્રીકણ) કોષીય અંતરાયના ઉદાહરણો છે। તેથી, $(c-z)$.
$4$. કોષરસીય અંતરાય: વાયરસથી સંક્રમિત કોષો ઇન્ટરફેરોન્સ નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે જે બિન-સંક્રમિત કોષોને વાયરસના ચેપથી બચાવે છે। તેથી, $(d-x)$.
આમ, સાચો ક્રમ $(a-y), (b-w), (c-z), (d-x)$ છે।

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
$1$. ભૌતિક અંતરાયમાં ત્વચા અને શ્વસનમાર્ગ,જઠરાંત્રીય માર્ગ અને મૂત્રજનન માર્ગનું શ્લેષ્મ આવરણનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. દેહધાર્મિક અંતરાયમાં જઠરમાં ઍસિડ,મુખમાં લાળ અને આંખમાંથી નીકળતા અશ્રુનો સમાવેશ થાય છે.
$3$. કોષીય અંતરાયમાં બહુકેન્દ્રીય શ્વેતકણો ($PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ),મોનોસાઇટ્સ અને નેચરલ કિલર કોષોનો સમાવેશ થાય છે.
$4$. કોષરસીય અંતરાયમાં ઇન્ટરફેરોન્સ તરીકે ઓળખાતા પ્રોટીનનો સમાવેશ થાય છે જે બિન-ચેપગ્રસ્ત કોષોને વાયરલ ચેપથી બચાવે છે.
તેથી,'કોષીય અંતરાય – આંખમાંથી અશ્રુ' અસંગત છે કારણ કે અશ્રુ એ દેહધાર્મિક અંતરાય છે,કોષીય અંતરાય નથી.

(B) જન્મજાત પ્રતિકારકતા એ બિન-ચોક્કસ પ્રકારનો સંરક્ષણ પ્રતિભાવ છે જે જન્મ સમયે જ હાજર હોય છે. તે રોગકારકોને શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવીને અથવા જો તેઓ પ્રવેશ કરે તો તેમનો નાશ કરીને રક્ષણ પૂરું પાડે છે. તેમાં શરીર દ્વારા એન્ટિબોડીનું ઉત્પાદન થતું નથી (જે અનુકૂલિત પ્રતિકારકતાનું લક્ષણ છે) અને તેમાં બહારથી તૈયાર એન્ટિબોડી દાખલ કરવામાં આવતા નથી (જે નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા છે). તેથી,સાચું વર્ણન એ છે કે તે જન્મથી જ શરીરમાં હાજર હોય છે.

(D) ઇન્ટરફેરોન $(IFNs)$ એ વાયરસથી સંક્રમિત કોષો દ્વારા સ્ત્રવિત સાયટોકાઇન અવરોધકો છે. જ્યારે કોઈ કોષ વાયરસથી સંક્રમિત થાય છે,ત્યારે તે ઇન્ટરફેરોન મુક્ત કરે છે. આ પ્રોટીન આસપાસના બિન-સંક્રમિત કોષોને વાયરલ ચેપ સામે રક્ષણ આપે છે અને તેમને વધુ ચેપથી બચાવે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) ઇન્ટરફેરોન્સ એ પ્રોટીનનો એક સમૂહ છે જે યજમાન કોષો દ્વારા વાઇરસ,બૅક્ટેરિયા,પરોપજીવીઓ અથવા ગાંઠના કોષો જેવા વિવિધ રોગકારકોની હાજરીના પ્રતિભાવમાં મુક્ત કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને,માનવ રોગપ્રતિકારક શક્તિના સંદર્ભમાં,વાઇરસથી સંક્રમિત કોષો ઇન્ટરફેરોન્સ નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે બિન-સંક્રમિત કોષોને વાઇરસના વધુ સંક્રમણથી બચાવે છે. તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ઇન્ટરફેરોન્સનું ઉત્પાદન એ વાઇરલ સંક્રમણ સામેનો પ્રતિભાવ છે.

