Immunity Questions in Gujarati

(C) જ્યારે ટિટાનસ જેવા ઘાતક સૂક્ષ્મજીવોના ચેપ અથવા સર્પદંશના કિસ્સામાં ઝડપી પ્રતિરક્ષા પ્રતિભાવની જરૂર હોય છે, ત્યારે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ અથવા એન્ટિટોક્સિન સીધા દર્દીના શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. આને $Passive \text{ } Immunity$ (નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા) કહેવામાં આવે છે. કારણ કે શરીર પોતે આ એન્ટિબોડીઝનું ઉત્પાદન કરતું નથી, તેથી તે સક્રિય પ્રતિકારકતા નથી. તેથી, સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) જ્યારે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ (એન્ટિટોક્સિન) સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે આ પ્રકારની રોગપ્રતિકારક શક્તિને $Passive \text{ } Immunity$ (નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ) કહેવામાં આવે છે. ધનુર્વાના કિસ્સામાં,શરીર પાસે રોગકારક સામે લડવા માટે એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરવાનો પૂરતો સમય હોતો નથી,તેથી ઝેરને તુરંત નિષ્ક્રિય કરવા માટે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ આપવા જરૂરી છે.

(D) રસીકરણ એ રોગપ્રતિકારક સ્મૃતિના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે. જ્યારે રસી શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેમાં નિષ્ક્રિય અથવા નબળા રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો અથવા તેમના પ્રતિજન $(Antigens)$ હોય છે. શરીરની રોગપ્રતિકારક તંત્ર આ પ્રતિજનને ઓળખે છે અને રોગપ્રતિકારક પ્રતિચાર $(Immune \, response)$ આપે છે. આ પ્રતિચારને કારણે વિશિષ્ટ ઍન્ટિબૉડીનું નિર્માણ થાય છે જે રોગકારકનો નાશ કરે છે. આ ઉપરાંત, તે સ્મૃતિ કોષો $(Memory \, B \, and \, T \, cells)$ બનાવે છે, જે ભવિષ્યમાં સમાન રોગકારક સામે લાંબા ગાળાની સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.

(A) જ્યારે શરીરમાં ઝડપી પ્રતિરક્ષા પ્રતિભાવ આપવા માટે તૈયાર એન્ટિબોડીઝ સીધા દાખલ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેને $Passive \text{ } Immunity$ (નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા) કહેવામાં આવે છે. સર્પદંશના કિસ્સામાં, ઝેર અત્યંત ઘાતક હોય છે અને તાત્કાલિક સારવારની જરૂર હોય છે; તેથી, શરીર સક્રિય રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા પોતાના એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે ત્યાં સુધી રાહ જોઈ શકતું નથી. આમ, તૈયાર એન્ટિબોડીઝ (એન્ટિવેનમ) ઇન્જેક્ટ કરવાથી તાત્કાલિક રક્ષણ મળે છે, જે $Passive \text{ } Immunity$ નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(B) રસીકરણ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં રોગકારકના એન્ટિજેનિક પ્રોટીન અથવા નિષ્ક્રિય/નબળા પાડેલા રોગકારક (રસી) ને શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
ઓરીના કિસ્સામાં,રસીમાં નબળા પાડેલા (attenuated) અથવા નિષ્ક્રિય કરેલા ઓરીના વાઇરસ હોય છે.
આ એન્ટિજેન તરીકે કાર્ય કરે છે,જે રોગપ્રતિકારક તંત્રને ચોક્કસ ઍન્ટિબૉડી અને મેમરી $B$ અને $T$ લિમ્ફોસાઇટ્સ ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.
આ ભવિષ્યમાં સમાન રોગકારક દ્વારા થતા ચેપ સામે રોગપ્રતિકારક શક્તિ પૂરી પાડે છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ એ ઓરી માટે રસીકરણની પ્રક્રિયાનું સાચું વર્ણન છે.

(D) રસીકરણમાં રોગકારકના એન્ટિજેનિક પ્રોટીન અથવા નિષ્ક્રિય/નબળા રોગકારક (રસી) ને શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા પ્રાથમિક પ્રતિકારક પ્રતિચારને ઉત્તેજિત કરે છે,જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર એન્ટિજેનને બહારના પદાર્થ તરીકે ઓળખે છે.
પરિણામે,શરીર રોગકારકને નિષ્ક્રિય કરવા માટે ચોક્કસ ઍન્ટિબૉડી ઉત્પન્ન કરે છે.
સાથે સાથે,રોગપ્રતિકારક તંત્ર $B-$સ્મૃતિકોષો અને $T-$સ્મૃતિકોષો પણ બનાવે છે.
આ સ્મૃતિકોષો શરીરમાં રહે છે અને જ્યારે ભવિષ્યમાં તે જ રોગકારકનો ફરીથી સામનો થાય,ત્યારે ઝડપી અને તીવ્ર ગૌણ પ્રતિકારક પ્રતિચાર આપે છે.
તેથી,આપેલ તમામ ઘટકો શરીરમાં ઉત્પન્ન થાય છે.

