Seed and Fruit Questions in Gujarati

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
બીજની જીવંતતા મુખ્યત્વે બે પદ્ધતિઓ દ્વારા જાણી શકાય છે: $(i)$ અંકુરણ પામવાની ક્ષમતા,અને $(ii)$ શ્વસન કરવાની ક્ષમતા.
બધા જીવંત બીજ શ્વસન કરે છે.
આ ચયાપચયની ક્રિયાને તપાસવા માટે,ભ્રૂણ ધરાવતા બીજના એક ભાગને $0.1\%$ $2, 3, 5$-ટ્રાયફિનાઇલ ટેટ્રાઝોલિયમ ક્લોરાઇડના દ્રાવણમાં ડૂબાડવામાં આવે છે.
જીવંત બીજમાં,જીવંત ભ્રૂણમાં રહેલા ડીહાઈડ્રોજીનેઝ ઉત્સેચકો રંગહીન ટ્રાયફિનાઇલ ટેટ્રાઝોલિયમ ક્લોરાઇડનું રિડક્શન કરીને તેને ટ્રાયફિનાઇલ ફોર્મેઝાન નામના અદ્રાવ્ય લાલ રંગના રંજકદ્રવ્યમાં ફેરવે છે.
તેથી,ભ્રૂણ ગુલાબી કે લાલ રંગનો બને છે,જે દર્શાવે છે કે બીજ જીવંત છે.

(A) સૌથી જૂનું જીવંત બીજ $Lupinus arcticus$ (આર્કટિક લ્યુપિન) નું છે.
તે આર્કટિક ટુંડ્ર પ્રદેશમાંથી ખોદકામ દરમિયાન મળી આવ્યું હતું.
આ બીજ અંદાજે $10,000$ વર્ષની સુષુપ્ત અવસ્થા પછી અંકુરિત થયું અને તેમાં પુષ્પ સર્જન પણ થયું હતું.

(D) આભાસી ફળ (અથવા સહાયક ફળ) એવું ફળ છે જેમાં ફળનો અમુક ભાગ અંડાશયમાંથી નહીં,પરંતુ પુષ્પાસન અથવા પુષ્પના અન્ય ભાગોમાંથી વિકસે છે.
સફરજન,સ્ટ્રોબેરી અને કાજુ જેવી વનસ્પતિઓમાં પુષ્પાસન ફળના નિર્માણમાં ફાળો આપે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો આભાસી ફળના ઉદાહરણો છે.

(B) $Phoenix$ $dactylifera$ (ખજૂરી) નું બીજ મૃત સમુદ્ર (Dead Sea) પાસે આવેલા કિંગ હેરોડના મહેલના પુરાતત્વીય ખોદકામ દરમિયાન મળી આવ્યું હતું.
આ બીજ તેની અત્યંત લાંબી આયુષ્ય માટે જાણીતું છે,જે લગભગ $2,000$ વર્ષ સુધી જીવંત રહી શકે છે.
તેનાથી વિપરીત,$Lupinus$ $arcticus$ ના બીજ આર્કટિક ટુંડ્રમાંથી મળી આવ્યા હતા અને તે $10,000$ વર્ષની સુષુપ્ત અવસ્થા પછી અંકુરિત થયા હોવાનું જાણીતું છે.

(A) અફલિત ફળ (Parthenocarpy) એ ફલન વગર ફળના વિકાસની પ્રક્રિયા છે.
ફલન થતું ન હોવાથી,આવા ફળો સામાન્ય રીતે બીજ વગરના હોય છે.
કેળું એ કુદરતી રીતે જોવા મળતા અફલિત ફળનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
સફરજન એ કૂટફળ (False fruit) છે (જેમાં પુષ્પાસન ફળના નિર્માણમાં ફાળો આપે છે),અને કેરી એ ફલન પછી વિકસતું સત્ય ફળ (True fruit) છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) જે બીજમાં બીજ પરિપક્વ થાય તે પહેલાં વિકસતા ભ્રૂણ દ્વારા ભ્રૂણપોષ સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે,તેને અભ્રૂણપોષી (non-albuminous) બીજ કહેવામાં આવે છે.
આવા બીજના ઉદાહરણોમાં વટાણા,મગફળી અને કઠોળનો સમાવેશ થાય છે.
તેનાથી વિપરીત,ભ્રૂણપોષી (albuminous) બીજ (જેમ કે એરંડા અને નાળિયેર) પરિપક્વ બીજમાં ભ્રૂણપોષનો થોડો ભાગ જાળવી રાખે છે.
તેથી,વટાણા અને મગફળી એ સાચી જોડી છે જેમાં ભ્રૂણપોષ સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે.

