Reproductive Health Questions in Gujarati

(A) એમ્નિયોસેન્ટેસિસ એ ગર્ભમાં રહેલા શિશુની રંગસૂત્રીય અસાધારણતાઓને જાણવા માટે વપરાતી એક પ્રિનેટલ (જન્મ પૂર્વેની) નિદાન પદ્ધતિ છે. આ પ્રક્રિયામાં,વિકાસ પામતા ગર્ભની આસપાસ રહેલા એમ્નિયોટિક પ્રવાહીમાંથી થોડું પ્રવાહી લેવામાં આવે છે. આ પ્રવાહીમાં ગર્ભના કોષો હોય છે,જેનું વિશ્લેષણ કરીને આનુવંશિક વિકૃતિઓ અને રંગસૂત્રીય ખામીઓ શોધી શકાય છે.

(C) સમુદાય સ્વાસ્થ્ય સમગ્ર વસ્તીના સ્વાસ્થ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે।
આપેલા વિકલ્પોમાંથી, $\text{માતૃ } \text{ અને } \text{બાળ } \text{ સ્વાસ્થ્ય}$ ને વૈશ્વિક સ્તરે અને ભારતમાં જાહેર આરોગ્ય કાર્યક્રમોમાં પ્રાથમિક મુખ્ય ક્ષેત્ર માનવામાં આવે છે।
આનું કારણ એ છે કે માતા અને બાળકની તંદુરસ્તી એ સમુદાયના એકંદર સ્વાસ્થ્ય અને વિકાસ માટે પાયારૂપ છે, અને તે $RCH$ (પ્રજનન અને બાળ સ્વાસ્થ્ય) કાર્યક્રમ જેવી રાષ્ટ્રીય સ્વાસ્થ્ય નીતિઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે।

(D) કોઈપણ જન્મ નિયંત્રણ કાર્યક્રમની સફળતા માત્ર $Tubectomy$,$Vasectomy$ અથવા અન્ય અવરોધક/હોર્મોનલ પદ્ધતિઓ જેવી વિવિધ ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓની ઉપલબ્ધતા પર જ નહીં,પરંતુ મુખ્યત્વે લોકો દ્વારા તેના $Acceptability$ (સ્વીકાર્યતા) પર આધાર રાખે છે.
જો સામાજિક,સાંસ્કૃતિક અથવા વ્યક્તિગત કારણોસર જનતા આ પદ્ધતિઓને સ્વીકારતી નથી અથવા અપનાવતી નથી,તો આ કાર્યક્રમો વસ્તી વૃદ્ધિને અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરી શકતા નથી.
તેથી,આ પહેલની સફળતા માટે જાહેર જાગૃતિ અને સ્વીકાર્યતા સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિબળો છે.

(D) એમ્નિયોસેન્ટેસિસ એ ગર્ભની આસપાસ રહેલા એમ્નિયોટિક પ્રવાહીમાં રહેલા રંગસૂત્રીય બંધારણ પર આધારિત એક પ્રિનેટલ ડાયગ્નોસ્ટિક (જન્મ પૂર્વે નિદાન) પદ્ધતિ છે.
તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ગર્ભમાં રંગસૂત્રીય અસાધારણતાઓ (જેમ કે ડાઉન સિન્ડ્રોમ,ટર્નર સિન્ડ્રોમ વગેરે),ચયાપચયની ખામીઓ અને કેટલીક જૈવરાસાયણિક અસાધારણતાઓ શોધવા માટે થાય છે.
તેથી,આ પદ્ધતિ દ્વારા સૂચિબદ્ધ તમામ પરિસ્થિતિઓનું પરીક્ષણ કરી શકાય છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) એમ્નિયોસેન્ટેસિસ એ ગર્ભના જાતિ અને સ્વાસ્થ્યની સ્થિતિ નક્કી કરવા માટેની એક પ્રિનેટલ ડાયગ્નોસ્ટિક (પ્રસૂતિ પૂર્વેની નિદાન) તકનીક છે.
ગર્ભાવસ્થાના શરૂઆતના તબક્કામાં,સર્જિકલ સોયનો ઉપયોગ કરીને થોડી માત્રામાં એમ્નિયોટિક પ્રવાહી કાઢવામાં આવે છે.
આ પ્રવાહીમાં ગર્ભના કોષો હોય છે,જેનો ઉપયોગ કરીને ભ્રૂણમાં રહેલી રંગસૂત્રીય અસાધારણતા અથવા આનુવંશિક રોગોનું નિદાન કરવામાં આવે છે.

(D) એમ્નિયોસેન્ટેસિસ એ રંગસૂત્રીય અસાધારણતા અને ભ્રૂણના ચેપના પ્રિનેટલ નિદાનમાં વપરાતી તબીબી પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયામાં,એમ્નિયોટિક કોથળીમાંથી થોડી માત્રામાં એમ્નિયોટિક પ્રવાહી લેવામાં આવે છે,જે ભ્રૂણની આસપાસ રહેલું પ્રવાહી છે.
આ પ્રવાહીમાં ભ્રૂણના કોષો હોય છે જેનું આનુવંશિક વિકૃતિઓ માટે વિશ્લેષણ કરી શકાય છે.

(D) એમ્નિયોસેન્ટેસિસ એ રંગસૂત્રીય અસાધારણતા અને ગર્ભના ચેપના પ્રિનેટલ નિદાનમાં વપરાતી તબીબી પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયામાં, વિકાસ પામતા ગર્ભની આસપાસની એમ્નિયોટિક કોથળીમાંથી થોડી માત્રામાં $\text{Amniotic fluid}$ (એમ્નિયોટિક પ્રવાહી) લેવામાં આવે છે.
આ પ્રવાહીમાં ગર્ભના ત્વચાના કોષો અને વિવિધ પ્રોટીન, ખાસ કરીને ઉત્સેચકો હોય છે.
આ કોષોને આનુવંશિક વિકૃતિઓ શોધવા માટે કેરિયોટાઇપિંગ જેવી વધુ તપાસ માટે $in \, vitro$ સંવર્ધન કરી શકાય છે.

(C) એમ્નિયોસેન્ટેસિસ એ ગર્ભસ્થ શિશુની આસપાસના એમ્નિયોટિક પ્રવાહીમાં રહેલા રંગસૂત્રની ભાત પર આધારિત એક પ્રિનેટલ નિદાન પદ્ધતિ છે.
તેનો મુખ્ય ઉપયોગ ભ્રૂણમાં રંગસૂત્રીય અસાધારણતા અને આનુવંશિક રોગો જેવા કે ડાઉન સિન્ડ્રોમ,હિમોફિલિયા અને સિકલ-સેલ એનિમિયાને શોધવા માટે થાય છે.
તેનો ઉપયોગ ગર્ભના જાતિ પરીક્ષણ માટે પણ થાય છે,જે માદા ભ્રૂણ હત્યાને રોકવા માટે ઘણા દેશોમાં કાયદેસર રીતે પ્રતિબંધિત છે.

