Immunity Questions in Gujarati

(D) ઇન્ટરફૅરોન્સ એ પ્રોટીનનો એક સમૂહ છે જે યજમાન કોષો દ્વારા વાઇરસની હાજરીના પ્રતિભાવમાં ઉત્પન્ન અને મુક્ત કરવામાં આવે છે.
જ્યારે કોઈ કોષ વાઇરસ દ્વારા સંક્રમિત થાય છે,ત્યારે તે પડોશી તંદુરસ્ત કોષોને વાઇરલ ચેપથી બચાવવા માટે ઇન્ટરફૅરોન્સ ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,વાઇરસગ્રસ્ત કોષો ઇન્ટરફૅરોન્સના સ્રાવ માટે જવાબદાર છે.

(C) ઍન્ટિબૉડી અણુનું બંધારણ $H_2L_2$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે,જે બે ભારે $(H)$ શૃંખલાઓ અને બે હલકી $(L)$ શૃંખલાઓનું બનેલું હોય છે.
દરેક ઍન્ટિબૉડી અણુમાં બે ઍન્ટિજન જોડાણસ્થાન હોય છે,જેને પેરાટોપ્સ કહેવામાં આવે છે.
દરેક પેરાટોપ એક ભારે શૃંખલા અને એક હલકી શૃંખલાના ચલિત (variable) વિસ્તારો દ્વારા બને છે,જે સાથે મળીને ઍન્ટિજન માટે ચોક્કસ જોડાણ પોકેટ બનાવે છે.

(D) -લસિકાકોષો એ શ્વેતકણોનો એક પ્રકાર છે જે હ્યુમરલ પ્રતિકારક પ્રતિચારમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
જ્યારે રોગકારકો (જેમ કે બેક્ટેરિયા અથવા વાયરસ) શરીરમાં પ્રવેશે છે,ત્યારે $B$-લસિકાકોષો તેમને ઓળખે છે અને પ્લાઝ્મા કોષોમાં વિભેદિત થાય છે.
આ પ્લાઝ્મા કોષો રુધિર અને લસિકામાં ઍન્ટિબૉડી (ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન) તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે.
આ ઍન્ટિબૉડી રોગકારકોની સપાટી પર રહેલા ઍન્ટિજન સાથે વિશિષ્ટ રીતે જોડાય છે,તેમને તટસ્થ કરે છે અથવા અન્ય પ્રતિકારક કોષો દ્વારા વિનાશ માટે ચિહ્નિત કરે છે.

(A) કોષીય અંતરાય એ જન્મજાત પ્રતિકારકતાનો એક ભાગ છે જે સૂક્ષ્મજીવોને શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે.
આ અંતરાયોમાં અમુક પ્રકારના શ્વેતકણો (WBCs) નો સમાવેશ થાય છે જે ભક્ષણ (phagocytosis) દ્વારા સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ કરી શકે છે.
ખાસ કરીને,બહુકેન્દ્રીય શ્વેતકણો (PMNLs) અથવા $Neutrophils$ (તટસ્થકણો) અને $Monocytes$ (એકકેન્દ્રીકણ - જે પેશીઓમાં $Macrophages$ માં રૂપાંતરિત થાય છે) એ કોષીય અંતરાય પ્રણાલીમાં ભક્ષણની પ્રક્રિયામાં સામેલ મુખ્ય કોષો છે.
તેથી,કોષીય અંતરાયમાં કાર્યરત શ્વેતકણોનું યોગ્ય યુગ્મ $Neutrophils$ અને $Monocytes$ છે.

(B) એન્ટિબોડીઝ,જેને ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન $(Ig)$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એન્ટિજેન્સના પ્રતિભાવમાં પ્લાઝ્મા કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ગ્લાયકોપ્રોટીન છે.
મનુષ્યોમાં એન્ટિબોડીઝના પાંચ મુખ્ય વર્ગો છે: $IgA$,$IgD$,$IgE$,$IgG$ અને $IgM$.
$IgB$ એ માનવ ઇમ્યુનોલોજીમાં એન્ટિબોડીનો કોઈ માન્ય વર્ગ નથી.
તેથી,$IgB$ એ સાચો જવાબ છે.

(B) જન્મજાત પ્રતિકારકતા એ બિન-વિશિષ્ટ પ્રકારનો સંરક્ષણ પ્રકાર છે જે જન્મ સમયે હાજર હોય છે.
તે રોગકારક જ્યારે પ્રથમ વખત શરીરમાં પ્રવેશે છે ત્યારે તેને પ્રતિકાર પૂરો પાડે છે.
તેમાં ભૌતિક,દેહધાર્મિક,કોષીય અને સાયટોકાઈન અવરોધો જેવા વિવિધ અવરોધોનો સમાવેશ થાય છે જે પરજાત દ્રવ્યોને શરીરમાં પ્રવેશતા કે વૃદ્ધિ પામતા અટકાવે છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ એ તેના કાર્યનું સૌથી સચોટ વર્ણન છે.