(D) આપેલ આકૃતિ મકાઈના દાણાની રચના દર્શાવે છે,જે એકદળી બીજ (caryopsis) છે.
કેરિયોપ્સિસમાં,બીજાવરણ ફલાવરણ (pericarp) સાથે જોડાયેલું હોય છે.
લેબલ $X$ સૌથી બહારના સ્તરને નિર્દેશિત કરે છે,જે જોડાયેલ બીજાવરણ અને ફલાવરણનું બનેલું છે.
લેબલ $Y$ મોટા,સ્ટાર્ચયુક્ત સંગ્રહ પેશીને નિર્દેશિત કરે છે જેને ભ્રૂણપોષ (endosperm) કહેવામાં આવે છે.

(D) મોટાભાગના બીજમાં,ભ્રૂણના વિકાસ દરમિયાન પ્રદેહ સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે. જોકે,કેટલાક બીજ જેવા કે કાળા મરી અને બીટમાં,પ્રદેહના અવશેષો કાયમી રહે છે. આ અવશિષ્ટ,કાયમી પ્રદેહને પરિભ્રૂણપોષ (perisperm) કહેવામાં આવે છે.

(B) $1$. અભ્રૂણપોષી બીજ એવા બીજ છે જેમાં ભ્રૂણના વિકાસ દરમિયાન ભ્રૂણપોષ સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે (દા.ત.,વટાણા,મગફળી). આ સાચી જોડી છે.
$2$. પરિભ્રૂણપોષ (Perisperm) એ બીજમાં પ્રદેહનો બાકી રહેલો ભાગ છે. તે કાળા મરી અને બીટ જેવા બીજમાં જોવા મળે છે,ઓટ્સ કે ઘઉંમાં નહીં (જે ભ્રૂણપોષ ધરાવતા એકદળી બીજ છે). તેથી,આ ખોટી જોડી છે.
$3$. આભાસી ફળ એવા ફળ છે જેમાં ફળના નિર્માણમાં પુષ્પાસન પણ ફાળો આપે છે (દા.ત.,સફરજન,સ્ટ્રોબેરી,કાજુ). આ સાચી જોડી છે.
$4$. શુષ્ક ફળ એવા ફળ છે જે પરિપક્વતા સમયે માંસલ બનતા નથી (દા.ત.,રાઈ,મગફળી). આ સાચી જોડી છે.

(C) ઓર્કિડ્સ એક જ ફળમાં અસંખ્ય નાના બીજ ઉત્પન્ન કરવા માટે જાણીતા છે.
દરેક ઓર્કિડના ફળમાં હજારોની સંખ્યામાં સૂક્ષ્મ બીજ હોય છે, જે પવન દ્વારા બીજ વિકિરણ માટેની એક અનુકૂલન પદ્ધતિ છે.
તેની સામે, $Phoenix$ $dactylifera$ (ખજૂરી) અને કેરી જેવી વનસ્પતિઓમાં સામાન્ય રીતે પ્રતિ ફળ એક જ બીજ જોવા મળે છે.
તેથી, સાચો જવાબ ઓર્કિડ્સ છે.

(B) સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં,ફલનની પ્રક્રિયા પછી,અંડકો બીજમાં વિકસે છે અને અંડાશય પરિપક્વ થઈને ફળ બનાવે છે.
આ રૂપાંતરણ આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે,જેમાં અંડાશયની દીવાલ ફલાવરણ (ફળની દીવાલ) માં વિકસે છે અને અંદરના અંડકો બીજમાં ફેરવાય છે.

(A) $Hilum$ (નાભિ) એ બીજાવરણ પર એક ડાઘ છે જેના દ્વારા વિકાસ પામતા બીજ ફળ સાથે જોડાયેલા હતા.
તે બીજને ફળ સાથે જોડતા દંડ (funicle) ના જોડાણનું સ્થાન દર્શાવે છે.
$Micropyle$ (બીજછિદ્ર) એ $Hilum$ ની ઉપર આવેલું એક નાનું છિદ્ર છે જે બીજ અંકુરણ દરમિયાન પાણી અને ઓક્સિજનના પ્રવેશને સરળ બનાવે છે.
$Plumule$ (આદિપ્રરોહ) એ ભ્રૂણનો પ્રરોહ ભાગ છે,અને $Aleurone$ સ્તર એ એકદળી બીજના ભ્રૂણપોષમાં જોવા મળતું પ્રોટીનયુક્ત સ્તર છે.

(D) એકદળી બીજ,જેમ કે મકાઈ,સામાન્ય રીતે એક જ બીજપત્ર (વરુથિકા),ભ્રૂણાગ્ર,ભ્રૂણમૂળ,બીજાવરણ,બીજકેન્દ્ર,અંડકછિદ્ર અને ભ્રૂણપોષ (જે ઘણીવાર એલ્યુરોન સ્તરથી ઘેરાયેલું હોય છે) ધરાવે છે.
વિકલ્પ $D$ માં 'બે બીજપત્રો' નો ઉલ્લેખ છે,જે દ્વિદળી બીજની લાક્ષણિકતા છે,એકદળી બીજની નહીં. તેથી,આ રચના એકદળી બીજમાં જોવા મળતી નથી.

