Gujarati

Young's Double Slit Experiment (YDSE) Questions in Gujarati

Class 12 Physics · Wave Optics · Young's Double Slit Experiment (YDSE)

616+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 616 questions in Gujarati

151
DifficultMCQ
યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં એક સ્લિટ બીજી સ્લિટ કરતાં વધારે પહોળી છે, જેથી એક સ્લિટ પરથી આવતા પ્રકાશના તરંગનો કંપવિસ્તાર બીજી સ્લિટ પરથી આવતા પ્રકાશના તરંગના કંપવિસ્તાર કરતાં બે ગણો છે. જો મહત્તમ તીવ્રતા $I_m$ હોય, તો જ્યારે તેઓ $\phi$ કળા તફાવત સાથે વ્યતિકરણ પામે ત્યારે પરિણામી તીવ્રતા $I$ કેટલી થાય?
A
$\frac{I_m}{9}(1 + 8 \cos^2 \frac{\phi}{2})$
B
$\frac{I_m}{9}(4 + 5 \cos \phi)$
C
$\frac{I_m}{3}(1 + 2 \cos^2 \frac{\phi}{2})$
D
$\frac{I_m}{5}(1 + 4 \cos^2 \frac{\phi}{2})$

Solution

(A) ધારો કે કંપવિસ્તાર $a_1$ અને $a_2$ છે. આપેલ છે કે $a_1 = 2a_2$.
તીવ્રતા $I \propto a^2$ હોવાથી, ધારો કે $I_2 = I'$ અને $I_1 = 4I'$.
મહત્તમ તીવ્રતા $I_m = (\sqrt{I_1} + \sqrt{I_2})^2 = (\sqrt{4I'} + \sqrt{I'})^2 = (2\sqrt{I'} + \sqrt{I'})^2 = (3\sqrt{I'})^2 = 9I'$.
તેથી, $I' = \frac{I_m}{9}$.
$\phi$ કળા તફાવત માટે પરિણામી તીવ્રતા $I = I_1 + I_2 + 2\sqrt{I_1 I_2} \cos \phi$.
કિંમતો મૂકતા: $I = 4I' + I' + 2\sqrt{4I' \cdot I'} \cos \phi = 5I' + 4I' \cos \phi$.
નિત્યસમ $\cos \phi = 2 \cos^2 \frac{\phi}{2} - 1$ નો ઉપયોગ કરતા:
$I = I'(5 + 4(2 \cos^2 \frac{\phi}{2} - 1)) = I'(5 + 8 \cos^2 \frac{\phi}{2} - 4) = I'(1 + 8 \cos^2 \frac{\phi}{2})$.
$I' = \frac{I_m}{9}$ મૂકતા, આપણને $I = \frac{I_m}{9}(1 + 8 \cos^2 \frac{\phi}{2})$ મળે છે.
152
MediumMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,બે સ્લિટ્સ વચ્ચેનું અંતર $3 \, mm$ છે અને તે $480 \, nm$ તરંગલંબાઈના પ્રકાશથી પ્રકાશિત થાય છે. પડદો સ્લિટ્સના સમતલથી $2 \, m$ અંતરે છે. મધ્યસ્થ પ્રકાશિત શલાકાની સાપેક્ષમાં $8$ મી પ્રકાશિત શલાકા અને $3$ જી અપ્રકાશિત શલાકા વચ્ચેનું અંતર શોધો.
A
$0.25 \times 10^{-3} \, m$
B
$1.25 \times 10^{-3} \, m$
C
$0.85 \times 10^{-3} \, m$
D
$1.76 \times 10^{-3} \, m$

Solution

(D) $n$ મી પ્રકાશિત શલાકાનું સ્થાન $y_n = \frac{n \lambda D}{d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$8$ મી પ્રકાશિત શલાકા માટે $(n=8)$: $y_8 = \frac{8 \lambda D}{d}$.
$n$ મી અપ્રકાશિત (અંધારી) શલાકાનું સ્થાન $y'_n = \frac{(2n-1) \lambda D}{2d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$3$ જી અપ્રકાશિત શલાકા માટે $(n=3)$: $y'_3 = \frac{(2(3)-1) \lambda D}{2d} = \frac{5 \lambda D}{2d} = 2.5 \frac{\lambda D}{d}$.
$8$ મી પ્રકાશિત શલાકા અને $3$ જી અપ્રકાશિત શલાકા વચ્ચેનું અંતર $\Delta y = y_8 - y'_3 = \frac{8 \lambda D}{d} - 2.5 \frac{\lambda D}{d} = 5.5 \frac{\lambda D}{d}$ છે.
કિંમતો મૂકતા: $\lambda = 480 \times 10^{-9} \, m$,$D = 2 \, m$,$d = 3 \times 10^{-3} \, m$.
$\Delta y = \frac{5.5 \times 480 \times 10^{-9} \times 2}{3 \times 10^{-3}} = \frac{5.5 \times 960 \times 10^{-9}}{3 \times 10^{-3}} = 5.5 \times 320 \times 10^{-6} = 1760 \times 10^{-6} \, m = 1.76 \times 10^{-3} \, m$.
153
EasyMCQ
શ્વેત પ્રકાશના વ્યતિકરણમાં, કેન્દ્રની સૌથી નજીકની પ્રકાશિત શલાકાનો રંગ કયો હશે?
A
જાંબલી
B
પીળો
C
લાલ
D
લીલો

Solution

(A) વ્યતિકરણ ભાતમાં કેન્દ્ર પર પથ તફાવત તમામ તરંગલંબાઈઓ માટે શૂન્ય હોય છે। તેથી, તમામ રંગો કેન્દ્ર પર સંપાત થાય છે અને સફેદ મધ્યસ્થ શલાકા બનાવે છે। કેન્દ્રની સૌથી નજીકની પ્રકાશિત શલાકા એ પ્રથમ ક્રમની શલાકા છે। $n$-મી પ્રકાશિત શલાકાનું સ્થાન $y_n = \frac{n \lambda D}{d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે, તેથી શલાકાની પહોળાઈ અને સ્થાન તરંગલંબાઈ $\lambda$ ના સમપ્રમાણમાં હોય છે। જાંબલી રંગની તરંગલંબાઈ $(\lambda_{violet} \approx 400 \text{ nm})$ દ્રશ્ય વર્ણપટમાં સૌથી ઓછી હોવાથી, જાંબલી રંગની શલાકા મધ્યસ્થ સફેદ શલાકાની સૌથી નજીક દેખાય છે।
154
MediumMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,બે સ્લિટ વચ્ચેનું અંતર વપરાયેલા પ્રકાશની તરંગલંબાઈ કરતા બમણું છે. પડદા પર રચાતી પ્રકાશિત શલાકાઓની કુલ સંખ્યા શોધો.
A
અનંત
B
$5$
C
$3$
D
$0$

Solution

(B) યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,સહાયક વ્યતિકરણ (પ્રકાશિત શલાકા) માટેની શરત $d \sin \theta = n \lambda$ છે,જ્યાં $n = 0, \pm 1, \pm 2, \dots$ અને $d$ એ સ્લિટ વચ્ચેનું અંતર છે.
આપેલ છે કે સ્લિટ વચ્ચેનું અંતર $d = 2 \lambda$ છે.
આ કિંમત શરતમાં મૂકતા: $(2 \lambda) \sin \theta = n \lambda$.
આથી $\sin \theta = n / 2$ મળે.
કારણ કે $\sin \theta$ નું મહત્તમ મૂલ્ય $1$ છે,તેથી $n / 2 \le 1$,જેનો અર્થ છે કે $n \le 2$.
આમ,$n$ માટે શક્ય મૂલ્યો $0, \pm 1, \pm 2$ છે.
$n = 0$ માટે,મધ્યસ્થ પ્રકાશિત શલાકા મળે છે.
$n = 1$ અને $n = -1$ માટે,બે પ્રકાશિત શલાકાઓ મળે છે.
$n = 2$ અને $n = -2$ માટે,બે પ્રકાશિત શલાકાઓ મળે છે.
પ્રકાશિત શલાકાઓની કુલ સંખ્યા = $1 + 2 + 2 = 5$.
155
MediumMCQ
$6000 \,\mathring A$ તરંગલંબાઈ ધરાવતો પ્રકાશ બે સ્લિટ પર આપાત થાય છે. સ્લિટો વચ્ચેનું અંતર $0.1 \, cm$ છે અને પડદો તેનાથી $1 \, m$ અંતરે મૂકવામાં આવ્યો છે. બે ક્રમિક ન્યૂનતમ શલાકાઓ વચ્ચેનું અંતર $mm$ માં કેટલું હશે?
A
$1$
B
$0.75$
C
$0.60$
D
$1.25$

Solution

(C) આપેલ છે: તરંગલંબાઈ $\lambda = 6000 \,\mathring A = 6 \times 10^{-7} \, m$.
સ્લિટો વચ્ચેનું અંતર $d = 0.1 \, cm = 1 \times 10^{-3} \, m$.
પડદાનું અંતર $D = 1 \, m$.
બે ક્રમિક ન્યૂનતમ (અથવા મહત્તમ) શલાકાઓ વચ્ચેનું અંતર એ શલાકાની પહોળાઈ $\beta$ જેટલું હોય છે.
શલાકાની પહોળાઈનું સૂત્ર $\beta = \frac{\lambda D}{d}$ છે.
કિંમતો મૂકતા: $\beta = \frac{6 \times 10^{-7} \times 1}{1 \times 10^{-3}} = 6 \times 10^{-4} \, m$.
તેને $mm$ માં ફેરવતા: $\beta = 6 \times 10^{-4} \times 10^3 \, mm = 0.6 \, mm$.
156
EasyMCQ
યંગના બે સ્લીટના પ્રયોગમાં,જ્યારે બે પ્રકાશ તરંગો તૃતીય ન્યૂનત્તમ (third minimum) રચે છે,ત્યારે તેમની વચ્ચેનો પથ તફાવત કેટલો હોય?
A
કળા તફાવત $3\pi$ છે.
B
કળા તફાવત $5\pi/2$ છે.
C
પથ તફાવત $3\lambda$ છે.
D
પથ તફાવત $5\lambda/2$ છે.

Solution

(D) વિનાશક વ્યતિકરણ (ન્યૂનત્તમ) માટે,પથ તફાવત $\Delta x$ નું સૂત્ર: $\Delta x = (2n - 1) \frac{\lambda}{2}$ છે,જ્યાં $n$ એ ન્યૂનત્તમનો ક્રમ છે.
તૃતીય ન્યૂનત્તમ માટે,$n = 3$ લેતા.
સૂત્રમાં $n$ ની કિંમત મૂકતા:
$\Delta x = (2 \times 3 - 1) \frac{\lambda}{2}$
$\Delta x = (6 - 1) \frac{\lambda}{2}$
$\Delta x = \frac{5\lambda}{2}$
આમ,તૃતીય ન્યૂનત્તમ માટે પથ તફાવત $\frac{5\lambda}{2}$ મળે છે.
157
EasyMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,જો વ્યતિકરણ પામતા તરંગોના કંપવિસ્તાર સમાન ન હોય,તો . . . . .
A
શલાકાઓ વચ્ચેનું અંતર ઘટશે.
B
શલાકાઓ વચ્ચેનું અંતર વધશે.
C
શલાકાઓની સંખ્યા વધશે.
D
શલાકાઓ વચ્ચેનો કોન્ટ્રાસ્ટ (સ્પષ્ટતા) ઘટશે.