(A) ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા રોગકારક-વિશિષ્ટ હોય છે અને તે સ્મૃતિની લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.
જ્યારે શરીર પ્રથમ વખત કોઈ રોગકારકનો સામનો કરે છે,ત્યારે તે ઓછી તીવ્રતાનો પ્રાથમિક પ્રતિચાર આપે છે.
તે જ રોગકારક સાથેના અનુગામી સંપર્કો ખૂબ જ તીવ્ર દ્વિતીય અથવા એનામ્નેસ્ટિક પ્રતિચાર પ્રેરે છે.
આ દ્વિતીય પ્રતિચાર પ્રથમ સંપર્કની સ્મૃતિને કારણે હોય છે,જે ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતાની મૂળભૂત લાક્ષણિકતા છે.
તેથી,$R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(B) પ્રતિકારકતાને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: જન્મજાત અને ઉપાર્જિત.
$1$. જન્મજાત પ્રતિકારકતા જન્મ સમયે હાજર હોય છે અને તે બિન-વિશિષ્ટ હોય છે.
$2$. ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા રોગકારક-વિશિષ્ટ હોય છે અને તે સજીવ દ્વારા જન્મ બાદ તેના જીવનકાળ દરમિયાન વિકસાવવામાં આવે છે.
તેથી,જીવનકાળ દરમિયાન વિકસતી પ્રતિકારકતાને ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા કહેવામાં આવે છે.

(D) જ્યારે શરીરમાં કોઈ રોગકારક સૂક્ષ્મજીવ પ્રવેશ કરે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર ઍન્ટિબૉડીનું નિર્માણ કરીને પ્રતિક્રિયા આપે છે. આ પ્રકારની ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા,જે રુધિર અને લસિકામાં રહેલી ઍન્ટિબૉડી દ્વારા મધ્યસ્થ થાય છે,તેને $Humoral$ $immunity$ (હ્યુમરલ પ્રતિકારકતા) અથવા $Antibody-mediated$ $immunity$ $(AMI)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેની સામે,$Cell-mediated$ $immunity$ $(CMI)$ એ $T-lymphocytes$ દ્વારા મધ્યસ્થ થાય છે અને તેમાં ઍન્ટિબૉડીનો સમાવેશ થતો નથી.

(B) ઍન્ટિબૉડી એ વિશિષ્ટ પ્રોટીન છે જે રોગકારકોના પ્રતિભાવમાં $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. તેને ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન $(Ig)$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
માનવ શરીરમાં જોવા મળતા ઍન્ટિબૉડીના પાંચ મુખ્ય પ્રકારો છે: $IgA, IgM, IgE, IgG$ અને $IgD$.
વિકલ્પ $B$ માં આ પાંચમાંથી ત્રણ માન્ય પ્રકારો $(IgM, IgE, IgG)$ આપેલા છે,જ્યારે અન્ય વિકલ્પોમાં $IgB, IgC$ અથવા $IgF$ જેવા અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવા પ્રકારોનો ઉલ્લેખ છે.

(A) જન્મજાત પ્રતિકારકતામાં ચાર પ્રકારના અવરોધો હોય છે: ભૌતિક,દેહધાર્મિક,કોષીય અને કોષરસીય (સાયટોકાઈન) અવરોધો.
કોષીય અવરોધોમાં રુધિરમાં રહેલા પોલીમોર્ફોન્યુક્લિયર લ્યુકોસાઇટ્સ ($PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ),મોનોસાઇટ્સ અને નેચરલ કિલર કોષો તેમજ પેશીઓમાં રહેલા મેક્રોફેજ (બૃહદભક્ષક કોષો) નો સમાવેશ થાય છે.
આ કોષો સૂક્ષ્મજીવોનું ભક્ષણ કરીને તેમનો નાશ કરે છે.
તેથી,$PMNL$ એ કોષીય અવરોધનું સાચું નિરૂપણ છે.

(C) ઍન્ટિબૉડીનો અણુ $Y$ આકારની રચના ધરાવે છે જે ચાર પોલિપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓનો બનેલો હોય છે.
તેમાં બે સમાન હલકી શૃંખલાઓ ($L$-chains) અને બે સમાન ભારે શૃંખલાઓ ($H$-chains) હોય છે.
આ શૃંખલાઓ ડાયસલ્ફાઇડ બંધ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ પોલિપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓ છે.

(A) પ્રતિકારકતા એટલે યજમાન સજીવની રોગકારક સજીવો સામે લડવાની એકંદર ક્ષમતા,જે પ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
જોકે વિકલ્પો $B$,$C$ અને $D$ એ પ્રતિકારક તંત્રના ચોક્કસ કાર્યો અથવા પદ્ધતિઓનું વર્ણન કરે છે,પરંતુ વિકલ્પ $A$ એ પ્રતિકારકતાની સૌથી વ્યાપક વ્યાખ્યા આપે છે,જે રોગકારકો સામે રક્ષણ મેળવવાની સામૂહિક ક્ષમતા દર્શાવે છે.

(B) દરેક ઍન્ટિબૉડી અણુ ચાર પૉલિપેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓનો બનેલો હોય છે.
તેમાં બે નાની શૃંખલાઓ હોય છે જેને હળવી શૃંખલાઓ $(L)$ કહેવાય છે અને બે લાંબી શૃંખલાઓ હોય છે જેને ભારે શૃંખલાઓ $(H)$ કહેવાય છે.
આ શૃંખલાઓ ડાયસલ્ફાઈડ બંધ દ્વારા જોડાઈને $Y$ આકારની રચના બનાવે છે.
તેથી,ઍન્ટિબૉડીના અણુને $H_2L_2$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.