(D) $1991$ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ,જાતિ પ્રમાણ દર $1000$ પુરુષો દીઠ $929$ સ્ત્રીઓ હતું.
$2001$ ની વસ્તી ગણતરીમાં,આ આંકડો દર $1000$ પુરુષો દીઠ $933$ સ્ત્રીઓ હતો.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) એમ્નિયોસેન્ટેસિસ એ ગર્ભધારણ દરમિયાન કરવામાં આવતી એક પ્રિનેટલ ડાયગ્નોસ્ટિક (પ્રસૂતિ પૂર્વેની નિદાન) પદ્ધતિ છે, જેમાં વિકાસ પામતા ગર્ભની આસપાસ રહેલા એમ્નિયોટિક કોથળીમાંથી એમ્નિયોટિક પ્રવાહીને બહાર કાઢવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા $\text{ગર્ભાવસ્થા}$ દરમિયાન રંગસૂત્રીય અસાધારણતાઓ, આનુવંશિક વિકૃતિઓ અથવા ગર્ભના ચેપને શોધવા માટે કરવામાં આવે છે.
એમ્નિયોટિક પ્રવાહીમાં ગર્ભના કોષો અને વિવિધ રાસાયણિક પદાર્થો હોય છે જે ગર્ભના સ્વાસ્થ્ય અને વિકાસ વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે.

(A) ઉલ્વ પ્રવાહી પરીક્ષણ (Amniocentesis) એ ભ્રૂણનું જાતીય પરિક્ષણ કરવા અને રંગસૂત્રીય ખામીઓ શોધવા માટે વપરાતી એક પ્રિનેટલ નિદાન પદ્ધતિ છે.
આ પ્રક્રિયામાં,ભ્રૂણની આસપાસ રહેલા ઉલ્વ પ્રવાહીમાંથી કોષો એકત્રિત કરવામાં આવે છે.
ભ્રૂણનું જાતીય પરિક્ષણ કરવા માટે,આ કોષોમાં $Barr$ બોડી (એક સંઘનિત,નિષ્ક્રિય $X$ રંગસૂત્ર) ની હાજરી તપાસવામાં આવે છે.
માદાઓમાં (જેમની પાસે બે $X$ રંગસૂત્રો હોય છે) સામાન્ય રીતે તેમના દૈહિક કોષોમાં $Barr$ બોડી જોવા મળે છે,જ્યારે નરમાં (જેમની પાસે એક $X$ અને એક $Y$ રંગસૂત્ર હોય છે) તે જોવા મળતું નથી.
તેથી,$Barr$ બોડીનું અવલોકન એ જાતિ નિર્ધારણ માટેનું મુખ્ય સૂચક છે.

(A) કિશોરાવસ્થા એ જૈવિક અને વિકાસાત્મક સમયગાળો છે જે બાળપણ અને પુખ્તાવસ્થા વચ્ચે સેતુ તરીકે કાર્ય કરે છે. તે નોંધપાત્ર શારીરિક,માનસિક અને સામાજિક ફેરફારો દ્વારા લાક્ષણિક છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા $(WHO)$ મુજબ,કિશોરાવસ્થાને જીવનના $10$ થી $19$ વર્ષની વય વચ્ચેના સમયગાળા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.

(D) છોકરા અને છોકરીઓનો આદરપૂર્વક વિકાસ એ એક સર્વગ્રાહી પ્રક્રિયા છે જે તેમની વ્યક્તિગત પસંદગીઓ અને તેમના વ્યક્તિત્વના ઘડતર બંને પર આધારિત છે.
$1$. પસંદગીઓ: શિક્ષણ,કારકિર્દી અને જીવનશૈલી અંગે વ્યક્તિ દ્વારા લેવામાં આવેલા નિર્ણયો તેમના ભવિષ્યને નોંધપાત્ર રીતે આકાર આપે છે.
$2$. વ્યક્તિત્વ: સામાજિક આંતરક્રિયા અને આત્મસન્માન માટે મજબૂત,સ્વસ્થ અને આદરણીય વ્યક્તિત્વનો વિકાસ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
તેથી,સંતુલિત વિકાસ માટે બંને પરિબળો આવશ્યક છે.

(D) છોકરા અને છોકરીઓનો આદરપૂર્વક વિકાસ એ એક બહુપક્ષીય પ્રક્રિયા છે.
તે મુખ્યત્વે તેમની વ્યક્તિગત પસંદગીઓ દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે,જે તેમના મૂલ્યો અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
વધુમાં,તે તેમના વ્યક્તિત્વ દ્વારા ઘડવામાં આવે છે,જેમાં તેમનું ચારિત્ર્ય,વર્તન અને ભાવનાત્મક બુદ્ધિનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,છોકરા અને છોકરીઓના સર્વાંગી અને આદરપૂર્વક વિકાસ માટે પસંદગી અને વ્યક્તિત્વ બંને મૂળભૂત છે.

(C) સારી તંદુરસ્તી એટલે શારીરિક,માનસિક અને સામાજિક રીતે સંપૂર્ણ સુખાકારીની સ્થિતિ.
જ્યારે વસ્તીના એકંદર સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો થાય છે,ત્યારે તે બાળમૃત્યુ દર (શિશુઓનું મૃત્યુ) અને માતૃમૃત્યુ દર (પ્રસૂતિ દરમિયાન માતાનું મૃત્યુ) બંનેમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો લાવે છે.
તેથી,$(A)$ અને $(B)$ બંનેમાં ઘટાડો થાય છે.

(D) : એમ્નિયોસેન્ટેસિસ એ ગર્ભાશયમાં રહેલા ગર્ભની આસપાસના પ્રવાહી (એમ્નિયોટિક પ્રવાહી) ના નમૂનાને સીધા અલ્ટ્રાસાઉન્ડ માર્ગદર્શન હેઠળ પેટની દીવાલ દ્વારા એમ્નિયોટિક કોથળીમાં સોય દાખલ કરીને મેળવવાની પ્રક્રિયા છે.
એમ્નિયોટિક પ્રવાહીમાં ગર્ભના કોષો હોવાથી,કોષ સંવર્ધન દ્વારા રંગસૂત્રની ભાતનો અભ્યાસ કરી શકાય છે,જેથી રંગસૂત્રીય અસાધારણતાનું જન્મ પહેલાં નિદાન કરી શકાય છે.
ચોક્કસ ચયાપચયની ખામીઓ અને અન્ય અસાધારણતાઓ,જેમ કે સ્પાઇના બિફિડા (spina bifida),પણ કોષો અથવા પ્રવાહીના વિશ્લેષણ દ્વારા જન્મ પહેલાં નિદાન કરી શકાય છે.
આ તકનીક અજન્મેલા ગર્ભની જાતિ જાણવામાં પણ મદદ કરતી હોવાથી,સ્ત્રી ભ્રૂણ હત્યાને રોકવા માટે ઘણા પ્રદેશોમાં તેના પર કાયદેસર રીતે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.