(A) રસીકરણ એ રોગપ્રતિકારક સ્મૃતિ (immunological memory) ના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે. જ્યારે રસી શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે રોગકારકની નકલ કરે છે,જે રોગપ્રતિકારક તંત્રને $B$ અને $T$ સ્મૃતિકોષો ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.
આ સ્મૃતિકોષો જ્યારે ભવિષ્યમાં તે જ રોગકારકનો સામનો થાય ત્યારે તેને ઓળખી લે છે અને મોટા જથ્થામાં ઍન્ટિબૉડી ઉત્પન્ન કરીને ઝડપી અને પ્રબળ રોગપ્રતિકારક પ્રતિચાર આપે છે,જેનાથી રોગકારકનો નાશ થાય છે.
આમ,વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે રસીકરણ સુરક્ષા પૂરી પાડે છે,અને કારણ $R$ પણ સાચું છે કારણ કે તે $B$ અને $T$ કોષો દ્વારા રોગપ્રતિકારક સ્મૃતિની કાર્યપદ્ધતિને યોગ્ય રીતે સમજાવે છે.

(C) જે પ્રકારની પ્રતિકારકતામાં તૈયાર ઍન્ટિબૉડી કે ઍન્ટિટૉક્સિન સીધા શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે, તેને $Passive \text{ } Immunity$ (નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા) કહેવામાં આવે છે।
$Tetanus$ (ધનુર્વા) ના કિસ્સામાં, રોગકારક $(Clostridium \text{ } tetani)$ એક શક્તિશાળી વિષ (ટોક્સિન) ઉત્પન્ન કરે છે।
જો કોઈ વ્યક્તિને ઈજા થાય અને ચેપ લાગવાનું જોખમ હોય, તો તાત્કાલિક રક્ષણની જરૂર પડે છે કારણ કે શરીર પાસે પોતાના ઍન્ટિબૉડી ઉત્પન્ન કરવા માટે પૂરતો સમય હોતો નથી।
તેથી, વિષને તાત્કાલિક તટસ્થ કરવા માટે તૈયાર ઍન્ટિબૉડી (ઍન્ટિટૉક્સિન) ઇન્જેક્શન દ્વારા આપવામાં આવે છે।
આ $Passive \text{ } Immunization$ (નિષ્ક્રિય રસીકરણ) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે।

(C) અનુકૂલિત પ્રતિકારક તંત્રમાં,સ્મૃતિકોષો મુખ્યત્વે બે પ્રકારના હોય છે: $1$. સ્મૃતિ $B$-કોષો અને $2$. સ્મૃતિ $T$-કોષો. આ કોષો ગૌણ પ્રતિકારક પ્રતિચાર માટે જવાબદાર છે,જે સમાન રોગકારક જીવાણુના ફરીથી સંપર્કમાં આવતા વધુ ઝડપી અને તીવ્ર હોય છે.

(C) સ્મૃતિકોષો એ વિશિષ્ટ $B$ અને $T$ લસિકાકોષો છે જે પ્રાથમિક પ્રતિકારક પ્રતિચાર પછી નિર્માણ પામે છે.
જ્યારે શરીર પ્રથમ વખત કોઈ રોગકારક સૂક્ષ્મજીવના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તે પ્રાથમિક પ્રતિચાર આપે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,સ્મૃતિકોષો ઉત્પન્ન થાય છે જે શરીરમાં લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહે છે.
જ્યારે તે જ રોગકારક સૂક્ષ્મજીવનો ફરીથી સામનો થાય છે,ત્યારે આ સ્મૃતિકોષો તરત જ તેને ઓળખી લે છે અને $B$-કોષોને મોટા પ્રમાણમાં ઍન્ટિબૉડી ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે,જેના પરિણામે ગૌણ અથવા સ્મૃતિ આધારિત પ્રતિચાર મળે છે.

(A) સર્પદંશના કિસ્સામાં,દર્દીને સાપના વિષ વિરુદ્ધ તૈયાર કરેલ ઍન્ટિબૉડી (ઍન્ટિવેનમ) નું ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે.
આ નિષ્ક્રિય પ્રતિકારકતા (passive immunity) નું ઉદાહરણ છે.
સાપના ઝેરમાં રહેલા શક્તિશાળી વિષ સામે શરીરને તાત્કાલિક રક્ષણની જરૂર હોવાથી,તૈયાર ઍન્ટિબૉડી આપવાથી તે ઝેરને ત્વરિત નિષ્ક્રિય કરી શકે છે.

(D) રસીકરણમાં રોગપ્રતિકારક તંત્રને સક્રિય કરવા માટે શરીરમાં એન્ટિજેનિક તૈયારીઓ દાખલ કરવામાં આવે છે. આ તૈયારીઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થઈ શકે છે:
$1$. $\text{રોગકારકના } \text{પ્રોટીન}$ (નિષ્ક્રિય ટોક્સિન અથવા ચોક્કસ સપાટીના પ્રોટીન).
$2$. $\text{મૃત } \text{રોગકારકો}$ (ગરમી અથવા રસાયણો દ્વારા નિષ્ક્રિય કરેલા).
$3$. $\text{નબળા } (\text{એટેન્યુએટેડ}) \text{ } \text{રોગકારકો}$ (જીવંત પરંતુ રોગ ન ફેલાવી શકે તેવા રૂપાંતરિત).
આ પદાર્થો દાખલ કરવાથી, શરીર એન્ટિબોડીઝ અને મેમરી કોષો ઉત્પન્ન કરે છે, જે ભવિષ્યના ચેપ સામે રક્ષણ આપે છે. તેથી, આપેલ તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(A) સ્મૃતિકોષો એ $B$ અને $T$ લસિકાકોષોનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે જે પ્રાથમિક પ્રતિકારક પ્રતિચાર દરમિયાન બને છે.
આ કોષો ઍન્ટિજનના પ્રથમ સંપર્ક પછી શરીરમાં લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે.
જ્યારે તે જ ઍન્ટિજનનો ફરીથી સંપર્ક થાય છે,ત્યારે આ કોષો તેને ઝડપથી ઓળખી લે છે અને ગૌણ પ્રતિકારક પ્રતિચાર શરૂ કરે છે,જે પ્રાથમિક પ્રતિચાર કરતા વધુ તીવ્ર અને ઝડપી હોય છે.
તેથી,તેમને પ્રતિકારક સ્મૃતિ ધરાવતા કોષો તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.