Solution

(D) યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,વ્યતિકરણ ભાતની તીવ્રતા $I = I_1 + I_2 + 2\sqrt{I_1 I_2} \cos \phi$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
જો કંપવિસ્તાર $a_1$ અને $a_2$ સમાન ન હોય,તો મહત્તમ તીવ્રતા $I_{max} = (a_1 + a_2)^2$ અને લઘુત્તમ તીવ્રતા $I_{min} = (a_1 - a_2)^2$ થાય છે.
અહીં $a_1 \neq a_2$ હોવાથી,લઘુત્તમ તીવ્રતા $I_{min}$ શૂન્ય થતી નથી $(I_{min} > 0)$.
આનો અર્થ એ છે કે અપ્રકાશિત શલાકાઓ સંપૂર્ણપણે અંધારી હોતી નથી,જેના પરિણામે વ્યતિકરણ શલાકાઓનો કોન્ટ્રાસ્ટ (દ્રશ્યતા) ઘટે છે.
158
EasyMCQ
યંગના બે સ્લિટના પ્રયોગમાં શલાકાની પહોળાઈ વધશે, જો ......
A
તરંગ લંબાઈ વધે.
B
બે સ્લિટ વચ્ચેનું અંતર વધે.
C
સ્ત્રોત અને પડદા વચ્ચેનું અંતર વધે.
D
સ્લિટની પહોળાઈ વધે.

Solution

(A) યંગના બે સ્લિટના પ્રયોગમાં શલાકાની પહોળાઈ $(\beta)$ નું સૂત્ર $\beta = \frac{\lambda D}{d}$ છે, જ્યાં $\lambda$ એ પ્રકાશની તરંગ લંબાઈ છે, $D$ એ સ્લિટ અને પડદા વચ્ચેનું અંતર છે, અને $d$ એ બે સ્લિટ વચ્ચેનું અંતર છે.
સૂત્ર પરથી આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે:
$1$. $\beta \propto \lambda$ (શલાકાની પહોળાઈ તરંગ લંબાઈના સમપ્રમાણમાં છે).
$2$. $\beta \propto D$ (શલાકાની પહોળાઈ સ્લિટ અને પડદા વચ્ચેના અંતરના સમપ્રમાણમાં છે).
$3$. $\beta \propto \frac{1}{d}$ (શલાકાની પહોળાઈ બે સ્લિટ વચ્ચેના અંતરના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં છે).
તેથી, જો તરંગ લંબાઈ $(\lambda)$ વધે અથવા સ્લિટ અને પડદા વચ્ચેનું અંતર $(D)$ વધે, તો શલાકાની પહોળાઈ વધશે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી, વિકલ્પ $A$ સાચો જવાબ છે.
159
DifficultMCQ
યંગના બે સ્લિટના પ્રયોગમાં શ્વેત પ્રકાશનો ઉપયોગ થાય છે. બે સ્લિટ વચ્ચેનું અંતર $b$ છે અને સ્લિટથી પડદા વચ્ચેનું અંતર $d$ છે (જ્યાં $d >> b$). પડદા પર એક સ્લિટની બરાબર સામેના બિંદુએ કેટલીક તરંગલંબાઈઓ ગેરહાજર છે. કેટલીક ગેરહાજર તરંગલંબાઈઓ નીચે મુજબ છે: $(1) \lambda = b^2/d$,$(2) \lambda = 2b^2/d$,$(3) \lambda = b^2/3d$,$(4) \lambda = 2b^2/3d$.
A
$1, 2$
B
$2, 3$
C
$1, 3$
D
$1, 4$

Solution

(C) પડદા પર એક સ્લિટની બરાબર સામેના બિંદુએ પથ તફાવત $\Delta x = \sqrt{b^2 + d^2} - d$ છે.
જ્યારે $d >> b$ હોય,ત્યારે દ્વિપદી અંદાજનો ઉપયોગ કરતા: $\sqrt{b^2 + d^2} = d(1 + b^2/d^2)^{1/2} \approx d(1 + b^2/2d^2) = d + b^2/2d$.
તેથી,$\Delta x \approx (d + b^2/2d) - d = b^2/2d$.
વિનાશક વ્યતિકરણ (ગેરહાજર તરંગલંબાઈ) માટે,પથ તફાવત $\lambda/2$ નો એકી ગુણાંક હોવો જોઈએ:
$\Delta x = (2n - 1)\lambda/2$,જ્યાં $n = 1, 2, 3, ...$
$\Delta x$ માટેના બંને સમીકરણોને સરખાવતા:
$b^2/2d = (2n - 1)\lambda/2$
$\lambda = b^2 / [(2n - 1)d]$.
$n = 1$ માટે,$\lambda = b^2/d$ (વિકલ્પ $1$).
$n = 2$ માટે,$\lambda = b^2/3d$ (વિકલ્પ $3$).
આમ,ગેરહાજર તરંગલંબાઈઓ $b^2/d$ અને $b^2/3d$ છે,જે વિકલ્પ $1$ અને $3$ ને અનુરૂપ છે.
Solution diagram
160
DifficultMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,બે સ્લિટ્સ $3 \, mm$ ના અંતરે અલગ થયેલી છે અને $480 \, nm$ તરંગલંબાઈ ધરાવતા પ્રકાશથી પ્રકાશિત થાય છે. પડદો સ્લિટ્સના સમતલથી $2 \, m$ ના અંતરે છે. મધ્યસ્થ શલાકાની સાપેક્ષમાં $8$ મી પ્રકાશિત શલાકા અને $3$ જી અપ્રકાશિત શલાકા વચ્ચેનું અંતર શોધો.
A
$1.16 \times 10^{-2} \, m$
B
$1.76 \times 10^{-3} \, m$
C
$0.36 \times 10^{-3} \, m$
D
$2.15 \times 10^{-2} \, m$

Solution

(B) $n$ મી પ્રકાશિત શલાકાનું સ્થાન $y_n = \frac{n \lambda D}{d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$8$ મી પ્રકાશિત શલાકા માટે,$n = 8$,તેથી $y_8 = \frac{8 \lambda D}{d}$.
$n$ મી અપ્રકાશિત શલાકાનું સ્થાન $y'_n = \frac{(2n - 1) \lambda D}{2d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$3$ જી અપ્રકાશિત શલાકા માટે,$n = 3$,તેથી $y'_3 = \frac{(2(3) - 1) \lambda D}{2d} = \frac{5 \lambda D}{2d} = 2.5 \frac{\lambda D}{d}$.
$8$ મી પ્રકાશિત શલાકા અને $3$ જી અપ્રકાશિત શલાકા વચ્ચેનું અંતર $\Delta y = y_8 - y'_3 = \frac{8 \lambda D}{d} - 2.5 \frac{\lambda D}{d} = 5.5 \frac{\lambda D}{d}$ છે.
આપેલ કિંમતો મૂકતા: $\lambda = 480 \times 10^{-9} \, m$,$D = 2 \, m$,$d = 3 \times 10^{-3} \, m$.
$\Delta y = 5.5 \times \frac{480 \times 10^{-9} \times 2}{3 \times 10^{-3}} = 5.5 \times 320 \times 10^{-6} = 1760 \times 10^{-6} \, m = 1.76 \times 10^{-3} \, m$.
161
DifficultMCQ
યંગનો દ્વિ-સ્લીટ પ્રયોગ $\lambda = 3 \, cm$ તરંગલંબાઈ ધરાવતા માઈક્રોવેવ્ઝનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવે છે. સ્લીટોના સમતલ અને પડદા વચ્ચેનું અંતર $D = 100 \, cm$ છે અને સ્લીટો વચ્ચેનું અંતર $d = 5 \, cm$ છે. $(a)$ મહત્તમોની સંખ્યા અને $(b)$ પડદા પર તેમની સ્થિતિઓ શોધો.
A
$1, 0$
B
$2, \pm 50 \, cm$
C
$3, \pm 75 \, cm$
D
$3, 0, \pm 75 \, cm$

Solution

(D) સહાયક વ્યતિકરણ (મહત્તમ) માટે,પથ તફાવત $\Delta x = d \sin \theta = n\lambda$,જ્યાં $n$ એ પૂર્ણાંક છે.
મહત્તમ પથ તફાવત $d = 5 \, cm$ અને $\lambda = 3 \, cm$ હોવાથી,$n$ ના શક્ય મૂલ્યો $|n| \le d/\lambda = 5/3 \approx 1.66$ દ્વારા નક્કી થાય છે.
આમ,$n$ ના મૂલ્યો $0, \pm 1$ હોઈ શકે છે.
$n = 0$ માટે,$\sin \theta = 0 \implies y = 0$.
$n = \pm 1$ માટે,$\sin \theta = \pm \lambda/d = \pm 3/5 = \pm 0.6$.
સંબંધ $y = D \tan \theta$ નો ઉપયોગ કરતા,આપણને મળે છે $\tan \theta = \frac{\sin \theta}{\sqrt{1 - \sin^2 \theta}} = \frac{0.6}{\sqrt{1 - 0.36}} = \frac{0.6}{0.8} = 0.75$.
તેથી,$y = D \tan \theta = 100 \times 0.75 = \pm 75 \, cm$.
મહત્તમોની સ્થિતિ $y = 0$ અને $y = \pm 75 \, cm$ છે. કુલ $3$ મહત્તમો મળે છે.
Solution diagram
162
MediumMCQ
યંગનો ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગ શું સાબિત કરે છે?
A
પ્રકાશ તરંગોનો બનેલો છે.
B
પ્રકાશ કણોનો બનેલો છે.
C
પ્રકાશ તરંગો કે કણો બંનેમાંથી કોઈનો બનેલો નથી.
D
શલાકાની પહોળાઈ બે સ્લિટ વચ્ચેના અંતર પર આધાર રાખતી નથી.