(B) માનવ રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં,$B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ ($B$-કોષો) ઍન્ટિબૉડીના ઉત્પાદન માટે જવાબદાર છે. જોકે,આ પ્રક્રિયા સ્વતંત્ર નથી. $T$-હેલ્પર કોષો ($CD4^+$ કોષો) $B$-કોષો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા ઍન્ટિજનને ઓળખે છે અને સાયટોકાઇન્સ મુક્ત કરે છે,જે $B$-કોષોને ઉત્તેજિત કરીને તેમને પ્લાઝ્મા કોષોમાં વિભેદિત કરે છે,જે પછી ઍન્ટિબૉડીનો સ્ત્રાવ કરે છે. તેથી,$T$-કોષો $B$-કોષોને ઍન્ટિબૉડીના ઉત્પાદનમાં મદદ કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(A) ઍન્ટિબૉડીનો અણુ ચાર પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓનો બનેલો હોય છે: બે સમાન હળવી $(L)$ શૃંખલાઓ અને બે સમાન ભારે $(H)$ શૃંખલાઓ,જેને $H_2L_2$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
આ શૃંખલાઓ $Y$-આકારની રચના બનાવવા માટે ડાયસલ્ફાઇડ બંધ ($S-S$ બંધ) દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ ડાયસલ્ફાઇડ બંધ છે.

(A) ઇન્ટરફેરોન્સ $(IFNs)$ એ યજમાન કોષો દ્વારા વિવિધ વાઇરસની હાજરીના પ્રતિભાવમાં ઉત્પન્ન અને મુક્ત થતા સિગ્નલિંગ પ્રોટીનનો એક સમૂહ છે. તે એક પ્રકારના સાયટોકાઇન્સ તરીકે કાર્ય કરે છે. જ્યારે કોઈ કોષ વાઇરસ દ્વારા ચેપગ્રસ્ત થાય છે,ત્યારે તે ઇન્ટરફેરોન્સનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે પાડોશી બિનચેપગ્રસ્ત કોષોને તેમની એન્ટિવાયરલ સુરક્ષા વધારવા માટે સંકેત આપે છે,જેનાથી તેઓ વાઇરસના ચેપ સામે રક્ષણ મેળવે છે.

(A) ઍન્ટિબૉડીના અણુને $H_2L_2$ સૂત્ર દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
આનો અર્થ એ છે કે તે ચાર પોલિપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓનું બનેલું છે: બે સમાન હલકી શૃંખલાઓ $(L)$ અને બે સમાન ભારે શૃંખલાઓ $(H)$.
આ શૃંખલાઓ ડાયસલ્ફાઇડ બંધ દ્વારા જોડાઈને $Y$-આકારની રચના બનાવે છે.
તેથી,પ્રત્યેક ઍન્ટિબૉડીના અણુમાં પોલિપેપ્ટાઇડની બે ભારે શૃંખલાઓ હોય છે.

(A) ઍન્ટિબૉડીનું નિર્માણ રોગકારકોના પ્રતિભાવમાં $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ (અથવા $B$-કોષો) દ્વારા થાય છે.
જ્યારે $B$-કોષો કોઈ ઍન્ટિજનના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તેઓ પ્લાઝમા કોષોમાં વિભેદિત થાય છે,જે ત્યારબાદ રુધિર અને લસિકામાં મોટી માત્રામાં ઍન્ટિબૉડીનો સ્ત્રાવ કરે છે.
બીજી તરફ,$T$-કોષો સીધી રીતે ઍન્ટિબૉડી ઉત્પન્ન કરતા નથી,પરંતુ તેઓ રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવમાં $B$-કોષોને મદદ કરે છે.

(B) ઇન્ટરફેરોન્સ એ વાઇરસથી ચેપગ્રસ્ત કોષો દ્વારા મુક્ત થતા પ્રોટીન છે,જે બિન-ચેપગ્રસ્ત કોષોને વાઇરસના વધુ ચેપ સામે રક્ષણ આપે છે.
આ પ્રોટીન રાસાયણિક સંદેશાવાહક તરીકે કાર્ય કરે છે જે પાડોશી કોષોમાં વાઇરસ-વિરોધી સ્થિતિ ઉત્પન્ન કરે છે.
જન્મજાત પ્રતિકારકતામાં,અંતરાયોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:
$1$. ભૌતિક અંતરાય (દા.ત.,ત્વચા,શ્લેષ્મનું આવરણ).
$2$. દેહધાર્મિક અંતરાય (દા.ત.,જઠરમાં એસિડ,મોઢામાં લાળ,આંખના આંસુ).
$3$. કોષીય અંતરાય (દા.ત.,શ્વેતકણો જેવા કે $PMNL$-ન્યુટ્રોફિલ્સ,મોનોસાઇટ્સ અને નેચરલ કિલર કોષો).
$4$. કોષરસીય (સાયટોકાઈન) અંતરાય (દા.ત.,ઇન્ટરફેરોન્સ).
તેથી,ઇન્ટરફેરોન્સનો સમાવેશ કોષરસીય અંતરાયમાં થાય છે.

