Gujarati

Capillary Tube and Capillarity Questions in Gujarati

Class 11 Physics · Fluid Mechanics and Surface Tension · Capillary Tube and Capillarity

204+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 46 of 204 questions in Gujarati

151
MediumMCQ
પાણીમાં ઊભી રીતે ડૂબાડેલી કેશિકા નળીમાં પાણી '$X$' ઊંચાઈ સુધી ઉપર ચઢે છે. જ્યારે આખી વ્યવસ્થાને ખાણમાં '$d$' ઊંડાઈએ લઈ જવામાં આવે છે,ત્યારે પાણીનું સ્તર '$Y$' ઊંચાઈ સુધી ઉપર ચઢે છે. જો '$R$' એ પૃથ્વીની ત્રિજ્યા હોય,તો ગુણોત્તર $\frac{Y}{X}$ શું થશે?
A
$\left(1-\frac{d}{R}\right)^{-1}$
B
$\left(1-\frac{d}{R}\right)$
C
$\left(1+\frac{d}{R}\right)^{-1}$
D
$\left(1+\frac{d}{R}\right)$

Solution

(A) કેશિકા નળીમાં પ્રવાહીની ઊંચાઈનું સૂત્ર: $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
અહીં $T$,$\theta$,$r$,અને $\rho$ અચળ હોવાથી,પ્રવાહીના સ્તંભની ઊંચાઈ ગુરુત્વપ્રવેગના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોય છે: $h \propto \frac{1}{g}$.
પૃથ્વીની સપાટી પર,ઊંચાઈ $X = \frac{k}{g}$ છે,જ્યાં $k$ અચળાંક છે.
ખાણમાં '$d$' ઊંડાઈએ,ગુરુત્વપ્રવેગ $g_d = g \left(1 - \frac{d}{R}\right)$ થાય છે.
નવી ઊંચાઈ $Y = \frac{k}{g_d} = \frac{k}{g \left(1 - \frac{d}{R}\right)}$ છે.
તેથી,ગુણોત્તર $\frac{Y}{X} = \frac{k / [g(1 - d/R)]}{k/g} = \frac{1}{1 - d/R} = \left(1 - \frac{d}{R}\right)^{-1}$.
152
EasyMCQ
કેશનળીમાં પાણીના સ્તંભની ઊંચાઈ અને કેશનળીની ત્રિજ્યા વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવતી સાચી આકૃતિ ઓળખો.
Question diagram
A
(ii)
B
(iv)
C
$(i)$
D
(iii)

Solution

(A) કેશનળીમાં પ્રવાહીના સ્તંભની ઊંચાઈ $h$ નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે:
$h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$
જ્યાં $T$ એ પૃષ્ઠતાણ છે,$\theta$ એ સંપર્કકોણ છે,$r$ એ કેશનળીની ત્રિજ્યા છે,$\rho$ એ પ્રવાહીની ઘનતા છે અને $g$ એ ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ છે.
જો $T$,$\theta$,$\rho$ અને $g$ અચળ હોય,તો આપણને મળે છે:
$h \propto \frac{1}{r}$
આ વ્યસ્ત સંબંધ દર્શાવે છે,જે આલેખમાં લંબચોરસ અતિવલય (rectangular hyperbola) તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,આલેખ $(ii)$ એ $h$ અને $r$ વચ્ચેનો આ વ્યસ્ત સંબંધ યોગ્ય રીતે દર્શાવે છે.
153
MediumMCQ
$0.35 \ mm$ ત્રિજ્યા ધરાવતી કાચની કેશિકા પાણીમાં શિરોલંબ સાથે $60^{\circ}$ ના ખૂણે નમેલી છે. કેશિકામાં પાણીના સ્તંભની લંબાઈ કેટલી હશે ($cm$ માં)? (પાણીનું પૃષ્ઠતાણ $= 7 \times 10^{-2} \ N/m$,ગુરુત્વપ્રવેગ $g = 10 \ m/s^2$,$\cos 0^{\circ} = 1$,$\cos 60^{\circ} = 0.5$,પાણીની ઘનતા $\rho = 10^3 \ kg/m^3$)
A
$6$
B
$8$
C
$10$
D
$12$

