Gujarati

Heat Conduction and Thermal Conductivity Questions in Gujarati

Class 11 Physics · 10-2.Heat Transfer · Heat Conduction and Thermal Conductivity

223+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 223 questions in Gujarati

1
EasyMCQ
કયા કિસ્સામાં ઉષ્મીય વાહકતા ડાબેથી જમણે વધે છે?
A
$Al, Cu, Ag$
B
$Ag, Cu, Al$
C
$Cu, Ag, Al$
D
$Al, Ag, Cu$

Solution

(A) આપેલ ધાતુઓની ઉષ્મીય વાહકતા આશરે નીચે મુજબ છે:
$Al \approx 205 \ W/m\cdot K$,
$Cu \approx 385 \ W/m\cdot K$,
$Ag \approx 406 \ W/m\cdot K$.
આ મૂલ્યોની સરખામણી કરતા,આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે ઉષ્મીય વાહકતા $Al < Cu < Ag$ ના ક્રમમાં વધે છે.
તેથી,$Al, Cu, Ag$ નો ક્રમ ઉષ્મીય વાહકતાનો વધતો ક્રમ દર્શાવે છે.
2
MediumMCQ
જ્યારે નળાકાર સળિયાઓના છેડાઓને સમાન સ્થાયી તાપમાનના તફાવત પર રાખવામાં આવે,ત્યારે નીચેનામાંથી કયો સળિયો સૌથી વધુ ઉષ્માનું વહન કરશે?
A
લંબાઈ $1 \ m$; ત્રિજ્યા $1 \ cm$
B
લંબાઈ $2 \ m$; ત્રિજ્યા $1 \ cm$
C
લંબાઈ $2 \ m$; ત્રિજ્યા $2 \ cm$
D
લંબાઈ $1 \ m$; ત્રિજ્યા $2 \ cm$

Solution

(D) ઉષ્મા વહનનો દર નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $\frac{Q}{t} = \frac{KA \Delta \theta}{l}$.
દરેક સળિયા માટે દ્રવ્ય $(K)$ અને તાપમાનનો તફાવત $(\Delta \theta)$ સમાન હોવાથી,ઉષ્મા વહનનો દર $\frac{A}{l}$ ના પ્રમાણમાં હોય છે.
$A = \pi r^2$ હોવાથી,$\frac{Q}{t} \propto \frac{r^2}{l}$ થાય.
દરેક વિકલ્પ માટે $\frac{r^2}{l}$ ની ગણતરી કરતા:
$(a)$ $\frac{1^2}{1} = 1$
$(b)$ $\frac{1^2}{2} = 0.5$
$(c)$ $\frac{2^2}{2} = 2$
$(d)$ $\frac{2^2}{1} = 4$
મૂલ્યોની સરખામણી કરતા,વિકલ્પ $(d)$ માં $\frac{r^2}{l}$ નું મૂલ્ય મહત્તમ છે,તેથી તે સૌથી વધુ ઉષ્માનું વહન કરશે.
3
MediumMCQ
સમાન દ્રવ્યના બે નળાકાર સળિયામાંથી ઉષ્માનું વહન થાય છે. સળિયાઓના વ્યાસનો ગુણોત્તર $1:2$ છે અને તેમની લંબાઈનો ગુણોત્તર $2:1$ છે. જો તેમના છેડાઓ વચ્ચેનો તાપમાનનો તફાવત સમાન હોય,તો તેમનામાંથી વહેતી ઉષ્માના દરનો ગુણોત્તર કેટલો હશે?
A
$1:1$
B
$2:1$
C
$1:4$
D
$1:8$

Solution

(D) સળિયામાંથી ઉષ્મા વહનનો દર $(H = Q/t)$ નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $H = \frac{KA \Delta \theta}{l}$.
દ્રવ્ય સમાન હોવાથી,ઉષ્મા વાહકતા $K$ અચળ છે. આપેલ છે કે તાપમાનનો તફાવત $\Delta \theta$ પણ સમાન છે,તેથી $H \propto \frac{A}{l}$.
આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2 = \pi (d/2)^2$ હોવાથી,$A \propto d^2$ થાય. તેથી,$H \propto \frac{d^2}{l}$.
આપેલ ગુણોત્તર: $\frac{d_1}{d_2} = \frac{1}{2}$ અને $\frac{l_1}{l_2} = \frac{2}{1}$.
ઉષ્મા વહન દરનો ગુણોત્તર ગણતા: $\frac{H_1}{H_2} = \left( \frac{d_1}{d_2} \right)^2 \times \left( \frac{l_2}{l_1} \right) = \left( \frac{1}{2} \right)^2 \times \left( \frac{1}{2} \right) = \frac{1}{4} \times \frac{1}{2} = \frac{1}{8}$.
આમ,ગુણોત્તર $1:8$ છે.
4
EasyMCQ
ખોરાક રાંધવા માટે,નીચેનામાંથી કયા પ્રકારના વાસણો સૌથી વધુ યોગ્ય છે?
A
ઉચ્ચ વિશિષ્ટ ઉષ્મા અને ઓછી વાહકતા
B
ઉચ્ચ વિશિષ્ટ ઉષ્મા અને ઉચ્ચ વાહકતા
C
ઓછી વિશિષ્ટ ઉષ્મા અને ઓછી વાહકતા
D
ઓછી વિશિષ્ટ ઉષ્મા અને ઉચ્ચ વાહકતા

Solution

(D) રસોઈના વાસણો માટે,ઓછી વિશિષ્ટ ઉષ્મા ધરાવતી સામગ્રી પસંદ કરવામાં આવે છે કારણ કે તેનું તાપમાન વધારવા માટે ઓછી ઉષ્મા ઉર્જાની જરૂર પડે છે,જેનાથી તે ઝડપથી ગરમ થાય છે.
વધુમાં,તેમાં ઉચ્ચ ઉષ્મીય વાહકતા હોવી જોઈએ જેથી સ્ત્રોતમાંથી મળતી ગરમી રાંધવામાં આવતા ખોરાક સુધી કાર્યક્ષમ અને ઝડપથી પહોંચી શકે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ ઓછી વિશિષ્ટ ઉષ્મા અને ઉચ્ચ વાહકતા છે.
5
EasyMCQ
ઉષ્મા વાહકતાનો ગુણાંક શેના પર આધાર રાખે છે?
A
બે સપાટીઓ વચ્ચેનો તાપમાનનો તફાવત
B
પ્લેટનું ક્ષેત્રફળ
C
પ્લેટની જાડાઈ
D
પ્લેટનું દ્રવ્ય

Solution

(D) ઉષ્મા વાહકતાનો ગુણાંક,જેને $k$ વડે દર્શાવવામાં આવે છે,તે પદાર્થનો આંતરિક ગુણધર્મ છે. તે પદાર્થની ઉષ્મા વહન કરવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે. તે સંપૂર્ણપણે પદાર્થના પ્રકાર અને તેની સ્થિતિ (જેમ કે તાપમાન) પર આધાર રાખે છે,પરંતુ તે પ્લેટના ક્ષેત્રફળ,પ્લેટની જાડાઈ અથવા સપાટીઓ વચ્ચેના તાપમાનના તફાવત જેવા ભૌમિતિક પરિમાણોથી સ્વતંત્ર છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.
6
MediumMCQ
સમાન ધાતુમાંથી બનેલા અને સમાન આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ધરાવતા બે સળિયાની લંબાઈ અનુક્રમે $0.6 \ m$ અને $0.8 \ m$ છે. પ્રથમ સળિયાના છેડાઓ વચ્ચેનું તાપમાન $90^{\circ}C$ અને $60^{\circ}C$ છે અને બીજા સળિયા માટે તે $150^{\circ}C$ અને $110^{\circ}C$ છે. કયા સળિયા માટે ઉષ્મા વહનનો દર વધારે હશે?
A
પ્રથમ
B
બીજો
C
બંને માટે સમાન
D
આપેલ પૈકી એક પણ નહીં

Solution

(C) સળિયામાંથી ઉષ્મા વહનનો દર $H$ એ સૂત્ર $H = \frac{KA \Delta T}{L}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $K$ એ ઉષ્મીય વાહકતા છે,$A$ એ આડછેદનું ક્ષેત્રફળ છે,$\Delta T$ એ તાપમાનનો તફાવત છે અને $L$ એ સળિયાની લંબાઈ છે.
પ્રથમ સળિયા માટે:
$H_1 = \frac{KA(90 - 60)}{0.6} = \frac{KA(30)}{0.6} = 50KA$.
બીજા સળિયા માટે:
$H_2 = \frac{KA(150 - 110)}{0.8} = \frac{KA(40)}{0.8} = 50KA$.
આમ,$H_1 = H_2$ હોવાથી,બંને સળિયા માટે ઉષ્મા વહનનો દર સમાન છે.
7
MediumMCQ
$CGS$ પદ્ધતિમાં એક પદાર્થની ઉષ્મીય વાહકતા $0.4$ છે. સ્થાયી અવસ્થામાં,ઉષ્માના વહનનો દર $10 \ cal/sec-cm^2$ છે,તો ઉષ્મીય ઢાળ (thermal gradient) ....... $^oC/cm$ થશે.
A
$10$
B
$12$
C
$25$
D
$20$

Solution

(C) એકમ ક્ષેત્રફળ દીઠ ઉષ્મા વહનનો દર નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $\frac{dQ}{dt \cdot A} = K \cdot \frac{d\theta}{dx}$.
અહીં,$\frac{dQ}{dt \cdot A}$ એ હીટ ફ્લક્સ છે,જે $10 \ cal/sec-cm^2$ આપેલ છે.
$K$ એ ઉષ્મીય વાહકતા છે,જે $0.4 \ cal/sec-cm-^oC$ છે.
$\frac{d\theta}{dx}$ એ ઉષ્મીય ઢાળ છે.
ઉષ્મીય ઢાળ શોધવા માટે સૂત્રને ફરીથી ગોઠવતા:
$\frac{d\theta}{dx} = \frac{(dQ/dt \cdot A)}{K}$.
આપેલ કિંમતો મૂકતા:
$\frac{d\theta}{dx} = \frac{10}{0.4} = 25 \ ^oC/cm$.
8
MediumMCQ
જુદી જુદી ધાતુઓના બે લંબચોરસ બ્લોક $A$ અને $B$ ની લંબાઈ અને આડછેદનું ક્ષેત્રફળ સમાન છે. તેમને એવી રીતે રાખવામાં આવ્યા છે કે જેથી તેમના આડછેદના ક્ષેત્રફળ એકબીજાને સ્પર્શે. $A$ ના એક છેડાનું તાપમાન $100^{\circ}C$ છે અને $B$ ના બીજા છેડાનું તાપમાન $0^{\circ}C$ છે. જો તેમની ઉષ્મીય વાહકતાનો ગુણોત્તર $1 : 3$ હોય,તો સ્થાયી અવસ્થામાં,સંપર્કમાં રહેલા જંકશનનું તાપમાન ........ $^{\circ}C$ હશે.
A
$25$
B
$50$
C
$75$
D
$100$