(B) ભક્ષણ (Phagocytosis) એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા કોષો રોગકારકો અથવા કોષીય કચરાને ગળી જાય છે અને તેનો નાશ કરે છે.
માનવ રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં,મુખ્ય ભક્ષકકોષો એકકેન્દ્રીકણ (Monocytes),મેક્રોફેજ (Macrophages) અને બહુકેન્દ્રીય શ્વેતકણો ($PMNL$ અથવા ન્યુટ્રોફિલ્સ) છે.
નૈસર્ગિક મારક કોષો ($NK$ cells) એ સાયટોટોક્સિક લસિકાકોષો છે જે ચેપગ્રસ્ત અથવા કેન્સરગ્રસ્ત કોષોનો નાશ કરે છે,પરંતુ તેઓ મુખ્યત્વે ભક્ષકકોષો નથી.
લસિકાકોષો ($B$ અને $T$ કોષો) વિશિષ્ટ રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવોમાં સામેલ હોય છે અને તેઓ ભક્ષણ કરતા નથી.
તેથી,એકકેન્દ્રીકણ,મેક્રોફેજ અને $PMNL$ નો સમૂહ ભક્ષકકોષોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(B) એન્ટિજન એ પરજાત અણુ અથવા પદાર્થ છે,જેમ કે પ્રોટીન,પોલીસેકેરાઈડ અથવા ટોક્સિન,જે શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે અને રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા તેને 'પરજાત' (non-self) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ઓળખ બાદ,રોગપ્રતિકારક તંત્ર એન્ટિજનને તટસ્થ કરવા અથવા દૂર કરવા માટે એન્ટિબોડી નામના વિશિષ્ટ પ્રોટીનનું નિર્માણ કરવા પ્રેરાય છે. તેથી,વિકલ્પ $B$ સાચી વ્યાખ્યા છે.

(B) $\text{એન્ટિજન}$ એ એવો અણુ અથવા આણ્વિય બંધારણ છે, જે રોગકારકની સપાટી પર હાજર હોઈ શકે છે, જે એન્ટિજન-વિશિષ્ટ એન્ટિબોડી અથવા $B$-કોષ એન્ટિજન રીસેપ્ટર સાથે જોડાઈ શકે છે। શરીરમાં એન્ટિજનની હાજરી રોગપ્રતિકારક તંત્રને એન્ટિબોડી ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે, જેનાથી પ્રતિકારકતા પ્રતિચારની શરૂઆત થાય છે। તેથી, સાચો વિકલ્પ $B$ છે।

(C) જ્યારે કોઈ રોગકારક કે પરજાત પદાર્થ (એન્ટિજન) યજમાન શરીરમાં પ્રવેશે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર તેને પરજાત તરીકે ઓળખે છે.
આના પ્રતિભાવમાં,$B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ સક્રિય થાય છે અને પ્લાઝ્મા કોષોમાં વિભેદિત થાય છે.
આ પ્લાઝ્મા કોષો પરજાત ઘટકને તટસ્થ કરવા અથવા તેનો નાશ કરવા માટે વિશિષ્ટ પ્રોટીન ઉત્પન્ન કરે છે,જેને પ્રતિદ્રવ્ય (એન્ટિબોડી) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,ચેપ કે પરજાત રચનાના પ્રતિભાવમાં યજમાન દ્વારા ઉત્પન્ન થતો પદાર્થ પ્રતિદ્રવ્ય છે.

(D) એન્ટિબોડી એ રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા ઉત્પન્ન થતા વિશિષ્ટ પ્રોટીન છે જે બેક્ટેરિયા અને વાયરસ જેવા વિદેશી પદાર્થોને ઓળખવા અને નિષ્ક્રિય કરવા માટે કાર્ય કરે છે.
માનવ શરીરમાં,$B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ એ શ્વેત કણોનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે જે એન્ટિબોડીના ઉત્પાદન માટે જવાબદાર છે.
જ્યારે $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ કોઈ એન્ટિજનના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તેઓ પ્લાઝ્મા કોષોમાં વિભેદિત થાય છે,જે પછી રુધિર અને લસિકામાં મોટી માત્રામાં એન્ટિબોડીઝનો સ્ત્રાવ કરે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ (લિમ્ફોસાઇટ્સ) છે.

(D) સક્રિય પ્રતિકારકતા ત્યારે વિકસે છે જ્યારે વ્યક્તિની પોતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ એન્ટિજેન્સ (જેમ કે રોગકારકો અથવા રસીઓ) ના પ્રતિભાવમાં એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે. તે લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે.
નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા ત્યારે પ્રાપ્ત થાય છે જ્યારે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે (દા.ત.,કોલોસ્ટ્રમ અથવા ઇન્જેક્શન દ્વારા). કારણ કે વ્યક્તિની પોતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ આ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરતી નથી,તેથી તે તાત્કાલિક પરંતુ કામચલાઉ રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

(D) નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા એટલે એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં તૈયાર ઍન્ટિબૉડીના સ્વરૂપમાં સક્રિય હ્યુમરલ પ્રતિકારકતાનું સ્થળાંતર.
નવજાત શિશુના કિસ્સામાં,માતા સ્તનપાનના શરૂઆતના દિવસોમાં ઉત્પન્ન થતા પીળાશ પડતા પ્રવાહી 'કોલોસ્ટ્રમ' દ્વારા $IgA$ અને ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન જરાયુ (પ્લેસેન્ટા) દ્વારા $IgG$ ઍન્ટિબૉડી શિશુને આપે છે.
આ શિશુને વિવિધ રોગકારકો સામે તાત્કાલિક રક્ષણ પૂરું પાડે છે,તેથી તેને નિષ્ક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા કહેવામાં આવે છે.

