Gujarati

Brewster's Law and Other methods of polarisation Questions in Gujarati

Class 12 Physics · Wave Optics · Brewster's Law and Other methods of polarisation

75+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 75 questions in Gujarati

1
EasyMCQ
પ્રકાશનું એક કિરણ $1.62$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા પારદર્શક કાચના સ્લેબ પર આપાત થાય છે. પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો એકબીજાને લંબ છે. આપાતકોણ .......$^o$ છે.
A
$58.3$
B
$50$
C
$35$
D
$30$

Solution

(A) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ, જ્યારે પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો એકબીજાને લંબ હોય, ત્યારે આપાતકોણને પોલરાઇઝિંગ એંગલ અથવા બ્રુસ્ટરનો ખૂણો $(i_p)$ કહેવામાં આવે છે.
આ ખૂણે, વક્રીભવનાંક $(\mu)$ અને આપાતકોણ $(i_p)$ વચ્ચેનો સંબંધ $\mu = \tan(i_p)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
અહીં $\mu = 1.62$ આપેલ છે, તેથી $\tan(i_p) = 1.62$.
તેથી, $i_p = \tan^{-1}(1.62)$.
આ કિંમતની ગણતરી કરતા, આપણને $i_p \approx 58.3^\circ$ મળે છે.
2
MediumMCQ
કોઈ માધ્યમ માટે પોલરાઈઝેશનનો ખૂણો $60^o$ છે. તો આ માધ્યમ માટે ક્રાંતિકોણ (critical angle) કેટલો હશે?
A
$\sin^{-1} \sqrt{3}$
B
$\tan^{-1} \sqrt{3}$
C
$\cos^{-1} \sqrt{3}$
D
$\sin^{-1} \frac{1}{\sqrt{3}}$

Solution

(D) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,માધ્યમનો વક્રીભવનાંક $\mu$ અને પોલરાઈઝેશનનો ખૂણો $\theta_p$ વચ્ચેનો સંબંધ $\mu = \tan \theta_p$ છે.
અહીં $\theta_p = 60^o$ આપેલ છે,તેથી $\mu = \tan 60^o = \sqrt{3}$ થાય.
ક્રાંતિકોણ $C$ અને વક્રીભવનાંક $\mu$ વચ્ચેનો સંબંધ $\sin C = \frac{1}{\mu}$ છે.
$\mu$ ની કિંમત મૂકતા,$\sin C = \frac{1}{\sqrt{3}}$ મળે.
તેથી,ક્રાંતિકોણ $C = \sin^{-1} \left( \frac{1}{\sqrt{3}} \right)$ થશે.
3
MediumMCQ
હવા માંથી કાચ (વક્રીભવનાંક $n$) માં પરાવર્તન માટે જે આપાતકોણે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત થાય છે તે કોણ છે
A
$\sin^{-1}(n)$
B
$\sin^{-1}(1/n)$
C
$\tan^{-1}(1/n)$
D
$\tan^{-1}(n)$

Solution

(D) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,જ્યારે પ્રકાશ ધ્રુવીભવન કોણ (બ્રુસ્ટર કોણ,$\theta_p$) પર આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ ધ્રુવીભૂત હોય છે.
બ્રુસ્ટરનો નિયમ જણાવે છે કે માધ્યમનો વક્રીભવનાંક $n$ એ ધ્રુવીભવન કોણ $\theta_p$ ના ટેન્જન્ટ (tangent) જેટલો હોય છે.
ગાણિતિક રીતે,$n = \tan(\theta_p)$.
તેથી,ધ્રુવીભવન કોણ $\theta_p = \tan^{-1}(n)$ થાય છે.
4
EasyMCQ
પાણી માટે પોલરાઇઝિંગ એંગલ (ધ્રુવીભવન કોણ) $53^\circ 4'$ છે. જો પ્રકાશ આ ખૂણે પાણીની સપાટી પર આપાત થાય અને પરાવર્તિત થાય, તો વક્રીભવન કોણ કેટલો હશે?
A
$53^\circ 4'$
B
$126^\circ 56'$
C
$36^\circ 56'$
D
$30^\circ 4'$

Solution

(C) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ, જ્યારે પ્રકાશ પોલરાઇઝિંગ એંગલ (જેને બ્રુસ્ટર એંગલ, $\theta_P$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) પર આપાત થાય છે, ત્યારે પરાવર્તિત કિરણ અને વક્રીભૂત કિરણ એકબીજાને લંબ હોય છે.
તેથી, આપાતકોણ (જે પોલરાઇઝિંગ એંગલ $\theta_P$ છે) અને વક્રીભવન કોણ $(r)$ નો સરવાળો $90^\circ$ થાય છે.
ગાણિતિક રીતે, $\theta_P + r = 90^\circ$.
આપેલ છે કે $\theta_P = 53^\circ 4'$, તેથી આપણે $r$ ની ગણતરી આ રીતે કરી શકીએ:
$r = 90^\circ - 53^\circ 4'$.
કારણ કે $90^\circ = 89^\circ 60'$, તેથી:
$r = 89^\circ 60' - 53^\circ 4' = 36^\circ 56'$.
આમ, વક્રીભવન કોણ $36^\circ 56'$ છે.
5
EasyMCQ
પદાર્થનો વક્રીભવનાંક એ ધ્રુવીભવન કોણના ટેન્જન્ટ (tangent) જેટલો હોય છે. આને શું કહેવાય છે?
A
બ્રુસ્ટરનો નિયમ
B
લેમ્બર્ટનો નિયમ
C
મેલસનો નિયમ
D
બ્રેગનો નિયમ

Solution

(A) બ્રુસ્ટરનો નિયમ જણાવે છે કે પારદર્શક માધ્યમનો વક્રીભવનાંક $\mu$ એ ધ્રુવીભવન કોણ $i_p$ ના ટેન્જન્ટ જેટલો હોય છે. ગાણિતિક રીતે,તે $\mu = \tan(i_p)$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
લેમ્બર્ટનો કોસાઇન નિયમ પ્રસરણ સપાટીની તેજસ્વીતાને અવલોકન કોણના કોસાઇન સાથે સંબંધિત કરે છે.
મેલસનો નિયમ જણાવે છે કે એનાલાઇઝરમાંથી પસાર થતા સમતલ-ધ્રુવીભૂત પ્રકાશની તીવ્રતા એ પોલરાઇઝર અને એનાલાઇઝરની ટ્રાન્સમિશન અક્ષો વચ્ચેના ખૂણાના કોસાઇનના વર્ગના પ્રમાણમાં હોય છે.
બ્રેગનો નિયમ સ્ફટિક લેટીસ દ્વારા વિખેરાયેલા $X$-કિરણોના રચનાત્મક વ્યતિકરણ માટેની શરતનું વર્ણન કરે છે.
તેથી,સાચો જવાબ બ્રુસ્ટરનો નિયમ છે,જે વિકલ્પ $(A)$ ને અનુરૂપ છે.
6
EasyMCQ
જ્યારે અધ્રુવીભૂત પ્રકાશનું કિરણ હવા માંથી કાચ $(n = 1.5)$ પર ધ્રુવીભવન કોણે આપાત થાય છે,ત્યારે:
A
પરાવર્તિત કિરણ $100$ ટકા ધ્રુવીભૂત હોય છે
B
પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો આંશિક રીતે ધ્રુવીભૂત હોય છે
C
$(A)$ માટેનું કારણ એ છે કે લગભગ બધો જ પ્રકાશ પરાવર્તિત થાય છે
D
ઉપરના તમામ

Solution

(A) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,જ્યારે સામાન્ય (અધ્રુવીભૂત) પ્રકાશનું કિરણ પારદર્શક માધ્યમ (જેમ કે કાચ) પર ધ્રુવીભવન કોણ (બ્રુસ્ટર કોણ) પર આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ ધ્રુવીભૂત હોય છે.
આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે આપાત સમતલને લંબ રૂપે રહેલા વિદ્યુત ક્ષેત્ર સદિશના કંપનો પરાવર્તિત થાય છે,જ્યારે આપાત સમતલને સમાંતર રહેલા કંપનો વક્રીભૂત થાય છે.
તેથી,પરાવર્તિત કિરણ $100$ ટકા ધ્રુવીભૂત હોય છે.
7
MediumMCQ
જ્યારે કોઈ પદાર્થ પર આપાતકોણ $60^\circ$ હોય,ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત થાય છે. પદાર્થની અંદર વક્રીભૂત કિરણનો વેગ ($m/s$ માં) કેટલો હશે?
A
$3 \times 10^8$
B
$\frac{3}{\sqrt{2}} \times 10^8$
C
$\sqrt{3} \times 10^8$
D
$0.5 \times 10^8$

Solution

(C) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,પદાર્થનો વક્રીભવનાંક $\mu = \tan(i_p)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $i_p$ એ ધ્રુવીભવન કોણ (સંપૂર્ણ ધ્રુવીભવન માટેનો આપાતકોણ) છે.
અહીં $i_p = 60^\circ$ આપેલ છે.
તેથી,$\mu = \tan(60^\circ) = \sqrt{3}$.
વક્રીભવનાંકને શૂન્યાવકાશમાં પ્રકાશની ઝડપ $(c)$ અને માધ્યમમાં પ્રકાશની ઝડપ $(v)$ ના ગુણોત્તર તરીકે પણ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે: $\mu = \frac{c}{v}$.
કિંમતો મૂકતા: $\sqrt{3} = \frac{3 \times 10^8}{v}$.
$v$ માટે ઉકેલતા: $v = \frac{3 \times 10^8}{\sqrt{3}} = \sqrt{3} \times 10^8 \ m/s$.
8
MediumMCQ
જ્યારે પ્રકાશ $57.5^{\circ}$ ના પોલરાઇઝિંગ ખૂણે કાચની સપાટી પર આપાત થાય છે,ત્યારે આપાતકિરણ અને વક્રીભૂત કિરણ વચ્ચેનો ખૂણો કેટલો હશે ($^{\circ}$ માં)?
A
$90$
B
$115$
C
$145$
D
$180$