(B) એમ્નિયોસેન્ટેસિસ એ ગર્ભના વિકાસ દરમિયાન તેની આસપાસ રહેલા એમ્નિયોટિક પ્રવાહીમાં રહેલા કોષોના રંગસૂત્રીય બંધારણ પર આધારિત એક પ્રિનેટલ ડાયગ્નોસ્ટિક ટેકનિક છે.
તેનો ઉપયોગ $Down's$ સિન્ડ્રોમ અને $Klinefelter's$ સિન્ડ્રોમ જેવી રંગસૂત્રીય ખામીઓ શોધવા તેમજ ગર્ભનું જાતિ પરીક્ષણ કરવા માટે થાય છે.
$Jaundice$ (કમળો) એ બિલીરૂબિનના સંચય અથવા યકૃતની ખામીને કારણે થતી શારીરિક સ્થિતિ છે,જે રંગસૂત્રીય વિકાર નથી.
તેથી,તેને એમ્નિયોસેન્ટેસિસ દ્વારા શોધી શકાતું નથી.

(C) $RCH$ એટલે રિપ્રોડક્ટિવ એન્ડ ચાઈલ્ડ હેલ્થ કેર (પ્રજનન અને બાળ સ્વાસ્થ્ય સંભાળ).
આ એક વ્યાપક કાર્યક્રમ છે જેનો ઉદ્દેશ્ય લોકોમાં પ્રજનન સંબંધિત વિવિધ પાસાઓ વિશે જાગૃતિ લાવવાનો અને પ્રજનનક્ષમ રીતે સ્વસ્થ સમાજ બનાવવા માટે સુવિધાઓ અને સહાય પૂરી પાડવાનો છે.

(B) વિકસતા ગર્ભમાં આનુવંશિક અનિયમિતતાઓની તપાસ કરવા માટે વપરાતી પ્રક્રિયાને 'એમ્નિયોસેન્ટેસિસ' (Amniocentesis) કહેવામાં આવે છે.
આ તકનીકમાં,સોયનો ઉપયોગ કરીને ગર્ભની આસપાસના ઉલ્વજળમાંથી થોડી માત્રામાં પ્રવાહી લેવામાં આવે છે.
આ પ્રવાહીમાં ગર્ભના કોષો (જેમ કે ત્વચાના કોષો) હોય છે જે ગર્ભ દ્વારા મુક્ત કરવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ આ કોષોનું સંવર્ધન કરવામાં આવે છે અને વિકસતા ગર્ભમાં રંગસૂત્રની અસાધારણતા,આનુવંશિક વિકૃતિઓ અથવા ચયાપચયની ખામીઓ શોધવા માટે તેનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે.

(C) એમ્નિયોસેન્ટેસિસ એ વિકસતા ભ્રૂણની આસપાસના એમ્નિયોટિક પ્રવાહીમાં રહેલા રંગસૂત્રના બંધારણ પર આધારિત એક પ્રિનેટલ ડાયગ્નોસ્ટિક તકનીક છે.
તેનો મુખ્ય ઉપયોગ ભ્રૂણમાં રંગસૂત્રીય અસાધારણતા,વિકાસલક્ષી વિકૃતિઓ અને ચયાપચયના રોગોને શોધવા માટે થાય છે.
જોકે,તેનો દુરુપયોગ ભ્રૂણના જાતિ પરીક્ષણ માટે પણ કરવામાં આવે છે,જે સ્ત્રી ભ્રૂણ હત્યાને રોકવા માટે ભારત સહિત ઘણા દેશોમાં કાયદેસર રીતે પ્રતિબંધિત છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) ભારત વિશ્વના એવા પ્રથમ દેશોમાંનો એક હતો જેણે સામાજિક લક્ષ્ય તરીકે સંપૂર્ણ પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે કાર્ય યોજનાઓ અને કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા હતા.
આ કાર્યક્રમો,જેને 'કુટુંબ નિયોજન' કહેવામાં આવે છે,તે $1951$ માં શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં તેનું સમયાંતરે મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે.

(B) એમ્નિઓસેન્ટસીસ એ ગર્ભધારણ દરમિયાન કરવામાં આવતી એક નિદાન પદ્ધતિ છે,જેનો ઉપયોગ ભ્રૂણમાં રહેલી આનુવંશિક અનિયમિતતાઓ (genetic disorders) નક્કી કરવા માટે થાય છે.
આ પ્રક્રિયામાં વિકાસ પામતા ભ્રૂણની આસપાસ રહેલા ઉલ્વજળ (amniotic fluid) નો નમૂનો લેવામાં આવે છે.
આ પ્રવાહીમાં ભ્રૂણના કોષો હોય છે,જેનું વિશ્લેષણ કરીને રંગસૂત્રીય ખામીઓ,ચયાપચયની ખામીઓ અથવા જનીનિક વિકૃતિઓ જાણી શકાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) એમ્નિઓસેન્ટસીસ (ગર્ભજળ કસોટી) એ વિકસતા ભૂણની આસપાસના ગર્ભજળમાં રહેલા રંગસૂત્રીય બંધારણ પર આધારિત એક પ્રિનેટલ ડાયગ્નોસ્ટિક ટેકનિક છે.
તેને કાયદેસર રીતે માત્ર જનીનિક વિકૃતિઓ જેવી કે ડાઉન સિન્ડ્રોમ,હિમોફિલિયા,સિકલ-સેલ એનિમિયા અથવા અન્ય રંગસૂત્રીય અસાધારણતાઓ શોધવા માટે જ મંજૂરી આપવામાં આવી છે.
ભારત સહિતના ઘણા દેશોમાં સ્ત્રી ભ્રૂણ હત્યાને રોકવા માટે એમ્નિઓસેન્ટસીસ દ્વારા ભૂણની જાતિ જાણવા પર કાયદાકીય રીતે સખત પ્રતિબંધ છે.

(D) એમ્નિઓસેન્ટસીસ એ એક પ્રિનેટલ ડાયગ્નોસ્ટિક પદ્ધતિ છે જેનો ઉપયોગ ભ્રૂણની આસપાસના ગર્ભજળનું વિશ્લેષણ કરીને રંગસૂત્રીય ખામીઓ અને ભ્રૂણની જાતિ નક્કી કરવા માટે થાય છે.
$1$. ક્લાઈનફેલ્ટર સિન્ડ્રોમ એ રંગસૂત્રીય વિકાર $(47, XXY)$ છે,જે ગર્ભજળના કોષોના કેરિયોટાઇપિંગ દ્વારા શોધી શકાય છે.
$2$. ભ્રૂણની જાતિ બાર બોડીની હાજરી અથવા રંગસૂત્રીય વિશ્લેષણ દ્વારા નક્કી કરી શકાય છે.
$3$. ડાઉન સિન્ડ્રોમ એ રંગસૂત્રીય વિકાર (ટ્રાયસોમી $21$) છે જે એમ્નિઓસેન્ટસીસ દ્વારા શોધી શકાય છે.
$4$. કમળો એ યકૃતના કાર્ય અને બિલીરૂબિનના સ્તર સાથે સંબંધિત શારીરિક સ્થિતિ છે,જેનું નિદાન ગર્ભજળના રંગસૂત્રીય વિશ્લેષણ દ્વારા થઈ શકતું નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) એમ્નિઓસેન્ટેસીસ એ ગર્ભની આસપાસ રહેલા ગર્ભજળમાં રહેલા રંગસૂત્રીય બંધારણ પર આધારિત એક જન્મ-પૂર્વેની નિદાન પદ્ધતિ છે.
તેનો ઉપયોગ ડાઉન સિન્ડ્રોમ,ટર્નર સિન્ડ્રોમ જેવી રંગસૂત્રીય ખામીઓ અને આનુવંશિક વિકૃતિઓ શોધવા માટે થાય છે.
તેનો દુરુપયોગ જન્મ પહેલાં જાતિની પરખ માટે પણ કરવામાં આવે છે,જે ભારતમાં કાયદેસર રીતે પ્રતિબંધિત છે.
તે સામાન્ય રીતે ગર્ભાવસ્થાના $14$ થી $16$ અઠવાડિયાની વચ્ચે કરવામાં આવે છે.
જોકે,તેનો ઉપયોગ તાળવામાં ફાટ (cleft palate) જેવી શારીરિક ખામીઓ શોધવા માટે થતો નથી,જે સામાન્ય રીતે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ ઇમેજિંગ દ્વારા નિદાન કરવામાં આવે છે.