Solution

(B) કેશિકા નળીમાં પાણીના સ્તંભની શિરોલંબ ઊંચાઈ $h$ માટેનું સૂત્ર: $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
અહીં,$T = 7 \times 10^{-2} \ N/m$,$r = 0.35 \ mm = 0.35 \times 10^{-3} \ m$,$\theta = 0^{\circ}$ (કાચ-પાણીના સંપર્ક માટે),$\rho = 10^3 \ kg/m^3$,અને $g = 10 \ m/s^2$ છે.
કિંમતો મૂકતા:
$h = \frac{2 \times (7 \times 10^{-2}) \times \cos 0^{\circ}}{(0.35 \times 10^{-3}) \times 10^3 \times 10} = \frac{14 \times 10^{-2}}{3.5} = 4 \times 10^{-2} \ m = 0.04 \ m = 4 \ cm$.
જ્યારે કેશિકા શિરોલંબ સાથે $\phi = 60^{\circ}$ ના ખૂણે નમેલી હોય,ત્યારે કેશિકામાં પાણીના સ્તંભની લંબાઈ $l = \frac{h}{\cos \phi}$ દ્વારા મળે છે.
$l = \frac{0.04}{\cos 60^{\circ}} = \frac{0.04}{0.5} = 0.08 \ m = 8 \ cm$.
Solution diagram
154
MediumMCQ
$r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી કેશિકા નળીમાં પાણી $h$ ઊંચાઈ સુધી ઉપર ચડે છે. કેશિકામાં રહેલા પાણીનું દળ $m$ છે. જો કેશિકાની ત્રિજ્યા $r/3$ કરવામાં આવે,તો તેમાં ઉપર ચડતા પાણીનું દળ કેટલું હશે?
A
$m$
B
$m/3$
C
$m/6$
D
$m/9$

Solution

(B) કેશિકા નળીમાં પાણીની ઊંચાઈ $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
પાણી માટે,$\cos \theta \approx 1$,તેથી $h \propto \frac{1}{r}$.
જો નવી ત્રિજ્યા $r' = r/3$ હોય,તો નવી ઊંચાઈ $h' = 3h$ થશે.
કેશિકામાં પાણીનું દળ $m = V \rho = (\pi r^2 h) \rho$ છે.
નવી કેશિકા માટે,દળ $m' = \pi (r')^2 h' \rho$ થશે.
$r' = r/3$ અને $h' = 3h$ મૂકતા:
$m' = \pi (r/3)^2 (3h) \rho = \pi (r^2/9) (3h) \rho = \frac{1}{3} (\pi r^2 h \rho) = \frac{m}{3}$.
155
EasyMCQ
એક કેશ નળીનો નીચેનો છેડો એવા પ્રવાહીમાં ડૂબાડેલો છે કે જેના માટે સંપર્કકોણ $90^{\circ}$ છે. તો પ્રવાહી
A
નહીં ઉપર ચઢશે કે નહીં નીચે ઉતરશે.
B
માત્ર નીચે ઉતરશે.
C
માત્ર ઉપર ચઢશે.
D
નળીના ઉપરના છેડા સુધી ચઢશે.