Solution

(A) જ્યારે પ્રકાશ પોલરાઇઝિંગ ખૂણે (બ્રુસ્ટરનો ખૂણો) $\theta_p$ પર આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત કિરણ અને વક્રીભૂત કિરણ એકબીજાને લંબ હોય છે.
બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,પોલરાઇઝિંગ ખૂણે પરાવર્તિત કિરણ અને વક્રીભૂત કિરણ વચ્ચેનો ખૂણો $90^{\circ}$ હોય છે.
આપાતકિરણ અને વક્રીભૂત કિરણ વચ્ચેનો ખૂણો શોધવા માટે,આપણે જાણીએ છીએ કે $\theta_p + r = 90^{\circ}$.
આપાતકિરણ અને વક્રીભૂત કિરણ વચ્ચેનો ખૂણો $180^{\circ} - (\theta_p - r) = 180^{\circ} - (\theta_p - (90^{\circ} - \theta_p)) = 270^{\circ} - 2\theta_p = 270^{\circ} - 115^{\circ} = 155^{\circ}$.
આપેલ વિકલ્પોમાં આ મૂલ્ય નથી,પરંતુ સામાન્ય રીતે આ પ્રકારના પ્રશ્નોમાં પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણ વચ્ચેનો ખૂણો $90^{\circ}$ પૂછવામાં આવે છે.
Solution diagram
9
MediumMCQ
જ્યારે અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ હવામાંથી કાચ $(\mu = 1.5)$ પર આપાત થાય ત્યારે:
A
પરાવર્તિત કિરણ $100\%$ ધ્રુવીભૂત હોય છે.
B
પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો આંશિક રીતે ધ્રુવીભૂત હોય છે.
C
તેનું કારણ એ છે કે લગભગ બધો જ પ્રકાશ પરાવર્તિત થાય છે.
D
ઉપરના બધા જ.

Solution

(B) જ્યારે અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ કાચ જેવા પારદર્શક માધ્યમ પર બ્રુસ્ટરના ખૂણા સિવાયના કોઈ ખૂણે આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત બંને કિરણો આંશિક રીતે ધ્રુવીભૂત બને છે.
બ્રુસ્ટરના ખૂણે,પરાવર્તિત કિરણ સંપૂર્ણપણે સમતલ-ધ્રુવીભૂત હોય છે,પરંતુ આપાતકોણના અન્ય કોઈપણ મૂલ્ય માટે,બંને કિરણો માત્ર આંશિક રીતે જ ધ્રુવીભૂત હોય છે.
તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો આંશિક રીતે ધ્રુવીભૂત હોય છે.
10
EasyMCQ
જો હવા-કાચના આંતરપૃષ્ઠ માટે પોલરાઇઝિંગ કોણ $56.3^o$ હોય,તો કાચમાં વક્રીભવન કોણ કેટલો હશે ($^o$ માં)?
A
$35.7$
B
$30$
C
$33.7$
D
$40.2$

Solution

(C) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,જ્યારે પ્રકાશ પોલરાઇઝિંગ કોણ $(i_p)$ પર આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત કિરણ અને વક્રીભૂત કિરણ એકબીજાને લંબ હોય છે.
તેથી,આપાતકોણ $(i_p)$ અને વક્રીભવન કોણ $(r_p)$ વચ્ચેનો સંબંધ $i_p + r_p = 90^o$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
અહીં પોલરાઇઝિંગ કોણ $i_p = 56.3^o$ આપેલ છે.
કિંમત મૂકતા,આપણને $r_p = 90^o - 56.3^o$ મળે છે.
આમ,વક્રીભવન કોણ $r_p = 33.7^o$ છે.
11
MediumMCQ
દ્રવ્ય પર આપાત પ્રકાશનો આપાતકોણ $60^{\circ}$ છે અને પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણ ધ્રુવીભૂત છે. દ્રવ્યની અંદર વક્રીભૂત કિરણની ઝડપ ($m/s$ માં) શોધો:
A
$3 \times 10^{8}$
B
$\frac{3}{\sqrt{2}} \times 10^{8}$
C
$\sqrt{3} \times 10^{8}$
D
$0.5 \times 10^{8}$

Solution

(C) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,જ્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણ ધ્રુવીભૂત હોય,ત્યારે આપાતકોણ એ બ્રુસ્ટર કોણ $(i_p)$ હોય છે.
અહીં $i_p = 60^{\circ}$ આપેલ છે.
વક્રીભવનાંક $\mu$ એ $\mu = \tan(i_p)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$\mu = \tan(60^{\circ}) = \sqrt{3}$.
આપણે જાણીએ છીએ કે વક્રીભવનાંક એ શૂન્યાવકાશમાં પ્રકાશની ઝડપ $(c)$ અને માધ્યમમાં પ્રકાશની ઝડપ $(v)$ ના ગુણોત્તર તરીકે પણ વ્યાખ્યાયિત થાય છે:
$\mu = \frac{c}{v}$.
કિંમતો મૂકતા,આપણને મળે છે $\sqrt{3} = \frac{3 \times 10^{8}}{v}$.
$v$ માટે ઉકેલતા:
$v = \frac{3 \times 10^{8}}{\sqrt{3}} = \sqrt{3} \times 10^{8} \ m/s$.
12
MediumMCQ
કોઈપણ માધ્યમ માટે ધ્રુવીભવન કોણ $60^{\circ}$ છે,તો તેના માટે ક્રાંતિક કોણ . . . . . . છે.
A
$\sin^{-1} \sqrt{3}$
B
$\tan^{-1} \sqrt{3}$
C
$\cos^{-1} \sqrt{3}$
D
$\sin^{-1} \frac{1}{\sqrt{3}}$

Solution

(D) વક્રીભવનાંક $\mu$,ધ્રુવીભવન કોણ $i_p$ અને ક્રાંતિક કોણ $i_c$ વચ્ચેનો સંબંધ નીચે મુજબ છે:
$\mu = \tan i_p$ અને $\mu = \frac{1}{\sin i_c}$.
આ બંનેને સરખાવતા,આપણને મળે છે $\tan i_p = \frac{1}{\sin i_c}$.
અહીં $i_p = 60^{\circ}$ આપેલ છે,તેથી $\tan 60^{\circ} = \frac{1}{\sin i_c}$.
આપણે જાણીએ છીએ કે $\tan 60^{\circ} = \sqrt{3}$,તેથી $\sqrt{3} = \frac{1}{\sin i_c}$.
આથી,$\sin i_c = \frac{1}{\sqrt{3}}$,જેનો અર્થ છે કે $i_c = \sin^{-1} \left( \frac{1}{\sqrt{3}} \right)$.
13
EasyMCQ
હવામાંથી કાચ (વક્રીભવનાંક $n$) માં પરાવર્તન માટે જે આપાતકોણે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત થાય છે,તે કોણ છે:
A
$sin^{-1}(n)$
B
$sin^{-1}(1/n)$
C
$tan^{-1}(1/n)$
D
$tan^{-1}(n)$

Solution

(D) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,જ્યારે પ્રકાશ ધ્રુવીભવન કોણ $(i_p)$ પર આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ-ધ્રુવીભૂત હોય છે.
બ્રુસ્ટરનો નિયમ જણાવે છે કે માધ્યમનો વક્રીભવનાંક $(n)$ એ ધ્રુવીભવન કોણ $(i_p)$ ના ટેન્જન્ટ (tangent) જેટલો હોય છે.
ગાણિતિક રીતે,$n = \tan(i_p)$.
તેથી,આપાતકોણ $i_p = \tan^{-1}(n)$ થાય છે.
14
MediumMCQ
હવામાંથી $n$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા માધ્યમ પર આપાત થતા પ્રકાશ માટે,જે આપાતકોણે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણ ધ્રુવીભૂત થાય છે,તે કોણ કેટલો હશે?
A
$sin^{-1}(n)$
B
$sin^{-1}(1/n)$
C
$tan^{-1}(1/n)$
D
$tan^{-1}(n)$

Solution

(D) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,જ્યારે પ્રકાશ ધ્રુવીભવન કોણ $(i_p)$ પર આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ ધ્રુવીભૂત થાય છે.
બ્રુસ્ટરનો નિયમ જણાવે છે કે માધ્યમનો વક્રીભવનાંક $(n)$ એ ધ્રુવીભવન કોણના ટેન્જન્ટ (tangent) જેટલો હોય છે.
ગાણિતિક રીતે,$n = \tan(i_p)$.
તેથી,ધ્રુવીભવન કોણ $i_p = \tan^{-1}(n)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
15
MediumMCQ
જો કોઈ માધ્યમ માટે ધ્રુવીભવન કોણ $60^\circ$ હોય,તો તે માધ્યમ માટે ક્રાંતિક કોણ . . . . . . છે.
A
$\sin^{-1} \sqrt{3}$
B
$\tan^{-1} \sqrt{3}$
C
$\cos^{-1} \sqrt{3}$
D
$\sin^{-1} \frac{1}{\sqrt{3}}$

Solution

(D) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,વક્રીભવનાંક $\mu = \tan(i_p)$ છે,જ્યાં $i_p$ એ ધ્રુવીભવન કોણ છે.
અહીં $i_p = 60^\circ$ આપેલ છે,તેથી $\mu = \tan(60^\circ) = \sqrt{3}$.
કોઈપણ માધ્યમ માટે વક્રીભવનાંક $\mu$ અને ક્રાંતિક કોણ $i_c$ વચ્ચેનો સંબંધ $\mu = \frac{1}{\sin(i_c)}$ છે.
$\mu$ ની કિંમત મૂકતા,$\sqrt{3} = \frac{1}{\sin(i_c)}$.
તેથી,$\sin(i_c) = \frac{1}{\sqrt{3}}$,જેનો અર્થ છે કે $i_c = \sin^{-1}(\frac{1}{\sqrt{3}})$.
આમ,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.
16
EasyMCQ
આપાત પ્રકાશનું કિરણ ગ્લાસની તક્તીની સપાટી પર બ્રુસ્ટરના કોણ $\phi$ પર આપાત થાય છે. જો $\mu$ એ ગ્લાસનો હવાની સાપેક્ષે વક્રીભવનાંક દર્શાવતો હોય,તો પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણ વચ્ચેનો કોણ કેટલો હશે?
A
$90^{\circ} + \phi$
B
$\sin^{-1}(\mu \cos \phi)$
C
$90^{\circ}$
D
$90^{\circ} - \sin^{-1}(\sin \phi / \mu)$