(N/A) પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય એટલે પ્રજનનના તમામ પાસાઓમાં સંપૂર્ણ સુખાકારી,જેમાં શારીરિક,ભાવનાત્મક,વર્તણૂકીય અને સામાજિક સ્વાસ્થ્યનો સમાવેશ થાય છે.
$AIDS$ અને ગોનોરિયા જેવા જાતીય સંક્રમિત રોગો $(STDs)$ જાતીય સંપર્ક દ્વારા ફેલાય છે,અને જ્ઞાનના અભાવે અનિચ્છનીય ગર્ભાવસ્થા જેવી સમસ્યાઓ સર્જાઈ શકે છે.
યુવાનોમાં જાગૃતિ લાવવી અત્યંત આવશ્યક છે કારણ કે તેઓ દેશનું ભવિષ્ય છે અને તેઓ $STDs$ ના સંક્રમણ માટે સૌથી વધુ સંવેદનશીલ હોય છે.
ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓ,$STDs$ થી બચવાના ઉપાયો અને જાતિ સમાનતા વિશે લોકોને શિક્ષિત કરવાથી સામાજિક રીતે જાગૃત અને સ્વસ્થ પરિવારનું નિર્માણ કરવામાં મદદ મળે છે.
વધુમાં,અનિયંત્રિત વસ્તી વૃદ્ધિ અને સામાજિક અનિષ્ટો વિશે જાગૃતિ ફેલાવવાથી પ્રજનનક્ષમ રીતે સ્વસ્થ સમાજ બનાવવામાં મદદ મળે છે.

(N/A) પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય એટલે પ્રજનનના તમામ પાસાઓમાં સંપૂર્ણ સુખાકારી. વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં જે પાસાઓ પર વિશેષ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે તે નીચે મુજબ છે:
$1$. લોકોમાં,ખાસ કરીને યુવાનોમાં,પ્રજનન સ્વાસ્થ્યના વિવિધ પાસાઓ જેવા કે જાતીય સંક્રમિત રોગો $(STDs)$,ઉપલબ્ધ ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓ,સગર્ભા માતાઓની સંભાળ અને કિશોરાવસ્થા વિશે માર્ગદર્શન આપવું અને જાગૃતિ લાવવી.
$2$. પ્રજનનક્ષમ રીતે સ્વસ્થ સમાજ બનાવવા માટે ગર્ભાવસ્થા,$STDs$,ગર્ભપાત,વંધ્યત્વ અને ગર્ભનિરોધકના ઉપયોગ દરમિયાન લોકોને તબીબી સહાય જેવી સુવિધાઓ અને ટેકો પૂરો પાડવો.

(N/A) હા,શાળાઓમાં જાતીય શિક્ષણ દાખલ કરવું જરૂરી છે.
તે યુવાન વ્યક્તિઓને યોગ્ય સમયે પ્રજનન સ્વાસ્થ્યના વિવિધ પાસાઓ વિશે સચોટ માહિતી પૂરી પાડે છે,જેમ કે પ્રજનન અંગો,તરુણાવસ્થા,કિશોરાવસ્થા સંબંધિત ફેરફારો,સુરક્ષિત જાતીય વ્યવહાર અને જાતીય સંક્રમિત રોગો $(STDs)$.
કિશોરો જાગૃતિના અભાવે વિવિધ $STDs$ ના સંપર્કમાં આવવા માટે વધુ સંવેદનશીલ હોય છે.
તેથી,તેમને યોગ્ય સમયે માહિતી પૂરી પાડવાથી તેઓ પ્રજનન સ્વાસ્થ્યપૂર્ણ જીવન જીવી શકે છે અને જાતીય સંબંધિત મુદ્દાઓ વિશેની માન્યતાઓ અને ગેરસમજોથી બચી શકે છે.

(N/A) હા,છેલ્લા $50$ વર્ષમાં ભારતમાં પ્રજનન સ્વાસ્થ્યમાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે. સુધારણાના મુખ્ય ક્ષેત્રો નીચે મુજબ છે:
$1$. બાળકો માટેના વ્યાપક રસીકરણ કાર્યક્રમોને કારણે શિશુ મૃત્યુદરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે.
$2$. સારી પ્રિનેટલ (પ્રસૂતિ પૂર્વેની) અને પોસ્ટનેટલ (પ્રસૂતિ પછીની) સંભાળને કારણે માતા અને શિશુ મૃત્યુદરમાં ભારે ઘટાડો થયો છે.
$3$. પરિવાર નિયોજનની પહેલોએ લોકોને નાના પરિવારના ધોરણો અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા છે.
$4$. ગર્ભનિરોધક સાધનોના ઉપયોગ અને જાગૃતિમાં વધારો થવાને કારણે જાતીય સંક્રમિત ચેપ $(STIs)$ અને અનિચ્છનીય ગર્ભાવસ્થાના દરમાં ઘટાડો થયો છે.

(N/A) એમ્નિયોસેન્ટેસિસ એ ગર્ભધારણ દરમિયાન કરવામાં આવતી એક નિદાન પદ્ધતિ છે,જેનો ઉપયોગ માતાના ગર્ભાશયમાં વિકાસ પામતા ગર્ભના રંગસૂત્રીય બંધારણ,ચયાપચયની ખામીઓ અને સ્વાસ્થ્યની તપાસ કરવા માટે થાય છે. આ પદ્ધતિનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય ગર્ભમાં રહેલી કોઈપણ પ્રકારની આનુવંશિક ખામીઓને ઓળખવાનો હતો. જોકે,કમનસીબે આ તકનીકનો દુરુપયોગ જન્મ પહેલાં બાળકની જાતિ જાણવા માટે કરવામાં આવી રહ્યો છે,જેના પરિણામે માદા ભ્રૂણની હત્યા (female foeticide) કરવામાં આવે છે. તેથી,વધતી જતી માદા ભ્રૂણ હત્યાને રોકવા અને જાતિ ગુણોત્તર જાળવી રાખવા માટે,જાતિ પરીક્ષણ માટે એમ્નિયોસેન્ટેસિસના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવો અત્યંત જરૂરી છે.