Solution

(A) કેશ નળીમાં પ્રવાહી સ્તંભની ઊંચાઈ $h$ માટેનું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:
$h = \frac{2T \cos \theta}{\rho g r}$
જ્યાં $T$ એ પૃષ્ઠતાણ છે,$\theta$ એ સંપર્કકોણ છે,$\rho$ એ પ્રવાહીની ઘનતા છે,$g$ એ ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ છે અને $r$ એ કેશ નળીની ત્રિજ્યા છે.
આપેલ છે કે સંપર્કકોણ $\theta = 90^{\circ}$,તેથી સૂત્રમાં કિંમત મૂકતા:
$h = \frac{2T \cos 90^{\circ}}{\rho g r}$
કારણ કે $\cos 90^{\circ} = 0$,તેથી આપણને મળે છે:
$h = 0$
આમ,પ્રવાહી કેશ નળીમાં ઉપર કે નીચે જશે નહીં.
156
MediumMCQ
સમાન આંતરિક વ્યાસ ધરાવતી બે કેશનળીઓ $A$ અને $B$ ને બે અલગ-અલગ પ્રવાહીઓમાં ઊભી રાખવામાં આવે છે,જેની ઘનતાનો ગુણોત્તર $4:3$ છે. જો આ બે પ્રવાહીઓનું પૃષ્ઠતાણ $6:5$ ના ગુણોત્તરમાં હોય,તો કેશનળી $A$ માં પ્રવાહીના ઉપર ચઢવાની ઊંચાઈ અને $B$ માં ઊંચાઈનો ગુણોત્તર કેટલો થશે? (ધારો કે તેમના સંપર્કકોણ લગભગ સમાન છે.)
A
$10:9$
B
$9:10$
C
$7:10$
D
$10:7$

Solution

(B) કેશનળીમાં પ્રવાહીના સ્તંભની ઊંચાઈનું સૂત્ર: $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
આપેલ છે કે આંતરિક વ્યાસ સમાન છે,તેથી ત્રિજ્યા સમાન છે: $r_A = r_B$.
ધારો કે સંપર્કકોણ લગભગ સમાન છે: $\theta_A = \theta_B$.
આમ,ઊંચાઈ $h$ એ $\frac{T}{\rho}$ ના સમપ્રમાણમાં છે,જ્યાં $T$ એ પૃષ્ઠતાણ છે અને $\rho$ એ ઘનતા છે.
તેથી,ઊંચાઈનો ગુણોત્તર: $\frac{h_A}{h_B} = \frac{T_A}{T_B} \times \frac{\rho_B}{\rho_A}$ થશે.
આપેલ છે કે $\frac{\rho_A}{\rho_B} = \frac{4}{3}$ અને $\frac{T_A}{T_B} = \frac{6}{5}$.
આ કિંમતો મૂકતા: $\frac{h_A}{h_B} = \frac{6}{5} \times \frac{3}{4} = \frac{18}{20} = \frac{9}{10}$.
તેથી,ગુણોત્તર $9:10$ છે.
157
MediumMCQ
કાચ અને પાણી વચ્ચેનો સંપર્ક કોણ $0^{\circ}$ છે અને પાણી કાચની કેશિકામાં $6 \ cm$ સુધી ઉપર ચઢે છે (પાણીનું પૃષ્ઠતાણ $T$ છે). $2T$ પૃષ્ઠતાણ,$60^{\circ}$ સંપર્ક કોણ અને $2$ સાપેક્ષ ઘનતા ધરાવતું બીજું પ્રવાહી તે જ કેશિકામાં કેટલા સુધી ઉપર ચઢશે ($cm$ માં)? (આપેલ છે: $\cos 0^{\circ}=1, \cos 60^{\circ}=0.5$)
A
$1.5$
B
$2$
C
$3$
D
$4.0$

Solution

(C) કેશિકા નળીમાં પ્રવાહીની ઊંચાઈનું સૂત્ર: $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
પાણી માટે: $h_1 = 6 \ cm$,$\theta_1 = 0^{\circ}$,$\rho_1 = 1 \ g/cm^3$,$T_1 = T$.
$6 = \frac{2T \cos 0^{\circ}}{r \cdot 1 \cdot g} \implies 6 = \frac{2T}{rg} \implies rg = \frac{2T}{6} = \frac{T}{3}$.
બીજા પ્રવાહી માટે: $T_2 = 2T$,$\theta_2 = 60^{\circ}$,$\rho_2 = 2 \ g/cm^3$.
$h_2 = \frac{2T_2 \cos \theta_2}{r \rho_2 g} = \frac{2(2T) \cos 60^{\circ}}{r \cdot 2 \cdot g} = \frac{4T \cdot 0.5}{2rg} = \frac{2T}{2rg} = \frac{T}{rg}$.
$rg = \frac{T}{3}$ ની કિંમત $h_2$ ના સમીકરણમાં મૂકતા:
$h_2 = \frac{T}{T/3} = 3 \ cm$.
158
MediumMCQ
જ્યારે કેશનળીને પાણીમાં ઊભી ડુબાડવામાં આવે છે,ત્યારે પાણીનો કેશનળીમાં વધારો $h$ છે. સંપર્કકોણ $0^{\circ}$ છે. હવે નળીને એવી રીતે નીચે દબાવવામાં આવે છે કે તેની પાણીની સપાટીથી ઉપરની લંબાઈ $\frac{h}{3}$ રહે. નવો આભાસી સંપર્કકોણ કેટલો હશે? $(\cos 0^{\circ} = 1)$
A
$\cos ^{-1}\left(\frac{1}{2}\right)$
B
$\cos ^{-1}\left(\frac{1}{3}\right)$
C
$\cos ^{-1}\left(\frac{1}{4}\right)$
D
$\cos ^{-1}\left(\frac{1}{6}\right)$