Solution

(C) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,જ્યારે પ્રકાશ બ્રુસ્ટરના કોણ $\phi$ પર આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત કિરણ અને વક્રીભૂત કિરણ એકબીજાને લંબ હોય છે.
તેથી,પરાવર્તિત કિરણ અને વક્રીભૂત કિરણ વચ્ચેનો કોણ $90^{\circ}$ થાય છે.
17
EasyMCQ
માધ્યમનો વક્રીભવનાંક એ ધ્રુવીભવન કોણના ટેન્જન્ટ (tangent) બરાબર હોય છે. આ નિયમને શું કહેવાય છે?
A
બ્રુસ્ટરનો નિયમ
B
લામ્બર્ટનો નિયમ
C
માલસનો નિયમ
D
બ્રેગનો નિયમ

Solution

(A) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ, જ્યારે પ્રકાશ ધ્રુવીભવન કોણ $(i_p)$ પર આપાત થાય છે, ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ-ધ્રુવીભૂત હોય છે। માધ્યમના વક્રીભવનાંક $(\mu)$ અને ધ્રુવીભવન કોણ $(i_p)$ વચ્ચેનો સંબંધ નીચે મુજબના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $\mu = \tan(i_p)$. તેથી, સાચો વિકલ્પ $A$ છે.
18
EasyMCQ
પાણી પર કેટલા આપાતકોણ $i$ એ પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણ રીતે સમતલ ધ્રુવીભૂત થશે ($^\circ$ માં)? (પાણીનો વક્રીભવનાંક $\mu = 1.33$ આપેલ છે)
A
$60$
B
$45$
C
$50$
D
$53$

Solution

(D) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,જે આપાતકોણ $i_p$ (ધ્રુવીભવન કોણ) પર પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ ધ્રુવીભૂત થાય છે,તે નીચેના સંબંધ દ્વારા આપવામાં આવે છે:
$\tan(i_p) = \mu$
પાણીનો વક્રીભવનાંક $\mu = 1.33$ આપેલ છે.
તેથી,$\tan(i_p) = 1.33$.
બંને બાજુ ઇન્વર્સ ટેન્જન્ટ લેતા:
$i_p = \tan^{-1}(1.33) \approx 53^\circ$.
આમ,$53^\circ$ ના આપાતકોણે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ ધ્રુવીભૂત થશે.
19
MediumMCQ
હવામાંથી $\mu$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા પદાર્થની સપાટી પર અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ આપાત થાય છે. કોઈ ચોક્કસ આપાતકોણ $i$ માટે,પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો એકબીજાને લંબ હોય છે. આ પરિસ્થિતિ માટે નીચેનામાંથી કયો વિકલ્પ સાચો છે?
A
પરાવર્તિત પ્રકાશ તેના વિદ્યુત સદિશ સાથે આપાતકોણના સમતલને સમાંતર ધ્રુવીભૂત થાય છે
B
પરાવર્તિત પ્રકાશ તેના વિદ્યુત સદિશ સાથે આપાતકોણના સમતલને લંબ ધ્રુવીભૂત થાય છે
C
$i = \tan^{-1}(1/\mu)$
D
$i = \sin^{-1}(1/\mu)$

Solution

(B) જ્યારે પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો એકબીજાને લંબ હોય,ત્યારે આપાતકોણ $i$ ને બ્રુસ્ટર કોણ $(i_B)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,વક્રીભવનાંક $\mu$ એ $\mu = \tan(i_B)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
આ સ્થિતિમાં,પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ-ધ્રુવીભૂત હોય છે,અને તેનો વિદ્યુત ક્ષેત્ર સદિશ આપાતકોણના સમતલને લંબ હોય છે.
Solution diagram
20
MediumMCQ
પ્રકાશનું એક કિરણ કાચના ટુકડા પર $60^{\circ}$ ના આપાતકોણે આપાત થાય છે અને પરાવર્તિત કિરણ સંપૂર્ણપણે સમતલ ધ્રુવીભૂત છે. કાચનો વક્રીભવનાંક કેટલો હશે?
A
$1.5$
B
$\sqrt{3}$
C
$\sqrt{2}$
D
$\frac{3}{2}$

Solution

(B) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,જ્યારે પ્રકાશ ધ્રુવીભવન કોણ (બ્રુસ્ટર કોણ,$i_p$) પર આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ ધ્રુવીભૂત હોય છે.
આ કિસ્સામાં,આપાતકોણ $i = 60^{\circ}$ આપેલ છે,જે ધ્રુવીભવન કોણ છે.
બ્રુસ્ટરનો નિયમ જણાવે છે કે માધ્યમનો વક્રીભવનાંક $\mu = \tan(i_p)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
આપેલ કિંમત મૂકતા: $\mu = \tan(60^{\circ})$.
કારણ કે $\tan(60^{\circ}) = \sqrt{3}$,તેથી કાચનો વક્રીભવનાંક $\mu = \sqrt{3}$ છે.
Solution diagram
21
AdvancedMCQ
એક વ્યક્તિ નદીના કિનારે $30 \ m$ ની ઊંચાઈએ એક બહુમાળી ઇમારતમાં રહે છે. નદીની સામેના કિનારે $60 \ m$ ઊંચો એક પ્રકાશિત ટાવર છે. જ્યારે વ્યક્તિ પોલરાઈઝર દ્વારા નદીની સપાટી પરથી પરાવર્તિત થતા ટાવરની ટોચના પ્રકાશને યોગ્ય ખૂણે જુએ છે,ત્યારે તેને પ્રકાશની તીવ્રતા સૌથી ઓછી જણાય છે. જો પાણીનો વક્રીભવનાંક $\frac{4}{3}$ હોય,તો નદીની પહોળાઈ ...... $m$ છે.
Question diagram
A
$120$
B
$80$
C
$60$
D
$40$

Solution

(A) જ્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશની તીવ્રતા સૌથી ઓછી હોય,ત્યારે તેનો અર્થ એ છે કે પ્રકાશ બ્રુસ્ટરના ખૂણે $(i_p)$ ધ્રુવીભૂત થયેલ છે.
બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,$\tan i_p = \mu = \frac{4}{3}$.
ધારો કે $d_1$ એ અવલોકનકારથી નદીની સપાટી પરના પરાવર્તનના બિંદુ સુધીનું આડું અંતર છે,અને $d_2$ એ પરાવર્તનના બિંદુથી ટાવર સુધીનું આડું અંતર છે.
પરાવર્તનની ભૂમિતિ પરથી:
$\tan i_p = \frac{d_1}{30} = \frac{d_2}{60}$.
આપેલ છે કે $\tan i_p = \frac{4}{3}$,તેથી:
$\frac{d_1}{30} = \frac{4}{3} \Rightarrow d_1 = 40 \ m$.
$\frac{d_2}{60} = \frac{4}{3} \Rightarrow d_2 = 80 \ m$.
નદીની કુલ પહોળાઈ $d = d_1 + d_2 = 40 + 80 = 120 \ m$ છે.
Solution diagram
22
MediumMCQ
એક અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ હવામાંથી $\mu$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા ઘટ્ટ માધ્યમની સીમા પર ધ્રુવીભવન કોણ $i_p$ પર આપાત થાય છે. નીચેનામાંથી કયું સાચું છે?
A
પરાવર્તિત કિરણ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત હોય છે
B
પરાવર્તિત કિરણ આપાત કિરણને લંબ હોય છે
C
આપાતકોણ $i_p$ એ $\sin i_p = \mu$ તરીકે આપવામાં આવે છે
D
વક્રીભૂત કિરણ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત હોય છે

Solution

(A) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,જ્યારે અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ પારદર્શક માધ્યમ પર ધ્રુવીભવન કોણ $i_p$ પર આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ ધ્રુવીભૂત હોય છે.
આ ખૂણે,પરાવર્તિત કિરણ અને વક્રીભૂત કિરણ એકબીજાને લંબ હોય છે,જેનો અર્થ છે કે $i_p + r = 90^{\circ}$,જ્યાં $r$ એ વક્રીભવન કોણ છે.
સ્નેલના નિયમનો ઉપયોગ કરતા,$\mu = \frac{\sin i_p}{\sin r} = \frac{\sin i_p}{\sin(90^{\circ} - i_p)} = \frac{\sin i_p}{\cos i_p} = \tan i_p$.
તેથી,$\tan i_p = \mu$,જેનો અર્થ છે કે વિકલ્પ $A$ સાચો છે.
23
EasyMCQ
$\mu = \sqrt{3}$ ધરાવતા સ્ફટિક પર અધ્રુવીભૂત પ્રકાશનું કિરણ કયા ખૂણે આપાત કરવું જોઈએ,જેથી પરાવર્તિત કિરણ ધ્રુવીભૂત થાય ($^{\circ}$ માં)?
A
$45$
B
$60$
C
$90$
D
$0$

Solution

(B) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,જ્યારે અધ્રુવીભૂત પ્રકાશનું કિરણ પારદર્શક માધ્યમ પર ધ્રુવીભવન કોણ $(i_p)$ પર આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ ધ્રુવીભૂત હોય છે.
આ સંબંધ નીચે મુજબ છે: $\tan(i_p) = \mu$
અહીં સ્ફટિકનો વક્રીભવનાંક $\mu = \sqrt{3}$ આપેલ છે.
કિંમત મૂકતા: $\tan(i_p) = \sqrt{3}$
આપણે જાણીએ છીએ કે $\tan(60^{\circ}) = \sqrt{3}$,તેથી:
$i_p = 60^{\circ}$
આમ,આપાતકોણ $60^{\circ}$ હોવો જોઈએ.
24
MediumMCQ
જો કાચના સ્લેબ પર આપાતકોણ માટે વક્રીભવનકોણ $33.6^{\circ}$ હોય,તો કયા આપાતકોણે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત થશે ($^{\circ}$ માં)?
A
$90$
B
$0$
C
$56.4$
D
$46.4$