(N/A) પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય એટલે પ્રજનન અંગો શારીરિક અને કાર્યાત્મક રીતે સામાન્ય હોવાની સ્થિતિ.
વ્યાપક દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો,તેમાં પ્રજનનના ભાવનાત્મક,વર્તણૂકીય અને સામાજિક પાસાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા $(WHO)$ મુજબ,પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય એટલે પ્રજનનના તમામ પાસાઓમાં સંપૂર્ણ સુખાકારી,જેમાં શારીરિક,ભાવનાત્મક,વર્તણૂકીય અને સામાજિક સ્વાસ્થ્યનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,જે સમાજમાં વ્યક્તિઓ શારીરિક અને કાર્યાત્મક રીતે સામાન્ય પ્રજનન અંગો ધરાવે છે અને જાતીય સંબંધિત તમામ બાબતોમાં સામાન્ય શૈક્ષણિક અને વર્તણૂકીય આંતરક્રિયાઓ જાળવે છે,તે સમાજને પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય ધરાવતો સમાજ કહી શકાય.

(B) $\text{ભારત}$ વિશ્વનો પ્રથમ દેશ છે જેણે સામાજિક ધ્યેય તરીકે સંપૂર્ણ પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે કાર્ય યોજનાઓ અને કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા છે.
"કુટુંબ નિયોજન" (Family Planning) નામના કાર્યક્રમો $1951$ માં શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને છેલ્લા દાયકાઓમાં સમયાંતરે તેનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે.
આ કાર્યક્રમો હેઠળ લોકોને નાના પરિવાર માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. "અમે બે, અમારા બે" સૂત્ર ખૂબ પ્રખ્યાત થયું હતું.
પ્રજનન સંબંધિત વ્યાપક ક્ષેત્રોને આવરી લેતા સુધારેલા કાર્યક્રમો હાલમાં પ્રજનન અને બાળ સ્વાસ્થ્ય સંભાળ $(RCH)$ કાર્યક્રમોના લોકપ્રિય નામ હેઠળ કાર્યરત છે.
લોકોમાં પ્રજનન સંબંધિત વિવિધ પાસાઓ વિશે જાગૃતિ લાવવી અને પ્રજનનક્ષમ સ્વસ્થ સમાજ બનાવવા માટે સુવિધાઓ અને સહાય પૂરી પાડવી એ આ કાર્યક્રમોના મુખ્ય કાર્યો છે.

(D) સરકારી અને બિન-સરકારી એજન્સીઓએ દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય અને મુદ્રિત માધ્યમોની મદદથી પ્રજનન સંબંધિત પાસાઓ વિશે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટે વિવિધ પગલાં લીધાં છે.
માતા-પિતા,નજીકના સંબંધીઓ,શિક્ષકો અને મિત્રો પણ ઉપરોક્ત માહિતીના પ્રસારમાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે.
યુવાનોને સાચી માહિતી પૂરી પાડવા માટે શાળાઓમાં જાતીય શિક્ષણની શરૂઆતને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ જેથી બાળકોને જાતીય સંબંધિત પાસાઓ વિશેની માન્યતાઓ અને ગેરસમજો પર વિશ્વાસ કરતા અટકાવી શકાય.
પ્રજનન અંગો,કિશોરાવસ્થા અને સંબંધિત ફેરફારો,સુરક્ષિત અને સ્વચ્છ જાતીય પદ્ધતિઓ,જાતીય સંક્રમિત રોગો $(STD)$,$AIDS$ વગેરે વિશેની યોગ્ય માહિતી લોકોને,ખાસ કરીને કિશોર વયના લોકોને,પ્રજનન સ્વાસ્થ્યપૂર્ણ જીવન જીવવામાં મદદ કરશે.
લોકોને,ખાસ કરીને પ્રજનનક્ષમ યુગલો અને લગ્ન કરવા યોગ્ય વયના લોકોને,જન્મ નિયંત્રણના ઉપલબ્ધ વિકલ્પો,સગર્ભા માતાઓની સંભાળ,પ્રસૂતિ પછીની સંભાળ,નવજાત શિશુની સંભાળ,સ્તનપાનનું મહત્વ,પુત્ર અને પુત્રી માટે સમાન તકો વગેરે વિશે શિક્ષિત કરવાથી ઇચ્છિત કદના સામાજિક રીતે જાગૃત સ્વસ્થ પરિવારો લાવવાનું મહત્વ સમજાય છે.
અનિયંત્રિત વસ્તી વૃદ્ધિ,જાતીય શોષણ અને જાતીય સંબંધિત ગુનાઓ જેવી સામાજિક બદીઓથી થતી સમસ્યાઓ વિશે જાગૃતિ લાવવાની જરૂર છે જેથી લોકો વિચારી શકે અને તેને રોકવા માટે જરૂરી પગલાં લઈ શકે અને આમ સામાજિક રીતે જવાબદાર અને સ્વસ્થ સમાજનું નિર્માણ કરી શકે.

(D) $=$ પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે વિવિધ કાર્ય યોજનાઓનો સફળ અમલ કરવા માટે મજબૂત માળખાકીય સુવિધાઓ,વ્યાવસાયિક નિપુણતા અને ભૌતિક સહાયની જરૂર હોય છે.
આ સુવિધાઓ ગર્ભાવસ્થા,પ્રસૂતિ,$STDs$ (જાતીય સંક્રમિત રોગો),ગર્ભપાત,ગર્ભનિરોધક,માસિક ધર્મને લગતી સમસ્યાઓ,વંધ્યત્વ વગેરે જેવી પ્રજનન સંબંધિત સમસ્યાઓ માટે લોકોને તબીબી સહાય અને સંભાળ પૂરી પાડવા માટે આવશ્યક છે.
$=$ લોકોને વધુ કાર્યક્ષમ સંભાળ અને સહાય પૂરી પાડવા માટે સમયાંતરે વધુ સારી તકનીકો અને નવી વ્યૂહરચનાઓનો અમલ પણ જરૂરી છે.
$\Rightarrow$ સ્ત્રી ભ્રૂણહત્યાના વધતા જતા જોખમને કાયદેસર રીતે રોકવા માટે જાતિ પરીક્ષણ માટે એમ્નિયોસેન્ટેસિસ પર કાયદાકીય પ્રતિબંધ,મોટા પાયે બાળ રસીકરણ વગેરે જેવા કાર્યક્રમો આ સંદર્ભમાં નોંધપાત્ર છે.
એમ્નિયોસેન્ટેસિસમાં,વિકસતા ગર્ભના કોષો અને દ્રાવ્ય પદાર્થોનું વિશ્લેષણ કરવા માટે ગર્ભના એમ્નિયોટિક પ્રવાહીનો થોડો ભાગ લેવામાં આવે છે.
$=$ આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ ડાઉન સિન્ડ્રોમ,હિમોફિલિયા,સિકલ સેલ એનિમિયા વગેરે જેવી કેટલીક આનુવંશિક વિકૃતિઓની હાજરી તપાસવા માટે થાય છે.