Solution

(A) યંગનો ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગ પ્રકાશના વ્યતિકરણની ઘટના દર્શાવે છે.
વ્યતિકરણ એ તરંગોનો લાક્ષણિક ગુણધર્મ છે.
જ્યારે પ્રકાશ બે નજીક રહેલી સ્લિટમાંથી પસાર થાય છે ત્યારે તે વ્યતિકરણ ભાત (પ્રકાશિત અને અપ્રકાશિત શલાકાઓ) દર્શાવે છે,જે સાબિત કરે છે કે પ્રકાશ તરંગ જેવો સ્વભાવ ધરાવે છે.
તેથી,આ પ્રયોગ સાબિત કરે છે કે પ્રકાશ તરંગોનો બનેલો છે.
163
MediumMCQ
વ્યતિકરણ ભાતમાં $(n + 4)^{th}$ ક્રમની વાદળી પ્રકાશિત શલાકા અને $n^{th}$ ક્રમની લાલ પ્રકાશિત શલાકા એક બિંદુએ મળે છે. જો લાલ અને વાદળી પ્રકાશની તરંગલંબાઈ અનુક્રમે $7800 \, \mathring{A}$ અને $5200 \, \mathring{A}$ હોય,તો $n$ નું મૂલ્ય . . . . . .
A
$2$
B
$4$
C
$6$
D
$8$

Solution

(D) પ્રકાશિત શલાકાઓ એક બિંદુએ મળે તે માટે,બંને રંગો માટે પથ તફાવત સમાન હોવો જોઈએ.
$y = \frac{n_1 \lambda_1 D}{d} = \frac{n_2 \lambda_2 D}{d}$
તેથી,$n_1 \lambda_1 = n_2 \lambda_2$.
આપેલ છે,વાદળી પ્રકાશ માટે: $n_1 = (n + 4)$ અને $\lambda_1 = 5200 \, \mathring{A}$.
લાલ પ્રકાશ માટે: $n_2 = n$ અને $\lambda_2 = 7800 \, \mathring{A}$.
કિંમતો મૂકતા:
$(n + 4) \times 5200 = n \times 7800$
$(n + 4) \times 52 = n \times 78$
બંને બાજુ $26$ વડે ભાગતા:
$(n + 4) \times 2 = n \times 3$
$2n + 8 = 3n$
$n = 8$.
164
MediumMCQ
યંગના બે સ્લિટના પ્રયોગમાં,$0.12 \, mm$ અંતર ધરાવતી બે સ્લિટોથી $1 \, m$ અંતરે પડદો રાખેલ છે. પડદાના કેન્દ્રથી $3$ જી પ્રકાશિત શલાકાનું અંતર $cm$ માં શોધો. ($\lambda = 6000 \, \mathring{A}$ આપેલ છે.)
A
$1$
B
$0.75$
C
$1.50$
D
$1.25$

Solution

(C) આપેલ છે: સ્લિટો વચ્ચેનું અંતર $d = 0.12 \, mm = 0.012 \, cm = 1.2 \times 10^{-4} \, m$.
પડદાનું અંતર $D = 1 \, m = 100 \, cm$.
તરંગલંબાઈ $\lambda = 6000 \, \mathring{A} = 6000 \times 10^{-10} \, m = 6 \times 10^{-7} \, m$.
$n$ મી પ્રકાશિત શલાકાનું સ્થાન $x_n = \frac{n D \lambda}{d}$ સૂત્ર દ્વારા મળે છે.
$3$ જી પ્રકાશિત શલાકા માટે,$n = 3$.
$x_3 = \frac{3 \times 1 \times 6 \times 10^{-7}}{1.2 \times 10^{-4}}$.
$x_3 = \frac{18 \times 10^{-7}}{1.2 \times 10^{-4}} = 15 \times 10^{-3} \, m$.
$x_3 = 1.5 \times 10^{-2} \, m = 1.5 \, cm$.
165
MediumMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,જો એક સ્લિટને વાદળી ફિલ્ટરથી અને બીજી સ્લિટને પીળા ફિલ્ટરથી ઢાંકવામાં આવે,તો વ્યતિકરણ ભાત કેવી દેખાશે?
A
વાદળી દેખાશે
B
પીળી દેખાશે
C
લીલી દેખાશે
D
ઉત્પન્ન જ નહીં થાય

Solution

(D) સ્થાયી વ્યતિકરણ ભાત જોવા માટે,બે પ્રકાશના ઉદગમો સુસંબદ્ધ (coherent) હોવા જોઈએ. સુસંબદ્ધ ઉદગમોની આવૃત્તિ અને તરંગલંબાઈ સમાન હોવી જોઈએ. વાદળી પ્રકાશ અને પીળા પ્રકાશની તરંગલંબાઈ અલગ-અલગ હોવાથી,તેઓ સ્થાયી વ્યતિકરણ ભાત ઉત્પન્ન કરી શકતા નથી. તેથી,કોઈ પણ વ્યતિકરણ ભાત જોવા મળશે નહીં.
166
MediumMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,સ્લિટ્સ $2 \, mm$ દૂર છે અને તે બે તરંગલંબાઈ $\lambda_1 = 7500 \, \mathring{A}$ અને $\lambda_2 = 9000 \, \mathring{A}$ ના મિશ્રણથી પ્રકાશિત થાય છે. $2 \, m$ દૂર રહેલા પડદા પર મધ્યસ્થ અધિકતમથી કેટલા અંતરે એક વ્યતિકરણ ભાતની પ્રકાશિત શલાકા બીજી વ્યતિકરણ ભાતની પ્રકાશિત શલાકા સાથે સુસંગત થશે?
A
$5.1$
B
$2$
C
$2.9$
D
$4.5$

Solution

(D) ધારો કે પ્રથમ તરંગલંબાઈની $n$ મી પ્રકાશિત શલાકા એ બીજી તરંગલંબાઈની $m$ મી પ્રકાશિત શલાકા સાથે સુસંગત થાય છે.
પ્રકાશિત શલાકા માટે,સ્થાન $y$ એ $y = \frac{n \lambda_1 D}{d} = \frac{m \lambda_2 D}{d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
તેથી,$\frac{n}{m} = \frac{\lambda_2}{\lambda_1} = \frac{9000 \, \mathring{A}}{7500 \, \mathring{A}} = \frac{6}{5}$.
સુસંગતતાનું પ્રથમ બિંદુ $n = 6$ અને $m = 5$ પર મળે છે.
મધ્યસ્થ અધિકતમથી અંતર $y = \frac{n \lambda_1 D}{d} = \frac{6 \times 7500 \times 10^{-10} \, m \times 2 \, m}{2 \times 10^{-3} \, m}$ છે.
$y = 6 \times 7500 \times 10^{-7} \, m = 45000 \times 10^{-7} \, m = 4.5 \times 10^{-3} \, m = 4.5 \, mm$.
167
MediumMCQ
યંગના બે સ્લિટના પ્રયોગમાં,$I_0$ એ કેન્દ્રીય મહત્તમની તીવ્રતા છે અને $\beta$ એ શલાકાની પહોળાઈ છે. કેન્દ્રથી $x$ અંતરે આવેલા બિંદુ $P$ આગળ તીવ્રતા કેટલી હશે?
A
$I_0 \cos \frac{\pi x}{\beta}$
B
$4I_0 \cos^2 \frac{\pi x}{\beta}$
C
$I_0 \cos^2 \frac{\pi x}{\beta}$
D
$\frac{I_0}{4} \cos^2 \frac{\pi x}{\beta}$

Solution

(C) કેન્દ્રથી $x$ અંતરે પથ તફાવત $\Delta x = \frac{xd}{D}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
શલાકાની પહોળાઈ $\beta = \frac{\lambda D}{d}$ હોવાથી,$\frac{d}{D} = \frac{\lambda}{\beta}$ થાય.
તેથી,પથ તફાવત $\Delta x = x \cdot \frac{\lambda}{\beta}$ થાય.
કળા તફાવત $\phi = \frac{2\pi}{\lambda} \Delta x = \frac{2\pi}{\lambda} \cdot \frac{x\lambda}{\beta} = \frac{2\pi x}{\beta}$ મળે.
કોઈપણ બિંદુએ તીવ્રતા $I = I_{max} \cos^2(\frac{\phi}{2})$ સૂત્ર દ્વારા મળે છે,જ્યાં $I_{max} = I_0$.
$\phi$ ની કિંમત મૂકતા,$I = I_0 \cos^2(\frac{2\pi x / \beta}{2}) = I_0 \cos^2(\frac{\pi x}{\beta})$ મળે છે.
168
DifficultMCQ
યંગના બે સ્લિટના પ્રયોગમાં $6000 \, \mathring{A}$ તરંગલંબાઈ ધરાવતા પ્રકાશ માટે શલાકાની કોણીય પહોળાઈ $1^\circ$ છે. તો સ્લિટ વચ્ચેનું અંતર $mm$ માં કેટલું હશે?
A
$1$
B
$0.05$
C
$0.03$
D
$0.01$

Solution

$(C)$ શલાકાની કોણીય પહોળાઈનું સૂત્ર $\theta = \frac{\beta}{D} = \frac{\lambda}{d}$ છે।
આપેલ છે: $\lambda = 6000 \, \mathring{A} = 6000 \times 10^{-10} \, m$ અને $\theta = 1^\circ = \frac{\pi}{180} \, \text{રેડિયન}$.
સૂત્રમાં કિંમતો મૂકતા: $\frac{\pi}{180} = \frac{6000 \times 10^{-10}}{d}$.
$d$ ને સૂત્રનો કર્તા બનાવતા: $d = \frac{6000 \times 10^{-10} \times 180}{\pi}$.
$\pi \approx 3.14$ લેતા, $d = \frac{6000 \times 10^{-10} \times 180}{3.14} \approx 3.44 \times 10^{-5} \, m$.
$mm$ માં ફેરવતા: $d \approx 3.44 \times 10^{-2} \, mm \approx 0.034 \, mm$.
આપેલા વિકલ્પો મુજબ નજીકની કિંમત $0.03 \, mm$ છે।
169
MediumMCQ
યંગના બે સ્લિટના પ્રયોગમાં,$0.12 \, mm$ અંતર ધરાવતી બે સ્લિટોથી $1 \, m$ અંતરે પડદો છે. તો,પડદાના કેન્દ્રથી $3$જી અપ્રકાશિત શલાકાનું અંતર $cm$ માં શોધો. ($\lambda = 6000 \, \mathring{A}$ આપેલ છે.)
A
$1$
B
$0.75$
C
$0.60$
D
$1.25$

Solution

(D) $m$ મી અપ્રકાશિત શલાકા માટે,કેન્દ્રથી અંતર $x_m' = (2m - 1) \frac{D\lambda}{2d}$ સૂત્ર દ્વારા મળે છે.
આપેલ છે: $D = 1 \, m = 100 \, cm$,$d = 0.12 \, mm = 0.012 \, cm$,$\lambda = 6000 \, \mathring{A} = 6 \times 10^{-5} \, cm$ અને $m = 3$.
કિંમતો મૂકતા:
$x_3' = (2 \times 3 - 1) \times \frac{100 \times 6 \times 10^{-5}}{2 \times 0.012}$
$x_3' = 5 \times \frac{6 \times 10^{-3}}{0.024}$
$x_3' = 5 \times 0.25 = 1.25 \, cm$.
170
EasyMCQ
વ્યતિકરણના પ્રયોગમાં,મહત્તમ (પ્રકાશિત શલાકા) અને તેની નજીકની ન્યૂનત્તમ (અપ્રકાશિત શલાકા) વચ્ચેનું અંતર ....... છે.
A
$\frac{\lambda d}{D}$
B
$\frac{\lambda D}{2d}$
C
$\frac{\lambda D}{d}$
D
$\frac{\lambda d}{4D}$