Solution

(A) સ્થાયી અવસ્થામાં,બ્લોક $A$ માંથી પસાર થતા ઉષ્માના વહનનો દર બ્લોક $B$ માંથી પસાર થતા ઉષ્માના વહન દર જેટલો જ હોવો જોઈએ.
ધારો કે $K_1$ અને $K_2$ એ અનુક્રમે બ્લોક $A$ અને $B$ ની ઉષ્મીય વાહકતા છે,$L$ તેમની લંબાઈ છે અને $A$ તેમનું આડછેદનું ક્ષેત્રફળ છે.
આપેલ છે: $\frac{K_1}{K_2} = \frac{1}{3}$,તેથી $K_2 = 3K_1$.
ધારો કે જંકશનનું તાપમાન $\theta$ છે.
ઉષ્માના વહનનો દર $H = \frac{KA(\Delta T)}{L}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ઉષ્માના વહન દરને સરખાવતા: $\frac{K_1 A (100 - \theta)}{L} = \frac{K_2 A (\theta - 0)}{L}$.
બંને માટે $A$ અને $L$ સમાન હોવાથી,આપણને મળે છે $K_1(100 - \theta) = K_2\theta$.
$K_2 = 3K_1$ મૂકતા: $K_1(100 - \theta) = 3K_1\theta$.
$100 - \theta = 3\theta$.
$100 = 4\theta$.
$\theta = 25^{\circ}C$.
Solution diagram
9
MediumMCQ
અલગ-અલગ દ્રવ્યોના બે પાત્રો દરેક રીતે સમાન કદના છે. તેમાં ભરેલો સમાન જથ્થાનો બરફ અનુક્રમે $20 \text{ મિનિટ}$ અને $30 \text{ મિનિટ}$ માં ઓગળી જાય છે. તેમની ઉષ્મા વાહકતાનો ગુણોત્તર કેટલો હશે?
A
$1.5$
B
$1$
C
$2/3$
D
$4$

Solution

(A) પદાર્થમાંથી ઉષ્મા વહનનો દર $Q = \frac{KA(\theta_1 - \theta_2)t}{l}$ સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $K$ એ ઉષ્મા વાહકતા છે,$A$ એ ક્ષેત્રફળ છે,$l$ એ જાડાઈ છે અને $t$ એ લીધેલ સમય છે.
પાત્રો કદમાં સમાન હોવાથી,$A$ અને $l$ અચળ છે. તાપમાનનો તફાવત $(\theta_1 - \theta_2)$ અને ઉષ્માનો જથ્થો $Q$ (સમાન જથ્થાનો બરફ ઓગળવા માટે જરૂરી) પણ અચળ છે.
તેથી,$K \cdot t = \text{અચળ}$,જેનો અર્થ છે કે $K_1 t_1 = K_2 t_2$.
આમ,ઉષ્મા વાહકતાનો ગુણોત્તર $\frac{K_1}{K_2} = \frac{t_2}{t_1}$ થાય.
અહીં $t_1 = 20 \text{ મિનિટ}$ અને $t_2 = 30 \text{ મિનિટ}$ આપેલ છે,તેથી $\frac{K_1}{K_2} = \frac{30}{20} = 1.5$.
10
MediumMCQ
સમાન લંબાઈ અને અલગ-અલગ વિશિષ્ટ ઉષ્મા $(S_{1}, S_{2})$,વાહકતા $(K_{1}, K_{2})$ અને આડછેદના ક્ષેત્રફળ $(A_{1}, A_{2})$ ધરાવતા બે સળિયાઓનો વિચાર કરો,જેના બંને છેડાઓ પર તાપમાન $T_{1}$ અને $T_{2}$ છે. જો વહન (conduction) ને કારણે ઉષ્મા ગુમાવવાનો દર સમાન હોય,તો:
A
$K_{1}A_{2} = K_{2}A_{1}$
B
$K_{1}A_{1} = K_{2}A_{2}$
C
$K_{1} = K_{2}$
D
$K_{1}A_{1}^{2} = K_{2}A_{2}^{2}$

Solution

(B) વહન દ્વારા સળિયામાંથી ઉષ્મા વહનનો દર નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે:
$\frac{dQ}{dt} = \frac{KA(T_{1} - T_{2})}{l}$
બે સળિયાઓ માટે,ઉષ્મા ગુમાવવાનો દર નીચે મુજબ છે:
$(\frac{dQ}{dt})_{1} = \frac{K_{1}A_{1}(T_{1} - T_{2})}{l}$
$(\frac{dQ}{dt})_{2} = \frac{K_{2}A_{2}(T_{1} - T_{2})}{l}$
આપેલ છે કે બંને સળિયા માટે ઉષ્મા ગુમાવવાનો દર સમાન છે:
$(\frac{dQ}{dt})_{1} = (\frac{dQ}{dt})_{2}$
સમીકરણો મૂકતા:
$\frac{K_{1}A_{1}(T_{1} - T_{2})}{l} = \frac{K_{2}A_{2}(T_{1} - T_{2})}{l}$
કારણ કે બંને સળિયા માટે લંબાઈ $l$ અને તાપમાનનો તફાવત $(T_{1} - T_{2})$ સમાન છે,તેથી આપણે આ પદોને બંને બાજુથી દૂર કરી શકીએ છીએ:
$K_{1}A_{1} = K_{2}A_{2}$
11
MediumMCQ
જો ચાંદી અને તાંબાના ઉષ્મીય વાહકતાના ગુણાંકનો ગુણોત્તર $10 : 9$ હોય,તો ઇન્જેન હૉઝના પ્રયોગમાં મીણ જે લંબાઈ સુધી ઓગળશે તેનો ગુણોત્તર કેટલો હશે?
A
$6 : 10$
B
$\sqrt{10} : 3$
C
$100 : 81$
D
$81 : 100$

Solution

(B) ઇન્જેન હૉઝના પ્રયોગમાં,સળિયા પર મીણ જે લંબાઈ $l$ સુધી ઓગળે છે તે ઉષ્મીય વાહકતાના ગુણાંક $K$ સાથે $K \propto l^2$ સંબંધ ધરાવે છે.
તેથી,લંબાઈ $l_1$ અને $l_2$ નો ગુણોત્તર $\frac{l_1}{l_2} = \sqrt{\frac{K_1}{K_2}}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
આપેલ છે કે $\frac{K_1}{K_2} = \frac{10}{9}$,આ કિંમત સૂત્રમાં મૂકતા:
$\frac{l_1}{l_2} = \sqrt{\frac{10}{9}} = \frac{\sqrt{10}}{3}$.
આમ,લંબાઈનો ગુણોત્તર $\sqrt{10} : 3$ છે.
12
MediumMCQ
એક ધાતુની પ્લેટની જાડાઈ $0.4 \ cm$ છે. તેની બે સપાટીઓ વચ્ચેનો તાપમાનનો તફાવત $20^{\circ}C$ છે. $5 \ cm^2$ ક્ષેત્રફળમાંથી દર સેકન્ડે વહેતી ઉષ્માનો જથ્થો $50 \ \text{calories}$ છે. $CGS$ પદ્ધતિમાં,ઉષ્મા વાહકતાનો ગુણાંક કેટલો હશે?
A
$0.4$
B
$0.6$
C
$0.2$
D
$0.5$

Solution

(C) ઉષ્મા વહનનો દર શોધવાનું સૂત્ર: $\frac{Q}{t} = \frac{KA(\Delta \theta)}{l}$
આપેલ કિંમતો:
ઉષ્મા વહનનો દર $\frac{Q}{t} = 50 \ \text{cal/s}$
ક્ષેત્રફળ $A = 5 \ cm^2$
તાપમાનનો તફાવત $\Delta \theta = 20^{\circ}C$
જાડાઈ $l = 0.4 \ cm$
આ કિંમતો સૂત્રમાં મૂકતા:
$50 = \frac{K \times 5 \times 20}{0.4}$
$50 = \frac{100K}{0.4}$
$50 \times 0.4 = 100K$
$20 = 100K$
$K = \frac{20}{100} = 0.2 \ \text{cal} \cdot \text{cm}^{-1} \cdot \text{s}^{-1} \cdot ^{\circ}C^{-1}$
આમ,ઉષ્મા વાહકતાનો ગુણાંક $0.2$ છે.
13
EasyMCQ
ધાતુઓની ઉષ્મીય વાહકતા શોધવા માટેની સિયર્લ (Searle's) પદ્ધતિમાં,સળિયાની લંબાઈ સાથે તાપમાનનો ઢાળ:
A
ગરમ છેડાની નજીક વધારે હોય છે
B
ઠંડા છેડાની નજીક વધારે હોય છે
C
સળિયા પરના તમામ બિંદુઓ પર સમાન હોય છે
D
ગરમ છેડાથી ઠંડા છેડા તરફ જતાં વધે છે

Solution

(C) સિયર્લનું સાધન ધાતુના સળિયાની ઉષ્મીય વાહકતાને સ્થાયી અવસ્થામાં માપવા માટે રચાયેલ છે.
સ્થાયી અવસ્થામાં,સળિયા પરના કોઈપણ બિંદુએ તાપમાન સમય સાથે બદલાતું નથી.
ઉષ્મા વહનનો નિયમ દર્શાવે છે કે ઉષ્મા પ્રવાહનો દર $dQ/dt = -kA(dT/dx)$ છે.
સળિયો તેની લંબાઈ પર ઉષ્મીય રીતે અવાહક હોવાથી,ઉષ્મા પ્રવાહનો દર સમગ્ર સળિયામાં અચળ રહે છે.
આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A$ અને ઉષ્મીય વાહકતા $k$ અચળ હોવાથી,તાપમાનનો ઢાળ $dT/dx$ પણ સળિયાના તમામ બિંદુઓ પર સમાન હોવો જોઈએ.
14
MediumMCQ
$d_1$ અને $d_2$ જાડાઈ અને $k_1$ અને $k_2$ ઉષ્મીય વાહકતા ધરાવતી બે દીવાલો સંપર્કમાં છે. સ્થાયી અવસ્થામાં,જો બહારની સપાટીઓનું તાપમાન $T_1$ અને $T_2$ હોય,તો સામાન્ય દીવાલ (સંપર્ક સપાટી) પરનું તાપમાન કેટલું હશે?
A
$\frac{k_1 T_1 d_2 + k_2 T_2 d_1}{k_1 d_2 + k_2 d_1}$
B
$\frac{k_1 T_1 + k_2 d_2}{d_1 + d_2}$
C
$\left( \frac{k_1 d_1 + k_2 d_2}{T_1 + T_2} \right) T_1 T_2$
D
$\frac{k_1 d_1 T_1 + k_2 d_2 T_2}{k_1 d_1 + k_2 d_2}$