(B) પ્રજનન સંબંધિત વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સંશોધનને સરકારી અને બિન-સરકારી સંસ્થાઓ દ્વારા નવી પદ્ધતિઓ શોધવા અને/અથવા હાલની પદ્ધતિઓમાં સુધારો કરવા માટે પ્રોત્સાહિત અને સમર્થિત કરવામાં આવે છે.
સહેલી,સ્ત્રીઓ માટેનું એક નવું મુખ દ્વારા લેવાતું ગર્ભનિરોધક,ભારતના લખનૌમાં આવેલી સેન્ટ્રલ ડ્રગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $(CDRI)$ ના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. તે એક બિન-સ્ટીરોઇડલ ગર્ભનિરોધક ગોળી છે.
જાતીય સંબંધિત બાબતો વિશે વધુ જાગૃતિ,તબીબી સહાયથી થતી પ્રસૂતિઓની વધતી સંખ્યા અને પ્રસૂતિ પછીની સારી સંભાળને કારણે માતા અને બાળકના મૃત્યુદરમાં ઘટાડો થયો છે. વધુમાં,નાના પરિવારો ધરાવતા દંપતીઓની સંખ્યામાં વધારો,$STDs$ (જાતીય સંક્રમિત રોગો) નું વધુ સારું નિદાન અને સારવાર,અને તમામ જાતીય સંબંધિત સમસ્યાઓ માટે એકંદરે વધેલી તબીબી સુવિધાઓ જોવા મળે છે. આ તમામ બાબતો સમાજના સુધરેલા પ્રજનન સ્વાસ્થ્યનું સૂચન કરે છે.

(N/A) ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ તરીકે પ્રોજેસ્ટોજેન્સ અથવા પ્રોજેસ્ટોજેન-ઈસ્ટ્રોજનના સંયોજનના નાના ડોઝનું મુખ દ્વારા સેવન કરવામાં આવે છે.
આ ગોળીઓ માસિક ધર્મના પ્રથમ પાંચ દિવસની અંદર શરૂ કરીને $21$ દિવસ સુધી દરરોજ લેવી પડે છે. સ્ત્રી જ્યાં સુધી ગર્ભધારણ અટકાવવા માંગતી હોય ત્યાં સુધી $7$ દિવસના અંતરાલ (જે દરમિયાન માસિક સ્રાવ થાય છે) પછી આ જ પદ્ધતિનું પુનરાવર્તન કરવું પડે છે.
તેઓ અંડપાત (ovulation) અને ગર્ભસ્થાપન (implantation) ને અવરોધે છે,તેમજ શુક્રકોષોના પ્રવેશને રોકવા અથવા ધીમું કરવા માટે ગ્રીવા શ્લેષ્મ (cervical mucus) ની ગુણવત્તામાં ફેરફાર કરે છે.
'સહેલી' એ સ્ત્રીઓ માટેનું નવું મુખ દ્વારા લેવાતું ગર્ભનિરોધક છે,જેમાં બિન-સ્ટીરોઈડલ ઘટક હોય છે. તે અઠવાડિયામાં એકવાર લેવાની ગોળી છે,જેના આડઅસરો ખૂબ ઓછા છે અને ગર્ભનિરોધક મૂલ્ય ઘણું ઊંચું છે.
આરોપણ (Implants): પ્રોજેસ્ટોજેન્સ એકલા અથવા ઈસ્ટ્રોજન સાથેના સંયોજનનો ઉપયોગ સ્ત્રીઓ દ્વારા ઈન્જેક્શન અથવા ત્વચાની નીચે આરોપણ તરીકે પણ કરી શકાય છે. તેમની કાર્ય કરવાની પદ્ધતિ ગોળીઓ જેવી જ હોય છે અને તેમની અસરકારકતાનો સમયગાળો ઘણો લાંબો હોય છે.
સંભોગના $72$ કલાકની અંદર પ્રોજેસ્ટોજેન્સ અથવા પ્રોજેસ્ટોજેન-ઈસ્ટ્રોજનના સંયોજન અથવા $IUDs$ નો ઉપયોગ કટોકટીના ગર્ભનિરોધક તરીકે ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થયો છે,જે સંભવિત ગર્ભાવસ્થાને ટાળવા માટે વાપરી શકાય છે.

(B) તે બાબત પર ભાર મૂકવો જરૂરી છે કે યોગ્ય ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિની પસંદગી અને તેનો ઉપયોગ હંમેશા લાયકાત ધરાવતા તબીબી વ્યાવસાયિકની સલાહ હેઠળ જ કરવો જોઈએ.
પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે ગર્ભનિરોધકો એ કોઈ નિયમિત જરૂરિયાત નથી.
તેઓ કુદરતી પ્રજનન ઘટનાની વિરુદ્ધમાં અપનાવવામાં આવે છે.
વ્યક્તિગત કારણોસર ગર્ભાવસ્થાને રોકવા અથવા ગર્ભાવસ્થામાં વિલંબ કરવા કે બે ગર્ભાવસ્થા વચ્ચે અંતર રાખવા માટે આ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવો પડે છે.
તેની સંભવિત આડઅસરોમાં ઉબકા,પેટમાં દુખાવો,અનિયમિત રક્તસ્ત્રાવ અથવા સ્તન કેન્સર જેવી સમસ્યાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

(N/A)

કુટુંબ નિયોજન પદ્ધતિઓ	કુટુંબ નિયોજન કાર્યક્રમો
$(1)$ આ એવી તકનીકો છે જેનો ઉપયોગ દંપતી ગર્ભાવસ્થાને નિયંત્રિત કરવા અને બાળકો વચ્ચે અંતર રાખવા માટે કરે છે.	$(1)$ આ વસ્તી વૃદ્ધિને નિયંત્રિત કરવા માટે સરકાર દ્વારા આયોજિત મોટા પાયે લેવાયેલા પગલાં છે.
$(2)$ આ પદ્ધતિઓ અનિચ્છનીય ગર્ભાવસ્થાને રોકવામાં અને બાળકોમાં આનુવંશિક રોગોનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.	$(2)$ આ કાર્યક્રમો માતા અને બાળકના સ્વાસ્થ્યની સંભાળ,પોષણ અને રસીકરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
$(3)$ ઉદાહરણોમાં વાસેક્ટોમી (પુરુષ નસબંધી),ટ્યુબેક્ટોમી (સ્ત્રી નસબંધી),$Copper-T$,કોન્ડોમ અને ગર્ભનિરોધક ગોળીઓનો સમાવેશ થાય છે.	$(3)$ આ કાર્યક્રમો સરકારી અથવા બિન-સરકારી સંસ્થાઓના તાલીમબદ્ધ કર્મચારીઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે.
$(4)$ તે બાળકોની સંખ્યા અને જન્મના સમય અંગે દંપતીની પસંદગી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.	$(4)$ તે જાહેર જાગૃતિ,શિક્ષણ અને $RCH$ (પ્રજનન અને બાળ સ્વાસ્થ્ય) સેવાઓના અમલીકરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