Solution

(B) કેશનળીમાં પાણીના સ્તંભની ઊંચાઈનું સૂત્ર $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
અહીં પૃષ્ઠતાણ $T$,ત્રિજ્યા $r$,ઘનતા $\rho$ અને ગુરુત્વપ્રવેગ $g$ અચળ હોવાથી,$h \cos \theta$ નું મૂલ્ય અચળ રહે છે.
શરૂઆતમાં,$h \cos 0^{\circ} = h(1) = h$.
જ્યારે નળીને એવી રીતે દબાવવામાં આવે છે કે સપાટીથી ઉપરની ઊંચાઈ $h' = \frac{h}{3}$ થાય,ત્યારે નવો સંપર્કકોણ $\theta'$ નીચે મુજબ મળે:
$h' \cos \theta' = h \cos 0^{\circ}$
$\frac{h}{3} \cos \theta' = h(1)$
$\cos \theta' = \frac{1}{3}$
$\theta' = \cos ^{-1}\left(\frac{1}{3}\right)$.
159
EasyMCQ
ત્રણ પ્રવાહીઓ સમાન પૃષ્ઠતાણ અને ઘનતા $\rho_1, \rho_2$,અને $\rho_3$ $(\rho_1 > \rho_2 > \rho_3)$ ધરાવે છે. ત્રણ સમાન કેશિકાઓમાં પ્રવાહીનું સ્તર સમાન ઊંચાઈ સુધી ચઢે છે. તો તેમના સંપર્કકોણ $\theta_1, \theta_2$,અને $\theta_3$ વચ્ચેનો સંબંધ શું હશે?
A
$\theta_1 > \theta_2 > \theta_3$
B
$\theta_1 > \theta_3 > \theta_2$
C
$\theta_1 < \theta_2 < \theta_3$
D
$\theta_1 = \theta_2 = \theta_3$

Solution

(C) કેશિકા નળીમાં પ્રવાહીના સ્તરની ઊંચાઈનું સૂત્ર: $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
અહીં $h, T, r$,અને $g$ ત્રણેય પ્રવાહી માટે અચળ છે.
તેથી,$\frac{\cos \theta}{\rho} = \text{અચળ}$.
આનો અર્થ એ થાય કે: $\frac{\cos \theta_1}{\rho_1} = \frac{\cos \theta_2}{\rho_2} = \frac{\cos \theta_3}{\rho_3}$.
આપેલ છે કે $\rho_1 > \rho_2 > \rho_3$,તેથી $\cos \theta_1 > \cos \theta_2 > \cos \theta_3$ થાય.
કોસાઈન વિધેય $[0, \pi/2]$ ના ગાળામાં ઘટતું વિધેય હોવાથી,મોટી કોસાઈન કિંમત માટે ખૂણો નાનો હોય છે.
તેથી,$\theta_1 < \theta_2 < \theta_3$.
160
MediumMCQ
સમાન વ્યાસની બે કેશ નળીઓને બે અલગ-અલગ પ્રવાહીમાં ઊભી રાખવામાં આવે છે,જેની ઘનતાનો ગુણોત્તર $4:3$ છે. બે કેશ નળીઓમાં પ્રવાહીનું સ્તર અનુક્રમે $h_1$ અને $h_2$ જેટલું ઊંચે ચઢે છે. જો પ્રવાહીઓનું પૃષ્ઠતાણ $6:5$ ના ગુણોત્તરમાં હોય,તો ઊંચાઈનો ગુણોત્તર $\left(\frac{h_1}{h_2}\right)$ કેટલો થશે? (ધારો કે તેમના સંપર્કકોણ સમાન છે.)
A
$0.4$
B
$0.5$
C
$0.8$
D
$0.9$