(B) મોટાભાગના પરિપક્વ દ્વિદળી બીજમાં (અભ્રૂણપોષી બીજ),ભ્રૂણના વિકાસ દરમિયાન ભ્રૂણપોષ વપરાઈ જાય છે. તેથી,ખોરાકનો સંગ્રહ બીજપત્રોમાં થાય છે અને પરિપક્વ બીજમાં ભ્રૂણપોષ ગેરહાજર હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે વટાણા,કઠોળ અને ચણાના બીજ.

(A) વિધાન $(A)$: સપુષ્પી વનસ્પતિઓમાં,ગર્ભાધાનની પ્રક્રિયા પછી બીજાશય પરિપક્વ થઈને ફળમાં ફેરવાય છે. આ એક પ્રમાણિત વનસ્પતિશાસ્ત્રીય વ્યાખ્યા છે.
કારણ $(R)$: અફલિત ફળ (Parthenocarpy) એ એવી ઘટના છે જેમાં ફળ ગર્ભાધાનની પ્રક્રિયા વગર વિકસે છે. આવા ફળો બીજ વગરના હોય છે. આ વિધાન પણ સાચું છે.
આમ,બંને વિધાનો વૈજ્ઞાનિક રીતે સચોટ હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) મગફળી $(Arachis \, hypogaea)$ એ દ્વિદળી વનસ્પતિ છે.
દ્વિદળી બીજમાં, ખોરાકનો સંગ્રહ મુખ્યત્વે બીજપત્રોમાં થાય છે.
ભ્રૂણના વિકાસ દરમિયાન ભ્રૂણપોષ વપરાઈ જતો હોવાથી, પરિપક્વ બીજ અભ્રૂણપોષી (non-endospermic) હોય છે.
તેથી, તેલ, જે ખોરાકનો સંગ્રહ છે, તે મગફળીના બીજના બીજપત્રોમાં સંગ્રહિત થાય છે.

(D) સત્ય ફળ એટલે એવું ફળ જે ફલન પછી પુષ્પના માત્ર બીજાશય (Ovary) માંથી વિકસે છે.
તેનાથી વિપરીત,અસત્ય ફળ (False fruits) બીજાશય ઉપરાંત પુષ્પના અન્ય ભાગો જેવા કે પુષ્પાસન (Thalamus) માંથી વિકસે છે.
$1$. સફરજન અને નાસપતિ અસત્ય ફળ છે કારણ કે તેમનો માંસલ ભાગ પુષ્પાસનમાંથી વિકસે છે.
$2$. કાજુ પણ અસત્ય ફળ ગણાય છે કારણ કે તેમાં પુષ્પદંડ (Peduncle) માંસલ બને છે.
$3$. નાળિયેર એક સત્ય ફળ (અષ્ઠિફળ - Drupe) છે જે માત્ર બીજાશયમાંથી વિકસે છે.

(B) લીચી $(Litchi chinensis)$ નો ખાઈ શકાય તેવો ભાગ માંસલ અને રસદાર હોય છે,જે અંડકના તલભાગમાંથી વિકસે છે,જેને બીજાવરણ અથવા 'એરિલ' $(Aril)$ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) કેટલાક બીજમાં,જેમ કે મરી અને બીટમાં,પ્રદેહ (nucellus) ના અવશેષો જોવા મળે છે. આ બાકી રહેલા પ્રદેહને પેરીસ્પર્મ (perisperm) કહેવામાં આવે છે.
એરંડી ($Ricinus$ $communis$) એવું બીજ છે જે ભ્રૂણપોષ (કારણ કે તે અભ્રૂણપોષી બીજ નથી) અને પેરીસ્પર્મ (પ્રદેહના અવશેષો) બંને ધરાવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) કાજુ $(Anacardium \text{ } occidentale)$ માં, ખાદ્ય ભાગ ફૂલેલો પુષ્પદંડ છે (જેને હાયપોકાર્પ પણ કહેવામાં આવે છે)।
લીચી $(Litchi \text{ } chinensis)$ માં, ખાદ્ય માંસલ ભાગ એ રસદાર બીજચોલ (Aril) છે, જે અંડકના તળિયેથી વિકસે છે અને બીજને આવરે છે।

(D) અભ્રૂણપોષી બીજ,જેને એક્સ-આલ્બ્યુમિનસ બીજ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એવા બીજ છે જેમાં બીજ પરિપક્વ થાય તે પહેલાં વિકાસ પામતા ભ્રૂણ દ્વારા ભ્રૂણપોષ (endosperm) સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે.
આવા બીજમાં ખોરાકનો સંગ્રહ બીજપત્રોમાં થાય છે.
અભ્રૂણપોષી બીજના ઉદાહરણોમાં વટાણા,કઠોળ અને મગફળીનો સમાવેશ થાય છે.
તેની સામે,મકાઈ,એરંડો અને ઘઉં એ આલ્બ્યુમિનસ (ભ્રૂણપોષી) બીજના ઉદાહરણો છે,જેમાં પરિપક્વ બીજમાં ભ્રૂણપોષ જળવાઈ રહે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) જરાયુજ અંકુરણ (Vivipary) એ એવી ઘટના છે જેમાં બીજ પિતૃ વનસ્પતિ સાથે જોડાયેલા હોય ત્યારે જ અંકુરિત થાય છે. વાર્ષિક ધાન્ય પાકોમાં,જો બીજ માતૃ વનસ્પતિ પર જ અંકુરિત થઈ જાય,તો તેને લણણી કરી,સૂકવી અને આગામી ઋતુ માટે સંગ્રહિત કરી શકાતા નથી. આનાથી બીજ કૃષિ સંગ્રહ અને ભવિષ્યના વાવેતર માટે અયોગ્ય બને છે,જે પાકની આર્થિક ઉત્પાદકતા અને ઉપયોગિતા પર નકારાત્મક અસર કરે છે.