Solution

(A) સ્થાયી અવસ્થામાં,બંને દીવાલોમાંથી પસાર થતો ઉષ્માનો દર સમાન હોય છે. ધારો કે સંપર્ક સપાટીનું તાપમાન $\theta$ છે.
ઉષ્મા વહન માટેના સૂત્ર $\frac{dQ}{dt} = \frac{kA(T_{high} - T_{low})}{d}$ નો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{k_1 A(T_1 - \theta)}{d_1} = \frac{k_2 A(\theta - T_2)}{d_2}$
ક્ષેત્રફળ $A$ ને દૂર કરતા અને પદોને ગોઠવતા:
$k_1 d_2 (T_1 - \theta) = k_2 d_1 (\theta - T_2)$
$k_1 d_2 T_1 - k_1 d_2 \theta = k_2 d_1 \theta - k_2 d_1 T_2$
$k_1 d_2 T_1 + k_2 d_1 T_2 = \theta (k_1 d_2 + k_2 d_1)$
$\theta = \frac{k_1 T_1 d_2 + k_2 T_2 d_1}{k_1 d_2 + k_2 d_1}$
Solution diagram
15
MediumMCQ
એક સ્લેબ સમાન જાડાઈના તાંબા અને પિત્તળના બે સમાંતર સ્તરોનો બનેલો છે,જેની ઉષ્મીય વાહકતાનો ગુણોત્તર $1 : 4$ છે. જો પિત્તળની મુક્ત સપાટી $100^\circ C$ તાપમાને અને તાંબાની સપાટી $0^\circ C$ તાપમાને હોય,તો આંતરપૃષ્ઠનું તાપમાન ........ $^\circ C$ હશે.
A
$80$
B
$20$
C
$60$
D
$40$

Solution

(A) ધારો કે દરેક સ્તરની જાડાઈ $d$ છે. ધારો કે તાંબાની ઉષ્મીય વાહકતા $K_c$ અને પિત્તળની ઉષ્મીય વાહકતા $K_b$ છે. આપેલ છે કે $K_c : K_b = 1 : 4$,તેથી $K_b = 4K_c$.
સ્થાયી અવસ્થામાં,તાંબાના સ્તરમાંથી પસાર થતો ઉષ્માનો દર પિત્તળના સ્તરમાંથી પસાર થતા ઉષ્માના દર જેટલો જ હોય છે.
ધારો કે આંતરપૃષ્ઠનું તાપમાન $\theta$ છે.
ઉષ્મા વહનનો દર $H = \frac{KA(\Delta T)}{d}$.
તાંબા માટે: $H_c = \frac{K_c A(\theta - 0)}{d}$.
પિત્તળ માટે: $H_b = \frac{K_b A(100 - \theta)}{d}$.
$H_c = H_b$ હોવાથી,$\frac{K_c A \theta}{d} = \frac{4K_c A(100 - \theta)}{d}$.
સામાન્ય પદો $K_c, A, d$ ને દૂર કરતા: $\theta = 4(100 - \theta)$.
$\theta = 400 - 4\theta$.
$5\theta = 400$.
$\theta = 80^\circ C$.
16
EasyMCQ
સળિયાના એક છેડાને ગરમ કરવા પર,આખા સળિયાનું તાપમાન સમાન ક્યારે હશે?
A
$K = 1$
B
$K = 0$
C
$K = 100$
D
$K = \infty$

Solution

(D) સળિયામાંથી ઉષ્મા વહનનો દર નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $\frac{dQ}{dt} = -KA \frac{d\theta}{dx}$.
આખા સળિયાનું તાપમાન સમાન રહે તે માટે,તાપમાનનો ઢાળ (temperature gradient) $\frac{d\theta}{dx}$ શૂન્ય હોવો જોઈએ.
સમીકરણ પરથી,જો $\frac{dQ}{dt}$ એક નિશ્ચિત મૂલ્ય હોય અને $K = \infty$ હોય,તો $\frac{d\theta}{dx}$ શૂન્ય થવું જોઈએ.
આનો અર્થ એ છે કે $\theta$ એ $x$ થી સ્વતંત્ર છે,એટલે કે સળિયામાં તાપમાન અચળ અથવા સમાન છે.
17
EasyMCQ
તળાવ પર બનેલા બરફમાં શું હોય છે?
A
ખૂબ જ ઊંચી ઉષ્મીય વાહકતા અને તે વધુ બરફ બનવામાં મદદ કરે છે
B
ખૂબ જ ઓછી ઉષ્મીય વાહકતા અને તે વધુ બરફ બનવાની પ્રક્રિયાને ધીમી પાડે છે
C
તે ઝડપી ઉષ્મા નયન (convection) ને મંજૂરી આપે છે અને વધુ બરફ બનવાની પ્રક્રિયાને ધીમી પાડે છે
D
તે ખૂબ જ સારું રેડિયેટર છે

Solution

(B) બરફ ઉષ્માનો મંદ વાહક છે (ખૂબ જ ઓછી ઉષ્મીય વાહકતા ધરાવે છે).
જ્યારે તળાવની સપાટી પર બરફનું પડ બને છે,ત્યારે તે ઠંડા વાતાવરણ અને તેની નીચેના ગરમ પાણી વચ્ચે એક ઇન્સ્યુલેટીંગ અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે.
આ ઓછી ઉષ્મીય વાહકતાને કારણે,પાણીમાંથી ઉષ્મા સરળતાથી વાતાવરણમાં બહાર નીકળી શકતી નથી,જે વધુ બરફ બનવાની પ્રક્રિયાને નોંધપાત્ર રીતે ધીમી પાડે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.
18
MediumMCQ
તાર $A$ અને $B$ સમાન લંબાઈ ધરાવે છે અને તેમના આડછેદ વર્તુળાકાર છે. $A$ ની ત્રિજ્યા $B$ ની ત્રિજ્યા કરતા બમણી છે,એટલે કે ${r_A} = 2{r_B}$. બંને છેડાઓ વચ્ચે તાપમાનનો તફાવત સમાન હોય ત્યારે,બંને તાર સમાન દરે ઉષ્માનું વહન કરે છે. તેમની ઉષ્મા વાહકતા વચ્ચેનો સંબંધ નીચે મુજબ છે:
A
${K_A} = 4{K_B}$
B
${K_A} = 2{K_B}$
C
${K_A} = {K_B}/2$
D
${K_A} = {K_B}/4$

Solution

(D) ઉષ્મા વહનનો દર નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $\frac{Q}{t} = \frac{KA\Delta \theta}{l}$.
અહીં ઉષ્મા પ્રવાહનો દર $\frac{Q}{t}$,લંબાઈ $l$,અને તાપમાનનો તફાવત $\Delta \theta$ બંને તાર માટે સમાન હોવાથી,આપણને મળે છે: $K_A A_A = K_B A_B$.
આડછેદ વર્તુળાકાર હોવાથી,ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2$ થાય. તેથી,$A_A = \pi r_A^2$ અને $A_B = \pi r_B^2$.
આપેલ શરત $r_A = 2r_B$ મૂકતા,આપણને મળે છે: $A_A = \pi (2r_B)^2 = 4\pi r_B^2 = 4A_B$.
હવે,આ કિંમત સમાનતામાં મૂકતા: $K_A (4A_B) = K_B A_B$.
બંને બાજુ $4A_B$ વડે ભાગતા,આપણને મળે છે: $K_A = \frac{K_B}{4}$.
19
MediumMCQ
જો તાંબાના સળિયાની ત્રિજ્યા અને લંબાઈ બંને બમણી કરવામાં આવે,તો સળિયામાં ઉષ્માના વહનનો દર ....... ગણો વધશે.
A
$4$
B
$2$
C
$8$
D
$16$

Solution

(B) સળિયામાંથી ઉષ્માના વહનનો દર $(Q)$ નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $Q = \frac{kA(T_1 - T_2)}{l}$,જ્યાં $A = \pi r^2$.
આમ,$Q \propto \frac{r^2}{l}$.
ધારો કે પ્રારંભિક ત્રિજ્યા $r_1 = r$ અને લંબાઈ $l_1 = l$ છે. પ્રારંભિક ઉષ્મા પ્રવાહ $Q_1 \propto \frac{r^2}{l}$ છે.
જ્યારે બંનેને બમણા કરવામાં આવે,ત્યારે $r_2 = 2r$ અને $l_2 = 2l$ થાય છે.
નવો ઉષ્મા પ્રવાહ $Q_2 \propto \frac{(2r)^2}{2l} = \frac{4r^2}{2l} = 2 \left( \frac{r^2}{l} \right)$ થાય છે.
તેથી,$Q_2 = 2 Q_1$.
આમ,ઉષ્માના વહનનો દર $2$ ગણો વધે છે.
20
MediumMCQ
તાંબુ,પારો અને કાચના ઉષ્મા વાહકતાના ગુણાંક અનુક્રમે $K_c, K_m$ અને $K_g$ છે,જ્યાં $K_c > K_m > K_g$ છે. જો દરેકમાંથી એકમ સમયમાં એકમ ક્ષેત્રફળ દીઠ સમાન ઉષ્માનો જથ્થો વહેતો હોય અને તેના અનુરૂપ તાપમાન પ્રચલન (temperature gradients) $X_c, X_m$ અને $X_g$ હોય,તો:
A
$X_c = X_m = X_g$
B
$X_c > X_m > X_g$
C
$X_c < X_m < X_g$
D
$X_m < X_c < X_g$

Solution

(C) એકમ ક્ષેત્રફળ દીઠ ઉષ્મા વહનનો દર નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $\frac{Q}{At} = K \left( \frac{\Delta \theta}{l} \right)$.
આપેલ છે કે ઉષ્મા વહનનો દર $\frac{Q}{At}$ દરેક માટે સમાન છે,તેથી $K \left( \frac{\Delta \theta}{l} \right) = \text{અચળ}$.
અહીં,$\frac{\Delta \theta}{l}$ એ તાપમાન પ્રચલન $X$ દર્શાવે છે. આમ,$K \cdot X = \text{અચળ}$,જેનો અર્થ છે કે $X \propto \frac{1}{K}$.
જેમ કે ઉષ્મા વાહકતાના ગુણાંક $K_c > K_m > K_g$ આપેલ છે,વ્યસ્ત સંબંધ મુજબ તેમના અનુરૂપ તાપમાન પ્રચલન $X_c < X_m < X_g$ થશે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.
21
MediumMCQ
જો સમાન જાડાઈ અને $K_1$ અને $K_2$ ઉષ્મીય વાહકતા ધરાવતી બે ધાતુની પ્લેટોને એકબીજા સાથે સામસામે જોડવામાં આવે અને એક સામાન્ય પ્લેટ બનાવવામાં આવે,તો આ પ્લેટની સમતુલ્ય ઉષ્મીય વાહકતા કેટલી થશે?
Question diagram
A
$\frac{K_1 K_2}{K_1 + K_2}$
B
$\frac{2 K_1 K_2}{K_1 + K_2}$
C
$\frac{K_1 + K_2}{2 K_1 K_2}$
D
$\frac{K_1 + K_2}{K_1 K_2}$