Solution

(B) યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,શલાકાની પહોળાઈ $\beta$ એ $\beta = \frac{\lambda D}{d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જે બે ક્રમિક મહત્તમ અથવા બે ક્રમિક ન્યૂનત્તમ વચ્ચેનું અંતર દર્શાવે છે.
મહત્તમ અને તેની નજીકની ન્યૂનત્તમ વચ્ચેનું અંતર એ શલાકાની પહોળાઈ કરતા અડધું હોય છે.
તેથી,અંતર $\frac{\beta}{2} = \frac{1}{2} \left( \frac{\lambda D}{d} \right) = \frac{\lambda D}{2d}$ થાય.
આમ,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.
171
MediumMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,પડદા પરના જે બિંદુએ પથ-તફાવત $\lambda/6$ છે ત્યાં તીવ્રતા $I$ છે. જો મધ્યસ્થ પ્રકાશિત શલાકાની તીવ્રતા $I_0$ હોય,તો $I/I_0$ નું મૂલ્ય કેટલું થાય?
A
$3/4$
B
$1/\sqrt{2}$
C
$\sqrt{3}/2$
D
$1/2$

Solution

(A) યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં પડદા પરના કોઈપણ બિંદુએ તીવ્રતાનું સૂત્ર: $I = I_0 \cos^2(\delta/2)$ છે,જ્યાં $\delta$ એ કળા તફાવત છે.
કળા તફાવત $\delta$ અને પથ-તફાવત $\Delta x$ વચ્ચેનો સંબંધ: $\delta = (2\pi/\lambda) \times \Delta x$ છે.
અહીં પથ-તફાવત $\Delta x = \lambda/6$ આપેલ છે,તેથી કળા તફાવત:
$\delta = (2\pi/\lambda) \times (\lambda/6) = \pi/3$ મળે.
હવે,આ $\delta$ ની કિંમત તીવ્રતાના સૂત્રમાં મૂકતા:
$I/I_0 = \cos^2(\delta/2) = \cos^2((\pi/3)/2) = \cos^2(\pi/6)$.
આપણે જાણીએ છીએ કે $\cos(\pi/6) = \sqrt{3}/2$,તેથી:
$I/I_0 = (\sqrt{3}/2)^2 = 3/4$.
172
MediumMCQ
યંગના બે સ્લિટના પ્રયોગમાં,જે બિંદુએ પથ તફાવત $\lambda$ છે ત્યાં તીવ્રતા $K$ છે. તો જે બિંદુએ પથ તફાવત $\lambda / 4$ હોય ત્યાં તીવ્રતા કેટલી હશે?
A
$K/4$
B
$K/2$
C
$K$
D
શૂન્ય

Solution

(B) વ્યતિકરણ ભાતમાં પરિણામી તીવ્રતા $I_R$ નું સૂત્ર $I_R = I_1 + I_2 + 2\sqrt{I_1 I_2} \cos \phi$ છે,જ્યાં $\phi$ એ કળા તફાવત છે.
યંગના બે સ્લિટના પ્રયોગ માટે,ધારો કે $I_1 = I_2 = I_0$. તેથી $I_R = 2I_0 + 2I_0 \cos \phi = 4I_0 \cos^2(\phi/2)$.
પથ તફાવત $\Delta x = \lambda$ માટે,કળા તફાવત $\phi = (2\pi / \lambda) \times \Delta x = (2\pi / \lambda) \times \lambda = 2\pi$.
તીવ્રતા $K = 4I_0 \cos^2(2\pi / 2) = 4I_0 \cos^2(\pi) = 4I_0(1)^2 = 4I_0$.
હવે,પથ તફાવત $\Delta x' = \lambda / 4$ માટે,કળા તફાવત $\phi' = (2\pi / \lambda) \times (\lambda / 4) = \pi / 2$.
નવી તીવ્રતા $I' = 4I_0 \cos^2(\phi' / 2) = 4I_0 \cos^2(\pi / 4) = 4I_0 (1 / \sqrt{2})^2 = 4I_0 (1 / 2) = 2I_0$.
કારણ કે $K = 4I_0$,તેથી $2I_0 = K / 2$.
આમ,તીવ્રતા $K / 2$ થશે.
173
DifficultMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,જ્યારે $\lambda_1 = 5898 \ \mathring{A}$ તરંગલંબાઇ ધરાવતો પ્રકાશ વાપરવામાં આવે છે,ત્યારે અમુક વિસ્તારમાં $92$ શલાકા મળે છે. જો તેના બદલે $\lambda_2 = 5461 \ \mathring{A}$ તરંગલંબાઇ ધરાવતો પ્રકાશ વાપરવામાં આવે,તો તેટલા જ વિસ્તારમાં કેટલી શલાકા મળશે?
A
$62$
B
$67$
C
$85$
D
$99$

Solution

(D) બંને કિસ્સાઓ માટે વિસ્તારની પહોળાઈ $W$ અચળ રહે છે.
$\lambda$ તરંગલંબાઇ ધરાવતી $n$ શલાકા માટે,પહોળાઈ $W = n \beta = n \frac{\lambda D}{d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
અહીં $W$,$D$,અને $d$ અચળ હોવાથી,$n \lambda$ નો ગુણાકાર અચળ રહેવો જોઈએ.
તેથી,$n_1 \lambda_1 = n_2 \lambda_2$.
આપેલ છે: $n_1 = 92$,$\lambda_1 = 5898 \ \mathring{A}$,$\lambda_2 = 5461 \ \mathring{A}$.
કિંમતો મૂકતા: $92 \times 5898 = n_2 \times 5461$.
$n_2 = \frac{92 \times 5898}{5461} \approx 99.35$.
નજીકના પૂર્ણાંકમાં લેતા,આપણને $n_2 = 99$ મળે છે.
174
EasyMCQ
$Young's$ ના ડબલ સ્લિટના પ્રયોગમાં $6000 \, \mathring{A}$ તરંગલંબાઈવાળો પ્રકાશ વાપરવામાં આવે છે. જો પડદા પરના $P$ બિંદુએ ત્રીજી અપ્રકાશિત શલાકા રચાય,તો પથ તફાવત $(S_1P - S_2P)$ ......... $\mu m$ છે.
A
$0.75$
B
$1.5$
C
$3$
D
$4.5$

Solution

(B) વિનાશક વ્યતિકરણ માટે,$n$ મી અપ્રકાશિત શલાકા માટે પથ તફાવત $\Delta x$ નીચે મુજબ છે: $\Delta x = (2n - 1) \frac{\lambda}{2}$.
આપેલ છે: $n = 3$ અને $\lambda = 6000 \, \mathring{A} = 6000 \times 10^{-10} \, m = 6 \times 10^{-7} \, m$.
કિંમતો મૂકતા:
$\Delta x = (2(3) - 1) \times \frac{6 \times 10^{-7} \, m}{2}$
$\Delta x = (5) \times 3 \times 10^{-7} \, m$
$\Delta x = 15 \times 10^{-7} \, m = 1.5 \times 10^{-6} \, m$.
કારણ કે $1 \, \mu m = 10^{-6} \, m$,તેથી પથ તફાવત $1.5 \, \mu m$ થાય.
175
EasyMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,બે સ્લિટ વચ્ચેનું અંતર $1 \, mm$ છે અને સ્લિટ અને પડદા વચ્ચેનું અંતર $1 \, m$ છે. જો વપરાયેલ પ્રકાશની તરંગલંબાઇ $500 \, nm$ હોય,તો મધ્યસ્થ અધિકતમથી ત્રીજા ન્યુનત્તમનું અંતર ... $mm$ છે.
A
$0.50$
B
$1.25$
C
$1.50$
D
$1.75$

Solution

(B) યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં મધ્યસ્થ અધિકતમથી $n$ માં ન્યુનત્તમનું સ્થાન શોધવાનું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:
$x_n = \frac{(2n - 1) \lambda D}{2d}$
આપેલ છે:
સ્લિટ વચ્ચેનું અંતર $d = 1 \, mm = 10^{-3} \, m$
પડદાનું અંતર $D = 1 \, m$
તરંગલંબાઇ $\lambda = 500 \, nm = 500 \times 10^{-9} \, m$
ન્યુનત્તમનો ક્રમ $n = 3$
કિંમતો મૂકતા:
$x_3 = \frac{(2 \times 3 - 1) \times 500 \times 10^{-9} \times 1}{2 \times 10^{-3}}$
$x_3 = \frac{5 \times 500 \times 10^{-9}}{2 \times 10^{-3}}$
$x_3 = 1250 \times 10^{-6} \, m = 1.25 \times 10^{-3} \, m = 1.25 \, mm$
176
MediumMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,મહત્તમ તીવ્રતા $I_0$ છે. જો એક સ્લિટ બંધ કરવામાં આવે,તો નવી મહત્તમ તીવ્રતા કેટલી થશે?
A
$I_0$
B
$I_0/4$
C
$I_0/2$
D
$4I_0$

Solution

(B) યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,કોઈપણ બિંદુએ તીવ્રતા $I_R = I_1 + I_2 + 2\sqrt{I_1 I_2} \cos \phi$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
જ્યારે બંને સ્લિટ ખુલ્લી હોય,ત્યારે $I_1 = I_2 = I$. મહત્તમ તીવ્રતા $I_0 = I + I + 2\sqrt{I \cdot I} \cos(0) = 4I$ થાય છે.
તેથી,$I = I_0/4$.
જ્યારે એક સ્લિટ બંધ કરવામાં આવે,ત્યારે માત્ર એક જ સ્ત્રોત તીવ્રતામાં ફાળો આપે છે. તેથી નવી તીવ્રતા $I' = I = I_0/4$ થાય છે.
177
DifficultMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,$\lambda = 5890 \ \mathring{A}$ તરંગલંબાઈ ધરાવતો પ્રકાશ વાપરતા શલાકાની કોણીય પહોળાઈ $0.20^\circ$ છે. જો કોણીય પહોળાઈ $10\%$ વધારવી હોય,તો તરંગલંબાઈમાં .......... $\mathring{A}$ નો વધારો કરવો પડે.
A
$589$
B
$689$
C
$6479$
D
$0$

Solution

(A) કોણીય પહોળાઈ $\theta$ નું સૂત્ર $\theta = \frac{\lambda}{d}$ છે.
અહીં $d$ અચળ હોવાથી,$\frac{\theta_1}{\theta_2} = \frac{\lambda_1}{\lambda_2}$ થાય.
આપેલ છે કે $\theta_1 = 0.20^\circ$ અને $\theta_2 = \theta_1 + 10\% \text{ of } \theta_1 = 0.20 + 0.02 = 0.22^\circ$.
કિંમતો મૂકતા: $\frac{0.20}{0.22} = \frac{5890}{\lambda_2}$.
$\lambda_2 = \frac{5890 \times 0.22}{0.20} = 5890 \times 1.1 = 6479 \ \mathring{A}$.
તરંગલંબાઈમાં થતો વધારો $\Delta\lambda = \lambda_2 - \lambda_1 = 6479 - 5890 = 589 \ \mathring{A}$ થાય.
178
EasyMCQ
યંગના ડબલ સ્લિટના પ્રયોગમાં $4000 \, \mathring{A}$ તરંગલંબાઇ માટે શલાકાની પહોળાઈ $0.6 \, mm$ છે. જો આ પ્રયોગ પાણીમાં કરવામાં આવે,તો શલાકાની પહોળાઈ ... $mm$ થશે. (અહીં વક્રીભવનાંક $\mu = 1.5$ લેતા)
A
$0.2$
B
$0.3$
C
$0.4$
D
$1.2$