(B) કેટલાક બીજમાં,જેમ કે કાળા મરી અને બીટમાં,પ્રદેહ (nucellus) ના અવશેષો જળવાઈ રહે છે. આ બાકી રહેલા,સ્થાયી પ્રદેહને પ્રદેહ (Perisperm) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પ્રદેહ એ અંડકનો ભાગ હોવાથી અને તે દ્રિકીય માતૃ પેશી $(2n)$ માંથી બનેલું હોવાથી,પ્રદેહ પણ દ્રિકીય $(2n)$ હોય છે.

(C) અભ્રૂણપોષી (non-albuminous) બીજમાં,વિકાસ પામતો ભ્રૂણ બીજના પરિપક્વન દરમિયાન ભ્રૂણપોષને સંપૂર્ણપણે વાપરી નાખે છે.
આવા બીજના ઉદાહરણોમાં વટાણા,વાલ અને મગફળીનો સમાવેશ થાય છે.
તેની સામે,એરંડા,નારિયેળ અને મકાઈ જેવા ભ્રૂણપોષી (albuminous) બીજમાં પરિપક્વ બીજમાં ભ્રૂણપોષનો કેટલોક ભાગ જળવાઈ રહે છે.

(D) અફલિત ફળ એટલે એવા ફળ જે ફલનની પ્રક્રિયા વગર વિકાસ પામે છે.
આ ફળોમાં,અંડાશય પરાગરજ દ્વારા ફલિત થયા વિના ફળમાં વિકસે છે.
કેળું એ કુદરતી રીતે જોવા મળતું અફલિત ફળનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,કારણ કે તે બીજવિહીન હોય છે અને ફલન વગર વિકાસ પામે છે.

(B) પાર્થનોકાર્પી એટલે ફલન વગર ફળનો વિકાસ,જેના પરિણામે બીજ વગરના ફળ મળે છે.
દ્રાક્ષ અને કેળા જેવા ઘણા ફળો માટે,બીજ વગરના હોવા તે એક ઈચ્છનીય લક્ષણ છે જે તેમની આર્થિક કિંમતમાં વધારો કરે છે.
જો કે,દાડમ જેવા ફળો માટે,ખાવાલાયક ભાગ એ રસદાર બીજનું આવરણ (એરિલ) છે.
જો દાડમ પાર્થનોકાર્પી દ્વારા ઉત્પન્ન કરવામાં આવે,તો તે બીજ વગરનું હશે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં ખાવાલાયક એરિલનો અભાવ હશે,જેનાથી તેની આર્થિક કિંમતમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે.

(B) જરાયુજ અંકુરણ (Vivipary) એ એવી ઘટના છે જેમાં બીજ પિતૃ વનસ્પતિ સાથે જોડાયેલા હોય ત્યારે જ અંકુરિત થાય છે. વાર્ષિક પાક વનસ્પતિઓમાં,આ લક્ષણ અત્યંત અયોગ્ય છે કારણ કે જો બીજ માતૃ વનસ્પતિ પર જ અંકુરિત થઈ જાય,તો તેને લણી શકાતા નથી,સૂકવી શકાતા નથી કે આગામી વાવણીની સીઝન માટે સંગ્રહ કરી શકાતા નથી. આના કારણે ખેતીના હેતુઓ માટે બીજનો સંગ્રહ કરવો અશક્ય બને છે,જેના પરિણામે પાકની ઉપજમાં નુકસાન થાય છે અને ભવિષ્યના ઉપયોગ માટે બીજને સાચવી શકાતા નથી.