(N/A) સરકાર અને વિવિધ કલ્યાણકારી સંસ્થાઓ નીચેના કારણોસર $RCH$ (પ્રજનન અને બાળ સ્વાસ્થ્ય સંભાળ) કાર્યક્રમો અમલમાં મૂકે છે:
$1$. સગર્ભા માતાઓ અને શિશુઓના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો કરવા માટે,જેનાથી માતા અને બાળ મૃત્યુદરમાં ઘટાડો થાય.
$2$. સરકારી હોસ્પિટલોમાં પરિવાર નિયોજન,ગર્ભનિરોધક અને પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય તપાસ માટે વિનામૂલ્યે સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે.
$3$. નાના પરિવારના ફાયદા અને પ્રજનન સ્વાસ્થ્યના મહત્વ વિશે જનતાને શિક્ષિત કરવા માટે પ્રચારાત્મક અને પ્રેરણાદાયી પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવા માટે,જે વસ્તી વૃદ્ધિને નિયંત્રિત કરવામાં અને જીવનની ગુણવત્તા સુધારવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) એમ્નિયોસેન્ટેસિસ એ પ્રિનેટલ (જન્મ પહેલાંની) નિદાન તકનીક છે,જેમાં વિકસતા ગર્ભની આસપાસ રહેલા એમ્નિયોટિક પ્રવાહીને સોયની મદદથી લેવામાં આવે છે.
આ પ્રવાહીમાં ગર્ભના કોષો હોય છે જે વિકાસ દરમિયાન મુક્ત થાય છે.
આ કોષોનું $DNA$ પરીક્ષણ અથવા કેરિયોટાઇપિંગ જેવી તકનીકોનો ઉપયોગ કરીને રંગસૂત્રીય અસાધારણતા અને આનુવંશિક વિકૃતિઓ માટે વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે.
જો કોઈ ગંભીર અથવા અસાધ્ય આનુવંશિક વિકૃતિ જોવા મળે,તો માતા-પિતાને ગર્ભપાત કરાવવાની સલાહ આપવામાં આવી શકે છે.

(N/A) $(1)$ $\text{RCH}$: $\text{Reproductive and Child Health care}$ (પ્રજનન અને બાળ સ્વાસ્થ્ય સંભાળ)
$(2)$ $\text{WHO}$: $\text{World Health Organization}$ (વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન)
$(3)$ $\text{CDRI}$: $\text{Central Drug Research Institute}$ (સેન્ટ્રલ ડ્રગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ)
$(4)$ $\text{MTP}$: $\text{Medical Termination of Pregnancy}$ (ગર્ભપાતનું તબીબી સમાપન)
$(5)$ $\text{MMR}$: $\text{Maternal Mortality Rate}$ (માતૃ મૃત્યુદર)
$(6)$ $\text{IMR}$: $\text{Infant Mortality Rate}$ (શિશુ મૃત્યુદર)

(N/A) આ વિધાન ખોટું છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા $(WHO)$ મુજબ,પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય એટલે પ્રજનનના તમામ પાસાઓમાં સંપૂર્ણ સુખાકારી,એટલે કે શારીરિક,ભાવનાત્મક,વર્તણૂકીય અને સામાજિક.
તેથી,જે સમાજમાં લોકોના પ્રજનન અંગો શારીરિક અને કાર્યાત્મક રીતે સામાન્ય હોય અને તેમની વચ્ચે તમામ જાતીય સંબંધિત પાસાઓમાં સામાન્ય ભાવનાત્મક અને વર્તણૂકીય આંતરક્રિયાઓ હોય,તેવા સમાજને પ્રજનન સ્વાસ્થ્યની દ્રષ્ટિએ સ્વસ્થ ગણી શકાય.

(N/A) ભારત વિશ્વના એવા પ્રથમ દેશોમાંનો એક છે જેણે સામાજિક લક્ષ્ય તરીકે સંપૂર્ણ પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે કાર્ય યોજનાઓ અને કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા છે.
આ કાર્યક્રમો,જેને ઐતિહાસિક રીતે 'પરિવાર નિયોજન' કહેવામાં આવે છે,તે $1951$ માં શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને છેલ્લા દાયકાઓમાં સમયાંતરે તેનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે.
હાલમાં,આ કાર્યક્રમો '$RCH$' ($Reproductive$ $and$ $Child$ $Health$ - પ્રજનન અને બાળ સ્વાસ્થ્ય સંભાળ કાર્યક્રમ) ના લોકપ્રિય નામ હેઠળ કાર્યરત છે.
આ કાર્યક્રમોના મુખ્ય કાર્યોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. પ્રજનન સંબંધિત વિવિધ પાસાઓ વિશે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવી.
$2$. પ્રજનનક્ષમ રીતે સ્વસ્થ સમાજ બનાવવા માટે સુવિધાઓ અને સહાય પૂરી પાડવી.
$3$. માતા અને બાળ મૃત્યુદર ઘટાડવા માટે માતાઓ અને બાળકોને તબીબી સહાય અને સંભાળ પૂરી પાડવી.

(N/A) શાળા સ્તરે નીચેના પાસાઓ વિશે માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ:
$(i)$ શાળામાં જાતીય શિક્ષણ (sex education) સંબંધિત માહિતી પૂરી પાડવી જોઈએ જેથી બાળકો પ્રજનન સંબંધિત ખોટી માન્યતાઓ અને ખ્યાલોથી દૂર રહે.
$(ii)$ પ્રજનન અંગો,તેના સંબંધિત ફેરફારો,સુરક્ષિત અને સ્વસ્થ જાતીય આદતો,$STD$ (જાતીય સંક્રમિત રોગો) વગેરે વિશે યોગ્ય માહિતી આપવી જોઈએ.
$(iii)$ અનિયંત્રિત વસ્તી વધારાને કારણે ઉદ્ભવતી સમસ્યાઓ,સામાજિક દૂષણો અને જાતીય શોષણ જેવા જાતીય ગુનાઓ વિશે જાગૃતિ લાવવી જોઈએ.
$(iv)$ જન્મ નિયંત્રણના વિકલ્પો,સગર્ભા સ્ત્રીની કાળજી,બાળકના જન્મ પછી માતા અને બાળકની લેવાની સાવચેતી,સ્તનપાનનું મહત્વ અને સ્ત્રી-પુરુષ બંનેને સમાન તક આપવા વિશે શિક્ષણ આપવું જોઈએ.

(N/A) ભારતમાં પ્રજનન સ્વાસ્થ્યના ધોરણો સુધારવા માટે નીચેના પગલાં અનિવાર્ય છે:
$(i)$ પ્રજનન સ્વાસ્થ્યના કાર્યક્રમોને સફળ બનાવવા માટે મજબૂત તબીબી માળખાગત સુવિધાઓ અને વ્યાવસાયિક નિષ્ણાતોની ઉપલબ્ધતા જરૂરી છે.
$(ii)$ લોકોને જન્મ નિયંત્રણની પદ્ધતિઓ,ગર્ભવતી માતાની સંભાળ,સ્તનપાનનું મહત્વ,સુરક્ષિત અને આરોગ્યપ્રદ જાતીય વ્યવહાર વિશે શિક્ષિત કરવા અને $STDs$ (જાતીય સંક્રમિત રોગો) તથા તેનાથી બચાવ અંગે યોગ્ય માહિતી પૂરી પાડવી.
$(iii)$ ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ અને પ્રિન્ટ મીડિયાની મદદથી પ્રજનન સંબંધિત પાસાઓ વિશે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટે વિવિધ પગલાં લેવા.
$(iv)$ વસ્તી વધારાને કારણે ઉદ્ભવતી સમસ્યાઓ અને જાતીય શોષણ તથા જાતીય ગુનાઓ જેવી સામાજિક બદીઓ સામે જાગૃતિ લાવવી અને આવા ગુનાઓને અટકાવવા માટેના પ્રયાસો કરવા.
$(v)$ એમ્નિયોસેન્ટેસિસ (amniocentesis) પર કાયદેસરનો પ્રતિબંધ મૂકવો,જેથી સ્ત્રી ભ્રૂણ હત્યા અને ગેરકાયદેસર ગર્ભપાતને અટકાવી શકાય.