Solution

(C) પરાવર્તન દ્વારા પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત થાય તે માટે,પરાવર્તિત કિરણ અને વક્રીભૂત કિરણ એકબીજાને લંબ હોવા જોઈએ.
બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,ધ્રુવીભવન કોણ $i_p$ પર,આપાતકોણ $i$ અને વક્રીભવનકોણ $r$ માટે શરત $i + r = 90^{\circ}$ છે.
અહીં વક્રીભવનકોણ $r = 33.6^{\circ}$ આપેલ છે.
તેથી,$i + 33.6^{\circ} = 90^{\circ}$.
$i = 90^{\circ} - 33.6^{\circ} = 56.4^{\circ}$.
આમ,આપાતકોણ $56.4^{\circ}$ છે.
Solution diagram
25
MediumMCQ
એક માધ્યમનો વક્રીભવનાંક $\sqrt{3}$ છે. જો અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ તેના પર માધ્યમના પોલરાઈઝિંગ ખૂણે આપાત થાય,તો વક્રીભવન કોણ......$^o$ હશે.
A
$60$
B
$45$
C
$30$
D
$0$

Solution

(C) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,વક્રીભવનાંક $\mu$ અને પોલરાઈઝિંગ ખૂણા $i_p$ વચ્ચેનો સંબંધ $\mu = \tan i_p$ છે.
અહીં $\mu = \sqrt{3}$ આપેલ છે,તેથી $\tan i_p = \sqrt{3}$,જેનો અર્થ છે કે $i_p = 60^{\circ}$.
પોલરાઈઝિંગ ખૂણે,પરાવર્તિત કિરણ અને વક્રીભૂત કિરણ એકબીજાને લંબ હોય છે. તેથી,$i_p + r = 90^{\circ}$,જ્યાં $r$ એ વક્રીભવન કોણ છે.
$i_p$ ની કિંમત મૂકતા,$60^{\circ} + r = 90^{\circ}$.
આમ,$r = 90^{\circ} - 60^{\circ} = 30^{\circ}$.
26
MediumMCQ
કોઈપણ માધ્યમ માટે ધ્રુવીભવન કોણ (angle of polarisation) $60^{\circ}$ છે. આ માધ્યમ માટે ક્રાંતિકોણ (critical angle) કેટલો હશે?
A
$\sin^{-1} \sqrt{3}$
B
$\tan^{-1} \sqrt{3}$
C
$\cos^{-1} \sqrt{3}$
D
$\sin^{-1} \left( \frac{1}{\sqrt{3}} \right)$

Solution

(D) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,વક્રીભવનાંક $\mu$ અને ધ્રુવીભવન કોણ $i_{p}$ વચ્ચેનો સંબંધ $\mu = \tan i_{p}$ છે.
અહીં $i_{p} = 60^{\circ}$ આપેલ છે,તેથી $\mu = \tan 60^{\circ} = \sqrt{3}$ મળે.
ક્રાંતિકોણ $\theta_{c}$ અને વક્રીભવનાંક વચ્ચેનો સંબંધ $\sin \theta_{c} = \frac{1}{\mu}$ છે.
$\mu$ ની કિંમત મૂકતા,$\sin \theta_{c} = \frac{1}{\sqrt{3}}$ મળે.
તેથી,ક્રાંતિકોણ $\theta_{c} = \sin^{-1} \left( \frac{1}{\sqrt{3}} \right)$ થશે.
27
MediumMCQ
$I_0$ તીવ્રતા ધરાવતો અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ કાચના બ્લોકની સપાટી પર બ્રુસ્ટરના ખૂણે આપાત થાય છે. આ કિસ્સામાં,નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું છે?
A
પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત હોય છે અને તેની તીવ્રતા $\frac{I_0}{2}$ કરતા ઓછી હોય છે.
B
પારગમિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત હોય છે અને તેની તીવ્રતા $\frac{I_0}{2}$ કરતા ઓછી હોય છે.
C
પારગમિત પ્રકાશ આંશિક રીતે ધ્રુવીભૂત હોય છે અને તેની તીવ્રતા $\frac{I_0}{2}$ હોય છે.
D
પરાવર્તિત પ્રકાશ આંશિક રીતે ધ્રુવીભૂત હોય છે અને તેની તીવ્રતા $\frac{I_0}{2}$ હોય છે.

Solution

(A) જ્યારે અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ બ્રુસ્ટરના ખૂણે આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ ધ્રુવીભૂત હોય છે,જેમાં તેનો વિદ્યુત ક્ષેત્ર સદિશ આપાતકોણના સમતલને લંબ હોય છે.
આપાત પ્રકાશ અધ્રુવીભૂત હોવાથી,તેમાં સમાંતર અને લંબ બંને દિશામાં $\frac{I_0}{2}$ જેટલી સમાન તીવ્રતાના ઘટકો હોય છે.
બ્રુસ્ટરના ખૂણે,પરાવર્તિત કિરણમાં માત્ર આપાતકોણના સમતલને લંબ ઘટક જ હોય છે,પરંતુ સપાટી પર પરાવર્તનના નુકસાનને કારણે,તેની તીવ્રતા $\frac{I_0}{2}$ કરતા ઓછી હોય છે.
પારગમિત પ્રકાશ આંશિક રીતે ધ્રુવીભૂત હોય છે કારણ કે તેમાં સમાંતર ઘટકનો સંપૂર્ણ ભાગ અને લંબ ઘટકનો બાકીનો ભાગ હોય છે.
28
MediumMCQ
પ્રકાશનું કિરણ ઘટ્ટ માધ્યમમાંથી પાતળા માધ્યમમાં આપાત થાય છે. પૂર્ણ આંતરિક પરાવર્તન માટેનો ક્રાંતિકોણ $\theta_{iC}$ છે અને બ્રુસ્ટરનો આપાતકોણ $\theta_{iB}$ છે,જેથી $\sin \theta_{iC} / \sin \theta_{iB} = \eta = 1.28$ થાય છે. બે માધ્યમોનો સાપેક્ષ વક્રીભવનાંક કેટલો હશે?
A
$0.2$
B
$0.4$
C
$0.8$
D
$0.9$

Solution

(C) ધારો કે ઘટ્ટ માધ્યમનો વક્રીભવનાંક $\mu_1$ અને પાતળા માધ્યમનો $\mu_2$ છે. સાપેક્ષ વક્રીભવનાંક $\mu = \mu_1 / \mu_2$ છે.
ક્રાંતિકોણ $\theta_{iC}$ માટે,$\sin \theta_{iC} = \mu_2 / \mu_1 = 1 / \mu$.
બ્રુસ્ટરના ખૂણા $\theta_{iB}$ માટે,$\tan \theta_{iB} = \mu_1 / \mu_2 = \mu$.
આપેલ છે કે $\sin \theta_{iC} / \sin \theta_{iB} = 1.28$,તેથી $(1 / \mu) / \sin \theta_{iB} = 1.28 \implies \sin \theta_{iB} = 1 / (1.28 \mu)$.
આપણે જાણીએ છીએ કે $\sin \theta_{iB} = \mu / \sqrt{1 + \mu^2}$.
બંને સમીકરણોને સરખાવતા,$\mu / \sqrt{1 + \mu^2} = 1 / (1.28 \mu)$.
આ સમીકરણ ઉકેલતા આપણને સાપેક્ષ વક્રીભવનાંક મળે છે,જે $0.8$ છે.
29
DifficultMCQ
એક વ્યક્તિ $50\, m$ પહોળી નદીના કિનારે એક ઊંચી ઇમારતમાં રહે છે. નદીની સામેના કિનારે $40\, m$ ઊંચો એક પ્રકાશિત ટાવર છે. જ્યારે તે વ્યક્તિ,જે $10\, m$ ની ઊંચાઈ પર છે,નદીની સપાટી પરથી પરાવર્તિત થતા ટાવરના પ્રકાશને યોગ્ય ખૂણે પોલરાઇઝર દ્વારા જુએ છે,ત્યારે તે નોંધે છે કે તેના બિલ્ડિંગથી $X$ અંતરેથી આવતા પ્રકાશની તીવ્રતા સૌથી ઓછી છે અને આ ટાવર પર $Y$ ઊંચાઈએ રહેલા બલ્બમાંથી આવતા પ્રકાશને અનુરૂપ છે. $X$ અને $Y$ ના મૂલ્યો અનુક્રમે કોની નજીક છે? (પાણીનો વક્રીભવનાંક $\simeq \frac{4}{3}$)
Question diagram
A
$25\, m, 10\, m$
B
$13\, m, 27\, m$
C
$22\, m, 13\, m$
D
$17\, m, 20\, m$

Solution

(B) જ્યારે આપાતકોણ બ્રુસ્ટર કોણ $(i_B)$ હોય ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશની તીવ્રતા ન્યૂનતમ હોય છે.
બ્રુસ્ટર કોણ પર,પરાવર્તિત કિરણ સંપૂર્ણપણે પોલરાઇઝ્ડ થાય છે.
આપેલ છે કે $\mu = \tan i_B = \frac{4}{3}$.
સમસ્યાની ભૂમિતિ મુજબ,ધારો કે નદી પર પરાવર્તન બિંદુ $A$ છે. વ્યક્તિ $10\, m$ ની ઊંચાઈ પર બિંદુ $C$ પર છે અને પ્રકાશનો સ્ત્રોત ટાવર પર $Y$ ઊંચાઈએ બિંદુ $E$ પર છે.
$\triangle ABC$ માં,$\tan(90^{\circ} - i_B) = \frac{BC}{AB} \implies \cot i_B = \frac{10}{X}$.
$\tan i_B = \frac{4}{3}$ હોવાથી,$\cot i_B = \frac{3}{4}$ થાય.
આમ,$\frac{3}{4} = \frac{10}{X} \implies X = \frac{40}{3} \approx 13.33\, m$.
$\triangle AEF$ માં,$\tan(90^{\circ} - i_B) = \frac{EF}{AF} \implies \cot i_B = \frac{Y}{50 - X}$.
કિંમતો મૂકતા,$\frac{3}{4} = \frac{Y}{50 - 13.33} = \frac{Y}{36.67}$.
$Y = \frac{3}{4} \times 36.67 \approx 27.5\, m$.
નજીકના મૂલ્યો લેતા,$X \approx 13\, m$ અને $Y \approx 27\, m$.
Solution diagram
30
DifficultMCQ
કાચ (વક્રીભવનાંક $1.5$) માંથી બનેલી જાડા તળિયાવાળી એક ટાંકી ધ્યાનમાં લો. તે $\mu$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા પ્રવાહીથી ભરેલી છે. એક વિદ્યાર્થી નોંધે છે કે,પ્રવાહીમાં પ્રવેશતા પ્રકાશના કિરણ માટે આપાતકોણ $i$ (આકૃતિ જુઓ) ગમે તે હોય,પ્રવાહી-કાચની સપાટી પરથી પરાવર્તિત થતો પ્રકાશ ક્યારેય સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત થતો નથી. આ સ્થિતિ માટે,$\mu$ નું લઘુત્તમ મૂલ્ય કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\sqrt{\frac{5}{3}}$
B
$\frac{3}{\sqrt{5}}$
C
$\frac{5}{\sqrt{3}}$
D
$\frac{4}{3}$