(B) ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા રોગકારક-વિશિષ્ટ હોય છે અને તે સ્મૃતિ (memory) દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.
જ્યારે શરીર પ્રથમ વખત કોઈ રોગકારક સાથે સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તે ઓછી તીવ્રતાનો પ્રાથમિક પ્રતિચાર આપે છે.
તે જ રોગકારક સાથેના અનુગામી સંપર્કો અત્યંત તીવ્ર ગૌણ અથવા એનામ્નેસ્ટિક પ્રતિચાર જગાડે છે.
સક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતામાં એન્ટિજેન્સના પ્રતિભાવમાં એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરવા માટે રોગપ્રતિકારક તંત્રનું સક્રિયકરણ સામેલ છે,જે એક સમય માંગી લેતી પ્રક્રિયા છે.
નિષ્ક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતામાં તૈયાર એન્ટિબોડીઝનું સીધું સ્થાનાંતરણ સામેલ છે,પરંતુ પ્રશ્ન ખાસ કરીને રોગપ્રતિકારક પ્રતિચારના વિકાસની પ્રકૃતિનો ઉલ્લેખ કરે છે,જે સક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતાની લાક્ષણિકતા છે.

(A) નિષ્ક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા એ એક પ્રકારની પ્રતિકારકતા છે જેમાં તૈયાર ઍન્ટિબૉડી સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે જેથી ચોક્કસ રોગકારકો અથવા ઝેરી પદાર્થો સામે તાત્કાલિક રક્ષણ મળી શકે.
તેનાથી વિપરીત,સક્રિય પ્રતિકારકતામાં ઍન્ટિજન (જેમ કે રસીમાં હોય છે) આપવામાં આવે છે,જે શરીરની રોગપ્રતિકારક તંત્રને પોતાના ઍન્ટિબૉડી ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.
તેથી,નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા માટે તૈયાર ઍન્ટિબૉડી ઇન્જેક્શન દ્વારા આપવામાં આવે છે.

(B) સક્રિય પ્રતિકારકતા ત્યારે વિકસે છે જ્યારે યજમાનનું પ્રતિકારક તંત્ર ઍન્ટિજનના સંપર્કમાં આવે છે,જે જીવંત અથવા મૃત સૂક્ષ્મજીવો અથવા અન્ય પ્રોટીન સ્વરૂપે હોઈ શકે છે.
જ્યારે આ ઍન્ટિજન શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેના પ્રતિભાવરૂપે યજમાનના શરીરમાં ઍન્ટિબૉડી ઉત્પન્ન થાય છે.
વિકલ્પ $B$ રસીકરણની પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરે છે,જે સક્રિય પ્રતિકારકતાનું એક સ્વરૂપ છે જ્યાં પ્રતિકારક તંત્રને ઉત્તેજિત કરવા માટે મૃત અથવા નબળા રોગકારકો દાખલ કરવામાં આવે છે.
વિકલ્પ $A$ નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતાનું વર્ણન કરે છે,જેમાં તૈયાર ઍન્ટિબૉડી સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.

(D) નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા એટલે એવી પ્રતિકારકતા કે જેમાં શરીરને બહારથી તૈયાર ઍન્ટિબૉડી આપવામાં આવે છે.
$1$. નવજાત શિશુને માતાના દૂધ દ્વારા મળતા $IgA$ ઍન્ટિબૉડી એ કુદરતી નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતાનું ઉદાહરણ છે.
$2$. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન જરાયુ (Placenta) દ્વારા માતામાંથી ભ્રૂણમાં મળતા $IgG$ ઍન્ટિબૉડી પણ કુદરતી નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા છે.
$3$. જ્યારે શરીરમાં સીધેસીધા તૈયાર ઍન્ટિબૉડી (જેમ કે ધનુર વિરોધી સીરમ અથવા એન્ટિ-વેનમ) દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેને કૃત્રિમ નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા કહેવાય છે.
આમ,ઉપરની તમામ પ્રક્રિયાઓમાં તૈયાર ઍન્ટિબૉડીનો ઉપયોગ થતો હોવાથી,આપેલ તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(A) નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા એ એક પ્રકારની પ્રતિકારકતા છે જેમાં શરીર પોતાના ઍન્ટિબૉડી જાતે ઉત્પન્ન કરતું નથી,પરંતુ તેને બહારના સ્ત્રોતમાંથી મેળવે છે.
નિષ્ક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતામાં,ચોક્કસ રોગકારકો સામે તાત્કાલિક રક્ષણ મેળવવા માટે તૈયાર ઍન્ટિબૉડી સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
આ સક્રિય પ્રતિકારકતા કરતા અલગ છે,જેમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક તંત્રને પોતાના ઍન્ટિબૉડી ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરવામાં આવે છે (દા.ત.,રસીકરણ અથવા કુદરતી ચેપ દ્વારા).
તેથી,વિકલ્પ $A$ સાચો જવાબ છે.