(B) કેટલાક બીજમાં,જેમ કે મરી અને બીટમાં,પ્રદેહ (nucellus) ના અવશેષો જળવાઈ રહે છે. આ અવશિષ્ટ,કાયમી પ્રદેહને $Perisperm$ (બીજદેહ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) નાળિયેરના ફળમાં રેસામય મધ્ય ફલાવરણ (fibrous mesocarp) હોય છે જે હવાને પકડી રાખે છે,જેનાથી તે તરે છે. આના કારણે ફળ દરિયાના પાણી પર તરી શકે છે અને મહાસાગરોમાં લાંબા અંતર સુધી મુસાફરી કરી શકે છે. ફળ ખારા પાણી સામે પ્રતિરોધક હોવાથી અને લાંબા સમય સુધી જીવિત રહેતું હોવાથી,તે દૂરના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં કિનારે આવ્યા પછી અંકુરિત થઈ શકે છે. આમ,દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં નાળિયેરીના વૃક્ષોનું વ્યાપક વિતરણ સીધું જ પાણી દ્વારા થતા પ્રસરણ (hydrochory) ની આ પદ્ધતિને કારણે છે. તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(D) બીજ વનસ્પતિઓ માટે નીચેના કારણોસર અત્યંત અનુકૂલિત રચનાઓ છે:
$1.$ તેઓ સુષુપ્ત અવસ્થા જાળવી રાખે છે,જે બીજને પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવા દે છે જ્યાં સુધી અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ પાછી ન આવે.
$2.$ બીજનું આવરણ તેના સૌથી સંવેદનશીલ વિકાસના તબક્કાઓ દરમિયાન યુવાન ભ્રૂણનું રક્ષણ કરે છે.
$3.$ બીજમાં સંગ્રહિત ખોરાક (ભ્રૂણપોષ અથવા બીજપત્રોમાં) હોય છે જે વિકસતા અંકુરને પોષણ પૂરું પાડે છે જ્યાં સુધી તે પ્રકાશસંશ્લેષણ કરી શકે નહીં. વધુમાં,બીજમાં વિવિધ પદ્ધતિઓ હોય છે જે તેમના નવા રહેઠાણોમાં ફેલાવાને સરળ બનાવે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(D) વનસ્પતિનો તે ભાગ જે એકબીજાની અંદર બે પેઢીઓ ધરાવે છે તે $\text{બીજ}$ છે।
$\text{બીજ}$ માં,ભ્રૂણ એ આગામી પેઢી (બીજકાય) નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,જે પિતૃ વનસ્પતિના માતૃ પેશીઓ (બીજાવરણ અને અંડકના અવશેષો) ની અંદર બંધાયેલું હોય છે।
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,$\text{બીજ}$ માં ભ્રૂણ (નવી પેઢી) હોય છે જે બીજાવરણ દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે,જે અંડકના અંડકાવરણમાંથી ઉતરી આવે છે (પિતૃ પેઢી)।

(N/A) બીજ અંકુરણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા બીજ એક નવા છોડમાં વિકસે છે. તેમાં નીચેના મુખ્ય તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. અંતઃચૂષણ (Imbibition): બીજ પાણીનું શોષણ કરે છે,જેના કારણે તે ફૂલે છે અને બીજાવરણ $(testa)$ તૂટી જાય છે.
$2$. સક્રિયકરણ: ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ ફરી શરૂ થાય છે અને સંગ્રહિત ખોરાકને તોડવા માટે ઉત્સેચકો સક્રિય થાય છે.
$3$. ભ્રૂણમૂળ (Radicle) નો ઉદભવ: ભ્રૂણમૂળ સૌ પ્રથમ બહાર આવે છે,જે જમીનમાં નીચેની તરફ વૃદ્ધિ પામીને છોડને જકડી રાખે છે અને પાણીનું શોષણ કરે છે.
$4$. ભ્રૂણાગ્ર (Plumule) નો ઉદભવ: ભ્રૂણાગ્ર પ્રકાશ તરફ ઉપરની દિશામાં વૃદ્ધિ પામે છે. અધોભૂમિક અંકુરણમાં (જેમ કે આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે),અધરાક્ષ (hypocotyl) લંબાય છે અને બીજપત્રોને જમીનની સપાટીથી ઉપર ધકેલે છે.
$5$. વિકાસ: જ્યાં સુધી પ્રથમ સાચા પર્ણો વિકસે અને છોડ પ્રકાશસંશ્લેષણ શરૂ ન કરે ત્યાં સુધી બીજપત્રો પ્રારંભિક પોષણ પૂરું પાડે છે.
આપેલી આકૃતિ વાલના બીજના અંકુરણને દર્શાવે છે,જેમાં ભ્રૂણમૂળનો ઉદભવ,અધરાક્ષનું લંબાવું અને ઉપરાક્ષ (epicotyl) તથા સાચા પર્ણોનો વિકાસ સ્પષ્ટ થાય છે.

(N/A)

અધરાક્ષ (Hypocotyl)	ભ્રૂણાગ્રધરી (Epicotyl)
$1.$ દ્વિદળી ભ્રૂણમાં બીજપત્રની નીચે રહેલા ભ્રૂણીય ધરીના ભાગને અધરાક્ષ કહે છે.	$1.$ દ્વિદળી ભ્રૂણમાં બીજપત્રની ઉપર રહેલા ભ્રૂણીય ધરીના ભાગને ભ્રૂણાગ્રધરી કહે છે.
$2.$ તે ભ્રૂણમૂળ (radicle) માં અંત પામે છે.	$2.$ તે ભ્રૂણાગ્ર (plumule) માં અંત પામે છે.