Solution

(B) પ્રવાહી-કાચની સપાટી પર પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત થાય તે માટે,આપાતકોણ $\theta$ એ બ્રુસ્ટરના નિયમનું પાલન કરવું જોઈએ: $\tan \theta = \frac{n_2}{n_1} = \frac{1.5}{\mu}$.
જો પ્રકાશ કોઈપણ આપાતકોણ $i$ માટે ક્યારેય સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત ન થતો હોય,તો તેનો અર્થ એ છે કે બ્રુસ્ટર કોણ $\theta_B$ એ પ્રવાહી-કાચની સપાટી માટેના ક્રાંતિકોણ $\theta_c$ કરતા મોટો અથવા તેના જેટલો હોવો જોઈએ,જેથી બ્રુસ્ટર શરત પૂરી થાય તે પહેલાં જ આંતરિક પરાવર્તન થઈ જાય.
ક્રાંતિકોણ $\theta_c$ એ $\sin \theta_c = \frac{1.5}{\mu}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે (ધારી લઈએ કે $\mu > 1.5$). જોકે,પ્રકાશ હવા માંથી પ્રવાહીમાં પ્રવેશતો હોવાથી,પ્રવાહીમાં વક્રીભવનકોણ $\theta$ નું મહત્તમ મૂલ્ય હવા-પ્રવાહી સપાટીના ક્રાંતિકોણ દ્વારા મર્યાદિત છે. જો પ્રકાશ હવામાંથી $90^{\circ}$ ના ખૂણે આપાત થાય,તો $\sin \theta = \frac{1}{\mu}$.
આમ,આપણે $\tan \theta_B \ge \tan \theta_{max}$ ની જરૂર છે.
આપેલ છે કે $\tan \theta_B = \frac{1.5}{\mu}$ અને $\sin \theta_{max} = \frac{1}{\mu}$,તેથી $\cos \theta_{max} = \sqrt{1 - \frac{1}{\mu^2}} = \frac{\sqrt{\mu^2 - 1}}{\mu}$.
તેથી,$\tan \theta_{max} = \frac{1}{\sqrt{\mu^2 - 1}}$.
$\frac{1.5}{\mu} \ge \frac{1}{\sqrt{\mu^2 - 1}}$ લેતા,બંને બાજુ વર્ગ કરતા: $\frac{2.25}{\mu^2} \ge \frac{1}{\mu^2 - 1}$.
$2.25(\mu^2 - 1) \ge \mu^2 \Rightarrow 2.25\mu^2 - 2.25 \ge \mu^2 \Rightarrow 1.25\mu^2 \ge 2.25$.
$\mu^2 \ge \frac{2.25}{1.25} = \frac{9}{5} \Rightarrow \mu \ge \frac{3}{\sqrt{5}}$.
Solution diagram
31
MediumMCQ
આપેલ માધ્યમ માટે, પોલરાઇઝિંગ એંગલ (ધ્રુવીભવન કોણ) $60^o$ છે. આ માધ્યમ માટે ક્રાંતિકોણ (critical angle) કેટલો હશે?
A
$sin^{-1}(0.577)$
B
$sin^{-1}(0.177)$
C
$sin^{-1}(0.277)$
D
$sin^{-1}(0.415)$

Solution

(A) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ પોલરાઇઝિંગ એંગલ $(i_p)$ અને વક્રીભવનાંક $(\mu)$ વચ્ચેનો સંબંધ: $\mu = \tan i_p$ છે.
અહીં $i_p = 60^o$ આપેલ છે, તેથી $\mu = \tan 60^o = \sqrt{3} \approx 1.732$ થાય.
ક્રાંતિકોણ $(i_c)$ અને વક્રીભવનાંક વચ્ચેનો સંબંધ: $\sin i_c = \frac{1}{\mu}$ છે.
$\mu$ ની કિંમત મૂકતા: $\sin i_c = \frac{1}{\sqrt{3}} = \frac{1}{1.732} \approx 0.577$ મળે.
તેથી, ક્રાંતિકોણ $i_c = \sin^{-1}(0.577)$ થશે.
32
MediumMCQ
હવામાં પ્રકાશનો વેગ $3 \times 10^8 \, ms^{-1}$ છે અને પાણીમાં તેનો વેગ $2.2 \times 10^8 \, ms^{-1}$ છે. તો પોલરાઇઝિંગ આપાતકોણ .......$^o$ છે.
A
$45$
B
$50$
C
$53.74$
D
$63$

Solution

(C) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,પોલરાઇઝિંગ કોણ $i_p$ એ વક્રીભવનાંક $\mu$ સાથે નીચે મુજબ સંબંધિત છે: $i_p = \tan^{-1}(\mu)$.
વક્રીભવનાંક $\mu$ એ હવામાં પ્રકાશનો વેગ $(c)$ અને માધ્યમમાં પ્રકાશના વેગ $(v)$ નો ગુણોત્તર છે: $\mu = \frac{c}{v}$.
અહીં $c = 3 \times 10^8 \, ms^{-1}$ અને $v = 2.2 \times 10^8 \, ms^{-1}$ આપેલ છે.
$\mu$ ની ગણતરી કરતા: $\mu = \frac{3 \times 10^8}{2.2 \times 10^8} = \frac{3}{2.2} \approx 1.3636$.
હવે,$i_p = \tan^{-1}(1.3636) \approx 53.74^o$.
33
MediumMCQ
એક ચોક્કસ માધ્યમનો ક્રાંતિકોણ ${\sin ^{ - 1}}\left( {\frac{3}{5}} \right)$ છે. તો ધ્રુવીભવન કોણ કેટલો હશે?
A
${\sin ^{ - 1}}\left( {\frac{4}{5}} \right)$
B
${\tan ^{ - 1}}\left( {\frac{5}{3}} \right)$
C
${\tan ^{ - 1}}\left( {\frac{3}{4}} \right)$
D
${\tan ^{ - 1}}\left( {\frac{4}{3}} \right)$

Solution

(B) ક્રાંતિકોણ $\theta_c$ માટેનું સૂત્ર $\sin \theta_c = \frac{1}{\mu}$ છે,જ્યાં $\mu$ એ માધ્યમનો વક્રીભવનાંક છે.
આપેલ છે કે $\sin \theta_c = \frac{3}{5}$,તેથી $\frac{1}{\mu} = \frac{3}{5}$,જેનો અર્થ છે કે $\mu = \frac{5}{3}$.
ધ્રુવીભવન કોણ (બ્રુસ્ટરનો કોણ) $i_p$ શોધવા માટેનું સૂત્ર $i_p = \tan^{-1}(\mu)$ છે.
$\mu$ ની કિંમત મૂકતા,આપણને $i_p = \tan^{-1}\left(\frac{5}{3}\right)$ મળે છે.
34
DifficultMCQ
પ્રકાશનું એક કિરણ $AO$ આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ કાચના સ્લેબ $(\mu = 1.54)$ પર આપાત થાય છે. પરાવર્તિત કિરણ $OB$ ને નિકોલ પ્રિઝમમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે. ફરતા નિકોલ પ્રિઝમ દ્વારા જોતા,આપણને જણાય છે કે $(\tan 57^{\circ} = 1.54)$.
Question diagram
A
તીવ્રતા ઘટીને શૂન્ય થઈ જાય છે અને શૂન્ય જ રહે છે
B
તીવ્રતા થોડી ઘટે છે અને ફરી વધે છે
C
તીવ્રતામાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી
D
તીવ્રતા ધીમે ધીમે ઘટીને શૂન્ય થાય છે અને પછી ફરી વધે છે

Solution

(D) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,પરાવર્તિત પ્રકાશના સંપૂર્ણ ધ્રુવીભવન માટે,આપાતકોણ $\phi$ એ શરત $\mu = \tan \phi$ નું પાલન કરતું હોવું જોઈએ.
આપેલ છે કે $\mu = 1.54$,તેથી $\phi = \tan^{-1}(1.54) = 57^{\circ}$.
આકૃતિ પરથી,આપાત કિરણ અને સપાટી વચ્ચેનો ખૂણો $33^{\circ}$ છે. તેથી,આપાતકોણ (લંબ સાથેનો ખૂણો) $i = 90^{\circ} - 33^{\circ} = 57^{\circ}$ છે.
આપાતકોણ એ બ્રુસ્ટરના ખૂણા જેટલો હોવાથી,પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ ધ્રુવીભૂત છે.
જ્યારે સમતલ ધ્રુવીભૂત પ્રકાશને ફરતા નિકોલ પ્રિઝમ દ્વારા જોવામાં આવે છે,ત્યારે પારગમિત પ્રકાશની તીવ્રતા મેલસના નિયમ $I = I_0 \cos^2 \theta$ મુજબ બદલાય છે. જેમ પ્રિઝમ ફરે છે,તેમ તીવ્રતા ધીમે ધીમે ઘટીને શૂન્ય થાય છે (જ્યારે ટ્રાન્સમિશન અક્ષ ધ્રુવીભવનના સમતલને લંબ હોય છે) અને પછી ફરી વધે છે.
35
EasyMCQ
એકવર્ણી અધ્રુવીભૂત પ્રકાશનું સમાંતર કિરણપુંજ $\mu = \sqrt{3}$ વક્રીભવનાંક ધરાવતી પારદર્શક ડાયલેક્ટ્રિક પ્લેટ પર આપાત થાય છે. પરાવર્તિત કિરણપુંજ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત છે. તો આપાતકોણ....$^o$ છે.
A
$30$
B
$60$
C
$45$
D
$75$