(A) રસીકરણ એ રોગપ્રતિકારક તંત્રને ઉત્તેજિત કરવા માટે શરીરમાં રસી દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા છે.
તેમાં રોગકારકોના એન્ટિજેનિક પ્રોટીન અથવા નિષ્ક્રિય/નબળા રોગકારકો (રસી) ને શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
રોગપ્રતિકારક તંત્ર આ એન્ટિજેન્સને ઓળખે છે અને તેમની સામે એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.
આ પ્રક્રિયા મેમરી $B$-કોષો અને $T$-કોષો ઉત્પન્ન કરે છે જે પછીના સંપર્ક સમયે રોગકારકને ઓળખે છે અને પ્રચંડ રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ આપે છે.
કારણ કે શરીરનું પોતાનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર એન્ટિબોડીઝ અને મેમરી કોષો ઉત્પન્ન કરવામાં સક્રિયપણે સામેલ છે,તેથી રસીકરણ એ સક્રિય પ્રતિકારકતાનો એક પ્રકાર છે.

(C) રસીકરણનો સિદ્ધાંત પ્રતિકારકતા તંત્રના 'સ્મૃતિ' (Memory) ના ગુણધર્મ પર આધારિત છે.
જ્યારે શરીરમાં રસી દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે પ્રતિકારકતા તંત્ર એન્ટિજનને ઓળખે છે અને તેની સામે એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.
તે સ્મૃતિ $B$ અને $T$ લિમ્ફોસાઇટ્સ પણ ઉત્પન્ન કરે છે જે પછીના સંપર્ક સમયે રોગકારકને ઓળખી લે છે.
આનાથી પ્રતિકારકતા તંત્ર વાસ્તવિક ચેપ સમયે ખૂબ જ ઝડપી અને શક્તિશાળી પ્રતિચાર આપી શકે છે,જેનાથી રોગ અટકાવી શકાય છે.

(D) રસીકરણ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં રોગકારકોના એન્ટિજેનિક પ્રોટીન,નિષ્ક્રિય કરેલા રોગકારકો અથવા નબળા પાડેલા (એટેન્યુએટેડ) રોગકારકોનું મિશ્રણ શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. આ પદાર્થો એન્ટિજન તરીકે કાર્ય કરે છે અને રોગકારક સામે એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરવા માટે રોગપ્રતિકારક તંત્રને ઉત્તેજિત કરે છે,જેનાથી વાસ્તવિક રોગ થતો નથી. આ પ્રક્રિયા રોગપ્રતિકારક સ્મૃતિ (immunological memory) બનાવે છે,જે વ્યક્તિને ભવિષ્યમાં તે જ રોગકારક દ્વારા થતા ચેપથી રક્ષણ આપે છે. તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(C) રસીકરણ કે પ્રતિરક્ષીકરણ એ રોગપ્રતિકારક તંત્રની 'સ્મૃતિ' (memory) ના ગુણધર્મ પર આધારિત છે.
જ્યારે રસી શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે રોગકારક સજીવની નકલ કરે છે અને રોગપ્રતિકારક પ્રતિચાર પ્રેરે છે.
આ પ્રક્રિયાને પરિણામે $B$-સ્મૃતિકોષો અને $T$-સ્મૃતિકોષો બંનેનું સર્જન થાય છે.
આ સ્મૃતિકોષો જ્યારે ભવિષ્યમાં તે જ રોગકારકનો સામનો થાય ત્યારે તેને ઓળખી લે છે અને તેને ઝડપથી નાશ કરવા માટે પ્રબળ રોગપ્રતિકારક પ્રતિચાર આપે છે.

(C) રસીકરણ એ રોગપ્રતિકારક સ્મૃતિ (immunological memory) ના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે. જ્યારે રસી શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેમાં નબળા અથવા મૃત રોગકારકો અથવા તેમના એન્ટિજેન્સ હોય છે. રોગપ્રતિકારક તંત્ર આ એન્ટિજેન્સને બહારના પદાર્થ તરીકે ઓળખે છે અને રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ (immune response) આપે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે શરીરમાં ચોક્કસ એન્ટિબોડીઝ અને મેમરી $B$ અને $T$ કોષોનું નિર્માણ થાય છે. આ મેમરી કોષો શરીરમાં લાંબા સમય સુધી રહે છે અને જો ભવિષ્યમાં તે જ રોગકારક શરીર પર હુમલો કરે,તો તે ઝડપી અને મજબૂત પ્રતિભાવ આપીને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

(A) સ્વપ્રતિકારકતા રોગ ત્યારે થાય છે જ્યારે પ્રતિકારક તંત્ર 'સ્વ' (પોતાના) અને 'પર' (બીજા) કોષો વચ્ચેનો તફાવત પારખવાની ક્ષમતા ગુમાવી દે છે. પરિણામે,શરીરનું પ્રતિકારક તંત્ર ભૂલથી પોતાના જ તંદુરસ્ત કોષો,પેશીઓ કે અંગો પર હુમલો કરે છે. આના ઉદાહરણોમાં રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ અને માયસ્થેનિયા ગ્રેવિસનો સમાવેશ થાય છે.