(B) દ્વિતીય રોગપ્રતિકારક પ્રતિચાર (જેને $anamnestic$ પ્રતિચાર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) જ્યારે સમાન રોગકારક જીવાણુનો ફરીથી સામનો થાય ત્યારે જોવા મળે છે.
તે પ્રાથમિક સંપર્ક દરમિયાન ઉત્પન્ન થયેલી મેમરી $B$ અને $T$ કોષોની હાજરીને કારણે એન્ટિબોડીઝના ઝડપી,ઉચ્ચ તીવ્રતાવાળા અને લાંબા સમય સુધી ટકી રહેતા ઉત્પાદન દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.
તેનાથી વિપરીત,પ્રાથમિક રોગપ્રતિકારક પ્રતિચાર ધીમો,ઓછી તીવ્રતા ધરાવતો અને ટૂંકા ગાળાનો હોય છે.

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1$. ભૌતિક અંતરાય: ત્વચા $(A-i)$ એ રોગકારકોના પ્રવેશને રોકવા માટે પ્રાથમિક ભૌતિક અંતરાય તરીકે કાર્ય કરે છે.
$2$. દેહધાર્મિક અંતરાય: મુખગુહામાં લાળ $(B-iv)$ અને જઠરમાં એસિડ એ દેહધાર્મિક અંતરાયો છે જે સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.
$3$. કોષીય અંતરાય: શ્લેષ્મક સ્તર $(C-iii)$ સામાન્ય રીતે શ્વસન અને પાચન માર્ગના અસ્તર સાથે સંકળાયેલ છે, પરંતુ કોષીય પ્રતિકારકતાના સંદર્ભમાં, શ્વેતકણો જેવા કે $PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ અને મોનોસાઇટ્સ કોષીય અંતરાય તરીકે કાર્ય કરે છે.
$4$. કોષરસીય (સાયટોકાઈન) અંતરાય: ઇન્ટરફેરોન્સ $(D-ii)$ એ વાયરસથી સંક્રમિત કોષો દ્વારા મુક્ત થતા પ્રોટીન છે જે બિન-સંક્રમિત કોષોને વાયરસના વધુ ચેપથી બચાવે છે.
આમ, સાચો ક્રમ $A-i, B-iv, C-iii, D-ii$ છે.

(D) સ્મૃતિકોષો એ $B$ અને $T$ લિમ્ફોસાઇટ્સનો એક પ્રકાર છે જે એન્ટિજન સામેની પ્રાથમિક પ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા દરમિયાન ઉત્પન્ન થાય છે.
જ્યારે શરીર પ્રથમ વખત કોઈ રોગકારક જીવાણુના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે લિમ્ફોસાઇટ્સનું પ્રજનન થાય છે અને તે ઇફેક્ટર કોષો અને સ્મૃતિકોષોમાં વિભેદિત થાય છે.
આ સ્મૃતિકોષો શરીરમાં લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે અને જ્યારે તે જ રોગકારક જીવાણુનો ફરીથી સામનો થાય ત્યારે ઝડપી અને તીવ્ર ગૌણ પ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા પૂરી પાડે છે.

(B) એન્ટિબૉડી એ એક વિશિષ્ટ પ્રોટીન અણુ છે,જેને ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન $(Ig)$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,જે એન્ટિજનની હાજરીના પ્રતિભાવમાં $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
આ પ્રોટીન એન્ટિજન સાથે વિશિષ્ટ રીતે જોડાઈને તેને નિષ્ક્રિય કરે છે અથવા અન્ય રોગપ્રતિકારક કોષો દ્વારા તેનો નાશ કરવા માટે તેને ચિહ્નિત કરે છે.
તેથી,એન્ટિબૉડી એ એન્ટિજનને નિષ્ક્રિય કરતું પ્રોટીન છે.

(D) રસીકરણ એ રોગપ્રતિકારક તંત્રના 'સ્મૃતિ' (Memory) ના ગુણધર્મ પર આધારિત છે.
જ્યારે રસી શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે ચેપની નકલ કરે છે,જેના કારણે રોગપ્રતિકારક તંત્ર એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે અને સ્મૃતિ $B$ અને $T$ લિમ્ફોસાઇટ્સ બનાવે છે.
આ સ્મૃતિ કોષો શરીરમાં રહે છે અને જ્યારે ભવિષ્યમાં તે જ રોગકારક જીવાણુનો સામનો થાય ત્યારે તેને ઓળખી લે છે.
આનાથી રોગપ્રતિકારક તંત્ર વધુ ઝડપી અને તીવ્ર ગૌણ રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ આપે છે,જેનાથી રોગ અટકાવી શકાય છે.

