પરોપજીવન (Parasitism) ની વિભાવના વિવિધ ઉદાહરણો દ્વારા સમજાવો.

(N/A) પરોપજીવન એ જીવનની એવી રીત છે જે મફત રહેઠાણ અને ખોરાકની ખાતરી આપે છે,તેથી તે આશ્ચર્યજનક નથી કે પરોપજીવન વનસ્પતિઓથી લઈને ઉચ્ચ કક્ષાના પૃષ્ઠવંશીઓ સુધીના ઘણા વર્ગીકરણીય સમૂહોમાં વિકસિત થયું છે.
ઘણા પરોપજીવીઓ વિશિષ્ટ યજમાન (host-specific) જાતિઓ પ્રમાણે વિકસિત થયા છે. આ કિસ્સામાં,યજમાન અને પરોપજીવી બંને સાથે વિકસિત થાય છે (co-evolve); એટલે કે,જો યજમાન પરોપજીવીને નકારવા કે પ્રતિકાર કરવા માટેની ખાસ ક્રિયાવિધિ વિકસાવે,તો પરોપજીવીએ તે જ યજમાન જાતિ સાથે સફળ થવા માટે તેને નિષ્ફળ બનાવવા અને તટસ્થ કરવાની ક્રિયાવિધિ વિકસાવવી પડે છે.
તેમની જીવનશૈલીને અનુરૂપ,પરોપજીવીઓએ વિશેષ અનુકૂલનો વિકસાવ્યા છે,જેમ કે બિનજરૂરી સંવેદી અંગોનો લોપ,યજમાનને વળગી રહેવા માટે ગુંદરિય અંગો કે ચૂષકોની હાજરી,પાચનતંત્રનો લોપ અને ઉચ્ચ પ્રજનન ક્ષમતા. પરોપજીવીઓના જીવનચક્ર ઘણીવાર જટિલ હોય છે,જેમાં પ્રાથમિક યજમાનના પરોપજીવનને સરળ બનાવવા માટે એક કે બે મધ્યસ્થ યજમાનો અથવા વાહકો સામેલ હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,માનવ યકૃત કૃમિ (ટ્રીમેટોડ પરોપજીવી) તેના જીવનચક્રને પૂર્ણ કરવા માટે બે મધ્યસ્થ યજમાનો (ગોકળગાય અને માછલી) પર આધાર રાખે છે. મેલેરિયાના પરોપજીવીને અન્ય યજમાનોમાં ફેલાવવા માટે વાહક (મચ્છર)ની જરૂર પડે છે. મોટાભાગના પરોપજીવીઓ યજમાનને નુકસાન પહોંચાડે છે; તેઓ યજમાનની ઉત્તરજીવિતા,વૃદ્ધિ અને પ્રજનનમાં ઘટાડો કરી શકે છે અને તેની વસ્તીગીચતા ઘટાડી શકે છે.
તેઓ યજમાનને શારીરિક રીતે નબળા બનાવી શકે છે,જેનાથી તેઓ પરભક્ષણ માટે વધુ સંવેદનશીલ બને છે. શું તમે માનો છો કે એક આદર્શ પરોપજીવીએ યજમાનને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના વિકાસ પામવો જોઈએ?
યજમાન સજીવની બાહ્ય સપાટી પર ખોરાક મેળવતા પરોપજીવીઓને બાહ્ય પરોપજીવીઓ (ectoparasites) કહેવાય છે. સૌથી જાણીતા ઉદાહરણો મનુષ્યો પર જૂ અને કૂતરાઓ પર બગાઈઓ છે. ઘણી દરિયાઈ માછલીઓ બાહ્ય પરોપજીવી કોપેપોડ્સથી ગ્રસ્ત હોય છે. અમરવેલ (Cuscuta),એક પરોપજીવી વનસ્પતિ જે સામાન્ય રીતે વાડની વનસ્પતિઓ પર જોવા મળે છે,તેણે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન હરિતદ્રવ્ય અને પર્ણો ગુમાવી દીધા છે. તે જે યજમાન વનસ્પતિ પર પરોપજીવન ગુજારે છે તેમાંથી પોષણ મેળવે છે. માદા મચ્છરને પરોપજીવી માનવામાં આવતા નથી,જોકે તેમને પ્રજનન માટે આપણા લોહીની જરૂર હોય છે.
તેની વિરુદ્ધમાં,અંતઃપરોપજીવીઓ (endoparasites) એવા છે જે યજમાનના શરીરની અંદર વિવિધ સ્થાનો (યકૃત,મૂત્રપિંડ,ફેફસાં,લાલ રુધિર કોષો,વગેરે) પર રહે છે. અંતઃપરોપજીવીઓના જીવનચક્ર તેમના અત્યંત વિશિષ્ટીકરણને કારણે વધુ જટિલ હોય છે. તેમના બાહ્યકારકીય અને અંતઃસ્થરચનાકીય લક્ષણો અત્યંત સરળ હોય છે,જ્યારે તેમની પ્રજનન ક્ષમતા પર વધુ ભાર હોય છે.
પક્ષીઓમાં અંડ પરોપજીવન (brood parasitism) એ પરોપજીવનનું એક રસપ્રદ ઉદાહરણ છે,જેમાં પરોપજીવી પક્ષી તેના ઈંડા યજમાનના માળામાં મૂકે છે અને યજમાનને તેને સેવવા દે છે. ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન,પરોપજીવી પક્ષીના ઈંડા કદ અને રંગમાં યજમાનના ઈંડા જેવા વિકસિત થયા છે જેથી યજમાન પક્ષી વિદેશી ઈંડાને ઓળખી ન શકે અને તેને માળામાંથી બહાર ન ફેંકી દે. વસંતથી ઉનાળાની પ્રજનન ઋતુ દરમિયાન તમારા બગીચામાં કોયલનું અવલોકન કરો અને અંડ પરોપજીવનની પ્રક્રિયા જુઓ.