(B) સ્વપ્રતિરક્ષા રોગો ત્યારે થાય છે જ્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર 'પોતાના' અને 'પર' કોષો વચ્ચેનો તફાવત પારખવામાં નિષ્ફળ જાય છે,જેના પરિણામે શરીરના પોતાના જ પેશીઓનો નાશ થાય છે.
$1$. સંધિવા એ સ્વપ્રતિરક્ષા વિકારનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર સાંધાઓ પર હુમલો કરે છે.
$2$. ઇન્સ્યુલિન આધારિત ડાયાબિટીસ ($Type-1$ ડાયાબિટીસ) એ એક સ્વપ્રતિરક્ષા સ્થિતિ છે જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર સ્વાદુપિંડમાં ઇન્સ્યુલિન ઉત્પન્ન કરતા બીટા કોષોનો નાશ કરે છે.
$3$. મલ્ટિપલ સ્ક્લેરોસિસ એ એક સ્વપ્રતિરક્ષા રોગ છે જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર ચેતાતંતુઓને આવરી લેતા રક્ષણાત્મક પડ (માયલિન) પર હુમલો કરે છે.
$4$. ઍલર્જી એ પર્યાવરણમાં રહેલા હાનિકારક ન હોય તેવા પદાર્થો (ઍલર્જન) પ્રત્યે રોગપ્રતિકારક તંત્રની અતિસંવેદનશીલ પ્રતિક્રિયા છે,તે સ્વપ્રતિરક્ષા રોગ નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) સંધિવા એ એક લાંબા ગાળાનો સોજાનો વિકાર છે જે ત્યારે થાય છે જ્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર ભૂલથી શરીરના પોતાના પેશીઓ પર હુમલો કરે છે,ખાસ કરીને સાંધાઓની આસપાસના પટલ (synovium) પર. કારણ કે શરીરનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર 'પોતાના' અને 'પરકા' કોષો વચ્ચેનો તફાવત પારખવામાં નિષ્ફળ જાય છે અને પોતાના જ કોષો પર હુમલો કરે છે,તેથી તેને સ્વપ્રતિરક્ષા (Autoimmune) રોગ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(A) સ્વપ્રતિરક્ષા એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર પોતાના કોષો (self) અને બહારના કોષો (non-self) વચ્ચેનો તફાવત પારખવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે.
આના પરિણામે શરીર પોતાના જ સ્વસ્થ કોષો અને પેશીઓ પર હુમલો કરે છે.
સ્વપ્રતિરક્ષા રોગોના વિકાસ માટે મુખ્યત્વે જનીનિક પરિબળો અને અન્ય અજ્ઞાત પરિબળો જવાબદાર હોય છે.
રૂમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ અને મલ્ટિપલ સ્ક્લેરોસિસ તેના ઉદાહરણો છે.

(D) ઉચ્ચકક્ષાના પૃષ્ઠવંશીઓમાં,રોગપ્રતિકારક તંત્રનો ઉદ્વિકાસ સ્વ-કોષો અને પર-કોષો વચ્ચે ભેદ પારખવા માટે થયો છે.
ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા (જેને અનુકૂલિત અથવા વિશિષ્ટ પ્રતિકારકતા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ ઉચ્ચકક્ષાના પૃષ્ઠવંશીઓમાં ઉદ્વિકાસ પામેલી પ્રતિકારકતા છે.
તેની મુખ્ય લાક્ષણિકતા ચોક્કસ રોગકારકોને ઓળખવાની અને તેમની સ્મૃતિ (memory) જાળવી રાખવાની ક્ષમતા છે,જે ભવિષ્યમાં સમાન રોગકારકનો સામનો કરતી વખતે ઝડપી અને વધુ મજબૂત પ્રતિચાર આપે છે.
તેથી,સ્મૃતિ આધારિત ઉપાર્જિત પ્રતિકારકતા એ ઉચ્ચકક્ષાના પૃષ્ઠવંશીઓના રોગપ્રતિકારક તંત્રનો સૌથી વિકસિત ભાગ છે.

(D) મલ્ટિપલ સ્ક્લેરોસીસ $(MS)$ એ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રનો એક લાંબાગાળાનો રોગ છે,જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર ભૂલથી ચેતાતંતુઓને આવરણ આપતા રક્ષણાત્મક પડ (માયલિન) પર હુમલો કરે છે.
આ સ્થિતિને સ્વપ્રતિકારકતા (Autoimmunity) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે,જ્યાં શરીરનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર 'પોતાના' અને 'પર' કોષો વચ્ચેનો તફાવત પારખવામાં નિષ્ફળ જાય છે,જેના પરિણામે તે પોતાના જ પેશીઓનો નાશ કરે છે.
તેથી,તેનું સાચું કારણ સ્વપ્રતિકારકતા છે.

(B) પ્રતિકારક તંત્ર એ કોષો,પેશીઓ અને અંગોનું એક જટિલ નેટવર્ક છે જે શરીરને હાનિકારક આક્રમણકારો સામે રક્ષણ આપવા માટે સાથે મળીને કામ કરે છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય 'સ્વ' (શરીરના પોતાના કોષો) અને 'પર' (બાહ્ય ઍન્ટિજન જેવા કે બેક્ટેરિયા,વાયરસ અને પરોપજીવીઓ) વચ્ચે તફાવત કરવાનું છે.
એકવાર બાહ્ય ઍન્ટિજન ઓળખાઈ જાય,પછી પ્રતિકારક તંત્ર તે જોખમને દૂર કરવા અથવા નિષ્ક્રિય કરવા માટે ચોક્કસ પ્રતિચાર આપે છે.
તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે તે બાહ્ય ઍન્ટિજનને ઓળખે છે અને તેનો પ્રતિચાર આપે છે.