Solution

(C) યંગના ડબલ સ્લિટના પ્રયોગમાં શલાકાની પહોળાઈ $\beta = \frac{\lambda D}{d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
જ્યારે માધ્યમ હવા માંથી $\mu$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા માધ્યમમાં બદલાય છે,ત્યારે તરંગલંબાઈ $\lambda' = \frac{\lambda}{\mu}$ થાય છે.
તેથી,નવી શલાકાની પહોળાઈ $\beta' = \frac{\beta}{\mu}$ થાય છે.
અહીં $\beta = 0.6 \, mm$ અને $\mu = 1.5$ આપેલ છે,તેથી:
$\beta' = \frac{0.6}{1.5} = 0.4 \, mm$.
179
MediumMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં $\frac{d}{D} = 10^{-4}$ છે. પડદા પરના $P$ બિંદુએ તીવ્રતા કોઈ એક ઉદ્ગમની તીવ્રતા જેટલી છે. જો ઉપયોગમાં લેવાયેલ પ્રકાશની તરંગલંબાઈ $\lambda = 6000 \, \mathring{A}$ હોય,તો મધ્યસ્થ પ્રકાશિત શલાકાથી $P$ બિંદુનું અંતર $mm$ માં કેટલું હશે?
A
$2$
B
$1$
C
$0.5$
D
$4$

Solution

(A) કોઈપણ બિંદુ $P$ પર તીવ્રતા $I = 4I_0 \cos^2(\phi/2)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $I_0$ એ દરેક વ્યક્તિગત ઉદ્ગમની તીવ્રતા છે.
આપેલ છે કે $P$ પર તીવ્રતા $I_0$ છે,તેથી $I_0 = 4I_0 \cos^2(\phi/2)$.
આનું સાદું રૂપ આપતા $\cos^2(\phi/2) = 1/4$,તેથી $\cos(\phi/2) = 1/2$.
તેથી,$\phi/2 = \pi/3$,જે કળા તફાવત $\phi = 2\pi/3$ આપે છે.
પથ તફાવત $\Delta$ એ કળા તફાવત સાથે $\Delta = \frac{\lambda}{2\pi} \phi$ દ્વારા સંબંધિત છે.
$\phi = 2\pi/3$ મૂકતા,આપણને $\Delta = \frac{\lambda}{2\pi} \times \frac{2\pi}{3} = \frac{\lambda}{3}$ મળે છે.
વળી,પથ તફાવત $\Delta = \frac{xd}{D}$ છે.
બંનેને સરખાવતા,$\frac{xd}{D} = \frac{\lambda}{3}$.
આપેલ છે કે $\frac{d}{D} = 10^{-4}$ અને $\lambda = 6000 \times 10^{-10} \, m$,તેથી $x \times 10^{-4} = \frac{6000 \times 10^{-10}}{3}$.
$x = 2000 \times 10^{-6} \, m = 2 \times 10^{-3} \, m = 2 \, mm$.
180
MediumMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,બે સ્લિટ વચ્ચેનું અંતર $d = \lambda / 4$ છે,જ્યાં $\lambda$ એ વપરાયેલ પ્રકાશની તરંગલંબાઇ છે. પ્રારંભિક કળાતફાવત $\pi / 4$ છે. તો $\theta = 30^o$ આગળ તીવ્રતા કેટલી હશે?
A
$I_0$
B
$2I_0$
C
$3I_0$
D
$4I_0$

Solution

(B) પ્રારંભિક કળાતફાવત $\phi_0 = \pi / 4$ છે.
પથતફાવત $\Delta = d \sin \theta$ છે.
પથતફાવતને કારણે ઉદ્ભવતો કળાતફાવત $\phi' = \frac{2\pi}{\lambda} \Delta = \frac{2\pi}{\lambda} (d \sin \theta)$ છે.
$d = \lambda / 4$ અને $\theta = 30^o$ કિંમતો મૂકતા:
$\phi' = \frac{2\pi}{\lambda} \times \frac{\lambda}{4} \times \sin(30^o) = \frac{\pi}{2} \times \frac{1}{2} = \frac{\pi}{4}$.
કુલ કળાતફાવત $\phi = \phi_0 + \phi' = \frac{\pi}{4} + \frac{\pi}{4} = \frac{\pi}{2}$ થાય.
તીવ્રતાનું સૂત્ર $I = 4I_0 \cos^2(\phi / 2)$ છે.
$\phi = \pi / 2$ મૂકતા:
$I = 4I_0 \cos^2(\pi / 4) = 4I_0 \times (1 / \sqrt{2})^2 = 4I_0 \times (1 / 2) = 2I_0$.
181
MediumMCQ
યંગના પ્રયોગમાં,જ્યારે $n$ સમાન તીવ્રતા $I_0$ ધરાવતા સુસંબદ્ધ ઉદ્ગમોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,ત્યારે પરિણામી તીવ્રતા $I_1$ મળે છે. જ્યારે $n$ સમાન તીવ્રતા $I_0$ ધરાવતા અસુસંબદ્ધ ઉદ્ગમોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,ત્યારે પરિણામી તીવ્રતા $I_2$ મળે છે. $I_1$ અને $I_2$ ના મૂલ્યો શું છે?
A
$n^2 I_0, n I_0$
B
$n I_0, n^2 I_0$
C
$n I_0, I_0$
D
$n^2 I_0, (n-1) I_0$

Solution

(A) સુસંબદ્ધ ઉદ્ગમો માટે,કંપવિસ્તારનો સરવાળો થાય છે. પરિણામી કંપવિસ્તાર $A_R = n \sqrt{I_0}$ થાય છે. તેથી,પરિણામી તીવ્રતા $I_1 = (A_R)^2 = (n \sqrt{I_0})^2 = n^2 I_0$ મળે છે.
અસુસંબદ્ધ ઉદ્ગમો માટે,તીવ્રતાઓનો સીધો સરવાળો થાય છે. તેથી,પરિણામી તીવ્રતા $I_2 = I_0 + I_0 + ... + I_0$ ($n$ વખત) $= n I_0$ મળે છે.
182
MediumMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,એક સ્લિટની પહોળાઈ બીજી સ્લિટ કરતાં બમણી છે. તો મહત્તમ અને ન્યૂનતમ તીવ્રતાનો ગુણોત્તર કેટલો થાય?
A
$1/9$
B
$9/1$
C
$2/1$
D
$1/2$

Solution

(B) તીવ્રતા $I$ એ સ્લિટની પહોળાઈ $w$ ના સમપ્રમાણમાં છે,તેથી $I \propto w$. આપેલ છે કે $w_1 = 2w_2$,તેથી $I_1 = 2I_2$.
તીવ્રતા $I \propto A^2$ હોવાથી,કંપવિસ્તારનો સંબંધ $A_1 = \sqrt{2}A_2$ થાય. જો આપણે સ્લિટની પહોળાઈના ગુણોત્તરને સીધો કંપવિસ્તારના ગુણોત્તર તરીકે લઈએ ($A_1 = 2A$ અને $A_2 = A$):
મહત્તમ કંપવિસ્તાર $A_{\max} = 2A + A = 3A$.
ન્યૂનતમ કંપવિસ્તાર $A_{\min} = 2A - A = A$.
તીવ્રતાનો ગુણોત્તર $\frac{I_{\max}}{I_{\min}} = \left( \frac{A_{\max}}{A_{\min}} \right)^2 = \left( \frac{3A}{A} \right)^2 = \frac{9}{1}$.
183
MediumMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,બે સ્લિટ વચ્ચેનું અંતર $2 \times 10^{-3} \, m$ છે અને સ્લિટ અને પડદા વચ્ચેનું અંતર $2.5 \, m$ છે. વપરાયેલ પ્રકાશની તરંગલંબાઇ $2000 \, \mathring{A}$ થી $9000 \, \mathring{A}$ ની વચ્ચે છે. મધ્યસ્થ અધિકતમથી $10^{-3} \, m$ અંતરે કઈ તરંગલંબાઇ ($\mathring{A}$ માં) પ્રકાશિત શલાકા બનાવશે?
A
$4000$
B
$4500$
C
$5000$
D
$8000$

Solution

(D) યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં $n$-મી પ્રકાશિત શલાકા માટેની શરત $x = \frac{n \lambda D}{d}$ છે.
અહીં,$x = 10^{-3} \, m$,$D = 2.5 \, m$,અને $d = 2 \times 10^{-3} \, m$ છે.
તરંગલંબાઇ $\lambda$ માટે સૂત્ર બનાવતા,$\lambda = \frac{xd}{nD}$ મળે.
કિંમતો મૂકતા: $\lambda = \frac{10^{-3} \times 2 \times 10^{-3}}{n \times 2.5} = \frac{2 \times 10^{-6}}{2.5n} = \frac{0.8 \times 10^{-6}}{n} = \frac{8000}{n} \, \mathring{A}$.
$n=1$ માટે,$\lambda = 8000 \, \mathring{A}$.
$n=2$ માટે,$\lambda = 4000 \, \mathring{A}$.
$n=3$ માટે,$\lambda \approx 2666.67 \, \mathring{A}$.
આપેલ રેન્જ $2000 \, \mathring{A}$ થી $9000 \, \mathring{A}$ હોવાથી,$8000 \, \mathring{A}$ અને $4000 \, \mathring{A}$ બંને શક્ય છે. વિકલ્પો જોતા,$8000 \, \mathring{A}$ સાચો જવાબ છે.
184
DifficultMCQ
યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં,સ્લિટ્સ એકબીજાથી $2\, mm$ દૂર છે અને તેમને $\lambda_1 = 12000\, \mathring{A}$ અને $\lambda_2 = 10000\, \mathring{A}$ તરંગલંબાઇ ધરાવતા પ્રકાશ વડે પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે. સ્લિટ્સથી $2\, m$ દૂર રહેલા પડદા પર સામાન્ય મધ્યસ્થ પ્રકાશિત શલાકાથી કેટલા લઘુત્તમ અંતરે એક વ્યતિકરણ ભાતની પ્રકાશિત શલાકા બીજી વ્યતિકરણ ભાતની પ્રકાશિત શલાકા સાથે સંપાત થશે? ($mm$ માં)
A
$6$
B
$4$
C
$3$
D
$8$