Solution

(B) જ્યારે સમાન જાડાઈ $l$ અને આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A$ ધરાવતી બે પ્લેટોને શ્રેણીમાં જોડવામાં આવે છે,ત્યારે સમતુલ્ય ઉષ્મીય અવરોધ $R_{eq}$ એ વ્યક્તિગત ઉષ્મીય અવરોધો $R_1$ અને $R_2$ ના સરવાળા જેટલો હોય છે.
$R_{eq} = R_1 + R_2$
ઉષ્મીય અવરોધ $R = \frac{l}{KA}$ હોવાથી,આપણને મળે છે:
$\frac{2l}{K_{eq} A} = \frac{l}{K_1 A} + \frac{l}{K_2 A}$
બંને બાજુને $\frac{l}{A}$ વડે ભાગતા:
$\frac{2}{K_{eq}} = \frac{1}{K_1} + \frac{1}{K_2}$
$\frac{2}{K_{eq}} = \frac{K_2 + K_1}{K_1 K_2}$
$K_{eq} = \frac{2 K_1 K_2}{K_1 + K_2}$
22
MediumMCQ
બે અલગ-અલગ દ્રવ્યોના સળિયાના છેડાઓ,જેમની ઉષ્મા વાહકતા,આડછેદની ત્રિજ્યા અને લંબાઈનો ગુણોત્તર $1:2$ છે,તેમને સમાન તાપમાનના તફાવત પર રાખવામાં આવે છે. જો મોટા સળિયામાં ઉષ્માના વહનનો દર $4 \; cal/sec$ હોય,તો ટૂંકા સળિયામાં ઉષ્માના વહનનો દર $cal/sec$ માં કેટલો હશે?
A
$1$
B
$2$
C
$8$
D
$16$

Solution

(A) સળિયામાંથી ઉષ્માના વહનનો દર નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $\frac{dQ}{dt} = \frac{KA \Delta \theta}{l} = \frac{K(\pi r^2) \Delta \theta}{l}$.
આપેલ છે કે ઉષ્મા વાહકતા $(K_s:K_l)$,ત્રિજ્યા $(r_s:r_l)$ અને લંબાઈ $(l_s:l_l)$ નો ગુણોત્તર $1:2$ છે,તેથી:
$\frac{K_s}{K_l} = \frac{1}{2}$,$\frac{r_s}{r_l} = \frac{1}{2}$,અને $\frac{l_s}{l_l} = \frac{1}{2}$.
તાપમાનનો તફાવત $\Delta \theta$ બંને માટે સમાન છે.
ઉષ્માના વહન દરનો ગુણોત્તર લેતા:
$\frac{(dQ/dt)_s}{(dQ/dt)_l} = \frac{K_s}{K_l} \times \left(\frac{r_s}{r_l}\right)^2 \times \frac{l_l}{l_s} = \frac{1}{2} \times \left(\frac{1}{2}\right)^2 \times \frac{2}{1} = \frac{1}{2} \times \frac{1}{4} \times 2 = \frac{1}{4}$.
આપેલ છે કે $(dQ/dt)_l = 4 \; cal/sec$,તેથી $(dQ/dt)_s = \frac{1}{4} \times 4 = 1 \; cal/sec$.
23
MediumMCQ
બે અલગ-અલગ પદાર્થોના બનેલા ગોળાઓ,જેમાં એકની ત્રિજ્યા બીજા કરતા બમણી અને દીવાલની જાડાઈ ચોથા ભાગની છે,તે બરફથી ભરેલા છે. જો મોટા ત્રિજ્યાવાળા ગોળામાં બરફ સંપૂર્ણપણે ઓગળવા માટે લાગતો સમય $25 \ minutes$ હોય અને નાના ગોળા માટે $16 \ minutes$ હોય,તો મોટા ગોળા અને નાના ગોળાના પદાર્થોની ઉષ્મા વાહકતાનો ગુણોત્તર શોધો.
A
$4:5$
B
$5:4$
C
$25:1$
D
$1:25$

Solution

(D) ઉષ્મા વહનનો દર $Q/t = (KA \Delta \theta) / l$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $Q$ એ બરફ ઓગળવા માટે જરૂરી ઉષ્મા છે,$A$ એ સપાટીનું ક્ષેત્રફળ છે,$K$ એ ઉષ્મા વાહકતા છે,$l$ એ દીવાલની જાડાઈ છે અને $\Delta \theta$ એ તાપમાનનો તફાવત છે.
બરફ સપાટી પર ઓગળતો હોવાથી,$Q \propto A \propto r^2$.
તેથી,$t \propto (Q \cdot l) / (K \cdot A) \propto (r^2 \cdot l) / (K \cdot r^2) = l / K$.
આમ,$K \propto l / t$.
આપેલ છે કે $l_l = (1/4)l_s$,$t_l = 25 \ min$ અને $t_s = 16 \ min$.
તેથી,$K_l / K_s = (l_l / l_s) \cdot (t_s / t_l) = (1/4) \cdot (16/25) = 1/25$.
24
MediumMCQ
સમાન દ્રવ્યમાંથી બનેલા બે ધાતુના સળિયાના વ્યાસનો ગુણોત્તર $2 : 1$ છે અને તેમની લંબાઈનો ગુણોત્તર $1 : 4$ છે. જો તેમના છેડાઓ વચ્ચેનો તાપમાનનો તફાવત સમાન હોય,તો તેમાં ઉષ્માના વહનનો દર કયા ગુણોત્તરમાં હશે ($:1$ માં)?
A
$2$
B
$4$
C
$8$
D
$16$

Solution

(D) સળિયામાંથી ઉષ્માના વહનનો દર $H$ નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $H = \frac{Q}{t} = \frac{kA(\Delta \theta)}{l}$.
દ્રવ્ય સમાન હોવાથી,ઉષ્મા વાહકતા $k$ અચળ છે. આપેલ છે કે તાપમાનનો તફાવત $\Delta \theta$ પણ સમાન છે,તેથી $H \propto \frac{A}{l}$.
ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2$ હોવાથી,આપણે લખી શકીએ $H \propto \frac{r^2}{l}$.
વ્યાસનો ગુણોત્તર $d_1 : d_2 = 2 : 1$ હોવાથી,ત્રિજ્યાનો ગુણોત્તર $r_1 : r_2$ પણ $2 : 1$ થશે. લંબાઈનો ગુણોત્તર $l_1 : l_2 = 1 : 4$ છે.
તેથી,ઉષ્માના વહનનો દરનો ગુણોત્તર: $\frac{H_1}{H_2} = \left( \frac{r_1}{r_2} \right)^2 \times \left( \frac{l_2}{l_1} \right) = \left( \frac{2}{1} \right)^2 \times \left( \frac{4}{1} \right) = 4 \times 4 = 16$.
આમ,ગુણોત્તર $16 : 1$ છે.
25
MediumMCQ
તાંબા અને લોખંડના બે સમાન સળિયાઓ પર મીણનું સમાન પડ લગાવેલું છે. જ્યારે દરેકનો એક છેડો ઉકળતા પાણીના તાપમાને રાખવામાં આવે છે,ત્યારે મીણ જે લંબાઈ સુધી ઓગળે છે તે અનુક્રમે $8.4 \ cm$ અને $4.2 \ cm$ છે. જો તાંબાની ઉષ્મા વાહકતા $0.92$ હોય,તો લોખંડની ઉષ્મા વાહકતા કેટલી હશે?
A
$0.23$
B
$0.46$
C
$0.115$
D
$0.69$

Solution

(A) સમાન આડછેદ અને સપાટીના ક્ષેત્રફળ ધરાવતા સળિયાઓ માટે,જે લંબાઈ $l$ સુધી મીણ ઓગળે છે તે ઉષ્મા વાહકતા $K$ ના વર્ગમૂળના પ્રમાણમાં હોય છે,એટલે કે $l \propto \sqrt{K}$ અથવા $K \propto l^2$.
આપેલ છે:
તાંબાની ઉષ્મા વાહકતા $(K_1)$ = $0.92$
તાંબા માટે લંબાઈ $(l_1)$ = $8.4 \ cm$
લોખંડ માટે લંબાઈ $(l_2)$ = $4.2 \ cm$
સંબંધ $\frac{K_1}{K_2} = \frac{l_1^2}{l_2^2}$ નો ઉપયોગ કરતા:
$K_2 = K_1 \times \left( \frac{l_2}{l_1} \right)^2$
$K_2 = 0.92 \times \left( \frac{4.2}{8.4} \right)^2$
$K_2 = 0.92 \times \left( \frac{1}{2} \right)^2$
$K_2 = 0.92 \times \frac{1}{4} = 0.23$
તેથી,લોખંડની ઉષ્મા વાહકતા $0.23$ છે.
26
EasyMCQ
માટીના ઘરો ઉનાળામાં ઠંડા અને શિયાળામાં ગરમ રહે છે કારણ કે
A
માટી ઉષ્માનો સુપરકન્ડક્ટર છે
B
માટી ઉષ્માનો સારો વાહક છે
C
માટી ઉષ્માનો મંદ વાહક છે
D
આમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(C) માટી ઉષ્માનો મંદ વાહક છે.
તેની ઓછી ઉષ્મીય વાહકતાને કારણે,તે અવાહક તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે ઉનાળામાં બહારની ગરમીને અંદર આવતી અટકાવે છે અને શિયાળામાં અંદરની ગરમીને બહાર જતી અટકાવે છે.
27
DifficultMCQ
$K$ અને $3K$ ઉષ્મા વાહકતા ધરાવતા અને સમાન આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ધરાવતા બે સળિયાઓને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ જોડવામાં આવ્યા છે. તેમની લંબાઈ અનુક્રમે $1 \ cm$ અને $2 \ cm$ છે. જો આ સંયુક્ત સળિયાના બંને છેડાઓનું તાપમાન અનુક્રમે $0^{\circ}C$ અને $100^{\circ}C$ હોય (આકૃતિ જુઓ),તો તેમના સંપર્ક સપાટી (interface) નું તાપમાન $\phi$ કેટલું હશે?
Question diagram
A
$50^{\circ}C$
B
$\frac{100}{3}^{\circ}C$
C
$60^{\circ}C$
D
$\frac{200}{3}^{\circ}C$

Solution

(C) સ્થાયી અવસ્થામાં,બંને સળિયામાંથી પસાર થતો ઉષ્માનો દર સમાન હોવો જોઈએ.
ધારો કે $A$ એ આડછેદનું ક્ષેત્રફળ છે,$L_1 = 1 \ cm$,$L_2 = 2 \ cm$,$K_1 = K$,$K_2 = 3K$,$T_1 = 0^{\circ}C$,$T_2 = 100^{\circ}C$,અને $\phi$ એ સંપર્ક સપાટીનું તાપમાન છે.
ઉષ્મા વહનનો દર $H = \frac{KA(T_{high} - T_{low})}{L}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
પ્રથમ સળિયા માટે: $H_1 = \frac{K \cdot A \cdot (\phi - 0)}{1}$.
બીજા સળિયા માટે: $H_2 = \frac{3K \cdot A \cdot (100 - \phi)}{2}$.
$H_1 = H_2$ હોવાથી,આપણને મળે છે:
$K \cdot A \cdot \phi = \frac{3K \cdot A \cdot (100 - \phi)}{2}$
$\phi = \frac{3(100 - \phi)}{2}$
$2\phi = 300 - 3\phi$
$5\phi = 300$
$\phi = 60^{\circ}C$.
28
DifficultMCQ
$10 \ cm$ લંબાઈ અને $100 \ cm^2$ આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ધરાવતા તાંબાના સળિયામાંથી $4000 \ J/s$ ઉષ્માનું વહન કરવાનું છે. તાંબાની ઉષ્મા વાહકતા $400 \ W/m \cdot ^\circ C$ છે. સળિયાના બંને છેડાઓ વચ્ચેનો તાપમાનનો તફાવત ............. $^\circ C$ રાખવો પડશે.
A
$1$
B
$10$
C
$100$
D
$1000$