Solution

(B) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,જ્યારે અધ્રુવીભૂત પ્રકાશનું કિરણપુંજ પારદર્શક ડાયલેક્ટ્રિક સપાટી પર આપાત થાય છે,ત્યારે જો આપાતકોણ એ બ્રુસ્ટર કોણ $(i_p)$ જેટલો હોય તો પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ-ધ્રુવીભૂત હોય છે.
બ્રુસ્ટરનો નિયમ નીચે મુજબ છે: $\mu = \tan(i_p)$.
અહીં વક્રીભવનાંક $\mu = \sqrt{3}$ આપેલ છે.
તેથી,$\tan(i_p) = \sqrt{3}$.
આપણે જાણીએ છીએ કે $\tan(60^o) = \sqrt{3}$,તેથી આપાતકોણ $i_p = 60^o$ થાય.
36
EasyMCQ
અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ એક સમતલ કાચની સપાટી પર આપાત થાય છે. આપાતકોણ કેટલો હોવો જોઈએ જેથી પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો એકબીજાને લંબ હોય ($°$ માં)?
A
$30$
B
$45$
C
$57$
D
$60$

Solution

(C) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,જ્યારે પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો એકબીજાને લંબ હોય,ત્યારે આપાતકોણ $i$ એ બ્રુસ્ટર કોણ $i_B$ જેટલો હોય છે.
સ્નેલના નિયમ મુજબ,$\mu = \frac{\sin i_B}{\sin r}$.
પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો લંબ હોવાથી,$i_B + r = 90^{\circ}$,જેનો અર્થ છે કે $r = 90^{\circ} - i_B$.
આને સ્નેલના નિયમમાં મૂકતા: $\mu = \frac{\sin i_B}{\sin(90^{\circ} - i_B)} = \frac{\sin i_B}{\cos i_B} = \tan i_B$.
કાચનો વક્રીભવનાંક $\mu = 1.5$ આપેલ હોવાથી,$\tan i_B = 1.5$.
તેથી,$i_B = \tan^{-1}(1.5) \approx 57^{\circ}$.
37
EasyMCQ
હવા થી કાચના સંક્રમણ માટે બ્રુસ્ટર ખૂણો કેટલો છે ($^{\circ}$ માં)? (કાચનો વક્રીભવનાંક $= 1.5.)$
A
$56.31$
B
$42.45$
C
$38.98$
D
$68.41$

Solution

(A) કાચનો વક્રીભવનાંક $\mu = 1.5$ આપેલ છે.
બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,બ્રુસ્ટર ખૂણા $\theta$ નો ટેન્જન્ટ એ માધ્યમના વક્રીભવનાંક જેટલો હોય છે:
$\tan \theta = \mu$
આપેલ કિંમત મૂકતા:
$\tan \theta = 1.5$
ખૂણો $\theta$ શોધવા માટે,આપણે ઇન્વર્સ ટેન્જન્ટ લઈએ છીએ:
$\theta = \tan^{-1}(1.5)$
કિંમતની ગણતરી કરતા:
$\theta \approx 56.31^{\circ}$
આમ,હવા થી કાચના સંક્રમણ માટે બ્રુસ્ટર ખૂણો $56.31^{\circ}$ છે.
38
Difficult
પરાવર્તન દ્વારા પ્રકાશનું ધ્રુવીભવન સમજાવો,બ્રુસ્ટરનો નિયમ જણાવો અને તેનું સૂત્ર મેળવો.

Solution

(N/A) જ્યારે અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ કોઈ પારદર્શક માધ્યમની સપાટી પર આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ આંશિક રીતે સમતલ ધ્રુવીભૂત હોય છે અને વક્રીભૂત પ્રકાશ પણ આંશિક રીતે ધ્રુવીભૂત હોય છે. પરાવર્તિત કિરણની ધ્રુવીભવનની સ્થિતિ આપાતકોણ પર આધાર રાખે છે.
જ્યારે પ્રકાશનું કિરણ કોઈ પારદર્શક માધ્યમની સપાટી પર ચોક્કસ આપાતકોણે આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત કિરણ સંપૂર્ણપણે સમતલ ધ્રુવીભૂત જોવા મળે છે. આ સ્થિતિમાં પરાવર્તિત કિરણના તમામ વિદ્યુત ક્ષેત્ર સદિશો એકબીજાને સમાંતર અને આપાતકોણના સમતલને લંબ હોય છે. આ આપાતકોણને ધ્રુવીભવન કોણ અથવા બ્રુસ્ટર કોણ કહેવામાં આવે છે,જેને $i_{B}$ અથવા $\theta_{P}$ વડે દર્શાવવામાં આવે છે.
ધ્રુવીભવન કોણ પર,પરાવર્તિત કિરણ અને વક્રીભૂત કિરણ એકબીજાને લંબ હોય છે. તેથી,વક્રીભવન કોણ $r$ એ $r = 90^{\circ} - i_{B}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
સ્નેલના નિયમ મુજબ:
$\mu = \frac{\sin i_{B}}{\sin r}$
$r = 90^{\circ} - i_{B}$ મૂકતા:
$\mu = \frac{\sin i_{B}}{\sin(90^{\circ} - i_{B})}$
$\mu = \frac{\sin i_{B}}{\cos i_{B}}$
$\mu = \tan i_{B}$
આને બ્રુસ્ટરનો નિયમ કહેવામાં આવે છે. તે જણાવે છે કે ધ્રુવીભવન કોણનો ટેન્જન્ટ (tangent) એ પારદર્શક માધ્યમના વક્રીભવનાંક જેટલો હોય છે.
Solution diagram
39
Easy
જો પ્રકાશ વધુ વક્રીભવનાંક ધરાવતા માધ્યમમાંથી આંતરપૃષ્ઠ પર આપાત થાય,તો શું પરાવર્તનને કારણે સમતલ ધ્રુવીભૂત પ્રકાશ મળી શકે?

Solution

(YES) અહીં,આપાત કિરણ ઘટ્ટ માધ્યમમાં (માધ્યમ-$2$) છે અને વક્રીભૂત કિરણ પાતળા માધ્યમમાં (માધ્યમ-$1$) છે. તેથી,બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,
$\tan \theta_{P} = \frac{n_{1}}{n_{2}} \quad \ldots (1)$
(જ્યાં $\theta_{P} =$ ધ્રુવીભવન કોણ અથવા બ્રુસ્ટર કોણ)
અહીં જો પાતળા માધ્યમની સાપેક્ષે ઘટ્ટ માધ્યમનો ક્રાંતિકોણ $C$ હોય,તો સ્નેલના નિયમ મુજબ,$n_{2} \sin C = n_{1} \sin 90^{\circ}$
$\therefore \sin C = \frac{n_{1}}{n_{2}} \quad \ldots (2)$
સમીકરણ $(1)$ અને $(2)$ પરથી,$\tan \theta_{P} = \sin C$
$\therefore \frac{\sin \theta_{P}}{\cos \theta_{P}} = \sin C$
$\therefore \sin \theta_{P} = (\cos \theta_{P}) \sin C$
પરંતુ અહીં $0 < \cos \theta_{P} < 1$
$\Rightarrow \sin \theta_{P} < \sin C$
$\therefore \theta_{P} < C$
ઉપરોક્ત શરતનું પાલન કરતા ધ્રુવીભવન કોણે પાતળા માધ્યમની સપાટી પર આપાત થતા પ્રકાશના કિરણ માટે,પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ ધ્રુવીભૂત હશે.
Solution diagram
40
MediumMCQ
કોઈ ઇન્ટરફેસ માટે બ્રુસ્ટરનો ખૂણો $i_b$ કેટલો હોવો જોઈએ?
A
$i_b = 90^{\circ}$
B
$0^{\circ} < i_b < 30^{\circ}$
C
$30^{\circ} < i_b < 45^{\circ}$
D
$45^{\circ} < i_b < 90^{\circ}$

Solution

(D) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,$\tan i_b = \frac{\mu_2}{\mu_1}$.
ધારો કે પ્રથમ માધ્યમ હવા છે,તેથી $\mu_1 = 1$.
આમ,$\tan i_b = \mu_2$.
કોઈપણ ઘટ્ટ માધ્યમનો વક્રીભવનાંક $\mu_2$ એ $1$ કરતા વધારે હોય છે (એટલે કે $\mu_2 > 1$),તેથી $\tan i_b > 1$ થાય.
આપણે જાણીએ છીએ કે $\tan 45^{\circ} = 1$,તેથી $\tan i_b > 1$ માટે,ખૂણો $i_b$ એ $45^{\circ}$ કરતા મોટો હોવો જોઈએ.
વળી,ઇન્ટરફેસ માટે આપાતકોણ $90^{\circ}$ કરતા ઓછો હોવો જોઈએ.
તેથી,$45^{\circ} < i_b < 90^{\circ}$.
41
DifficultMCQ
પ્રકાશ,જેના વિદ્યુત ક્ષેત્રના સદિશોને સારા પોલરોઇડનો ઉપયોગ કરીને આપાત સમતલમાંથી સંપૂર્ણપણે દૂર કરવામાં આવ્યા છે,તે પ્રિઝમની સપાટી પર બ્રુસ્ટરના ખૂણે આપાત થાય છે. પ્રિઝમ સાથે સંબંધિત ઘટના માટે સૌથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો.
A
પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો એકબીજાને લંબ હશે.
B
તરંગ પ્રિઝમની સપાટી પર આગળ વધશે.
C
કોઈ વક્રીભવન નહીં થાય,અને પ્રકાશનું સંપૂર્ણ પરાવર્તન થશે.
D
કોઈ પરાવર્તન નહીં થાય અને પ્રકાશનું સંપૂર્ણ સંચરણ (transmission) થશે.