(D) પ્રતિકારકતંત્ર એ કોષો,પેશીઓ અને અંગોનું એક જટિલ નેટવર્ક છે જે રોગકારકો સામે શરીરનું રક્ષણ કરવા માટે સાથે મળીને કાર્ય કરે છે.
તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. લસિકા અંગો (જેમ કે લસિકાગાંઠો,બરોળ,થાઇમસ અને અસ્થિમજ્જા) જ્યાં પ્રતિકારક કોષો ઉત્પન્ન થાય છે અને પરિપક્વ થાય છે.
$2$. પ્રતિકારક કોષો (જેમ કે લસિકાકણો જેવા કે $B$-કોષો અને $T$-કોષો,મેક્રોફેજ,વગેરે) જે બહારના આક્રમણખોરોને ઓળખે છે અને તેનો નાશ કરે છે.
$3$. દ્રાવ્ય અણુઓ જેવા કે ઍન્ટિબૉડી (ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન) જે ચોક્કસ રીતે રોગકારકોને લક્ષ્ય બનાવે છે અને તેને નિષ્ક્રિય કરે છે.
તેથી,આપેલ તમામ વિકલ્પો પ્રતિકારકતંત્રના ઘટકો છે.

(D) પ્રતિકારક તંત્ર લસિકાઅંગો,પેશીઓ,કોષો અને ઍન્ટિબૉડી જેવા દ્રાવ્ય અણુઓનું બનેલું છે જે વિદેશી ઍન્ટિજનને ઓળખવામાં મદદ કરે છે.
$1$. લસિકાઅંગો (જેમ કે અસ્થિમજ્જા અને થાઇમસ) એવા સ્થાનો છે જ્યાં લસિકાકોષો ઉત્પન્ન થાય છે અને પરિપક્વ થાય છે.
$2$. લસિકાકોષો ($B$-કોષો અને $T$-કોષો) એ પ્રતિકારક તંત્રના મુખ્ય કોષો છે.
$3$. ઍન્ટિબૉડી એ રોગકારકોના પ્રતિભાવમાં $B$-લસિકાકોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા પ્રોટીન છે.
$4$. ઍન્ટિજન એ વિદેશી પદાર્થો છે જે પ્રતિકારક પ્રતિભાવને ઉત્તેજિત કરે છે,પરંતુ તે પ્રતિકારક તંત્રનો 'ઘટક' નથી; તેના બદલે,તે એવા લક્ષ્યો છે જેની સામે પ્રતિકારક તંત્ર કાર્ય કરે છે. તેથી,ઍન્ટિજનને પ્રતિકારક તંત્રના બંધારણીય ઘટકોનો ભાગ માનવામાં આવતા નથી.

(C) મનુષ્યના પ્રતિકારક તંત્રમાં લસિકા અંગો,પેશીઓ,કોષો અને એન્ટિબોડી તથા ઇન્ટરલ્યુકિન જેવા દ્રાવ્ય અણુઓનો સમાવેશ થાય છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,એન્ટિબોડી એ $B$-લસિકાકોષો દ્વારા રોગકારકોના પ્રતિભાવમાં ઉત્પન્ન થતા દ્રાવ્ય પ્રોટીન અણુઓ છે. લસિકા અંગો અને કોષો એ બંધારણીય ઘટકો છે,દ્રાવ્ય અણુઓ નથી.

(A) બરોળ એ વાલના આકારનું એક મોટું અંગ છે જે મુખ્યત્વે રક્તકણોના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેમાં રુધિરનો મોટો જથ્થો હોય છે અને તે એક મુખ્ય લસિકા અંગ છે.
તેમાં લસિકાકોષો અને ભક્ષકકોષો હોય છે,જે રુધિરમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવોને પકડવામાં અને રુધિરને શુદ્ધ કરવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,બરોળ મુખ્યત્વે $(i)$ ભક્ષકકોષો અને $(ii)$ લસિકાકોષો ધરાવે છે.

(C) શ્લેષ્મ સાથે સંકળાયેલ લસિકામય પેશીને $MALT$ (Mucosa-Associated Lymphoid Tissue) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે માનવ શરીરમાં કુલ લસિકામય પેશીના લગભગ $50\%$ જેટલો ભાગ ધરાવે છે.
તે શરીરના મુખ્ય માર્ગો જેવા કે શ્વસન માર્ગ,પાચન માર્ગ અને મૂત્રજનન માર્ગના અસ્તરમાં આવેલી હોય છે.