Solution

(C) ઉષ્મા વહનનો દર $H$ નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $H = \frac{KA \Delta \theta}{l}$.
આપેલ છે:
લંબાઈ $l = 10 \ cm = 0.1 \ m$.
ક્ષેત્રફળ $A = 100 \ cm^2 = 100 \times 10^{-4} \ m^2 = 10^{-2} \ m^2$.
ઉષ્મા વાહકતા $K = 400 \ W/m \cdot ^\circ C$.
ઉષ્મા વહનનો દર $H = 4000 \ J/s$.
તાપમાનના તફાવત $\Delta \theta$ માટે સૂત્રને ફરીથી ગોઠવતા:
$\Delta \theta = \frac{H \times l}{K \times A}$.
કિંમતો મૂકતા:
$\Delta \theta = \frac{4000 \times 0.1}{400 \times 10^{-2}} = \frac{400}{4} = 100 \ ^\circ C$.
29
EasyMCQ
ઠંડી સવારમાં,ધાતુની સપાટી લાકડાની સપાટી કરતા સ્પર્શ કરવામાં વધુ ઠંડી લાગે છે કારણ કે
A
ધાતુની વિશિષ્ટ ઉષ્મા વધુ હોય છે
B
ધાતુની ઉષ્મીય વાહકતા વધુ હોય છે
C
ધાતુની વિશિષ્ટ ઉષ્મા ઓછી હોય છે
D
ધાતુની ઉષ્મીય વાહકતા ઓછી હોય છે

Solution

(B) જ્યારે તમે કોઈ સપાટીને સ્પર્શ કરો છો,ત્યારે જો સપાટી તમારા શરીર કરતા ઠંડી હોય તો ઉષ્મા તમારા શરીરમાંથી સપાટી તરફ વહે છે.
ધાતુઓ ઉષ્માના સારા વાહક છે,જેનો અર્થ છે કે તેમની ઉષ્મીય વાહકતા ઊંચી હોય છે.
આ ઊંચી ઉષ્મીય વાહકતાને કારણે,ઉષ્મા તમારી ત્વચામાંથી ધાતુમાં ખૂબ જ ઝડપથી સ્થાનાંતરિત થાય છે.
તેનાથી વિપરીત,લાકડું ઉષ્માનું મંદ વાહક (અવાહક) છે,તેથી તે તમારી ત્વચામાંથી ઉષ્માને ખૂબ જ ધીમેથી દૂર કરે છે.
તેથી,ધાતુ ઠંડી લાગે છે કારણ કે તે તમારા શરીરમાંથી ઉષ્માને ખૂબ જ ઝડપી દરે ખેંચી લે છે.
30
MediumMCQ
ઇન્જેન હૉઝના પ્રયોગ મુજબ, ધાતુના સળિયાની ઉષ્મીય વાહકતા $K$ અને જે લંબાઈ $l$ સુધી મીણ ઓગળે છે, તેમની વચ્ચેનો સંબંધ શું છે?
A
$K/l = \text{અચળ}$
B
$K^2/l = \text{અચળ}$
C
$K/l^2 = \text{અચળ}$
D
$Kl = \text{અચળ}$

Solution

(C) ઇન્જેન હૉઝના પ્રયોગમાં, ધાતુના સળિયા પર મીણનું પડ ચડાવવામાં આવે છે અને એક છેડાને ગરમ કરવામાં આવે છે। મીણ સળિયા પર $l$ લંબાઈ સુધી ઓગળે છે.
સ્થાયી ઉષ્મા વહન સમીકરણ મુજબ, સળિયામાંથી વહેતી ઉષ્મા મીણના પડ દ્વારા વ્યય થાય છે.
સળિયામાંથી ઉષ્મા વહનનો દર $H = KA \frac{dT}{dx}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$l$ લંબાઈના સળિયાની સપાટી પરથી ગુમાવેલી ઉષ્મા તેની સપાટીના ક્ષેત્રફળના સમપ્રમાણમાં હોય છે, જે $2\pi r l$ છે.
વહન પામેલી ઉષ્મા અને ગુમાવેલી ઉષ્માને સરખાવતા, આપણને $KA \frac{\Delta T}{l} \propto P \cdot l$ મળે છે, જ્યાં $P$ એ પરિમિતિ છે.
આ સમીકરણનું સાદું રૂપ આપતા $K \propto l^2$ અથવા $K/l^2 = \text{અચળ}$ મળે છે.
31
MediumMCQ
$1.0 \ m$ લંબાઈ અને $100 \ cm^2$ આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ધરાવતા ધાતુના સળિયાનો એક છેડો $100^{\circ}C$ તાપમાને રાખવામાં આવે છે. જો સળિયાનો બીજો છેડો $0^{\circ}C$ તાપમાને રાખવામાં આવે,તો પ્રતિ મિનિટ સળિયામાંથી પસાર થતી ઉષ્માનો જથ્થો કેટલો હશે? (સળિયાના દ્રવ્યનો ઉષ્મા વાહકતા ગુણાંક = $100 \ W/m-K$)
A
$3 \times 10^3 \ J$
B
$6 \times 10^3 \ J$
C
$9 \times 10^3 \ J$
D
$12 \times 10^3 \ J$

Solution

(B) સળિયામાંથી ઉષ્મા વહનનો દર નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $\frac{Q}{t} = \frac{KA(\theta_1 - \theta_2)}{l}$.
આપેલ છે: $K = 100 \ W/m-K$,$A = 100 \ cm^2 = 100 \times 10^{-4} \ m^2 = 10^{-2} \ m^2$,$l = 1.0 \ m$,$\theta_1 = 100^{\circ}C$,$\theta_2 = 0^{\circ}C$.
કિંમતો મૂકતા: $\frac{Q}{t} = \frac{100 \times 10^{-2} \times (100 - 0)}{1} = 1 \times 100 = 100 \ J/s$.
$1 \ minute = 60 \ seconds$ હોવાથી,પ્રતિ મિનિટ વહન પામતી ઉષ્મા $Q = 100 \ J/s \times 60 \ s = 6000 \ J = 6 \times 10^3 \ J$ થાય.
32
MediumMCQ
સમાન દ્રવ્યમાંથી બનેલા બે સળિયાની લંબાઈ અને ત્રિજ્યાનો ગુણોત્તર અનુક્રમે $1:2$ અને $2:3$ છે. જો બંને સળિયાના છેડાઓ વચ્ચેનો તાપમાનનો તફાવત સમાન હોય,તો સ્થાયી અવસ્થામાં તેમનામાંથી દર સેકન્ડે વહેતી ઉષ્માનો ગુણોત્તર કેટલો હશે?
A
$1:3$
B
$4:3$
C
$8:9$
D
$3:2$

Solution

(C) સ્થાયી અવસ્થામાં ઉષ્મા વહનનો દર $\frac{Q}{t} = \frac{KA(\theta_1 - \theta_2)}{l}$ સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે.
સમાન દ્રવ્ય હોવાથી,ઉષ્મા વાહકતા $K$ અચળ છે. આપેલ છે કે તાપમાનનો તફાવત $(\theta_1 - \theta_2)$ પણ અચળ છે,તેથી $\frac{Q}{t} \propto \frac{A}{l}$ થાય.
આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2$ હોવાથી,$\frac{Q}{t} \propto \frac{r^2}{l}$ મળે.
આપેલ ગુણોત્તર: $\frac{l_1}{l_2} = \frac{1}{2}$ અને $\frac{r_1}{r_2} = \frac{2}{3}$.
તેથી,ઉષ્મા વહનનો ગુણોત્તર $\frac{(Q/t)_1}{(Q/t)_2} = \left(\frac{r_1}{r_2}\right)^2 \times \left(\frac{l_2}{l_1}\right) = \left(\frac{2}{3}\right)^2 \times \left(\frac{2}{1}\right) = \frac{4}{9} \times 2 = \frac{8}{9}$ થાય.
33
MediumMCQ
બે સમાન પાત્રો છે જે બરફના સમાન જથ્થાથી ભરેલા છે. પાત્રો અલગ-અલગ ધાતુઓના બનેલા છે. જો બંને પાત્રોમાં બરફ અનુક્રમે $20$ અને $35$ મિનિટમાં ઓગળી જાય,તો બંને ધાતુઓની ઉષ્મીય વાહકતાના ગુણાંકનો ગુણોત્તર કેટલો હશે?
A
$4:7$
B
$7:4$
C
$16:49$
D
$49:16$

Solution

(B) પદાર્થમાંથી ઉષ્માના વહનનો દર $Q = \frac{KA(\theta_1 - \theta_2)t}{l}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
પાત્રો સમાન હોવાથી,બંને માટે ક્ષેત્રફળ $A$,જાડાઈ $l$ અને તાપમાનનો તફાવત $(\theta_1 - \theta_2)$ સમાન છે.
વળી,બંને કિસ્સામાં બરફનો જથ્થો $Q$ પણ સમાન છે.
તેથી,$K_1 t_1 = K_2 t_2$ થાય.
આનો અર્થ એ થાય કે $\frac{K_1}{K_2} = \frac{t_2}{t_1}$.
અહીં $t_1 = 20 \text{ મિનિટ}$ અને $t_2 = 35 \text{ મિનિટ}$ આપેલ છે.
તેથી,$\frac{K_1}{K_2} = \frac{35}{20} = \frac{7}{4}$.
આમ,ઉષ્મીય વાહકતાના ગુણાંકનો ગુણોત્તર $7:4$ છે.
34
MediumMCQ
ઇન્જેન-હાઉઝના પ્રયોગમાં,બે અલગ-અલગ પદાર્થોના સમાન સળિયાઓ પર મીણ $10 \ cm$ અને $25 \ cm$ લંબાઈ સુધી ઓગળે છે. બે પદાર્થોની ઉષ્મીય વાહકતાનો ગુણોત્તર કેટલો છે?
A
$1:6.25$
B
$6.25:1$
C
$1:\sqrt{2.5}$
D
$1:2.5$

Solution

(A) ઇન્જેન-હાઉઝના પ્રયોગમાં,સળિયા પર મીણ જે લંબાઈ $l$ સુધી ઓગળે છે તે તેની ઉષ્મીય વાહકતા $K$ સાથે $l^2 \propto K$ સંબંધ દ્વારા જોડાયેલ છે.
આપેલ લંબાઈ $l_1 = 10 \ cm$ અને $l_2 = 25 \ cm$ છે.
ઉષ્મીય વાહકતાનો ગુણોત્તર નીચે મુજબ મળે છે:
$\frac{K_1}{K_2} = \frac{l_1^2}{l_2^2}$
$\frac{K_1}{K_2} = \left( \frac{10}{25} \right)^2$
$\frac{K_1}{K_2} = \left( \frac{2}{5} \right)^2 = \frac{4}{25} = \frac{1}{6.25}$
તેથી,ગુણોત્તર $1:6.25$ છે.
35
EasyMCQ
નીચેનામાંથી કયા કિસ્સામાં ઉષ્મા પ્રવાહ મહત્તમ હશે (સળિયા સમાન પરિમાણ ધરાવે છે)?
A
Option A
B
Option B
C
Option C
D
Option D