(N/A) એક આદર્શ ગર્ભનિરોધક નીચે મુજબના આવશ્યક લક્ષણો ધરાવતું હોવું જોઈએ:
$1$. વપરાશકર્તા માટે સરળ: તેનો ઉપયોગ કરવો અથવા તેને લેવું સરળ હોવું જોઈએ.
$2$. સરળતાથી ઉપલબ્ધ: તે સામાન્ય જનતા માટે સરળતાથી પ્રાપ્ત હોવું જોઈએ.
$3$. અસરકારક: ગર્ભધારણને રોકવા માટે તેનો સફળતા દર ઊંચો હોવો જોઈએ.
$4$. પ્રતિવર્તી (Reversible): જ્યારે વપરાશકર્તા તેનો ઉપયોગ બંધ કરવાનું નક્કી કરે ત્યારે પ્રજનન ક્ષમતા પાછી આવવી જોઈએ.
$5$. ન્યૂનતમ આડઅસરો: વપરાશકર્તાના સ્વાસ્થ્ય પર તેની કોઈ અથવા ન્યૂનતમ આડઅસરો હોવી જોઈએ.
$6$. દખલગીરી ન કરે તેવું: તે વપરાશકર્તાની જાતીય ઈચ્છા,કામના અથવા જાતીય ક્રિયામાં કોઈ પણ પ્રકારની દખલગીરી કરતું ન હોવું જોઈએ.

(A) હા,એમ્નિયોસેન્ટેસિસ પરનો કાયદાકીય પ્રતિબંધ યોગ્ય છે.
$1$. દુરુપયોગ: આ તકનીકનો વારંવાર ગર્ભના જાતિ પરીક્ષણ માટે દુરુપયોગ કરવામાં આવે છે,જેના કારણે કન્યા ભ્રૂણ હત્યા થાય છે,જેણે દેશના ઘણા ભાગોમાં જાતિ પ્રમાણને ગંભીર રીતે ખોરવી નાખ્યું છે.
$2$. નૈતિક ચિંતાઓ: આ પ્રથા કન્યા બાળક પ્રત્યે નકારાત્મક સામાજિક અભિગમ દર્શાવે છે.
$3$. મૂળ હેતુ: એમ્નિયોસેન્ટેસિસનો પ્રાથમિક તબીબી હેતુ વિકાસશીલ ગર્ભમાં રંગસૂત્રીય અસાધારણતા,આનુવંશિક વિકૃતિઓ અથવા ચયાપચયની ખામીઓ શોધવાનો છે.
$4$. ક્લિનિકલ નિર્ણય: જો કોઈ ગંભીર,અસાધ્ય આનુવંશિક ખામી મળી આવે,તો માતા-પિતા ગર્ભપાત $(MTP)$ કરાવવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે. આ પ્રતિબંધ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે આ પરીક્ષણ માત્ર કડક દેખરેખ હેઠળ કાયદેસરના તબીબી કારણોસર જ કરવામાં આવે,જેથી જાતિ પરીક્ષણ માટે તેનો ઉપયોગ અટકાવી શકાય.

(A-D) શાળાએ જતા બાળકોને જાતીય શિક્ષણ આપવાના કારણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ શાળા સ્તરે,$12$ વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના બાળકોને પ્રજનન તંત્ર,જૈવિક પ્રક્રિયાઓ અને સુરક્ષિત તથા જવાબદાર જાતીય વર્તણૂકના મહત્વ વિશે જ્ઞાન આપવું જોઈએ.
$(ii)$ શિક્ષણમાં કિશોરાવસ્થા દરમિયાન થતા શારીરિક ફેરફારો,માસિક ચક્ર,અનિચ્છનીય ગર્ભાવસ્થાના જોખમો,અસુરક્ષિત ગર્ભપાત,જાતીય સંક્રમિત રોગો $(STDs)$,પ્રજનન માર્ગના ચેપ અને પ્રજનન સંબંધિત કેન્સર જેવા વિષયોનો સમાવેશ થવો જોઈએ.
$(iii)$ વિદ્યાર્થીઓને તેમની ઉંમર મુજબ શરીરમાં થતા ફેરફારો,વ્યક્તિગત સ્વચ્છતાનું મહત્વ અને તંદુરસ્ત આદતો જાળવવા વિશે માહિતગાર કરવા જોઈએ.
$(iv)$ વિદ્યાર્થીઓને આવા શૈક્ષણિક કાર્યક્રમોમાં સક્રિયપણે સામેલ કરવા જોઈએ જેથી તેમની ખચકાટ દૂર થાય,આત્મવિશ્વાસ વધે અને તેઓ તેમના શિક્ષકો અને માતા-પિતા સાથે તેમની સમસ્યાઓ વિશે ખુલીને વાત કરી શકે.
$(v)$ ખુલ્લી ચર્ચા દ્વારા,વિદ્યાર્થીઓ તેમના પ્રજનન અંગો અને તેના કાર્યો વિશે જાગૃત થાય છે. આ જાગૃતિ સુરક્ષિત અને સ્વચ્છ પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન આપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે અંતે પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય ધરાવતા સમાજ તરફ દોરી જાય છે.

(D) $World$ $Health$ $Organization$ $(WHO)$ મુજબ,પ્રજનન સ્વાસ્થ્યનો અર્થ પ્રજનનના તમામ પાસાઓમાં સંપૂર્ણ સુખાકારી છે,એટલે કે શારીરિક,ભાવનાત્મક,વર્તણૂકીય અને સામાજિક. તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(A) ભારત વિશ્વના એવા પ્રથમ દેશોમાંનો એક છે જેણે સામાજિક લક્ષ્ય તરીકે સંપૂર્ણ પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે કાર્ય યોજનાઓ અને કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા હતા. આ કાર્યક્રમો,જેને 'કુટુંબ નિયોજન' કહેવામાં આવે છે,તે $1951$માં શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં સમયાંતરે તેનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રજનન સંબંધિત વ્યાપક ક્ષેત્રોને આવરી લેતા સુધારેલા કાર્યક્રમો હાલમાં 'રિપ્રોડક્ટિવ એન્ડ ચાઈલ્ડ હેલ્થ કેર' $(RCH)$ કાર્યક્રમો તરીકે કાર્યરત છે.