$(b)$

ભ્રૂણાગ્ર ચોલ (Coleoptile)	ભ્રૂણમૂળ ચોલ (Coleorhiza)
તે એક શંકુ આકારનું રક્ષણાત્મક આવરણ છે જે એકદળી બીજમાં ભ્રૂણાગ્રને આવરે છે.	તે એક અવિભેદિત આવરણ છે જે એકદળી બીજમાં ભ્રૂણમૂળ અને મૂળટોપને આવરે છે.

$(c)$

અંડકાવરણ (Integument)	બીજાવરણ (Testa)
તે અંડકનું રક્ષણાત્મક આવરણ છે.	તે બીજનું સૌથી બહારનું સખત આવરણ છે,જે બાહ્ય અંડકાવરણમાંથી વિકસે છે.

$(d)$

પરિભ્રૂણપોષ (Perisperm)	ફલાવરણ (Pericarp)
તે બાકી રહેલા પ્રદેહ (nucellus) નો ભાગ છે જે બીટ અને કાળા મરી જેવા કેટલાક બીજમાં જોવા મળે છે.	તે ફળની પાકી દીવાલ છે,જે અંડાશયની દીવાલમાંથી વિકસે છે.

(N/A) અંડાશય અને અન્ય સહાયક પુષ્પીય ભાગોમાંથી વિકસતા ફળોને આભાસી ફળ કહેવામાં આવે છે.
તેનાથી વિપરીત,સાચા ફળો તે છે જે ફક્ત અંડાશયમાંથી વિકસે છે,પરંતુ તેમાં પુષ્પાસન (thalamus) કે અન્ય કોઈ પુષ્પીય ભાગનો સમાવેશ થતો નથી.
સફરજનમાં,માંસલ પુષ્પાસન ફળનો મુખ્ય ખાવાલાયક ભાગ બનાવે છે.
આથી,તે ફક્ત અંડાશયમાંથી નહીં પરંતુ પુષ્પાસનમાંથી વિકસતું હોવાથી તેને આભાસી ફળ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(N/A) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં,બીજ એ લિંગી પ્રજનનની અંતિમ નીપજ છે.
તેને ઘણીવાર ફલિત અંડક તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. બીજ ફળની અંદર બને છે. બીજ સામાન્ય રીતે બીજાવરણ,બીજપત્ર(ઓ) અને ભ્રૂણધરી ધરાવે છે. ભ્રૂણના બીજપત્રો સાદી રચનાઓ છે,જે સામાન્ય રીતે ખોરાકનો સંગ્રહ કરવાને કારણે જાડા અને ફૂલેલા હોય છે (જેમ કે કઠોળમાં).
પરિપક્વ બીજ અભ્રૂણપોષી (non-albuminous) અથવા સભ્રૂણપોષી (albuminous) હોઈ શકે છે.
$1$. અભ્રૂણપોષી બીજ: આ બીજમાં બાકી રહેલો ભ્રૂણપોષ હોતો નથી કારણ કે તે ભ્રૂણના વિકાસ દરમિયાન સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે (દા.ત.,વટાણા,મગફળી).
$2$. સભ્રૂણપોષી બીજ: આ બીજમાં ભ્રૂણપોષનો થોડો ભાગ જળવાઈ રહે છે કારણ કે તે ભ્રૂણના વિકાસ દરમિયાન સંપૂર્ણપણે વપરાતો નથી (દા.ત.,ઘઉં,મકાઈ,જવ,એરંડા,સૂર્યમુખી).
કેટલીકવાર,કાળા મરી અને બીટ જેવા કેટલાક બીજમાં,પ્રદેહના અવશેષો પણ જોવા મળે છે. આ બાકી રહેલા,સ્થાયી પ્રદેહને પરિભ્રૂણપોષ (perisperm) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) જેમ અંડકો બીજમાં પરિપક્વ થાય છે, તેમ અંડાશય ફળમાં વિકસે છે, એટલે કે અંડકોનું બીજમાં અને અંડાશયનું ફળમાં રૂપાંતર એકસાથે થાય છે. અંડાશયની દીવાલ ફળની દીવાલમાં વિકસે છે જેને $\text{ફળાવરણ}$ $(pericarp)$ કહેવામાં આવે છે。
ફળો માંસલ હોઈ શકે છે જેમ કે જામફળ, નારંગી, કેરી વગેરેમાં, અથવા સૂકા હોઈ શકે છે, જેમ કે મગફળી અને રાઈ વગેરેમાં. ઘણા ફળોમાં બીજના વિકિરણ માટેની પદ્ધતિઓ વિકસિત થઈ છે。
મોટાભાગની વનસ્પતિઓમાં, જ્યારે અંડાશયમાંથી ફળ વિકસે છે, ત્યારે અન્ય પુષ્પીય ભાગો નાશ પામે છે અને ખરી પડે છે. જો કે, સફરજન, સ્ટ્રોબેરી, કાજુ વગેરે જેવી કેટલીક પ્રજાતિઓમાં, પુષ્પાસન પણ ફળના નિર્માણમાં ફાળો આપે છે. આવા ફળોને $\text{કૂટફળ}$ ($false$ $fruits$) કહેવામાં આવે છે。
જો કે, મોટાભાગના ફળો માત્ર અંડાશયમાંથી જ વિકસે છે અને તેને $\text{સત્ય}$ $ફળ$ ($true$ $fruits$) કહેવામાં આવે છે. જોકે મોટાભાગની પ્રજાતિઓમાં, ફળો ફલનનું પરિણામ છે, પરંતુ એવી કેટલીક પ્રજાતિઓ છે જેમાં ફળો ફલન વગર વિકસે છે。
આવા ફળોને $\text{અફલિત}$ $ફળ$ ($parthenocarpic$ $fruits$) કહેવામાં આવે છે. કેળું તેનું એક ઉદાહરણ છે. વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવોના ઉપયોગ દ્વારા અફલિત ફળનો વિકાસ પ્રેરી શકાય છે અને આવા ફળો બીજવિહીન હોય છે。