Solution

(A) સળિયામાંથી પસાર થતો ઉષ્મા પ્રવાહ $H = \frac{\Delta T}{R_{th}}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\Delta T$ એ તાપમાનનો તફાવત છે અને $R_{th}$ એ ઉષ્મીય અવરોધ છે.
ઉષ્મીય અવરોધ $R_{th} = \frac{L}{kA}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત થાય છે,જ્યાં $L$ એ લંબાઈ છે,$A$ એ આડછેદનું ક્ષેત્રફળ છે અને $k$ એ દ્રવ્યની ઉષ્મા વાહકતા છે.
બધા સળિયા સમાન પરિમાણ ધરાવતા હોવાથી ($L$ અને $A$ અચળ છે),ઉષ્મીય અવરોધ ઉષ્મા વાહકતા $k$ ના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોય છે.
તાંબાની ઉષ્મા વાહકતા સ્ટીલ કરતા ઘણી વધારે હોય છે $(k_{Cu} > k_{Steel})$,જેનો અર્થ છે કે તાંબાના સળિયાનો ઉષ્મીય અવરોધ સ્ટીલના સળિયા કરતા ઘણો ઓછો હોય છે.
સંયુક્ત સળિયા (શ્રેણી જોડાણ) માટે,કુલ ઉષ્મીય અવરોધ એ વ્યક્તિગત અવરોધોનો સરવાળો છે $(R_{total} = R_{Cu} + R_{Steel})$,જે એકલા તાંબાના સળિયાના અવરોધ કરતા વધારે હશે.
તેથી,શુદ્ધ તાંબાના સળિયા માટે ઉષ્મીય અવરોધ ન્યૂનતમ છે,જેના પરિણામે ઉષ્મા પ્રવાહ મહત્તમ મળે છે.
36
MediumMCQ
સમાન લંબાઈ અને આડછેદ ધરાવતા બે સળિયાઓને તેમની લંબાઈ સાથે જોડવામાં આવે છે. પ્રથમ અને બીજા સળિયાની ઉષ્મીય વાહકતા અનુક્રમે $K_1$ અને $K_2$ છે. પ્રથમ અને બીજા સળિયાના મુક્ત છેડાઓનું તાપમાન અનુક્રમે $\theta_1$ અને $\theta_2$ જાળવી રાખવામાં આવે છે. સામાન્ય જંકશનનું તાપમાન કેટલું હશે?
A
$\frac{\theta_1 + \theta_2}{2}$
B
$\frac{K_1 K_2}{K_1 + K_2}(\theta_1 + \theta_2)$
C
$\frac{K_1 \theta_1 + K_2 \theta_2}{K_1 + K_2}$
D
$\frac{K_2 \theta_1 + K_1 \theta_2}{K_1 + K_2}$

Solution

(C) સ્થાયી અવસ્થામાં,બંને સળિયામાંથી પસાર થતો ઉષ્માનો દર $(H)$ સમાન હોવો જોઈએ.
ઉષ્માના પ્રવાહનો દર શોધવાનું સૂત્ર $H = \frac{KA(\Delta T)}{l}$ છે.
ધારો કે સામાન્ય જંકશનનું તાપમાન $\theta$ છે. સળિયા શ્રેણીમાં જોડાયેલા હોવાથી,પ્રથમ સળિયામાંથી પસાર થતો ઉષ્માનો પ્રવાહ બીજા સળિયામાંથી પસાર થતા ઉષ્માના પ્રવાહ જેટલો જ હશે:
$\frac{K_1 A (\theta_1 - \theta)}{l} = \frac{K_2 A (\theta - \theta_2)}{l}$
અહીં લંબાઈ $(l)$ અને આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $(A)$ સમાન હોવાથી,તે ઉડી જશે:
$K_1(\theta_1 - \theta) = K_2(\theta - \theta_2)$
$K_1 \theta_1 - K_1 \theta = K_2 \theta - K_2 \theta_2$
$K_1 \theta_1 + K_2 \theta_2 = \theta(K_1 + K_2)$
$\theta = \frac{K_1 \theta_1 + K_2 \theta_2}{K_1 + K_2}$
Solution diagram
37
MediumMCQ
સમાન કદના બે ધાતુના સમઘન $A$ અને $B$ ને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ ગોઠવવામાં આવ્યા છે. આ સંયોજનના અંતિમ છેડાઓને દર્શાવેલ તાપમાને જાળવી રાખવામાં આવે છે. આ ગોઠવણ ઉષ્મીય રીતે અવાહક છે. $A$ અને $B$ ના ઉષ્મીય વાહકતાના ગુણાંક અનુક્રમે $300 \; W/m^{\circ}C$ અને $200 \; W/m^{\circ}C$ છે. સ્થાયી અવસ્થા પ્રાપ્ત થયા પછી,ઇન્ટરફેસનું તાપમાન ...... $^{\circ}C$ હશે.
Question diagram
A
$45$
B
$90$
C
$30$
D
$60$

Solution

(D) સ્થાયી અવસ્થામાં,સમઘન $A$ માંથી પસાર થતા ઉષ્મા પ્રવાહનો દર સમઘન $B$ માંથી પસાર થતા ઉષ્મા પ્રવાહના દર જેટલો હોવો જોઈએ.
ધારો કે ઇન્ટરફેસનું તાપમાન $T$ છે.
ઉષ્મા પ્રવાહનો દર $H = \frac{KA(T_1 - T_2)}{L}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
સમઘન સમાન કદના હોવાથી,તેમનું આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A$ અને લંબાઈ $L$ સમાન છે.
સમઘન $A$ માટે: $H_A = \frac{K_A A (100 - T)}{L}$
સમઘન $B$ માટે: $H_B = \frac{K_B A (T - 0)}{L}$
$H_A = H_B$ ને સરખાવતા:
$\frac{K_A A (100 - T)}{L} = \frac{K_B A (T - 0)}{L}$
$K_A (100 - T) = K_B T$
$300(100 - T) = 200T$
$3(100 - T) = 2T$
$300 - 3T = 2T$
$5T = 300$
$T = 60^{\circ}C$
આમ,ઇન્ટરફેસનું તાપમાન $60^{\circ}C$ છે.
38
MediumMCQ
એક નળાકાર સળિયાના બંને છેડાઓ પર તાપમાન $T_1$ અને $T_2$ છે. ઉષ્માના વહનનો દર $Q_1 \ cal/sec$ છે. જો તાપમાન અચળ રાખીને તમામ રેખીય પરિમાણોને બમણા કરવામાં આવે,તો ઉષ્માના વહનનો નવો દર $Q_2$ કેટલો થશે?
A
$4Q_1$
B
$2Q_1$
C
$\frac{Q_1}{4}$
D
$\frac{Q_1}{2}$

Solution

(B) નળાકાર સળિયામાંથી ઉષ્માના વહનનો દર નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $\frac{dQ}{dt} = \frac{kA(T_1 - T_2)}{L}$,જ્યાં $A = \pi r^2$.
આમ,ઉષ્માના વહનનો દર $\frac{r^2}{L}$ ના સમપ્રમાણમાં છે.
ધારો કે પ્રારંભિક ત્રિજ્યા $r_1$ અને લંબાઈ $L_1$ છે. તેથી $Q_1 \propto \frac{r_1^2}{L_1}$.
જ્યારે તમામ રેખીય પરિમાણો બમણા કરવામાં આવે,ત્યારે નવી ત્રિજ્યા $r_2 = 2r_1$ અને નવી લંબાઈ $L_2 = 2L_1$ થાય છે.
ઉષ્માના વહનનો નવો દર $Q_2 \propto \frac{r_2^2}{L_2} = \frac{(2r_1)^2}{2L_1} = \frac{4r_1^2}{2L_1} = 2 \left( \frac{r_1^2}{L_1} \right)$.
તેથી,$Q_2 = 2Q_1$.
39
MediumMCQ
$1 \; m$ લંબાઈ અને $0.75 \; m^2$ આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ધરાવતા પદાર્થમાંથી $6000 \; J/s$ ના દરે ઉષ્માનું વહન થાય છે. જો ઉષ્મા વાહકતા $K = 200 \; J \cdot m^{-1} \cdot s^{-1} \cdot K^{-1}$ હોય,તો તાપમાનનો તફાવત શોધો.
A
$20$
B
$40$
C
$80$
D
$100$

Solution

(B) ઉષ્મા વહનનો દર નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $\frac{Q}{t} = \frac{KA \Delta \theta}{l}$.
આપેલ કિંમતો છે: $l = 1 \; m$,$A = 0.75 \; m^2$,$\frac{Q}{t} = 6000 \; J/s$,અને $K = 200 \; J \cdot m^{-1} \cdot s^{-1} \cdot K^{-1}$.
આ કિંમતોને સૂત્રમાં મૂકતા:
$6000 = \frac{200 \times 0.75 \times \Delta \theta}{1}$.
$\Delta \theta$ માટે ઉકેલતા:
$\Delta \theta = \frac{6000}{200 \times 0.75} = \frac{6000}{150} = 40 \; ^\circ C$.
40
MediumMCQ
એક દીવાલ $A$ અને $B$ એમ બે સ્તરોની બનેલી છે જે અલગ અલગ પદાર્થોની છે. બંને સ્તરોની જાડાઈ સમાન છે. $A$ અને $B$ ની ઉષ્મીય વાહકતા $K_A$ અને $K_B$ છે,જ્યાં $K_A = 3K_B$ છે. દીવાલની આરપાર તાપમાનનો તફાવત $20^\circ C$ છે. ઉષ્મીય સંતુલનમાં:
A
$A$ ની આરપાર તાપમાનનો તફાવત $= 15^\circ C$
B
$A$ ની આરપાર તાપમાનનો તફાવત $= 5^\circ C$
C
$A$ ની આરપાર તાપમાનનો તફાવત $= 10^\circ C$
D
$A$ માંથી ઉષ્મા વહનનો દર $B$ કરતા વધારે છે.