Solution

(A) ધારો કે $\lambda_1$ ની $n_1$-મી પ્રકાશિત શલાકા એ $\lambda_2$ ની $n_2$-મી પ્રકાશિત શલાકા સાથે સંપાત થાય છે.
પ્રકાશિત શલાકા માટે,સ્થાન $x = \frac{n\lambda D}{d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
સ્થાન સમાન હોવાથી,$\frac{n_1 \lambda_1 D}{d} = \frac{n_2 \lambda_2 D}{d}$,જેનો અર્થ છે કે $n_1 \lambda_1 = n_2 \lambda_2$.
તેથી,$\frac{n_1}{n_2} = \frac{\lambda_2}{\lambda_1} = \frac{10000}{12000} = \frac{5}{6}$.
આમ,લઘુત્તમ પૂર્ણાંક મૂલ્યો $n_1 = 5$ અને $n_2 = 6$ છે.
હવે,$n_1 = 5$ નો ઉપયોગ કરીને અંતર $x$ ની ગણતરી કરીએ:
$x = \frac{n_1 \lambda_1 D}{d} = \frac{5 \times 12000 \times 10^{-10} \times 2}{2 \times 10^{-3}}$.
$x = \frac{5 \times 12 \times 10^{-7} \times 2}{2 \times 10^{-3}} = 60 \times 10^{-4} = 6 \times 10^{-3}\, m$.
$x = 6\, mm$.
185
DifficultMCQ
યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં મહત્તમ તીવ્રતા $I_0$ છે. બે સ્લિટ વચ્ચેનું અંતર $d = 5\lambda$ છે,જ્યાં $\lambda$ એ પ્રયોગમાં વપરાયેલ પ્રકાશની તરંગલંબાઇ છે. $D = 10d$ અંતરે મૂકવામાં આવેલા પડદા પર એક સ્લિટની સામે તીવ્રતા કેટલી હશે?
A
$\frac{I_0}{4}$
B
$\frac{3}{4}I_0$
C
$\frac{I_0}{2}$
D
$I_0$

Solution

(C) આપેલ છે: $d = 5\lambda$,$D = 10d$,અને એક સ્લિટની સામેનું સ્થાન $y = \frac{d}{2}$ છે.
સ્થાન $y$ પર પથ તફાવત $\Delta x = d \sin \theta \approx d \tan \theta = d \left( \frac{y}{D} \right)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
કિંમતો મૂકતા: $\Delta x = d \left( \frac{d/2}{10d} \right) = \frac{d}{20} = \frac{5\lambda}{20} = \frac{\lambda}{4}$.
કળા તફાવત $\phi = \frac{2\pi}{\lambda} \Delta x = \frac{2\pi}{\lambda} \left( \frac{\lambda}{4} \right) = \frac{\pi}{2}$.
યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં,પરિણામી તીવ્રતા $I_y = I_1 + I_2 + 2\sqrt{I_1 I_2} \cos \phi$ છે.
અહીં $I_1 = I_2 = I$ હોવાથી,$I_{max} = I + I + 2\sqrt{I^2} = 4I = I_0$,તેથી $I = \frac{I_0}{4}$.
તીવ્રતાના સૂત્રમાં $\phi = \frac{\pi}{2}$ મૂકતા:
$I_y = I + I + 2I \cos(\frac{\pi}{2}) = 2I + 0 = 2I$.
$I = \frac{I_0}{4}$ હોવાથી,તીવ્રતા $I_y = 2 \left( \frac{I_0}{4} \right) = \frac{I_0}{2}$ મળે છે.
186
DifficultMCQ
યંગનો ડબલ સ્લિટ પ્રયોગ પહેલા હવામાં અને પછી હવા સિવાયના માધ્યમમાં કરવામાં આવે છે. એવું જોવા મળે છે કે માધ્યમમાં $8^{th}$ પ્રકાશિત શલાકા ત્યાં સ્થિત છે જ્યાં હવામાં $5^{th}$ અપ્રકાશિત શલાકા સ્થિત છે. માધ્યમનો વક્રીભવનાંક આશરે કેટલો હશે?
A
$1.59$
B
$1.69$
C
$1.78$
D
$1.25$

Solution

(C) વક્રીભવનાંક $\mu$ ધરાવતા માધ્યમમાં $n^{th}$ પ્રકાશિત શલાકાનું સ્થાન $x_b = \frac{n \lambda_m D}{d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\lambda_m = \frac{\lambda_{air}}{\mu}$ છે.
તેથી,માધ્યમમાં $8^{th}$ પ્રકાશિત શલાકાનું સ્થાન $x = \frac{8 \lambda_{air} D}{\mu d}$ થાય.
હવામાં $n^{th}$ અપ્રકાશિત શલાકાનું સ્થાન $x_d = \frac{(n - 0.5) \lambda_{air} D}{d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
તેથી,હવામાં $5^{th}$ અપ્રકાશિત શલાકાનું સ્થાન $x' = \frac{(5 - 0.5) \lambda_{air} D}{d} = \frac{4.5 \lambda_{air} D}{d}$ થાય.
આપેલ છે કે બંનેના સ્થાન સમાન છે,$x = x'$,તેથી:
$\frac{8 \lambda_{air} D}{\mu d} = \frac{4.5 \lambda_{air} D}{d}$.
બંને બાજુથી સામાન્ય પદો $\lambda_{air}, D,$ અને $d$ ને દૂર કરતા:
$\frac{8}{\mu} = 4.5$.
$\mu = \frac{8}{4.5} = \frac{80}{45} = \frac{16}{9} \approx 1.78$.
187
MediumMCQ
યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં,સ્લિટ્સ વચ્ચેનું અંતર $d = 2 \ mm$ છે,વપરાયેલ પ્રકાશની તરંગલંબાઇ $\lambda = 5896 \ \mathring{A}$ છે અને પડદા અને સ્લિટ્સ વચ્ચેનું અંતર $D = 100 \ cm$ છે. એવું જોવા મળે છે કે ફ્રિન્જની કોણીય પહોળાઈ $0.20^\circ$ છે. ફ્રિન્જની કોણીય પહોળાઈ વધારીને $0.21^\circ$ કરવા માટે (સમાન $\lambda$ અને $D$ સાથે),સ્લિટ્સ વચ્ચેનું અંતર બદલીને ...... $mm$ કરવું પડશે.
A
$1.8$
B
$1.9$
C
$1.7$
D
$2.1$

Solution

(B) યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં ફ્રિન્જની કોણીય પહોળાઈ $\theta$ નું સૂત્ર: $\theta = \frac{\lambda}{d}$ છે.
પ્રારંભિક શરતો મુજબ: $\theta_1 = 0.20^\circ$ અને $d_1 = 2 \ mm$.
તેથી,$0.20^\circ = \frac{\lambda}{2 \ mm}$ .... $(i)$.
નવી શરત માટે: $\theta_2 = 0.21^\circ$ અને $d_2 = d$.
તેથી,$0.21^\circ = \frac{\lambda}{d}$ .... $(ii)$.
સમીકરણ $(i)$ ને સમીકરણ $(ii)$ વડે ભાગતા:
$\frac{0.20}{0.21} = \frac{d}{2 \ mm}$.
$d$ માટે ઉકેલતા:
$d = \frac{0.20 \times 2}{0.21} \ mm = \frac{0.40}{0.21} \ mm \approx 1.9047 \ mm$.
આપેલા વિકલ્પો મુજબ,$d = 1.9 \ mm$ મળે છે.
188
MediumMCQ
$650 \, nm$ અને $520 \, nm$ એમ બે તરંગલંબાઈ ધરાવતા પ્રકાશના કિરણપુંજનો ઉપયોગ યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં સ્લિટને પ્રકાશિત કરવા માટે થાય છે. મધ્યસ્થ અધિકતમથી ઓછામાં ઓછા અંતરે લાંબી તરંગલંબાઈની જે પ્રકાશિત શલાકા ટૂંકી તરંગલંબાઈની પ્રકાશિત શલાકા સાથે સંપાત થાય છે,તેનો ક્રમ કેટલો હશે?
A
$1$
B
$2$
C
$3$
D
$4$

Solution

(D) ધારો કે લાંબી તરંગલંબાઈ $\lambda_1 = 650 \, nm$ માટે પ્રકાશિત શલાકાનો ક્રમ $n_1$ છે અને ટૂંકી તરંગલંબાઈ $\lambda_2 = 520 \, nm$ માટે $n_2$ છે.
સંપાત થવાના સ્થાને,મધ્યસ્થ અધિકતમથી અંતર બંને શલાકાઓ માટે સમાન હોય છે:
$y = \frac{n_1 \lambda_1 D}{d} = \frac{n_2 \lambda_2 D}{d}$
$n_1 \lambda_1 = n_2 \lambda_2$
$\frac{n_1}{n_2} = \frac{\lambda_2}{\lambda_1} = \frac{520}{650}$
ગુણોત્તરનું સાદું રૂપ આપતા: $\frac{n_1}{n_2} = \frac{52}{65} = \frac{4}{5}$
આમ,લાંબી તરંગલંબાઈ માટે પ્રકાશિત શલાકાનો ક્રમ $n_1 = 4$ છે અને ટૂંકી તરંગલંબાઈ માટે $n_2 = 5$ છે.
પ્રશ્નમાં લાંબી તરંગલંબાઈની પ્રકાશિત શલાકાનો ક્રમ પૂછવામાં આવ્યો છે,જે $4$ છે.
189
MediumMCQ
યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં,તરંગલંબાઈ ${\lambda _1}$ સાથેનું $8^{th}$ મહત્તમ મધ્યસ્થ મહત્તમથી ${d_1}$ અંતરે છે અને તરંગલંબાઈ ${\lambda _2}$ સાથેનું $6^{th}$ મહત્તમ ${d_2}$ અંતરે છે. તો $({d_1}/{d_2})$ બરાબર શું થાય?
A
$\frac{4}{3}\left( {\frac{{{\lambda _2}}}{{{\lambda _1}}}} \right)$
B
$\frac{4}{3}\left( {\frac{{{\lambda _1}}}{{{\lambda _2}}}} \right)$
C
$\frac{3}{4}\left( {\frac{{{\lambda _2}}}{{{\lambda _1}}}} \right)$
D
$\frac{3}{4}\left( {\frac{{{\lambda _1}}}{{{\lambda _2}}}} \right)$

Solution

(B) યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં મધ્યસ્થ મહત્તમથી $n^{th}$ મહત્તમનું સ્થાન નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $x_n = \frac{n \lambda D}{d}$.
આ સંબંધ પરથી,આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે અંતર $x_n$ એ મહત્તમ ક્રમ $n$ અને તરંગલંબાઈ $\lambda$ ના ગુણાકારના સમપ્રમાણમાં છે,એટલે કે $x_n \propto n \lambda$.
પ્રથમ કિસ્સા માટે આપેલ છે: $n_1 = 8$,$\lambda = \lambda_1$,અને અંતર = $d_1$.
બીજા કિસ્સા માટે આપેલ છે: $n_2 = 6$,$\lambda = \lambda_2$,અને અંતર = $d_2$.
તેથી,ગુણોત્તર છે: $\frac{d_1}{d_2} = \frac{n_1 \lambda_1}{n_2 \lambda_2} = \frac{8 \lambda_1}{6 \lambda_2} = \frac{4}{3} \left( \frac{\lambda_1}{\lambda_2} \right)$.
190
MediumMCQ
યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં,${I_o}$ એ મધ્યસ્થ અધિકતમ પરની તીવ્રતા છે અને $\beta$ એ ફ્રિન્જની પહોળાઈ છે. કેન્દ્રથી $x$ અંતરે આવેલા બિંદુ $P$ પર તીવ્રતા કેટલી હશે?
A
${I_o}\cos \frac{{\pi x}}{\beta }$
B
$4{I_o}{\cos ^2}\frac{{\pi x}}{\beta }$
C
${I_o}{\cos ^2}\frac{{\pi x}}{\beta }$
D
$\frac{{{I_o}}}{4}{\cos ^2}\frac{{\pi x}}{\beta }$