(C) લસિકાઅંગો એ એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં લસિકાકણો (lymphocytes) નું સર્જન અને/અથવા પરિપક્વન અને પ્રસરણ થાય છે.
પ્રાથમિક લસિકાઅંગોમાં અસ્થિમજ્જા (bone marrow) અને થાઇમસનો સમાવેશ થાય છે.
આ અંગોમાં,અપરિપક્વ લસિકાકણો એન્ટિજન-સંવેદનશીલ લસિકાકણોમાં વિભેદિત થાય છે.
પરિપક્વન પછી,લસિકાકણો દ્વિતીય લસિકાઅંગો જેવા કે બરોળ,લસિકાગાંઠો,કાકડા,નાના આંતરડાના પેયર્સની ખંડિકાઓ અને એપેન્ડિક્સમાં સ્થળાંતર કરે છે.
તેથી,અસ્થિમજ્જાને પ્રાથમિક લસિકાઅંગ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) શ્લેષ્મ સાથે સંકળાયેલી લસિકામય પેશી $(MALT)$ માનવ શરીરમાં કુલ લસિકામય પેશીના લગભગ $50\%$ જેટલો ભાગ બનાવે છે.
તે શરીરના મુખ્ય માર્ગો જેવા કે પાચનમાર્ગ, શ્વસનમાર્ગ અને મૂત્રજનનમાર્ગના અસ્તરમાં આવેલી હોય છે.
તે પરિવહનમાર્ગ (રુધિરવાહિનીઓ કે હૃદય) માં હોતી નથી.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) શ્લેષ્મ સાથે સંકળાયેલ લસિકામય પેશી $(MALT)$ માનવ શરીરમાં કુલ લસિકામય પેશીના લગભગ $50\%$ જેટલો ભાગ બનાવે છે.
તે શરીરના મુખ્ય માર્ગો જેવા કે શ્વસનમાર્ગ,પાચનમાર્ગ અને મૂત્રજનનમાર્ગના અસ્તરમાં આવેલી હોય છે.
તેથી,આપેલ તમામ વિકલ્પો સાચા છે જ્યાં $MALT$ હાજર હોય છે.

(B) પ્રાથમિક લસિકા અંગો એવા સ્થાનો છે જ્યાં લસિકાકોષો ઉત્પન્ન થાય છે અને/અથવા પરિપક્વ થાય છે અને વિભાજન પામે છે.
$T$-લસિકાકોષો અસ્થિમજ્જામાં ઉત્પન્ન થાય છે પરંતુ પરિપક્વન માટે થાયમસ ગ્રંથિમાં સ્થળાંતર કરે છે.
આમ,અસ્થિમજ્જા અને થાયમસ ગ્રંથિ $T$-લસિકાકોષોના પરિપક્વન માટે જરૂરી સૂક્ષ્મ પર્યાવરણ પૂરું પાડે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) લસિકાકણો એ વિશિષ્ટ શ્વેતકણો છે જે રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
તેઓ ખાસ કરીને $Antigen$ (પ્રતિજન) પ્રત્યે સંવેદી હોય છે.
$Antigen$ એ એક અણુ અથવા આણ્વિય બંધારણ છે,જે રોગકારકની સપાટી પર હાજર હોઈ શકે છે,જે $Antigen$-વિશિષ્ટ ઍન્ટિબૉડી અથવા $B$-કોષના $Antigen$ રીસેપ્ટર સાથે જોડાઈ શકે છે.
જ્યારે લસિકાકણો $Antigen$ ના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તેઓ રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ શરૂ કરવા માટે સક્રિય થાય છે,જેમાં ઍન્ટિબૉડી (ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન) નું ઉત્પાદન સામેલ છે.
તેથી,લસિકાકણો $Antigen$ ની હાજરી સામે પ્રતિભાવ આપે છે.

(D) બરોળ એ વાલના આકારનું મોટું અંગ છે જેમાં મુખ્યત્વે લસિકાકોષો (lymphocytes) અને ભક્ષકકોષો (phagocytes) આવેલા હોય છે.
તે રુધિરમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવોને ગાળીને રુધિરને શુદ્ધ કરવાનું કાર્ય કરે છે.
તે ઇરીથ્રોસાઇટ્સ (રક્તકણો) માટે મોટા સંગ્રહસ્થાન તરીકે પણ કાર્ય કરે છે.
તેમાં લસિકાકોષો અને ભક્ષકકોષો હોવાથી,તેને દ્વિતીય લસિકાઅંગ માનવામાં આવે છે.
જોકે,લસિકાકોષોના પરિપક્વનનું સ્થાન પ્રાથમિક લસિકાઅંગો (અસ્થિમજ્જા અને થાઇમસ) છે,બરોળ નથી.
તેથી,બરોળ એ લસિકાકોષોનું પરિપક્વન સ્થાન છે તે વિધાન ખોટું છે.

(B) પ્રાથમિક લસિકાઅંગો એવા સ્થાનો છે જ્યાં લસિકાકણો (lymphocytes) ઉત્પન્ન થાય છે અને/અથવા પરિપક્વ થઈને એન્ટિજન-સંવેદનશીલ લસિકાકણોમાં વિભેદિત થાય છે. મનુષ્યમાં બે મુખ્ય પ્રાથમિક લસિકાઅંગો $\text{અસ્થિમજ્જા}$ (Bone marrow) અને $\text{થાયમસ } \text{ગ્રંથિ}$ (Thymus gland) છે. અસ્થિમજ્જામાં લસિકાકણો સહિતના તમામ રુધિર કોષોનું નિર્માણ થાય છે. થાયમસ એ એવું સ્થાન છે જ્યાં $T-\text{લસિકાકણો}$ પરિપક્વ થાય છે. તેથી, સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) લસિકા અંગો એવા સ્થાનો છે જ્યાં લસિકાકણોનું સર્જન અને/અથવા પરિપક્વન અને પ્રસાર થાય છે.
ગૌણ લસિકા અંગો,જેવા કે બરોળ,લસિકા ગાંઠો,કાકડા,નાના આંતરડાના પેયર્સની પેશીઓ (Peyer's patches) અને એપેન્ડિક્સ,લસિકાકણોને ઍન્ટિજન સાથે પ્રક્રિયા કરવા માટેનું સ્થાન પૂરું પાડે છે,ત્યારબાદ તેઓ સક્રિય કોષોમાં ફેરવાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,નાનું આંતરડું (ખાસ કરીને નાના આંતરડામાં આવેલી પેયર્સની પેશીઓ) ગૌણ લસિકા અંગ તરીકે કાર્ય કરે છે જ્યાં આ પ્રક્રિયા થાય છે.
થાયમસ એ પ્રાથમિક લસિકા અંગ છે જ્યાં $T$-લસિકાકણો પરિપક્વ થાય છે.