Solution

(D) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,જ્યારે અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ બ્રુસ્ટરના ખૂણે આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ-ધ્રુવીભૂત હોય છે,જેમાં તેનો વિદ્યુત ક્ષેત્ર સદિશ આપાત સમતલને લંબ હોય છે.
જો આપાત પ્રકાશ પહેલેથી જ એવી રીતે ધ્રુવીભૂત હોય કે તેના વિદ્યુત ક્ષેત્રના સદિશો આપાત સમતલમાં સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ ગયા હોય (એટલે કે,પ્રકાશ આપાત સમતલને લંબ ધ્રુવીભૂત હોય),તો બ્રુસ્ટરના ખૂણે,વિદ્યુત ક્ષેત્રનો કોઈ ઘટક પરાવર્તિત થઈ શકતો નથી.
પરિણામે,કોઈ પરાવર્તન થતું નથી,અને પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે પ્રિઝમમાં પ્રવેશે છે (સંચરણ પામે છે).
આ $NCERT$ ફિઝિક્સ ભાગ-$2$,પ્રકરણ $10$ (તરંગ પ્રકાશશાસ્ત્ર) માં ચર્ચા કર્યા મુજબ સંપૂર્ણ સંચરણનો એક વિશેષ કિસ્સો છે.
તેથી,વિકલ્પ $(D)$ સાચો જવાબ છે.
Solution diagram
42
AdvancedMCQ
એક કેમેરા જેમાં પોલેરાઈઝર લગાવેલ છે,તેને પર્વત પર એવી રીતે મૂકવામાં આવ્યો છે કે તે માત્ર સમુદ્રની સપાટી પરથી સૂર્યના પરાવર્તિત પ્રતિબિંબને જ રેકોર્ડ કરે,જે આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે. જો ઉનાળા દરમિયાન સૂર્ય $6.00 \, AM$ વાગ્યે ઉગે અને $6.00 \, PM$ વાગ્યે આથમતો હોય,તો બપોર પછી કેટલા વાગ્યે રેકોર્ડ કરેલા પ્રતિબિંબની તીવ્રતા સૌથી ઓછી હશે? ધારો કે કોઈ વાદળો નથી અને સમુદ્રની સપાટી પર સૂર્યની તીવ્રતા આખો દિવસ અચળ રહે છે. (પાણીનો વક્રીભવનાંક $= 1.33$)
Question diagram
A
$12:32 \, PM$
B
$3:32 \, PM$
C
$5:00 \, PM$
D
$6:00 \, PM$

Solution

(B) પરાવર્તિત પ્રકાશની તીવ્રતા ત્યારે સૌથી ઓછી જોવા મળે છે જ્યારે તે સંપૂર્ણપણે પોલેરાઈઝ્ડ હોય. આ બ્રુસ્ટરના ખૂણા $(i_p)$ પર થાય છે,જે નીચેના સંબંધ દ્વારા આપવામાં આવે છે:
$\tan i_p = \mu = 1.33 = \frac{4}{3}$
$\Rightarrow i_p = \tan^{-1} \left( \frac{4}{3} \right) = 53^{\circ}$
આપેલ ભૂમિતિમાં,સૂર્ય ક્ષિતિજ ($A$,$6.00 \, AM$) થી તે સ્થાન $P$ સુધી જાય છે જ્યાં આપાતકોણ $53^{\circ}$ છે. સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત સુધીનો કુલ સમય $12$ કલાક છે,જે સૂર્યની સ્થિતિમાં $180^{\circ}$ ના ફેરફારને અનુરૂપ છે.
સૂર્યને ક્ષિતિજ $(A)$ થી સ્થાન $P$ (જ્યાં લંબ સાથે આપાતકોણ $53^{\circ}$ છે) સુધી પહોંચવા માટે લાગતો સમય નીચે મુજબ ગણવામાં આવે છે:
$t = \frac{12 \, h}{180^{\circ}} \times (90^{\circ} + 53^{\circ})$
$t = \frac{12}{180} \times 143^{\circ} = \frac{143}{15} \, h = 9 \, h + \frac{8}{15} \, h = 9 \, h + 32 \, min$
$6.00 \, AM$ થી શરૂ કરીને,સમય $6.00 + 9 \, h \, 32 \, min = 15:32$ થશે,જે $3:32 \, PM$ ને અનુરૂપ છે.
Solution diagram
43
AdvancedMCQ
અધ્રુવીભૂત લાલ પ્રકાશ સરોવરની સપાટી પર $\theta_{R}$ આપાતકોણે આપાત થાય છે. પોલરાઇઝર દ્વારા પાણીની સપાટી પરથી પરાવર્તિત પ્રકાશ જોતા એક અવલોકનકાર નોંધે છે કે પોલરાઇઝરને ફેરવતા,અમુક ચોક્કસ દિશામાં પ્રકાશની તીવ્રતા શૂન્ય થઈ જાય છે. લાલ પ્રકાશને અધ્રુવીભૂત વાદળી પ્રકાશ દ્વારા બદલવામાં આવે છે. અવલોકનકાર $\theta_{B}$ આપાતકોણે પરાવર્તિત વાદળી પ્રકાશ સાથે સમાન અસર જુએ છે. તો,
A
$\theta_{B} < \theta_{R} < 45^{\circ}$
B
$\theta_{B} = \theta_{R}$
C
$\theta_{B} > \theta_{R} > 45^{\circ}$
D
$\theta_{R} > \theta_{B} > 45^{\circ}$

Solution

(C) પોલરાઇઝરને ફેરવતા પરાવર્તિત પ્રકાશની તીવ્રતા શૂન્ય થઈ જાય છે તે હકીકત સૂચવે છે કે પરાવર્તિત પ્રકાશ સમતલ-ધ્રુવીભૂત છે. આ ત્યારે થાય છે જ્યારે પ્રકાશ બ્રુસ્ટરના ખૂણે $\theta_p$ પર આપાત થાય છે.
બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,માધ્યમનો વક્રીભવનાંક $n$ એ $n = \tan \theta_p$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
પાણીનો વક્રીભવનાંક લાલ પ્રકાશ કરતા વાદળી પ્રકાશ માટે વધારે હોવાથી $(n_{\text{blue}} > n_{\text{red}})$,તેથી $\tan \theta_B > \tan \theta_R$ થાય,જેનો અર્થ છે કે $\theta_B > \theta_R$.
બ્રુસ્ટરના ખૂણે,પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો એકબીજાને લંબ હોય છે. પરાવર્તન અને વક્રીભવનની ભૂમિતિ પરથી,આપાતકોણ $\theta_p$ અને વક્રીભવનકોણ $r$ માટે $\theta_p + r = 90^{\circ}$ થાય છે. પ્રકાશ હવામાંથી પાણીમાં જતો હોવાથી,વક્રીભવનકોણ $r$ એ આપાતકોણ $\theta_p$ કરતા ઓછો હોય છે (કારણ કે $n_{\text{water}} > n_{\text{air}}$). તેથી,$\theta_p > r$,જેનો અર્થ છે કે $\theta_p + \theta_p > \theta_p + r = 90^{\circ}$,એટલે કે $2\theta_p > 90^{\circ}$,અથવા $\theta_p > 45^{\circ}$.
આમ,આપણને $\theta_B > \theta_R > 45^{\circ}$ મળે છે.
Solution diagram
44
MediumMCQ
નીચે બે વિધાનો આપેલા છે:
વિધાન $I$: જો હવા થી કાચમાં ગતિ કરતા પ્રકાશ માટે બ્રુસ્ટર કોણ $\theta_B$ હોય,તો કાચ થી હવામાં ગતિ કરતા પ્રકાશ માટે બ્રુસ્ટર કોણ $\frac{\pi}{2} - \theta_B$ થાય.
વિધાન $II$: કાચ થી હવામાં ગતિ કરતા પ્રકાશ માટે બ્રુસ્ટર કોણ $\tan^{-1}(\mu_g)$ છે,જ્યાં $\mu_g$ એ કાચનો વક્રીભવનાંક છે.
ઉપરોક્ત વિધાનોના પ્રકાશમાં,નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો જવાબ પસંદ કરો:
A
વિધાન $I$ સાચું છે પરંતુ વિધાન $II$ ખોટું છે.
B
વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ બંને સાચા છે.
C
વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ બંને ખોટા છે.
D
વિધાન $I$ ખોટું છે પરંતુ વિધાન $II$ સાચું છે.

Solution

(A) બ્રુસ્ટરનો નિયમ જણાવે છે કે $\tan \theta_B = \frac{\mu_2}{\mu_1}$,જ્યાં $\mu_1$ એ આપાત માધ્યમનો વક્રીભવનાંક છે અને $\mu_2$ એ વક્રીભવન પામતા માધ્યમનો વક્રીભવનાંક છે.
હવા $(\mu_a = 1)$ થી કાચ $(\mu_g = \mu)$ માં ગતિ કરતા પ્રકાશ માટે,$\tan \theta_B = \frac{\mu}{1} = \mu$.
કાચ $(\mu_g = \mu)$ થી હવા $(\mu_a = 1)$ માં ગતિ કરતા પ્રકાશ માટે,ધારો કે બ્રુસ્ટર કોણ $\theta'_B$ છે. તો $\tan \theta'_B = \frac{\mu_a}{\mu_g} = \frac{1}{\mu} = \cot \theta_B = \tan(\frac{\pi}{2} - \theta_B)$.
આમ,$\theta'_B = \frac{\pi}{2} - \theta_B$. તેથી વિધાન $I$ સાચું છે.
કાચ થી હવામાં ગતિ કરતા પ્રકાશ માટે,$\tan \theta'_B = \frac{1}{\mu_g}$ થાય. વિધાન $II$ માં તેને $\tan^{-1}(\mu_g)$ કહેવામાં આવ્યું છે,જે ખોટું છે. તેથી વિધાન $II$ ખોટું છે.
Solution diagram
45
DifficultMCQ
અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ બે ડાયલેક્ટ્રિક માધ્યમો વચ્ચેની સીમા પર આપાત થાય છે,જેના ડાયલેક્ટ્રિક અચળાંકો અનુક્રમે $2.8$ (માધ્યમ $1$) અને $6.8$ (માધ્યમ $2$) છે. પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો એકબીજાને લંબ હોય તેવી શરત સંતોષવા માટે,આપાતકોણ $\tan ^{-1}\left(1+\frac{10}{\theta}\right)^{\frac{1}{2}}$ હોવો જોઈએ. $\theta$ નું મૂલ્ય $.............$ છે. (ડાયલેક્ટ્રિક માધ્યમો માટે આપેલ છે,$\mu_{r}=1$)
A
$3.5$
B
$7$
C
$14$
D
$21$