Solution

(B) સ્થાયી અવસ્થામાં,શ્રેણીમાં જોડાયેલા સ્તરોમાંથી ઉષ્મા વહનનો દર સમાન હોય છે.
ધારો કે સંપર્ક સપાટી પરનું તાપમાન $\theta$ છે. સ્તર $A$ ની આરપાર તાપમાનનો તફાવત $(\theta_1 - \theta)$ છે અને સ્તર $B$ ની આરપાર $(\theta - \theta_2)$ છે.
ઉષ્મા વહનનો દર $H = \frac{KA(\Delta T)}{l}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
કારણ કે $H_A = H_B$ અને બંને સ્તરો માટે ક્ષેત્રફળ $A$ અને જાડાઈ $l$ સમાન છે:
$\frac{K_A A (\theta_1 - \theta)}{l} = \frac{K_B A (\theta - \theta_2)}{l}$
$K_A (\theta_1 - \theta) = K_B (\theta - \theta_2)$
આપેલ છે કે $K_A = 3K_B$,તેથી:
$3K_B (\theta_1 - \theta) = K_B (\theta - \theta_2)$
$3(\theta_1 - \theta) = (\theta - \theta_2)$
ધારો કે $\Delta T_A = (\theta_1 - \theta)$ અને $\Delta T_B = (\theta - \theta_2)$.
તેથી $3 \Delta T_A = \Delta T_B$.
કુલ તાપમાનનો તફાવત $\Delta T_A + \Delta T_B = 20^\circ C$ છે.
$\Delta T_B = 3 \Delta T_A$ મૂકતા:
$\Delta T_A + 3 \Delta T_A = 20^\circ C$
$4 \Delta T_A = 20^\circ C$
$\Delta T_A = 5^\circ C$.
Solution diagram
41
EasyMCQ
નીચેનામાંથી કયો વર્તુળાકાર સળિયો (ત્રિજ્યા $r$ અને લંબાઈ $l$ આપેલ છે),જે સમાન દ્રવ્યમાંથી બનેલો છે અને જેના છેડાઓ સમાન તાપમાનના તફાવત પર રાખવામાં આવ્યા છે,તે સૌથી વધુ ઉષ્માનું વહન કરશે?
A
$r = 2r_0; l = 2l_0$
B
$r = 2r_0; l = l_0$
C
$r = r_0; l = l_0$
D
$r = r_0; l = 2l_0$

Solution

(B) સળિયામાંથી ઉષ્મા વહનનો દર $H$ એ સૂત્ર $H = \frac{kA \Delta T}{l}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $k$ એ ઉષ્મીય વાહકતા છે,$A$ એ આડછેદનું ક્ષેત્રફળ છે,$\Delta T$ એ તાપમાનનો તફાવત છે અને $l$ એ લંબાઈ છે.
દ્રવ્ય સમાન હોવાથી,$k$ અચળ છે. તાપમાનનો તફાવત $\Delta T$ સમાન હોવાથી,$H \propto \frac{A}{l}$ થાય.
વર્તુળાકાર સળિયા માટે,આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2$ છે,તેથી $H \propto \frac{r^2}{l}$.
દરેક વિકલ્પ માટે $\frac{r^2}{l}$ ગુણોત્તરની ગણતરી કરતા:
$(a) \frac{(2r_0)^2}{2l_0} = \frac{4r_0^2}{2l_0} = 2 \frac{r_0^2}{l_0}$
$(b) \frac{(2r_0)^2}{l_0} = \frac{4r_0^2}{l_0} = 4 \frac{r_0^2}{l_0}$
$(c) \frac{r_0^2}{l_0} = 1 \frac{r_0^2}{l_0}$
$(d) \frac{r_0^2}{2l_0} = 0.5 \frac{r_0^2}{l_0}$
આ કિંમતોની સરખામણી કરતા,વિકલ્પ $(b)$ નો ગુણોત્તર સૌથી વધુ છે,જેનો અર્થ છે કે તે સૌથી વધુ ઉષ્માનું વહન કરશે.
42
DifficultMCQ
એક દીવાલ બે સ્તરો $A$ અને $B$ ની બનેલી છે. બંને સ્તરોની જાડાઈ સમાન છે,પરંતુ પદાર્થો અલગ છે. $A$ ની ઉષ્મીય વાહકતા $B$ કરતા બમણી છે. ઉષ્મીય સંતુલનમાં,બંને છેડાઓ વચ્ચેનો તાપમાનનો તફાવત $36^{\circ}C$ છે. તો $A$ ની બે સપાટીઓ પર તાપમાનનો તફાવત ....... $^{\circ}C$ હશે.
A
$6$
B
$12$
C
$18$
D
$24$

Solution

(B) ધારો કે દરેક સ્તરની જાડાઈ $x$ છે. ધારો કે $B$ ની ઉષ્મીય વાહકતા $K$ છે,તો $A$ ની ઉષ્મીય વાહકતા $2K$ થશે.
સ્થાયી અવસ્થામાં,બંને સ્તરોમાંથી પસાર થતો ઉષ્માનો દર સમાન હોય છે.
ઉષ્મા પ્રવાહનો દર $H = \frac{KA(\Delta T)}{x}$.
સ્તર $A$ માટે: $H_A = \frac{(2K)A(\theta_1 - \theta)}{x}$.
સ્તર $B$ માટે: $H_B = \frac{KA(\theta - \theta_2)}{x}$.
$H_A = H_B$ હોવાથી,આપણને મળે છે:
$\frac{2KA(\theta_1 - \theta)}{x} = \frac{KA(\theta - \theta_2)}{x}$
$2(\theta_1 - \theta) = (\theta - \theta_2)$
ધારો કે $\Delta T_A = (\theta_1 - \theta)$ અને $\Delta T_B = (\theta - \theta_2)$.
તેથી $2\Delta T_A = \Delta T_B$.
આપણને કુલ તાપમાનનો તફાવત $\Delta T_A + \Delta T_B = 36^{\circ}C$ આપેલ છે.
સમીકરણમાં $\Delta T_B = 2\Delta T_A$ મૂકતા:
$\Delta T_A + 2\Delta T_A = 36^{\circ}C$
$3\Delta T_A = 36^{\circ}C$
$\Delta T_A = 12^{\circ}C$.
આમ,સ્તર $A$ પર તાપમાનનો તફાવત $12^{\circ}C$ છે.
Solution diagram
43
MediumMCQ
એક રૂમનું તાપમાન $20^{\circ}C$ જાળવી રાખવા માટે $20 \ \Omega$ અવરોધ ધરાવતા હીટરને $200 \ V$ ના મેઈન્સ સાથે જોડવામાં આવે છે. રૂમમાં તાપમાન સમાન છે અને ઉષ્મા $1 \ m^2$ ક્ષેત્રફળ અને $0.2 \ cm$ જાડાઈ ધરાવતી કાચની બારીમાંથી બહાર જાય છે. બહારનું તાપમાન કેટલું હશે? (કાચ માટે ઉષ્મા વાહકતા $K = 0.2 \ J/(s \cdot m \cdot K)$ અને $J = 4.2 \ J/cal$ આપેલ છે.)
A
$15.24$
B
$15.00$
C
$24.15$
D
આપેલ પૈકી કોઈ નહીં

Solution

(D) હીટર દ્વારા ઉત્પન્ન થતી ઉષ્માનો દર $P = \frac{V^2}{R} = \frac{200^2}{20} = 2000 \ W = 2000 \ J/s$ છે.
કાચની બારીમાંથી વહન પામતી ઉષ્માનો દર $H = \frac{K A (T_{in} - T_{out})}{d}$ સૂત્ર દ્વારા મળે છે.
અહીં, $K = 0.2 \ W/(m \cdot K)$, $A = 1 \ m^2$, $d = 0.2 \ cm = 0.002 \ m$, અને $T_{in} = 20^{\circ}C$ છે.
ઉત્પન્ન થતી ઉષ્મા અને વહન પામતી ઉષ્માને સરખાવતા: $2000 = \frac{0.2 \times 1 \times (20 - T_{out})}{0.002}$.
$2000 = 100 \times (20 - T_{out})$.
$20 = 20 - T_{out}$.
$T_{out} = 0^{\circ}C$. આ પરિણામ વિકલ્પોમાં આપેલ ન હોવાથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે.
44
MediumMCQ
પાણી પર $x \ cm$ જાડાઈનું બરફનું પડ છે,જ્યારે હવાનું તાપમાન $-\theta ^\circ C$ (ઠારબિંદુથી ઓછું) છે. જો પડની જાડાઈ $t$ સમયમાં $x$ થી વધીને $y$ થાય,તો $t$ નું મૂલ્ય કેટલું હશે?
A
$\frac{(y^2 - x^2)\rho L}{2k\theta}$
B
$\frac{(x - y)\rho L}{2k\theta}$
C
$\frac{(x + y)(x - y)\rho L}{k\theta}$
D
$\frac{(x - y)\rho Lk}{2\theta}$

Solution

(A) $x$ જાડાઈના બરફના પડમાંથી પસાર થતા ઉષ્માનો દર $\frac{dQ}{dt} = \frac{kA\theta}{x}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
જેમ જેમ બરફ $dt$ સમયમાં $dx$ જેટલો જાડો થાય છે,તેમ મુક્ત થતી ઉષ્મા $dQ = L \cdot dm = L \cdot A \cdot \rho \cdot dx$ છે.
બંનેને સરખાવતા,$\frac{kA\theta}{x} = L A \rho \frac{dx}{dt}$ મળે છે.
પુનઃગોઠવણ કરતા $dt = \frac{\rho L}{k\theta} x \, dx$ મળે છે.
$x$ થી $y$ સુધી સંકલન કરતા $t = \int_{x}^{y} \frac{\rho L}{k\theta} x \, dx = \frac{\rho L}{k\theta} \left[ \frac{x^2}{2} \right]_{x}^{y} = \frac{\rho L}{2k\theta} (y^2 - x^2)$ મળે છે.
અહીં જાડાઈ $x$ થી $y$ વધે છે,તેથી $t = \frac{\rho L(y^2 - x^2)}{2k\theta} = \frac{\rho L(y - x)(y + x)}{2k\theta}$.
45
DifficultMCQ
સમાન આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ધરાવતા અને એક જ ધાતુમાંથી બનેલા ત્રણ સળિયા સમદ્વિબાજુ ત્રિકોણ $ABC$ ની બાજુઓ બનાવે છે,જે $B$ આગળ કાટખૂણે છે. બિંદુઓ $A$ અને $B$ ને અનુક્રમે $T$ અને $\sqrt{2}T$ તાપમાને રાખવામાં આવે છે. સ્થાયી અવસ્થામાં બિંદુ $C$ નું તાપમાન $T_C$ છે. માત્ર ઉષ્મા વહન થાય છે તેમ ધારીને,$\frac{T_C}{T}$ ની કિંમત શોધો.
A
$\frac{1}{(\sqrt{2} + 1)}$
B
$\frac{3}{(\sqrt{2} + 1)}$
C
$\frac{1}{2(\sqrt{2} - 1)}$
D
$\frac{1}{\sqrt{3}(\sqrt{2} - 1)}$

Solution

(B) સ્થાયી અવસ્થામાં,સળિયા $BC$ માંથી વહેતી ઉષ્મા સળિયા $CA$ માંથી વહેતી ઉષ્મા જેટલી હોવી જોઈએ કારણ કે તેઓ $BCA$ માર્ગ પર શ્રેણીમાં છે.
ઉષ્મા વહનનો દર $\frac{dQ}{dt} = \frac{kA(T_{high} - T_{low})}{L}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
સળિયા $BC$ માટે,લંબાઈ $L_{BC} = a$,તાપમાનનો તફાવત $(\sqrt{2}T - T_C)$ છે.
સળિયા $CA$ માટે,લંબાઈ $L_{CA} = a\sqrt{2}$,તાપમાનનો તફાવત $(T_C - T)$ છે.
ઉષ્મા વહનના દરોને સરખાવતા:
$\frac{kA(\sqrt{2}T - T_C)}{a} = \frac{kA(T_C - T)}{a\sqrt{2}}$
$\sqrt{2}(\sqrt{2}T - T_C) = T_C - T$
$2T - \sqrt{2}T_C = T_C - T$
$3T = T_C(1 + \sqrt{2})$
$\frac{T_C}{T} = \frac{3}{1 + \sqrt{2}}$
Solution diagram
46
MediumMCQ
એક તળાવમાં પાણીની સપાટી પર $5 \ cm$ જાડાઈનો બરફનો બ્લોક છે. હવાનું તાપમાન $-10^{\circ}C$ છે. બ્લોકની જાડાઈ બમણી કરવામાં કેટલો સમય લાગશે? (આપેલ છે: $L = 80 \ cal/g$,$K_{ice} = 0.004 \ cal/s \cdot cm \cdot ^{\circ}C$,$\rho_{ice} = 0.92 \ g/cm^3$)
A
$1$
B
$191$
C
$19.1$
D
$1.91$