(A) લસિકાકણો એ શ્વેતકણોનો એક પ્રકાર છે જે રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
લસિકાકણોના મુખ્ય બે પ્રકાર છે: $B$-લસિકાકણો અને $T$-લસિકાકણો.
$B$-લસિકાકણો અસ્થિમજ્જામાં પરિપક્વ થાય છે,જ્યારે $T$-લસિકાકણો પરિપક્વતા માટે થાઇમસ ગ્રંથિમાં સ્થળાંતર કરે છે.
સામાન્ય જીવવિજ્ઞાનના પ્રશ્નોના સંદર્ભમાં,લસિકાકણોના ઉત્પાદન અને $B$-કોષોની પરિપક્વતાના પ્રાથમિક સ્થાન તરીકે અસ્થિમજ્જા (Bone marrow) સાચો જવાબ છે.

(C) બરોળ $(Spleen)$ એ મોટા વટાણાના દાણા (bean) જેવો આકાર ધરાવતું લસિકાઅંગ છે.
તે મુખ્યત્વે લસિકાકણો $(lymphocytes)$ અને ભક્ષકકોષો $(phagocytes)$ ધરાવે છે.
તે રુધિરમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવોને પકડીને રુધિરના ગાળણ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે રક્તકણો $(erythrocytes)$ નો મોટો સંગ્રહસ્થાન પણ છે.

(A) બરોળ એ એક મોટું,વાલ આકારનું અંગ છે જેમાં મુખ્યત્વે લસિકાકોષો અને ભક્ષક કોષો આવેલા હોય છે.
તે રુધિરમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવોને પકડીને રુધિરના ગાળણ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેને ગૌણ લસિકાઅંગ ગણવામાં આવે છે,પ્રાથમિક નહીં.
અસ્થિમજ્જા અને થાઇમસ એ પ્રાથમિક લસિકાઅંગો છે,જ્યાં લસિકાકોષો પરિપક્વ થાય છે.
તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે તે રુધિરમાંથી સૂક્ષ્મજીવોને દૂર કરે છે.

(A) $MALT$ નું પૂરું નામ $Mucosa-Associated Lymphoid Tissue$ (શ્લેષ્મ સંલગ્ન લસિકા પેશી) છે.
તે માનવ શરીરમાં લસિકા પેશીના લગભગ $50\%$ જેટલો ભાગ બનાવે છે.
તે શરીરના મુખ્ય માર્ગો જેવા કે શ્વસન માર્ગ,પાચન માર્ગ અને મૂત્રજનન માર્ગના અસ્તરમાં આવેલું હોય છે.

(A) માનવ શરીરમાં,પ્રાથમિક લસિકા અંગો એવા સ્થાનો છે જ્યાં અપરિપક્વ લસિકાકણો એન્ટિજન-સંવેદનશીલ લસિકાકણોમાં વિભેદન પામે છે. બે પ્રાથમિક લસિકા અંગો અસ્થિમજ્જા અને થાયમસ છે. થાયમસમાં,$T$-લસિકાકણો પરિપક્વ અને વિભેદિત થાય છે. તેથી,સાચો જવાબ થાયમસ છે.

(C) $Thymus$ (થાયમસ) એ પ્રાથમિક લસિકાઅંગ છે જે $T$-લસિકાકોષોના વિકાસ અને પરિપક્વતામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
જન્મ સમયે તે કદમાં ઘણું મોટું હોય છે,પરંતુ ઉંમર વધવાની સાથે તેનું કદ ક્રમશઃ ઘટતું જાય છે.
પુખ્તાવસ્થા સુધી પહોંચતા તેનું કદ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે અને વૃદ્ધાવસ્થામાં તે ચરબીયુક્ત પેશીસી (adipose tissue) દ્વારા બદલાઈ જાય છે.

(A) માનવ રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં,પ્રાથમિક લસિકાઅંગો એવા સ્થાનો છે જ્યાં અપરિપક્વ લસિકાકણો ઍન્ટિજન સંવેદી લસિકાકણોમાં વિભેદિત થાય છે.
આ અંગોમાં અસ્થિમજ્જા અને થાઇમસનો સમાવેશ થાય છે.
પરિપક્વ થયા પછી,આ લસિકાકણો દ્વિતીય લસિકાઅંગો જેવા કે બરોળ,લસિકાગાંઠો,કાકડા,નાના આંતરડાના પેયર્સના પેચ અને એપેન્ડિક્સમાં સ્થળાંતર કરે છે,જ્યાં તેઓ ઍન્ટિજન સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે અને પ્રસરણ પામીને અસરકારક કોષો બને છે.