(D) નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા એ એક પ્રકારની પ્રતિકારકતા છે જેમાં ચોક્કસ રોગકારકો અથવા વિષ સામે તાત્કાલિક રક્ષણ આપવા માટે તૈયાર ઍન્ટિબૉડી સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
સક્રિય પ્રતિકારકતાથી વિપરીત,જેમાં ઍન્ટિજનના સંપર્ક પછી શરીરનું પ્રતિકારતંત્ર પોતે ઍન્ટિબૉડી ઉત્પન્ન કરે છે,નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતામાં યજમાનના પ્રતિકારતંત્રની સક્રિયતાનો સમાવેશ થતો નથી.
તેના ઉદાહરણોમાં માતાના ગર્ભમાં જરાયુ દ્વારા $IgG$ ઍન્ટિબૉડીનું સ્થળાંતર અને ધનુર વિરોધી સીરમ અથવા એન્ટિ-વેનમ ઇન્જેક્શનનો સમાવેશ થાય છે.

(B) નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા એ એક પ્રકારની પ્રતિકારકતા છે જેમાં તૈયાર ઍન્ટિબૉડી સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે જેથી તાત્કાલિક સુરક્ષા મળી શકે.
તેમાં યજમાનની રોગપ્રતિકારક શક્તિને પોતાના ઍન્ટિબૉડી કે સ્મૃતિકોષો બનાવવા માટે સક્રિય કરવામાં આવતી નથી.
વિકલ્પ $B$ અસંગત છે કારણ કે $B$ અને $T$ સ્મૃતિકોષોનું નિર્માણ એ સક્રિય પ્રતિકારકતા (Active Immunity) ની લાક્ષણિકતા છે,જેમાં યજમાનની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઍન્ટિજનના સંપર્કમાં આવે છે અને લાંબા ગાળાનો પ્રતિભાવ વિકસાવે છે.
વિકલ્પ $A$,$C$ અને $D$ એ નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતાના ઉદાહરણો છે: $A$ (જરાયુ દ્વારા કુદરતી નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા),$C$ (કોલોસ્ટ્રમ દ્વારા કુદરતી નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા) અને $D$ (ઍન્ટિટોક્સિન દ્વારા કૃત્રિમ નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા).

(D) જ્યારે યજમાન એન્ટિજન (જેમ કે રોગકારકોના પ્રોટીન અથવા પોલીસેકેરાઈડ્સ) ના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર તેને બહારના પદાર્થ તરીકે ઓળખે છે.
આનાથી રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ સર્જાય છે જેમાં $B-$ લિમ્ફોસાઈટ્સ એન્ટિજનને નિષ્ક્રિય કરવા માટે ચોક્કસ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.
તે જ સમયે,$T-$ લિમ્ફોસાઈટ્સ રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવમાં મદદ કરવા અને ચેપગ્રસ્ત કોષોનો નાશ કરવા માટે સક્રિય થાય છે.
તેથી,એન્ટિજનના સંપર્કના પ્રતિભાવમાં યજમાન શરીરમાં એન્ટિબોડીઝ અને $T-$ કોષો બંને ઉત્પન્ન/સક્રિય થાય છે.

(D) એન્ટિજન એવા પદાર્થો છે જેને શરીર પરજાત તરીકે ઓળખે છે અને જે રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવને ઉત્તેજિત કરે છે. તેઓ વિવિધ સ્વરૂપોમાં અસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે,જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. જીવંત સૂક્ષ્મજીવો (દા.ત.,બેક્ટેરિયા અથવા વાયરસ જેવા રોગકારકો).
$2$. મૃત અથવા નિષ્ક્રિય સૂક્ષ્મજીવો (જેનો ઉપયોગ ઘણીવાર રસીઓમાં થાય છે).
$3$. અન્ય પ્રોટીન અથવા અણુઓ (જેમ કે પરાગરજ,ઝેરી પદાર્થો અથવા પરજાત રક્તકણો).
તેથી,આપેલ તમામ વિકલ્પો એવા સ્વરૂપો છે જેમાં એન્ટિજન અસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે.

(B) જ્યારે યજમાન સજીવ એન્ટિજનના સંપર્કમાં આવે છે,જે જીવંત અથવા મૃત સૂક્ષ્મજીવો અથવા અન્ય પ્રોટીનના સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે,ત્યારે યજમાનના શરીરમાં એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રકારની પ્રતિકારકતાને સક્રિય પ્રતિકારકતા કહેવામાં આવે છે. તે ધીમી પ્રક્રિયા છે અને સંપૂર્ણ અસરકારક પ્રતિભાવ આપવામાં સમય લે છે. તેથી,તેને સક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) શરીરમાં રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવને ઉત્તેજિત કરવા માટે ઇરાદાપૂર્વક નબળા અથવા નિષ્ક્રિય સૂક્ષ્મજીવો (અથવા તેમના એન્ટિજેન્સ) ને દાખલ કરવાની પ્રક્રિયાને રસીકરણ અથવા ઇમ્યુનાઇઝેશન કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા રોગપ્રતિકારક તંત્રને ચોક્કસ રોગકારક સામે એન્ટિબોડીઝ અને મેમરી કોષો ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.
કારણ કે શરીરનું પોતાનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર એન્ટિજેનના પ્રતિભાવમાં સક્રિયપણે આ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે,તેથી તેને $Active$ $Acquired$ $Immunity$ (સક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તેનાથી વિપરીત,$Passive$ $Immunity$ (નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા) માં અગાઉથી તૈયાર કરેલા એન્ટિબોડીઝનું સીધું સ્થાનાંતરણ થાય છે (દા.ત. જરાયુ અથવા કોલોસ્ટ્રમ દ્વારા),જેમાં પ્રાપ્તકર્તાનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર સક્રિયપણે ભાગ લેતું નથી.