Solution

(C) બિંદુ $P$ પર પથ તફાવત $\Delta = \frac{xd}{D}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ફ્રિન્જની પહોળાઈ $\beta = \frac{\lambda D}{d}$ હોવાથી,આપણે પથ તફાવતને $\Delta = \frac{x\lambda}{\beta}$ તરીકે લખી શકીએ છીએ.
કળા તફાવત $\phi = \frac{2\pi}{\lambda} \Delta = \frac{2\pi}{\lambda} \cdot \frac{x\lambda}{\beta} = \frac{2\pi x}{\beta}$ થાય છે.
કોઈપણ બિંદુ પર તીવ્રતા $I = I_{max} \cos^2(\frac{\phi}{2})$ દ્વારા મળે છે.
અહીં $I_{max} = I_o$ આપેલ છે,તેથી બિંદુ $P$ પર તીવ્રતા $I = I_o \cos^2(\frac{2\pi x}{2\beta}) = I_o \cos^2(\frac{\pi x}{\beta})$ થશે.
191
DifficultMCQ
યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં,જ્યારે એક કિરણના માર્ગમાં $1.5$ વક્રીભવનાંક ધરાવતી કાચની પ્લેટ મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે ફ્રિન્જ $x$ જેટલા અંતરે સ્થાનાંતરિત થાય છે. જ્યારે આ પ્લેટને સમાન જાડાઈની બીજી પ્લેટ દ્વારા બદલવામાં આવે છે,ત્યારે ફ્રિન્જનું સ્થાનાંતર $(3/2)x$ થાય છે. બીજી પ્લેટનો વક્રીભવનાંક કેટલો હશે?
A
$1.50$
B
$1.75$
C
$1.25$
D
$1.00$

Solution

(B) યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં જ્યારે $t$ જાડાઈ અને $\mu$ વક્રીભવનાંક ધરાવતી પ્લેટ દાખલ કરવામાં આવે ત્યારે ફ્રિન્જનું સ્થાનાંતર $\Delta y = \frac{(\mu - 1)tD}{d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ફ્રિન્જની પહોળાઈ $\beta = \frac{\lambda D}{d}$ હોવાથી,સ્થાનાંતરને $x = \frac{(\mu - 1)t\beta}{\lambda}$ તરીકે લખી શકાય છે.
પ્રથમ પ્લેટ માટે,જેનો વક્રીભવનાંક $\mu_1 = 1.5$ છે,સ્થાનાંતર $x = \frac{(1.5 - 1)t\beta}{\lambda} = \frac{0.5 t\beta}{\lambda}$ છે.
બીજી પ્લેટ માટે,જેનો વક્રીભવનાંક $\mu_2$ છે,સ્થાનાંતર $\frac{3}{2}x = \frac{(\mu_2 - 1)t\beta}{\lambda}$ છે.
બીજા સમીકરણને પ્રથમ સમીકરણ વડે ભાગતા,આપણને મળે છે: $\frac{(3/2)x}{x} = \frac{(\mu_2 - 1)}{1.5 - 1}$.
$\frac{3}{2} = \frac{\mu_2 - 1}{0.5}$.
$0.75 = \mu_2 - 1$.
$\mu_2 = 1.75$.
192
EasyMCQ
યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં,$4000 \; \mathring{A}$ તરંગલંબાઇ ધરાવતા એકવર્ણી પ્રકાશનો ઉપયોગ કરતા દ્રશ્યક્ષેત્રમાં $60$ શલાકાઓ મળે છે. જો આપણે $6000 \; \mathring{A}$ તરંગલંબાઇ ધરાવતા એકવર્ણી પ્રકાશનો ઉપયોગ કરીએ,તો તે જ દ્રશ્યક્ષેત્રમાં મળતી શલાકાઓની સંખ્યા કેટલી હશે?
A
$60$
B
$90$
C
$40$
D
$1.5$

Solution

(C) દ્રશ્યક્ષેત્રની પહોળાઈ $W$ અચળ છે.
યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં,શલાકાની પહોળાઈ $\beta$ એ $\beta = \frac{\lambda D}{d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
દ્રશ્યક્ષેત્ર $W$ માં શલાકાઓની કુલ સંખ્યા $n$ એ $n = \frac{W}{\beta} = \frac{Wd}{\lambda D}$ દ્વારા મળે છે.
અહીં $W$,$d$,અને $D$ અચળ હોવાથી,$n \lambda = \text{અચળ}$ થાય.
તેથી,$n_1 \lambda_1 = n_2 \lambda_2$.
આપેલ છે કે $n_1 = 60$,$\lambda_1 = 4000 \; \mathring{A}$,અને $\lambda_2 = 6000 \; \mathring{A}$.
કિંમતો મૂકતા: $60 \times 4000 = n_2 \times 6000$.
$n_2 = \frac{60 \times 4000}{6000} = 40$.
આમ,મળતી શલાકાઓની સંખ્યા $40$ છે.
193
AdvancedMCQ
પ્રકાશના બે સુસંબદ્ધ ઉદગમો બિંદુઓ $(-\frac{5a}{2}, 0)$ અને $(+\frac{5a}{2}, 0)$ પર મૂકવામાં આવ્યા છે. પ્રકાશની તરંગલંબાઇ $\lambda = \frac{4a}{3}$ છે. ઉગમબિંદુ પર કેન્દ્ર ધરાવતા મોટા ત્રિજ્યાવાળા સમતલીય વર્તુળ પર કેટલા મહત્તમ (maxima) મળશે?
A
$12$
B
$15$
C
$16$
D
$14$

Solution

(D) બે સુસંબદ્ધ ઉદગમો વચ્ચેનું અંતર $d = \frac{5a}{2} - (-\frac{5a}{2}) = 5a$ છે.
સંબંધિત વ્યતિકરણ (મહત્તમ) માટે, પથ તફાવત $\Delta x$ એ તરંગલંબાઇ $\lambda$ નો પૂર્ણાંક ગુણાંક હોવો જોઈએ, એટલે કે $\Delta x = n\lambda$, જ્યાં $n$ પૂર્ણાંક છે.
વર્તુળ પરના કોઈપણ બિંદુએ પથ તફાવત $\Delta x = d \cos \theta$ દ્વારા આપવામાં આવે છે, જ્યાં $\theta$ એ $x$-અક્ષ સાથેનો ખૂણો છે.
વર્તુળ મોટી ત્રિજ્યાનું હોવાથી, $\theta$ એ $0$ થી $2\pi$ સુધી બદલાય છે.
મહત્તમ માટેની શરત $d \cos \theta = n\lambda$ છે.
કિંમતો મૂકતા, $5a \cos \theta = n(\frac{4a}{3}) \implies \cos \theta = \frac{4n}{15}$.
$-1 \le \cos \theta \le 1$ હોવાથી, $-1 \le \frac{4n}{15} \le 1$, જે $-3.75 \le n \le 3.75$ આપે છે.
$n$ માટે શક્ય પૂર્ણાંક કિંમતો $n = 0, \pm 1, \pm 2, \pm 3$ છે.
$n = 0$ માટે, $\cos \theta = 0$, જે $2$ બિંદુઓ આપે છે $(\theta = \frac{\pi}{2}, \frac{3\pi}{2})$.
$n = \pm 1, \pm 2, \pm 3$ માટે, દરેક $n$ ની કિંમત વર્તુળ પર $2$ બિંદુઓ આપે છે (એક ઉપરના અર્ધભાગમાં અને એક નીચેના અર્ધભાગમાં).
મહત્તમની કુલ સંખ્યા = $2 + 2 \times (3 + 3) = 2 + 12 = 14$.
194
MediumMCQ
$YDSE$ માં,મધ્યસ્થ પ્રકાશિત શલાકાને કેવી રીતે ઓળખી શકાય છે?
A
કારણ કે તેની તીવ્રતા અન્ય પ્રકાશિત શલાકાઓ કરતા વધારે હોય છે.
B
કારણ કે તે અન્ય પ્રકાશિત શલાકાઓ કરતા પહોળી હોય છે.
C
કારણ કે તે અન્ય પ્રકાશિત શલાકાઓ કરતા સાંકડી હોય છે.
D
એક રંગી પ્રકાશને બદલે શ્વેત પ્રકાશનો ઉપયોગ કરીને.

Solution

(D) $YDSE$ પ્રયોગમાં,જ્યારે એકરંગી પ્રકાશનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,ત્યારે બધી પ્રકાશિત શલાકાઓ તીવ્રતા અને પહોળાઈમાં સમાન દેખાય છે,જેના કારણે મધ્યસ્થ શલાકાને અન્ય શલાકાઓથી અલગ પાડવી અશક્ય છે.
જ્યારે શ્વેત પ્રકાશનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,ત્યારે મધ્યસ્થ શલાકા તમામ તરંગલંબાઇઓ માટે પથ તફાવત $\Delta x = 0$ પર રચાય છે. આમ,બધા રંગો કેન્દ્ર પર એકબીજા પર સંપાત થાય છે,જેનાથી સફેદ શલાકા રચાય છે.
અન્ય શલાકાઓ માટે,પથ તફાવત $\Delta x = n\lambda$ એ તરંગલંબાઇ $\lambda$ પર આધાર રાખે છે. વિવિધ રંગોની તરંગલંબાઇ અલગ-અલગ હોવાથી,તેઓ અલગ-અલગ સ્થાનો પર શલાકાઓ બનાવે છે,જેના પરિણામે રંગીન વર્ણપટ રચાય છે.
તેથી,શ્વેત પ્રકાશનો ઉપયોગ કરતી વખતે મધ્યસ્થ પ્રકાશિત શલાકાને સફેદ શલાકા તરીકે ઓળખી શકાય છે. વિકલ્પ $D$ સાચો જવાબ છે.
195
MediumMCQ
જો યંગનો ડબલ સ્લિટ પ્રયોગ સફેદ પ્રકાશ સાથે કરવામાં આવે,તો નીચેનામાંથી કયું સાચું નથી?
A
કેન્દ્રિય મહત્તમ સફેદ હશે.
B
ત્યાં સંપૂર્ણપણે અંધારી ફ્રિન્જ હશે નહીં.
C
કેન્દ્રિય ફ્રિન્જની બાજુની ફ્રિન્જ લાલ હશે.
D
કેન્દ્રિય ફ્રિન્જની બાજુની ફ્રિન્જ જાંબલી હશે.