(N/A) બીજ આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓ (angiosperms) માટે અનેક ફાયદાઓ પ્રદાન કરે છે:
$1$. પરાગનયન અને ફલન જેવી પ્રજનન પ્રક્રિયાઓ પાણીથી સ્વતંત્ર હોવાથી, બીજનું નિર્માણ વધુ વિશ્વસનીય છે.
$2$. બીજ નવા નિવાસસ્થાનોમાં ફેલાવા માટે વધુ સારી અનુકૂલિત વ્યૂહરચના ધરાવે છે, જે પ્રજાતિઓને અન્ય વિસ્તારોમાં વસવાટ કરવામાં મદદ કરે છે.
$3$. બીજમાં પૂરતો ખોરાકનો સંગ્રહ હોવાથી, જ્યાં સુધી નવા છોડ પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવા માટે સક્ષમ ન થાય ત્યાં સુધી તેમને પોષણ મળે છે.
$4$. સખત બીજાવરણ તરુણ ભ્રૂણને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
$5$. લિંગી પ્રજનનની નીપજ હોવાથી, તેઓ નવી જનીનિક સંયોજનો ઉત્પન્ન કરે છે જે વિવિધતા તરફ દોરી જાય છે.
$6$. બીજ આપણી ખેતીનો આધાર છે. પરિપક્વ બીજનું નિર્જલીકરણ અને સુષુપ્તતા સંગ્રહ માટે મહત્વપૂર્ણ છે, જેથી તેનો ઉપયોગ આખા વર્ષ દરમિયાન ખોરાક તરીકે અને આગામી સીઝનમાં પાક ઉગાડવા માટે થઈ શકે.
$7$. બીજની જીવનક્ષમતા: કેટલીક પ્રજાતિઓના બીજ થોડા મહિનામાં જ જીવનક્ષમતા ગુમાવે છે, જ્યારે ઘણા બીજ વર્ષો સુધી જીવંત રહે છે. ઉદાહરણ તરીકે, $Lupinus \text{ } arcticus$ $10,000$ વર્ષ સુધી અને $Phoenix \text{ } dactylifera$ (ખજૂરી) $2,000$ વર્ષ સુધી જીવનક્ષમ રહ્યા હતા.

(A) $(i)$ બીજ. અનાવૃત બીજધારીમાં,અંડકો ખુલ્લા હોય છે અને ફલન પછી તે બીજમાં વિકાસ પામે છે.
$(ii)$ ફળ. આવૃત બીજધારીમાં,બીજાશય ફલન પછી ફળમાં પરિણમે છે અને અંડકો બીજમાં વિકાસ પામે છે.

(N/A) $(i)$ સમપોષક સ્તર એ મકાઈ જેવા એકદળી બીજમાં ભ્રૂણપોષને ઘેરી લેતું પ્રોટીનયુક્ત સ્તર છે. તે અંકુરણ દરમિયાન ઉત્સેચકોના સ્ત્રાવમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે સંગ્રહિત સ્ટાર્ચને સરળ શર્કરામાં તોડવામાં મદદ કરે છે જેથી વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ મળી શકે.
$(ii)$ એકદળી બીજમાં અધિસ્તરીય સ્તર એ વરુથિકા (scutellum) ની બહારની સીમા છે જે ભ્રૂણપોષના સંપર્કમાં રહે છે. તે અંકુરણની પ્રક્રિયા દરમિયાન ભ્રૂણપોષમાંથી પોષક તત્વોનું શોષણ કરવામાં અને તેને વિકસતા ભ્રૂણ સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) આપેલ વટાણાની શીંગની આકૃતિમાં,$S$ તરીકે દર્શાવેલ રચના બીજ છે (જે ફલન પછી અંડકમાંથી વિકસે છે),અને $P$ તરીકે દર્શાવેલ રચના ફલાવરણ છે (જે બીજાશયની દીવાલમાંથી વિકસે છે).