(C) જ્યારે એન્ટિજેન સામે તાત્કાલિક રક્ષણ મેળવવા માટે તૈયાર કરેલ એન્ટિબોડીઝને સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે (જેમ કે ધનુર અથવા સાપના કરડવાના કિસ્સામાં), ત્યારે તેને $\text{નિષ્ક્રિય}$ $\text{ઉપાર્જિત}$ $\text{પ્રતિકારકતા}$ કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રકારની પ્રતિકારકતામાં, શરીર પોતે એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરતું નથી, પરંતુ તે બહારના સ્ત્રોતમાંથી મેળવે છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) માતાનું દૂધ,ખાસ કરીને સ્તનપાનના પ્રથમ થોડા દિવસો દરમિયાન સ્ત્રવતું શરૂઆતનું પીળાશ પડતું પ્રવાહી,જેને કોલોસ્ટ્રમ (colostrum) કહેવામાં આવે છે.
કોલોસ્ટ્રમમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં એન્ટિબોડીઝ,ખાસ કરીને $IgA$ હોય છે,જે નવજાત શિશુમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવવા માટે ખૂબ જ આવશ્યક છે.
આ શિશુને નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા (passive immunity) પૂરી પાડે છે,જે તેમના પ્રારંભિક વિકાસ દરમિયાન વિવિધ ચેપ સામે રક્ષણ આપે છે.

(A) સક્રિય પ્રતિકારકતા એટલે એવી પ્રતિકારકતા જે વ્યક્તિની પોતાની રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા એન્ટિજન (જેમ કે રોગકારકો અથવા રસી) ની હાજરીના પ્રતિભાવમાં વિકસિત થાય છે.
જ્યારે યજમાન એન્ટિજનના સંપર્કમાં આવે છે,જે જીવંત અથવા મૃત સૂક્ષ્મજીવો અથવા અન્ય પ્રોટીનના સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર યજમાનના શરીરમાં એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.
આ પ્રક્રિયા ધીમી છે અને તેનો સંપૂર્ણ અસરકારક પ્રતિભાવ આપવામાં સમય લાગે છે.
તેનાથી વિપરીત,નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતામાં તૈયાર એન્ટિબોડીઝને સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,અને જન્મજાત પ્રતિકારકતા એ જન્મથી જ હાજર રહેલી પ્રતિકારકતા છે.

(C) નિષ્ક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા એ પ્રતિકારકતાનો એક પ્રકાર છે જેમાં શરીર એન્ટિજનના જવાબમાં પોતાના એન્ટિબોડી જાતે ઉત્પન્ન કરતું નથી.
તેના બદલે,તૈયાર એન્ટિબોડીઝને સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે જેથી તાત્કાલિક રક્ષણ મળી શકે.
ઉદાહરણ તરીકે,માતાના શરીરમાંથી ગર્ભમાં જરાયુ (placenta) દ્વારા $IgG$ એન્ટિબોડીનું સ્થળાંતર અને માતાના પ્રથમ દૂધ (colostrum) દ્વારા $IgA$ એન્ટિબોડીનું સ્થળાંતર,અથવા ઈજા પછી એન્ટિ-ટેટનસ સીરમ $(ATS)$ આપવું.

(B) નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા એ એક પ્રકારની પ્રતિકારકતા છે જેમાં શરીર પોતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ દ્વારા એન્ટિબોડી ઉત્પન્ન કરવાને બદલે તૈયાર એન્ટિબોડી મેળવે છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ એન્ટિજનના સંપર્કમાં આવે છે (જેમ કે રસીમાં),ત્યારે શરીર પોતાના એન્ટિબોડી ઉત્પન્ન કરે છે,જેને સક્રિય પ્રતિકારકતા કહેવામાં આવે છે.
જો કે,જ્યારે તૈયાર એન્ટિબોડી સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે (દા.ત.,એન્ટિ-ટેટનસ સીરમ અથવા માતા પાસેથી ગર્ભમાં જરાયુ દ્વારા સ્થાનાંતરિત એન્ટિબોડી),ત્યારે તેને નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ તૈયાર એન્ટિબોડી છે.

(A) સક્રિય પ્રતિકારકતા એ એવી પ્રતિકારકતા છે જે વ્યક્તિની પોતાની રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા વિકસાવવામાં આવે છે જ્યારે તે એન્ટિજેન્સ,જેમ કે રોગકારકો અથવા રસીઓના સંપર્કમાં આવે છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ રોગ (રોગકારક) ના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર રોગ સામે લડવા માટે એન્ટિબોડીઝ અને મેમરી કોષો ઉત્પન્ન કરે છે.
આ પ્રક્રિયા શરીરના એન્ટિજેન સાથેના સંપર્ક પછી થાય છે,તેથી તેને સક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા કહેવામાં આવે છે.