Solution

(C) બરફના સ્તરમાંથી ઉષ્મા વહનનો દર $\frac{dQ}{dt} = \frac{KA(\theta_1 - \theta_2)}{x}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
જેમ જેમ બરફની જાડાઈ $dt$ સમયમાં $dx$ જેટલી વધે છે,ત્યારે મુક્ત થતી ઉષ્મા $dQ = L \cdot dm = L \cdot \rho \cdot A \cdot dx$ છે.
બંનેને સરખાવતા,આપણને મળે છે $\frac{KA(\theta_1 - \theta_2)}{x} dt = L \rho A dx$.
$x_1 = 5 \ cm$ થી $x_2 = 10 \ cm$ સુધી સંકલન કરતા:
$t = \frac{L \rho}{K(\theta_1 - \theta_2)} \int_{5}^{10} x \, dx = \frac{L \rho}{K(\theta_1 - \theta_2)} \left[ \frac{x^2}{2} \right]_{5}^{10}$.
કિંમતો મૂકતા: $t = \frac{80 \times 0.92}{0.004 \times (0 - (-10))} \times \frac{100 - 25}{2} = \frac{73.6}{0.04} \times 37.5 = 1840 \times 37.5 \text{ સેકન્ડ}$.
કલાકમાં રૂપાંતર કરતા: $t = \frac{1840 \times 37.5}{3600} \approx 19.1 \ \text{કલાક}$.
47
MediumMCQ
એક નળાકાર સળિયાનો એક છેડો વરાળ ચેમ્બરમાં અને બીજો છેડો બરફમાં રાખતા દર સેકન્ડે $0.1 \ gm$ બરફ પીગળે છે. જો આ સળિયાને બીજા સળિયા વડે બદલવામાં આવે જેની લંબાઈ અડધી અને ત્રિજ્યા બમણી હોય,અને જો બીજા સળિયાની ઉષ્મા વાહકતા પ્રથમ સળિયા કરતા $\frac{1}{4}$ ગણી હોય,તો બરફ પીગળવાનો દર $gm/sec$ માં કેટલો હશે?
A
$3.2$
B
$1.6$
C
$0.2$
D
$0.1$

Solution

(C) નળાકાર સળિયામાંથી પસાર થતી ઉષ્માનો દર $\frac{Q}{t} = \frac{KA\Delta \theta}{l}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ઉષ્માનો ઉપયોગ બરફને પીગળવા માટે થાય છે,તેથી $\frac{Q}{t} = \frac{mL}{t}$,જ્યાં $L$ એ ગલન ગુપ્ત ઉષ્મા છે.
આમ,$\frac{mL}{t} = \frac{K(\pi r^2)\Delta \theta}{l}$.
આ સૂચવે છે કે બરફ પીગળવાનો દર,$\frac{m}{t} \propto \frac{Kr^2}{l}$.
ધારો કે પ્રારંભિક દર $R_1 = \left(\frac{m}{t}\right)_1 = 0.1 \ gm/sec$ છે.
બીજા સળિયા માટે,$K_2 = \frac{1}{4}K_1$,$r_2 = 2r_1$,અને $l_2 = \frac{1}{2}l_1$.
નવો દર $R_2 = R_1 \times \left(\frac{K_2}{K_1}\right) \times \left(\frac{r_2}{r_1}\right)^2 \times \left(\frac{l_1}{l_2}\right)$.
કિંમતો મૂકતા: $R_2 = 0.1 \times \left(\frac{1}{4}\right) \times (2)^2 \times (2) = 0.1 \times \frac{1}{4} \times 4 \times 2 = 0.2 \ gm/sec$.
48
MediumMCQ
$1.0 \; m$ લંબાઈ અને $10^{-3} \; m^2$ આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ધરાવતા તાંબાના સળિયાનો એક છેડો ઉકળતા પાણીમાં અને બીજો છેડો બરફમાં રાખવામાં આવે છે. જો તાંબાનો ઉષ્મા વાહકતા ગુણાંક $92 \; cal/(m \cdot s \cdot ^\circ C)$ હોય અને બરફની ગલન ગુપ્ત ઉષ્મા $8 \times 10^4 \; cal/kg$ હોય,તો એક મિનિટમાં ઓગળતા બરફનું દળ કેટલું હશે?
A
$9.2 \times 10^{-3} \; kg$
B
$8 \times 10^{-3} \; kg$
C
$6.9 \times 10^{-3} \; kg$
D
$5.4 \times 10^{-3} \; kg$

Solution

(C) સમય $t$ માં સળિયા દ્વારા વહન પામતી ઉષ્માનું સૂત્ર: $Q = \frac{KA(\theta_1 - \theta_2)t}{l}$ છે.
આ ઉષ્માનો ઉપયોગ બરફને ઓગાળવા માટે થાય છે,તેથી $Q = mL$,જ્યાં $m$ એ ઓગળેલા બરફનું દળ છે અને $L$ એ બરફની ગલન ગુપ્ત ઉષ્મા છે.
બંનેને સરખાવતા: $mL = \frac{KA(\theta_1 - \theta_2)t}{l}$.
આપેલ કિંમતો: $K = 92 \; cal/(m \cdot s \cdot ^\circ C)$,$A = 10^{-3} \; m^2$,$l = 1.0 \; m$,$\theta_1 = 100^\circ C$,$\theta_2 = 0^\circ C$,$t = 60 \; s$,અને $L = 8 \times 10^4 \; cal/kg$.
કિંમતો મૂકતા: $m = \frac{92 \times 10^{-3} \times (100 - 0) \times 60}{1.0 \times 8 \times 10^4}$.
$m = \frac{92 \times 10^{-3} \times 100 \times 60}{8 \times 10^4} = \frac{552}{8000} = 6.9 \times 10^{-3} \; kg$.
49
MediumMCQ
ખાદ્ય પદાર્થોને ઠંડા રાખવા માટે વપરાતા આઈસ બોક્સનું કુલ દીવાલનું ક્ષેત્રફળ $1\;m^2$ અને દીવાલની જાડાઈ $5.0\;cm$ છે. આઈસ બોક્સની ઉષ્મા વાહકતા $K = 0.01\;J/(m\cdot s\cdot ^\circ C)$ છે. જ્યારે બહારનું તાપમાન $30^\circ C$ હોય ત્યારે તેમાં $0^\circ C$ તાપમાન ધરાવતા બરફ અને ખાદ્ય પદાર્થો ભરવામાં આવે છે. બરફની ગલન ગુપ્ત ઉષ્મા $334 \times 10^3\;J/kg$ છે. એક દિવસમાં ઓગળતા બરફનું દળ ........ $g$ છે $(1\;day = 86,400\;s)$.
A
$776$
B
$7760$
C
$11520$
D
$1552$

Solution

(D) દીવાલમાંથી પસાર થતી ઉષ્માનો દર નીચે મુજબ છે: $\frac{dQ}{dt} = \frac{KA \Delta \theta}{l}$.
આપેલ છે: $K = 0.01\;J/(m\cdot s\cdot ^\circ C)$,$A = 1\;m^2$,$l = 5.0\;cm = 0.05\;m$,અને $\Delta \theta = 30^\circ C - 0^\circ C = 30^\circ C$.
કિંમતો મૂકતા: $\frac{dQ}{dt} = \frac{0.01 \times 1}{0.05} \times 30 = 6\;J/s$.
એક દિવસમાં $(t = 86400\;s)$ સ્થાનાંતરિત કુલ ઉષ્મા: $Q = \frac{dQ}{dt} \times t = 6 \times 86400 = 518400\;J$.
ઓગળેલા બરફનું દળ $Q = mL$ સૂત્ર દ્વારા મળે છે,જ્યાં $L = 334 \times 10^3\;J/kg$.
$m = \frac{Q}{L} = \frac{518400}{334 \times 10^3} = 1.552\;kg$.
ગ્રામમાં ફેરવતા: $m = 1.552 \times 1000 = 1552\;g$.
50
MediumMCQ
સમાન પરિમાણો ધરાવતા પાંચ સળિયાઓને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ ગોઠવવામાં આવ્યા છે. તેમની ઉષ્મીય વાહકતા $K_1, K_2, K_3, K_4$ અને $K_5$ છે. જ્યારે બિંદુઓ $A$ અને $B$ ને અલગ-અલગ તાપમાને રાખવામાં આવે,ત્યારે મધ્યના સળિયામાંથી કોઈ ઉષ્મા વહેતી નથી જો
Question diagram
A
$K_1 = K_4$ અને $K_2 = K_3$
B
$K_1 K_4 = K_2 K_3$
C
$K_1 K_2 = K_3 K_4$
D
$\frac{K_1}{K_4} = \frac{K_2}{K_3}$

Solution

(B) મધ્યના સળિયા ($C$ અને $D$ ને જોડતા) માંથી ઉષ્માનો પ્રવાહ ન વહે તે માટે,$C$ અને $D$ પરનું તાપમાન સમાન હોવું જોઈએ,એટલે કે $\theta_C = \theta_D$.
સળિયા સમાન પરિમાણો (લંબાઈ $l$ અને ક્ષેત્રફળ $A$) ધરાવતા હોવાથી,દરેક સળિયાનો ઉષ્મીય અવરોધ $R = \frac{l}{KA}$ છે.
ઉપરની શાખા $(A-C-B)$ માટે,ઉષ્માનો પ્રવાહ:
$\frac{Q}{t} = \frac{\theta_A - \theta_C}{R_1} = \frac{\theta_C - \theta_B}{R_2}$
$\Rightarrow \frac{\theta_A - \theta_C}{\theta_C - \theta_B} = \frac{R_1}{R_2} = \frac{l/K_1 A}{l/K_2 A} = \frac{K_2}{K_1}$ ... $(i)$
નીચેની શાખા $(A-D-B)$ માટે,ઉષ્માનો પ્રવાહ:
$\frac{Q}{t} = \frac{\theta_A - \theta_D}{R_3} = \frac{\theta_D - \theta_B}{R_4}$
$\Rightarrow \frac{\theta_A - \theta_D}{\theta_D - \theta_B} = \frac{R_3}{R_4} = \frac{l/K_3 A}{l/K_4 A} = \frac{K_4}{K_3}$ ... $(ii)$
કારણ કે $\theta_C = \theta_D$,સમીકરણ $(i)$ અને $(ii)$ ની ડાબી બાજુ સમાન છે. તેથી:
$\frac{K_2}{K_1} = \frac{K_4}{K_3}$
$\Rightarrow K_1 K_4 = K_2 K_3$

10-2.Heat Transfer — Heat Conduction and Thermal Conductivity · Frequently Asked Questions

1Are these 10-2.Heat Transfer questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a 10-2.Heat Transfer Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.