(C) -કોષો એ શ્વેતકણ (લિમ્ફોસાઇટ) નો એક પ્રકાર છે જે હ્યુમરલ પ્રતિકારક પ્રતિભાવમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જ્યારે તેઓ રોગકારકના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તેઓ પ્લાઝ્મા કોષોમાં વિભેદિત થાય છે,જે એન્ટિબોડીઝ તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ પ્રોટીનનું મોટા પ્રમાણમાં ઉત્પાદન અને સ્ત્રાવ કરે છે. આ એન્ટિબોડીઝ 'પ્રોટીનનું લડાયક સૈન્ય' તરીકે કાર્ય કરે છે જે શરીરમાં રહેલા બેક્ટેરિયા અને વાયરસ જેવા રોગકારકોને ચોક્કસ રીતે ઓળખીને તેનો નાશ કરે છે.

(B) એન્ટિબોડી એ રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા ઉત્પન્ન થતા વિશિષ્ટ પ્રોટીન છે,જે બેક્ટેરિયા અને વાયરસ જેવા વિદેશી પેથોજેન્સને ઓળખવા અને નિષ્ક્રિય કરવા માટે જવાબદાર છે.
માનવ શરીરમાં,$B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ (અથવા $B$-કોષો) એ શ્વેતકણોનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે જે એન્ટિબોડીના ઉત્પાદન માટે જવાબદાર છે.
જ્યારે $B$-કોષો એન્ટિજનના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તેઓ પ્લાઝ્મા કોષોમાં વિભેદિત થાય છે,જે પછી રુધિર અને લસિકામાં મોટી માત્રામાં એન્ટિબોડીનો સ્ત્રાવ કરે છે.
બીજી તરફ,$T$-કોષો કોષ-માધ્યિત રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં સામેલ હોય છે,પરંતુ તેઓ પોતે એન્ટિબોડી ઉત્પન્ન કરતા નથી.

(A) રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારના લસિકાકોષો (lymphocytes) હોય છે: $B$-કોષો અને $T$-કોષો.
$B$-કોષો એન્ટિબોડીના સર્જન માટે જવાબદાર છે (હ્યુમરલ ઇમ્યુન રિસ્પોન્સ).
$T$-કોષો પોતે એન્ટિબોડીનું સર્જન કરતા નથી.
જોકે,હેલ્પર $T$-કોષો ($T_h$ કોષો) સાયટોકાઇન્સ મુક્ત કરીને મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે $B$-કોષોને ઉત્તેજિત કરે છે અને તેમને પ્લાઝ્મા કોષોમાં વિભેદિત થવામાં મદદ કરે છે,જે પછી એન્ટિબોડીનો સ્ત્રાવ કરે છે.
તેથી,$T$-કોષો એવા કોષો છે જે $B$-કોષોને એન્ટિબોડીના સર્જનમાં મદદ કરે છે.

(C) દરેક એન્ટિબોડી અણુને $H_2L_2$ સૂત્ર દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
આનો અર્થ એ છે કે તે ચાર પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓ ધરાવે છે: બે સમાન હલકી શૃંખલાઓ $(L)$ અને બે સમાન ભારે શૃંખલાઓ $(H)$.
આ શૃંખલાઓ ડાયસલ્ફાઇડ બંધ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે અને $Y$-આકારની રચના બનાવે છે.

(C) એન્ટિબોડીના અણુને $H_2L_2$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
તે ચાર પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓનું બનેલું છે: બે નાની શૃંખલાઓ જેને હળવી $(L)$ શૃંખલાઓ કહેવાય છે અને બે લાંબી શૃંખલાઓ જેને ભારે $(H)$ શૃંખલાઓ કહેવાય છે.
આ શૃંખલાઓ ડાયસલ્ફાઇડ બંધ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાઈને $Y$ આકારનું બંધારણ બનાવે છે.