(A) જ્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર કોઈ એન્ટિજનના સંપર્કમાં આવે છે અને વિશિષ્ટ પ્રતિચાર આપે છે ત્યારે સક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા વિકસે છે.
આ પ્રક્રિયામાં $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ અને $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સનું સક્રિયકરણ સામેલ છે.
કોઈ એન્ટિજનના પ્રથમ સંપર્ક બાદ,રોગપ્રતિકારક તંત્ર સ્મૃતિકોષો (Memory cells) ઉત્પન્ન કરે છે.
આ સ્મૃતિકોષો ભવિષ્યમાં જ્યારે તે જ રોગકારકનો ફરીથી સંપર્ક થાય ત્યારે તેને ઓળખવા માટે જવાબદાર છે,જેના પરિણામે ઝડપી અને વધુ તીવ્ર ગૌણ રોગપ્રતિકારક પ્રતિચાર મળે છે.
તેથી,સક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા સાથે સંકળાયેલ લાંબા ગાળાની સુરક્ષા માટે સ્મૃતિકોષો મુખ્ય ઘટકો છે.

(A) જ્યારે યજમાન સજીવ એન્ટિજેન્સના સંપર્કમાં આવે છે,જે જીવંત અથવા મૃત સૂક્ષ્મજીવો અથવા અન્ય પ્રોટીનના સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે,ત્યારે યજમાનના શરીરમાં એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રકારની પ્રતિકારકતાને સક્રિય પ્રતિકારકતા કહેવામાં આવે છે.
સક્રિય પ્રતિકારકતા ધીમી હોય છે અને તેનો સંપૂર્ણ અસરકારક પ્રતિભાવ આપવામાં સમય લાગે છે.
ચેપ સક્રિય પ્રતિકારકતાને પ્રેરે છે કારણ કે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ રોગકારક સામે સક્રિયપણે એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,ચેપ લાગ્યા પછી પ્રાપ્ત થતી પ્રતિકારકતા એ સક્રિય પ્રતિકારકતા છે.

(A) જ્યારે યજમાન શરીર એન્ટિજેન્સના સંપર્કમાં આવે છે,જે જીવંત અથવા મૃત સૂક્ષ્મજીવો અથવા અન્ય પ્રોટીનના સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે,ત્યારે યજમાનના શરીરમાં એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રકારની પ્રતિકારકતાને સક્રિય પ્રતિકારકતા કહેવામાં આવે છે.
સક્રિય પ્રતિકારકતા ધીમી છે અને તેની સંપૂર્ણ અસરકારક પ્રતિક્રિયા આપવામાં સમય લાગે છે.
શીતળા કે અછબડા જેવા રોગમાંથી સાજા થતી વખતે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પેથોજેનનો સામનો કરે છે,તેની સામે લડે છે અને મેમરી કોષો બનાવે છે,જે કુદરતી સક્રિય પ્રતિકારકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(A) સક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતામાં યજમાનને એન્ટિજેન્સનો સામનો કરવો પડે છે,જે જીવંત અથવા મૃત સૂક્ષ્મ જીવો અથવા અન્ય પ્રોટીનના સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે. જ્યારે આ એન્ટિજેન્સ શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે અને લાંબા ગાળાની સુરક્ષા પૂરી પાડવા માટે મેમરી કોષો બનાવે છે. આ રસીકરણ (vaccination) પાછળનો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે,જ્યાં રોગ પેદા કર્યા વિના રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવને ઉત્તેજિત કરવા માટે ચેપી સજીવોને ઇરાદાપૂર્વક શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.

(D) નિષ્ક્રિય ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા એ એક પ્રકારની પ્રતિકારકતા છે જેમાં તાત્કાલિક રક્ષણ આપવા માટે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ સીધા યજમાન શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
આ સક્રિય પ્રતિકારકતાથી વિપરીત છે,જેમાં શરીર એન્ટિજેન્સના પ્રતિભાવમાં પોતાના એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.
આના ઉદાહરણોમાં માતાના શરીરમાંથી ગર્ભમાં જરાયુ દ્વારા $IgG$ એન્ટિબોડીઝનું સ્થળાંતર અને કોલોસ્ટ્રમ (પ્રથમ દૂધ) દ્વારા $IgA$ એન્ટિબોડીઝનો સમાવેશ થાય છે.

(A) નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા એ એક પ્રકારની પ્રતિકારકતા છે જેમાં રોગકારક સામે તાત્કાલિક રક્ષણ મેળવવા માટે તૈયાર એન્ટિબૉડીઝને સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
સક્રિય પ્રતિકારકતાથી વિપરીત,જેમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ એન્ટિજનના પ્રતિભાવમાં પોતાના એન્ટિબૉડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે (જેમ કે રસીકરણ અથવા કુદરતી ચેપમાં),નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતામાં યજમાનની રોગપ્રતિકારક શક્તિ સક્રિય થતી નથી.
તેના ઉદાહરણોમાં માતાના ગર્ભમાં જરાયુ દ્વારા $IgG$ એન્ટિબૉડીઝનું સ્થળાંતર અને નવજાત શિશુને કોલોસ્ટ્રમ દ્વારા $IgA$ એન્ટિબૉડીઝ મળવા,અથવા એન્ટિ-વેનમ ઇન્જેક્શનનો સમાવેશ થાય છે.