(A) આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં ફલન પછી પુષ્પમાં નીચે મુજબના ફેરફારો થાય છે:
$1$. અંડાશય ફળમાં વિકસે છે.
$2$. અંડકો બીજમાં વિકસે છે.
$3$. યુગ્મનજ ભ્રૂણમાં વિકસે છે.
$4$. પ્રાથમિક ભ્રૂણપોષ કોષકેન્દ્ર ભ્રૂણપોષમાં વિકસે છે.
તેથી,અંડાશય ફળ બને છે અને અંડકો બીજ બને છે.

(N/A) આ વિધાન $Parthenocarpy$ (અફલિત ફળ વિકાસ) તરીકે ઓળખાતી જૈવિક ઘટનાનો નિર્દેશ કરે છે.
કેટલીક વનસ્પતિઓમાં,ફળનો વિકાસ ફલનની પ્રક્રિયા વગર અંડાશયમાંથી થાય છે.
ફલનમાં નર અને માદા જન્યુઓનું જોડાણ થઈને યુગ્મનજ (zygote) બને છે,તેથી ફલનનો અભાવ હોવાથી આવા ફળો સામાન્ય રીતે બીજવિહીન હોય છે.
કુદરતી રીતે જોવા મળતા અફલિત ફળોનું ઉદાહરણ કેળા છે.
ખેતીવાડીમાં,$Parthenocarpy$ ને કૃત્રિમ રીતે ફૂલો પર $Auxins$ અને $Gibberellins$ જેવા વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવોનો છંટકાવ કરીને પ્રેરી શકાય છે,જે અંડાશયને ફલન વગર ફળમાં વિકસિત થવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.

(N/A) ફલન પછી,પુષ્પમાં નીચે મુજબના ફેરફારો થાય છે:
$(a)$ અંડાશય ફળમાં વિકસે છે.
$(b)$ અંડકો બીજમાં વિકસે છે.

(N/A) $(1)$ એકલિંગી (Dioecious): પપૈયા જેવી વનસ્પતિઓમાં નર અને માદા પુષ્પો અલગ-અલગ છોડ પર ઉત્પન્ન થાય છે. આવી વનસ્પતિઓને એકલિંગી (Dioecious) કહેવામાં આવે છે (જેમાં કાં તો નર અથવા માદા પુષ્પો હોય છે).
$(2)$ અભ્રૂણપોષી બીજ (Non-albuminous seeds): આ બીજમાં ભ્રૂણપોષનો કોઈ અવશેષ બાકી રહેતો નથી કારણ કે તે ભ્રૂણના વિકાસ દરમિયાન સંપૂર્ણપણે વપરાઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે વટાણા અને મગફળી.

(N/A)

આભાસી ફળ	સત્ય ફળ
$(1)$ ફળના વિકાસમાં બીજાશય સિવાયના અન્ય પુષ્પીય ભાગો,જેમ કે પુષ્પાસન,પણ ભાગ લે છે.	$(1)$ ફળનો વિકાસ માત્ર બીજાશયમાંથી જ થાય છે.
$(2)$ ઉદાહરણોમાં સફરજન,સ્ટ્રોબેરી અને કાજુનો સમાવેશ થાય છે,જેમાં પુષ્પાસન ફળના નિર્માણમાં ફાળો આપે છે.	$(2)$ ઉદાહરણોમાં કેરી અને ટામેટાનો સમાવેશ થાય છે,જેમાં બીજાશય પરિપક્વ થઈને ફળમાં રૂપાંતરિત થાય છે.

(B) બીજપત્રો અને પ્રદેહ બંને ખોરાકનો સંગ્રહ કરવાનું મુખ્ય કાર્ય કરે છે.
$(i)$ બીજપત્રો અંકુરણ દરમિયાન વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ પૂરું પાડવા માટે ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે.
(ii) પ્રદેહ એક પોષક પેશી તરીકે કાર્ય કરે છે જે વિકાસ પામતી ભ્રૂણપુટ અને બીજની અંદરના ભ્રૂણને પોષણ પૂરું પાડે છે.

(N/A) સ્ત્રીકેસર એ પુષ્પનું માદા પ્રજનન અંગ છે. ફલન પછી,સ્ત્રીકેસરનો બીજાશય (Ovary) ભાગ શારીરિક ફેરફારોમાંથી પસાર થાય છે અને ફળમાં વિકસે છે. બીજાશયની અંદર આવેલા અંડકો (Ovules) બીજમાં વિકસે છે.

(N/A)

અંડકાવરણ (Integument)	બીજાવરણ (Testa)
તે અંડકનું રક્ષણાત્મક બાહ્ય આવરણ છે.	તે બીજનું સખત,બાહ્ય આવરણ છે જે અંડકાવરણમાંથી બને છે.

$(b)$

પરિભ્રૂણપોષ (Perisperm)	ફલાવરણ (Pericarp)
તે બીજમાં બાકી રહેલો પ્રદેહ (nucellus) છે,જે બીટ અને કાળા મરી જેવા કેટલાક બીજમાં જોવા મળે છે.	તે ફળની પરિપક્વ દીવાલ છે,જે અંડાશયની દીવાલમાંથી વિકસે છે.