Solution

(B) ડાયલેક્ટ્રિક માધ્યમો માટે,વક્રીભવનાંક $\mu = \sqrt{\epsilon_r \mu_r}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે. $\mu_r = 1$ આપેલ હોવાથી,$\mu_1 = \sqrt{2.8}$ અને $\mu_2 = \sqrt{6.8}$ મળે.
જ્યારે પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો એકબીજાને લંબ હોય,ત્યારે આપાતકોણ $i$ એ બ્રુસ્ટરનો ખૂણો હોય છે,જે $\tan i = \frac{\mu_2}{\mu_1}$ શરતનું પાલન કરે છે.
કિંમતો મૂકતા,$\tan i = \sqrt{\frac{6.8}{2.8}}$.
આપણે અપૂર્ણાંકને $\frac{6.8}{2.8} = \frac{2.8 + 4}{2.8} = 1 + \frac{4}{2.8} = 1 + \frac{40}{28} = 1 + \frac{10}{7}$ તરીકે ફરીથી લખી શકીએ.
આમ,$\tan i = \sqrt{1 + \frac{10}{7}}$.
આને આપેલ સમીકરણ $\tan i = \sqrt{1 + \frac{10}{\theta}}$ સાથે સરખાવતા,આપણને $\theta = 7$ મળે છે.
46
DifficultMCQ
જ્યારે અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ હવામાંથી પારદર્શક માધ્યમ પર $60^{\circ}$ ના ખૂણે આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત કિરણ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત થાય છે. માધ્યમમાં વક્રીભવન કોણ કેટલો હશે ($^{\circ}$ માં)?
A
$30$
B
$60$
C
$90$
D
$45$

Solution

(A) બ્રુસ્ટરના નિયમ અનુસાર,જ્યારે પરાવર્તિત કિરણ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત હોય,ત્યારે આપાતકોણ એ બ્રુસ્ટર કોણ $(i_p)$ હોય છે.
આ ખૂણે,પરાવર્તિત કિરણ અને વક્રીભૂત કિરણ એકબીજાને લંબ હોય છે.
ધારો કે $i$ એ આપાતકોણ છે અને $r$ એ વક્રીભવન કોણ છે.
આ પરિસ્થિતિની ભૂમિતિ પરથી,આપાતકોણ,પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત કિરણો વચ્ચેનો ખૂણો અને વક્રીભવન કોણનો સરવાળો આંતરપૃષ્ઠની સીધી રેખા પર $180^{\circ}$ થાય છે.
તેથી,$i + 90^{\circ} + r = 180^{\circ}$.
આપેલ છે કે $i = 60^{\circ}$,તેથી $60^{\circ} + 90^{\circ} + r = 180^{\circ}$.
$150^{\circ} + r = 180^{\circ}$.
$r = 180^{\circ} - 150^{\circ} = 30^{\circ}$.
આમ,વક્રીભવન કોણ $30^{\circ}$ છે.
Solution diagram
47
MediumMCQ
એક અધ્રુવીભૂત પ્રકાશનું કિરણ કાચની સપાટી પર બ્રુસ્ટરના ખૂણે આપાત થાય છે. તો
A
વક્રીભૂત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત થશે.
B
પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત બંને પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત થશે.
C
પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત થશે પરંતુ વક્રીભૂત પ્રકાશ આંશિક રીતે ધ્રુવીભૂત થશે.
D
પરાવર્તિત પ્રકાશ આંશિક રીતે ધ્રુવીભૂત થશે.

Solution

(C) બ્રુસ્ટરના નિયમ અનુસાર,જ્યારે અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ પારદર્શક માધ્યમ પર બ્રુસ્ટરના ખૂણે $(i_B)$ આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે સમતલ-ધ્રુવીભૂત હોય છે,જેમાં તેનો વિદ્યુત ક્ષેત્ર સદિશ આપાતકોણના સમતલને લંબ હોય છે.
જો કે,વક્રીભૂત પ્રકાશ આંશિક રીતે ધ્રુવીભૂત રહે છે કારણ કે તેમાં વિદ્યુત ક્ષેત્ર સદિશના બંને ઘટકો હોય છે,જોકે આપાતકોણના સમતલને સમાંતર ઘટકની તીવ્રતા લંબ ઘટક કરતા વધારે હોય છે.
Solution diagram
48
MediumMCQ
હવામાં ગતિ કરતું એક અધ્રુવીભૂત પ્રકાશનું કિરણ $1.73$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા માધ્યમ પર બ્રુસ્ટરના ખૂણે આપાત થાય છે. તો
A
પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત છે અને પરાવર્તનનો ખૂણો $60^{\circ}$ ની નજીક છે
B
પરાવર્તિત પ્રકાશ આંશિક રીતે ધ્રુવીભૂત છે અને પરાવર્તનનો ખૂણો $30^{\circ}$ ની નજીક છે
C
પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત બંને પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત છે,જેમાં પરાવર્તન અને વક્રીભવનના ખૂણા અનુક્રમે $60^{\circ}$ અને $30^{\circ}$ ની નજીક છે
D
વક્રીભૂત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત છે અને વક્રીભવનનો ખૂણો $30^{\circ}$ ની નજીક છે

Solution

(A) જ્યારે અધ્રુવીભૂત પ્રકાશ $1.73$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા માધ્યમ પર બ્રુસ્ટરના ખૂણે $(i_p)$ આપાત થાય છે,ત્યારે પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત હોય છે.
બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ:
$\mu = \tan(i_p)$
$1.73 = \tan(i_p)$
કારણ કે $\tan(60^{\circ}) = \sqrt{3} \approx 1.732$,તેથી $i_p = 60^{\circ}$ મળે છે.
પરાવર્તનના નિયમ મુજબ,પરાવર્તનનો ખૂણો $r$ એ આપાતકોણ $i_p$ જેટલો જ હોય છે,તેથી $r = 60^{\circ}$.
આમ,પરાવર્તિત પ્રકાશ સંપૂર્ણપણે ધ્રુવીભૂત છે અને પરાવર્તનનો ખૂણો $60^{\circ}$ છે.
49
AdvancedMCQ
એક નક્કર કાચનો ગોળો જેનો વક્રીભવનાંક $n=\sqrt{3}$ અને ત્રિજ્યા $R$ છે,તેમાં $\frac{R}{2}$ ત્રિજ્યાની હવાની પોલાણ (air cavity) છે,જે આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે. બિંદુ $O$ પર એક ખૂબ જ પાતળું કાચનું પડ છે જેથી હવાની પોલાણ (વક્રીભવનાંક $n=1$) કાચના ગોળાની અંદર રહે. એક અધ્રુવીભૂત,એકદિશીય અને એકવર્ણી પ્રકાશ સ્ત્રોત $S$ કાચના ગોળાની અંદરના બિંદુથી ગોળાની પરિઘ તરફ પ્રકાશનું કિરણ ઉત્સર્જિત કરે છે. જો પ્રકાશ બિંદુ $O$ પરથી પરાવર્તિત થાય અને સંપૂર્ણ ધ્રુવીભૂત હોય,તો કાચના ગોળાની આંતરિક સપાટી પર આપાતકોણ $\theta$ છે. $\sin \theta$ નું મૂલ્ય શોધો.
Question diagram
A
$0.55$
B
$0.66$
C
$0.75$
D
$0.12$

Solution

(C) પરાવર્તન પછી પ્રકાશ સંપૂર્ણ ધ્રુવીભૂત થાય તે માટે,આંતરિક સપાટી પરનો આપાતકોણ બ્રુસ્ટર કોણ,$\alpha$ હોવો જોઈએ. બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,$\tan \alpha = \frac{n_{glass}}{n_{air}} = \frac{\sqrt{3}}{1} = \sqrt{3}$.
તેથી,$\alpha = 60^{\circ}$.
ધારો કે $\beta$ એ આંતરિક સપાટી પરનો વક્રીભવન કોણ છે. સ્નેલના નિયમ મુજબ,$n_{glass} \sin \beta = n_{air} \sin \alpha$,તેથી $\sqrt{3} \sin \beta = 1 \times \sin 60^{\circ} = \frac{\sqrt{3}}{2}$,જે $\sin \beta = 0.5$ આપે છે,તેથી $\beta = 30^{\circ}$.
ગોળાનું કેન્દ્ર,પોલાણનું કેન્દ્ર અને બિંદુ $O$ દ્વારા બનતા ત્રિકોણમાં,બાજુઓ $R/2$,$R/2$ છે અને ગોળાના કેન્દ્રથી $O$ સુધીનું અંતર $R/2$ છે. $R/2$ અને $R/2$ બાજુઓ અને $\beta=30^{\circ}$ ખૂણાવાળા ત્રિકોણમાં સાઈનનો નિયમ વાપરતા,ભૂમિતિ મુજબ $\sin \theta = \frac{3}{4} = 0.75$ મળે છે.
Solution diagram
50
MediumMCQ
કાચ-હવા આંતરપૃષ્ઠ માટે બ્રુસ્ટરનો ખૂણો $(54.74)^{\circ}$ છે. જો હવામાંથી કાચમાં પ્રવેશતું પ્રકાશનું કિરણ $45^{\circ}$ ના આપાતકોણે આપાત થાય,તો વક્રીભવનકોણ કેટલો હશે? $\left[\tan (54.74)^{\circ}=\sqrt{2}, \quad \sin 45^{\circ}=\frac{1}{\sqrt{2}}\right]$
A
$\sin ^{-1}(0.5)$
B
$\sin ^{-1}(1)$
C
$\sin ^{-1}(\sqrt{2})$
D
$\sin ^{-1}\left(\frac{1}{2}\right)$

Solution

(A) બ્રુસ્ટરના નિયમ મુજબ,માધ્યમનો વક્રીભવનાંક $n = \tan(i_B)$ છે,જ્યાં $i_B$ એ બ્રુસ્ટરનો ખૂણો છે.
આપેલ છે કે $i_B = 54.74^{\circ}$,તેથી $n = \tan(54.74^{\circ}) = \sqrt{2}$.
સ્નેલના નિયમ મુજબ,$n = \frac{\sin i}{\sin r}$,જ્યાં $i$ એ આપાતકોણ છે અને $r$ એ વક્રીભવનકોણ છે.
આપેલ છે કે $i = 45^{\circ}$ અને $n = \sqrt{2}$,આ કિંમતો મૂકતા:
$\sqrt{2} = \frac{\sin 45^{\circ}}{\sin r}$
$\sqrt{2} = \frac{1/\sqrt{2}}{\sin r}$
$\sin r = \frac{1}{\sqrt{2} \cdot \sqrt{2}} = \frac{1}{2} = 0.5$
તેથી,વક્રીભવનકોણ $r = \sin^{-1}(0.5)$ થાય.

Wave Optics — Brewster's Law and Other methods of polarisation · Frequently Asked Questions

1Are these Wave Optics questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Wave Optics Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.