Solution

(C) સફેદ પ્રકાશ સાથેના યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં,કેન્દ્રિય બિંદુ પર પથ તફાવત તમામ તરંગલંબાઇઓ માટે $0$ હોય છે. કેન્દ્ર પર બધા રંગો એકબીજા પર સંપાત થતા હોવાથી,કેન્દ્રિય ફ્રિન્જ સફેદ હોય છે.
જેમ આપણે કેન્દ્રથી દૂર જઈએ છીએ,તેમ પથ તફાવત $\Delta x = d \sin \theta$ વધે છે. $n$-માં ક્રમના મહત્તમ માટેની શરત $\Delta x = n \lambda$ છે. કારણ કે $\lambda_{violet} < \lambda_{red}$,જાંબલી ફ્રિન્જ લાલ ફ્રિન્જ કરતા કેન્દ્રની નજીક દેખાય છે.
તેથી,કેન્દ્રિય સફેદ ફ્રિન્જની બાજુની ફ્રિન્જ જાંબલી હોય છે,લાલ નહીં.
આમ,'કેન્દ્રિય ફ્રિન્જની બાજુની ફ્રિન્જ લાલ હશે' તે વિધાન ખોટું છે.
196
MediumMCQ
કલ્પના કરો કે ઇલેક્ટ્રોન ગનમાંથી ઉત્પન્ન થતા ઝડપથી ગતિ કરતા ઇલેક્ટ્રોન સાથે સંકળાયેલા તરંગોનો ઉપયોગ કરીને યંગનો ડબલ-સ્લિટ વ્યતિકરણ પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. ક્રમિક મહત્તમ (ફ્રિન્જ વિડ્થ) વચ્ચેનું અંતર ઘટશે જો:
A
ઇલેક્ટ્રોન ગનમાં પ્રવેગક વોલ્ટેજ ઘટાડવામાં આવે.
B
પ્રવેગક વોલ્ટેજ વધારવામાં આવે અને સ્લિટથી પડદાનું અંતર ઘટાડવામાં આવે.
C
સ્લિટથી પડદાનું અંતર વધારવામાં આવે.
D
સ્લિટ્સ વચ્ચેનું અંતર ઘટાડવામાં આવે.

Solution

(B) યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગમાં ફ્રિન્જ વિડ્થ $\beta$ નું સૂત્ર $\beta = \frac{\lambda D}{d}$ છે,જ્યાં $\lambda$ એ ડી-બ્રોગ્લી તરંગલંબાઇ છે,$D$ એ સ્લિટથી પડદાનું અંતર છે અને $d$ એ સ્લિટ્સ વચ્ચેનું અંતર છે.
$V$ પોટેન્શિયલ દ્વારા પ્રવેગિત ઇલેક્ટ્રોન માટે,ડી-બ્રોગ્લી તરંગલંબાઇ $\lambda = \frac{h}{\sqrt{2meV}}$ છે.
આ કિંમત ફ્રિન્જ વિડ્થના સૂત્રમાં મૂકતા,આપણને $\beta = \frac{hD}{d\sqrt{2meV}}$ મળે છે.
$\beta$ ઘટાડવા માટે,આપણે છેદ ($d$ અથવા $V$) વધારવો જોઈએ અથવા અંશ $(D)$ ઘટાડવો જોઈએ.
વિકલ્પ $B$ જણાવે છે કે પ્રવેગક વોલ્ટેજ $V$ વધારવામાં આવે છે અને અંતર $D$ ઘટાડવામાં આવે છે. આ બંને ક્રિયાઓ $\beta$ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
197
AdvancedMCQ
બે સમાન સાંકડી સ્લિટ $S_1$ અને $S_2$ ને બિંદુ સ્ત્રોત $P$ માંથી $\lambda$ તરંગલંબાઇના પ્રકાશ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે. જો,આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ,પ્રકાશને પડદા પર પડવા દેવામાં આવે,અને જો $n$ એ ધન પૂર્ણાંક હોય,તો $Q$ આગળ વિનાશક વ્યતિકરણ માટેની શરત શું છે?
Question diagram
A
$(l_1 - l_2) = (2n + 1)\lambda /2$
B
$(l_3 - l_4) = (2n + 1)\lambda /2$
C
$(l_1 + l_2) - (l_2 + l_4) = n\lambda$
D
$(l_1 + l_3) - (l_2 + l_4) = (2n + 1)\lambda /2$

Solution

(D) સ્લિટ $S_1$ દ્વારા બિંદુ $P$ થી બિંદુ $Q$ સુધીની કુલ પથ લંબાઈ $(l_1 + l_3)$ છે.
સ્લિટ $S_2$ દ્વારા બિંદુ $P$ થી બિંદુ $Q$ સુધીની કુલ પથ લંબાઈ $(l_2 + l_4)$ છે.
બિંદુ $Q$ પર પહોંચતા બે તરંગો વચ્ચેનો પથ તફાવત $\Delta x = (l_1 + l_3) - (l_2 + l_4)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
બિંદુ $Q$ પર વિનાશક વ્યતિકરણ થવા માટે,પથ તફાવત એ તરંગલંબાઇ $\lambda$ ના અડધા ભાગનો એકી ગુણાંક હોવો જોઈએ.
તેથી,શરત $\Delta x = (2n + 1)\lambda / 2$ છે,જ્યાં $n$ એ ધન પૂર્ણાંક છે.
પથ તફાવતને બદલતા,આપણને $(l_1 + l_3) - (l_2 + l_4) = (2n + 1)\lambda / 2$ મળે છે.
198
DifficultMCQ
યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં,બે સ્લિટ સમાન કંપવિસ્તાર $A$ અને તરંગલંબાઇ $\lambda$ ના સુસંબદ્ધ ઉદગમો તરીકે કાર્ય કરે છે. સમાન સેટઅપ સાથેના બીજા પ્રયોગમાં,બે સ્લિટ સમાન કંપવિસ્તાર $A$ અને તરંગલંબાઇ $\lambda$ ના ઉદગમો છે પરંતુ તે અસુસંબદ્ધ છે. પ્રથમ કિસ્સામાં અને બીજા કિસ્સામાં પડદાના મધ્યબિંદુ પર પ્રકાશની તીવ્રતાનો ગુણોત્તર કેટલો હશે?
A
$1:1$
B
$2:1$
C
$4:1$
D
આમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(B) સુસંબદ્ધ ઉદગમો માટે,મધ્યબિંદુ પર (જ્યાં પથ તફાવત શૂન્ય છે) તીવ્રતા સહાયક વ્યતિકરણ દ્વારા મળે છે:
$I_{1} = (A + A)^{2} = (2A)^{2} = 4A^{2}$
અસુસંબદ્ધ ઉદગમો માટે,વ્યતિકરણ થતું નથી,અને તીવ્રતાઓનો સીધો સરવાળો થાય છે:
$I_{2} = A^{2} + A^{2} = 2A^{2}$
પ્રથમ કિસ્સામાં અને બીજા કિસ્સામાં તીવ્રતાનો ગુણોત્તર:
$\frac{I_{1}}{I_{2}} = \frac{4A^{2}}{2A^{2}} = \frac{2}{1}$
તેથી,ગુણોત્તર $2:1$ છે.
199
MediumMCQ
યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં, એક નાનું ડિટેક્ટર ફ્રિન્જ પેટર્નના કેન્દ્રમાં $I$ એકમ જેટલી પ્રકાશની તીવ્રતા માપે છે। જો બે (સમાન) સ્લિટમાંથી એકને હવે ઢાંકી દેવામાં આવે, તો માપવામાં આવેલી તીવ્રતા કેટલી હશે?
A
$2I$
B
$I$
C
$I/4$
D
$I/2$

Solution

(C) યંગના ડબલ સ્લિટ પ્રયોગમાં, મધ્યસ્થ અધિકતમ (central maximum) પર તીવ્રતા $I = I_1 + I_2 + 2\sqrt{I_1 I_2} \cos(\phi)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે।
સ્લિટ સમાન હોવાથી, ધારો કે દરેક સ્લિટને કારણે તીવ્રતા $I_0$ છે। તેથી, $I_1 = I_2 = I_0$.
મધ્યસ્થ અધિકતમ પર, કળા તફાવત (phase difference) $\phi = 0$ છે, તેથી $I = I_0 + I_0 + 2\sqrt{I_0 I_0} \cos(0) = 4I_0$.
આપેલ છે કે કેન્દ્ર પર તીવ્રતા $I$ છે, તેથી $4I_0 = I$, જેનો અર્થ છે કે $I_0 = I/4$.
જો બે સ્લિટમાંથી એકને ઢાંકી દેવામાં આવે, તો માત્ર એક જ સ્લિટ બાકી રહે છે, અને ડિટેક્ટર દ્વારા માપવામાં આવતી તીવ્રતા એક સ્લિટને કારણે મળતી તીવ્રતા જેટલી હશે, જે $I_0 = I/4$ છે।
200
DifficultMCQ
એક વિદ્યાર્થીને એકવર્ણી પ્રકાશની તરંગલંબાઈ માપવા માટે કહેવામાં આવે છે. તે આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ સાધનો ગોઠવે છે. $S_1, S_2, S_3$ સાંકડી સમાંતર સ્લિટ્સ છે,$L$ સોડિયમ લેમ્પ છે અને $M$ માઇક્રોસ્કોપ આઈપીસ છે. વિદ્યાર્થી વ્યતિકરણ શલાકાઓનું અવલોકન કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે. તેને તમારી પ્રથમ સલાહ શું હશે?
Question diagram
A
$S_1$ ની પહોળાઈ વધારવી
B
$S_2$ અને $S_3$ વચ્ચેનું અંતર ઘટાડવું
C
$L$ ને સફેદ પ્રકાશના સ્ત્રોત સાથે બદલવો
D
$M$ ને ટેલિસ્કોપ સાથે બદલવો

Solution

(B) દ્વિ-સ્લિટ વ્યતિકરણ ભાતની શલાકાની પહોળાઈ $\beta$ નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $\beta = \frac{D \lambda}{d}$
આ સમીકરણમાં,$D$ એ પડદા (અથવા માઇક્રોસ્કોપ) અને સ્લિટ્સ ધરાવતા સમતલ વચ્ચેનું અંતર છે,$\lambda$ એ વપરાયેલ પ્રકાશની તરંગલંબાઈ છે,અને $d$ એ બે સુસંબદ્ધ સ્ત્રોતો ($S_2$ અને $S_3$ સ્લિટ્સ) વચ્ચેનું અંતર છે.
આપેલ ગોઠવણીમાં,$S_2$ અને $S_3$ વચ્ચેનું અંતર $d = 5 \text{ cm}$ છે,જે સામાન્ય યંગના ડબલ-સ્લિટ પ્રયોગ માટે ખૂબ વધારે છે. કારણ કે $\beta$ એ $d$ ના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં છે,$d$ નું મોટું મૂલ્ય અત્યંત સાંકડી શલાકાઓ ઉત્પન્ન કરે છે જે માઇક્રોસ્કોપ $M$ દ્વારા અલગ જોઈ શકાતી નથી.
વ્યતિકરણ શલાકાઓને દૃશ્યમાન બનાવવા માટે,શલાકાની પહોળાઈ $\beta$ વધારવી આવશ્યક છે. કારણ કે $\beta \propto \frac{1}{d}$,વિદ્યાર્થીએ $S_2$ અને $S_3$ સ્લિટ્સ વચ્ચેનું અંતર $d$ ઘટાડવું જોઈએ.

Wave Optics — Young's Double Slit Experiment (YDSE) · Frequently Asked Questions

1Are these Wave Optics questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Wave Optics Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.