(C) લસિકાઅંગો એવા અંગો છે જ્યાં લસિકાકણોનું નિર્માણ,પરિપક્વતા અને પ્રસરણ થાય છે.
$1$. પ્રાથમિક લસિકાઅંગો (જેમ કે અસ્થિમજ્જા અને થાઇમસ) એવા સ્થાનો છે જ્યાં લસિકાકણો ઉત્પન્ન થાય છે અને પરિપક્વ થાય છે.
$2$. ગૌણ લસિકાઅંગો (જેમ કે બરોળ,લસિકાગાંઠો,કાકડા,પેયર્સની ખંડિકાઓ અને આંત્રપુચ્છ) લસિકાકણોને ઍન્ટિજન સાથે પ્રક્રિયા કરવા માટેનું સ્થાન પૂરું પાડે છે,જ્યાં તેઓ સક્રિય થઈને વિભાજન પામે છે.
$3$. ઍન્ટિબૉડીનું નિર્માણ પ્લાઝ્મા કોષો (વિભેદિત $B$-લસિકાકણો) દ્વારા ઍન્ટિજનના પ્રતિભાવમાં થાય છે,પરંતુ લસિકાઅંગો પોતે ઍન્ટિબૉડીના 'ઉદ્ભવ સ્થાન' તરીકે ઓળખાતા નથી; તે તો રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ શરૂ થવાના સ્થાનો છે. તેથી,વિકલ્પ $C$ સાચો જવાબ છે કારણ કે તે લસિકાઅંગો સાથે સંકળાયેલ પ્રાથમિક કાર્ય કે વ્યાખ્યા નથી.

(D) અસ્થિમજ્જા એ પ્રાથમિક લસિકાઅંગ છે જ્યાં લસિકાકોષો સહિતના તમામ રુધિરકોષો ઉત્પન્ન થાય છે. મનુષ્યમાં,$B$-લસિકાકોષો અસ્થિમજ્જામાં પરિપક્વ થાય છે,જ્યારે $T$-લસિકાકોષો થાઇમસમાં પરિપક્વ થાય છે. બરોળ,લસિકાગાંઠો અને $MALT$ જેવા ગૌણ લસિકાઅંગો એ લસિકાકોષોને ઍન્ટિજન સાથે પ્રક્રિયા કરવા માટેનું સ્થાન પૂરું પાડે છે,જ્યાં તેઓ વિભાજન પામીને અસરકારક કોષો બને છે. તેથી,લસિકાકોષોને ઍન્ટિજન સાથે પ્રક્રિયા કરવા માટેનું સ્થાન પૂરું પાડવું એ ગૌણ લસિકાઅંગોનું કાર્ય છે,અસ્થિમજ્જાનું નહીં.

(D) લસિકા અંગો એવા અંગો છે જ્યાં લસિકાકણોનો ઉદ્દભવ અને/અથવા પરિપક્વતા અને પ્રસાર થાય છે.
પ્રાથમિક લસિકા અંગો જેવા કે અસ્થિમજ્જા અને થાઇમસ,લસિકાકણોના વિકાસ અને એન્ટિજન-સંવેદનશીલ લસિકાકણોમાં પરિપક્વતા માટે સૂક્ષ્મ-પર્યાવરણ પૂરું પાડે છે.
પરિપક્વતા પછી,લસિકાકણો ગૌણ લસિકા અંગો જેવા કે બરોળ,લસિકા ગાંઠો,કાકડા,નાના આંતરડાના પેયર્સના પેચ અને એપેન્ડિક્સમાં સ્થળાંતર કરે છે,જ્યાં તેઓ એન્ટિજન સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે અને ત્યારબાદ અસરકારક કોષો બનવા માટે પ્રસાર પામે છે.

(C) પ્રાથમિક લસિકા અંગો એવા સ્થાનો છે જ્યાં લસિકાકણો (lymphocytes) ઉત્પન્ન થાય છે અને/અથવા પરિપક્વ થઈને એન્ટિજન-વિશિષ્ટ બને છે.
મનુષ્યોમાં,પ્રાથમિક લસિકા અંગો અસ્થિમજ્જા (bone marrow) અને થાઇમસ છે.
$B$-લસિકાકણો અસ્થિમજ્જામાં પરિપક્વ થાય છે,જ્યારે $T$-લસિકાકણો થાઇમસમાં પરિપક્વ થાય છે.
બરોળ,લસિકા ગાંઠો અને કાકડા એ ગૌણ લસિકા અંગો છે જ્યાં લસિકાકણો એન્ટિજન સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે અને તેમનું વિભાજન થાય છે.
તેથી,અસ્થિમજ્જા એ સાચો જવાબ છે.

(A) લસિકા અંગોને પ્રાથમિક અને દ્વિતિયક લસિકા અંગોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
પ્રાથમિક લસિકા અંગોમાં અસ્થિમજ્જા અને થાયમસનો સમાવેશ થાય છે,જ્યાં અપરિપક્વ લસિકાકણો એન્ટિજન-સંવેદનશીલ લસિકાકણોમાં વિભેદિત થાય છે.
દ્વિતિયક લસિકા અંગો એ એવા સ્થાનો પૂરા પાડે છે જ્યાં લસિકાકણો એન્ટિજન સાથે આંતરક્રિયા કરે છે અને ત્યારબાદ તે સક્રિય કોષો બનવા માટે વિભાજન પામે છે.
દ્વિતિયક લસિકા અંગોના ઉદાહરણોમાં બરોળ,લસિકા ગાંઠ,કાકડા,નાના આંતરડાના પેયર્સના પેચ અને એપેન્ડિક્સનો સમાવેશ થાય છે.
થાયમસ એ પ્રાથમિક લસિકા અંગ હોવાથી,તે દ્વિતિયક લસિકા અંગ નથી.