Solution

(D) કેશ નળીમાં પ્રવાહીના સ્તરની ઊંચાઈનું સૂત્ર: $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
અહીં વ્યાસ $(2r)$,સંપર્કકોણ $(\theta)$ અને ગુરુત્વપ્રવેગ $(g)$ અચળ હોવાથી,ઊંચાઈ એ પૃષ્ઠતાણ અને ઘનતાના ગુણોત્તરના સમપ્રમાણમાં છે: $h \propto \frac{T}{\rho}$.
તેથી,ઊંચાઈનો ગુણોત્તર: $\frac{h_1}{h_2} = \frac{T_1}{\rho_1} \times \frac{\rho_2}{T_2} = \left(\frac{T_1}{T_2}\right) \times \left(\frac{\rho_2}{\rho_1}\right)$.
આપેલ છે કે $\frac{T_1}{T_2} = \frac{6}{5}$ અને $\frac{\rho_1}{\rho_2} = \frac{4}{3}$,તેથી $\frac{\rho_2}{\rho_1} = \frac{3}{4}$ થાય.
આ કિંમતો મૂકતા: $\frac{h_1}{h_2} = \frac{6}{5} \times \frac{3}{4} = \frac{18}{20} = 0.9$.
161
MediumMCQ
$r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી કેશનળીમાં પાણી $h$ ઊંચાઈ સુધી ઉપર ચઢે છે. કેશનળીમાં રહેલા પાણીનું દળ $m$ છે. જો કેશનળીની ત્રિજ્યા $\frac{r}{3}$ કરવામાં આવે,તો તેમાં ઉપર ચઢતા પાણીનું દળ કેટલું થશે?
A
$3m$
B
$\frac{m}{3}$
C
$m$
D
$\frac{2m}{3}$

Solution

(B) કેશનળીમાં પાણી જે ઊંચાઈ $h$ સુધી ચઢે છે તે $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે,જેનો અર્થ છે કે $h \propto \frac{1}{r}$.
કેશનળીમાં રહેલા પાણીનું દળ $m = \text{કદ} \times \text{ઘનતા} = (\pi r^2 h) \rho$ છે.
દળના સમીકરણમાં $h \propto \frac{1}{r}$ મૂકતા,આપણને $m \propto r^2 \times \frac{1}{r}$ મળે છે,જેનું સાદું રૂપ $m \propto r$ થાય છે.
નવી ત્રિજ્યા $r' = \frac{r}{3}$ માટે,નવું દળ $m' = m \times \frac{r'}{r} = m \times \frac{r/3}{r} = \frac{m}{3}$ થશે.
162
MediumMCQ
$1 \,mm$ ત્રિજ્યા ધરાવતી કેશ નળીને પાણીમાં ડુબાડતા, તેમાં ઉપર ચઢતા પાણીનું દળ $m$ છે. જો કેશ નળીની ત્રિજ્યા બમણી કરવામાં આવે, તો તે જ કેશ નળીમાં ઉપર ચઢતા પાણીનું દળ કેટલું થશે?
A
$3 \,m$
B
$m / 2$
C
$m$
D
$2 \,m$

Solution

(D) કેશ નળીમાં પાણીના સ્તંભની ઊંચાઈ $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે, જેનો અર્થ છે કે $h \propto \frac{1}{r}$.
તેથી, $h_1 r_1 = h_2 r_2$.
અહીં $r_2 = 2r_1$ આપેલ છે, તેથી $h_2 = \frac{h_1 r_1}{2r_1} = \frac{h_1}{2}$.
કેશ નળીમાં પાણીનું દળ $m = \pi r^2 h \rho$ છે.
ધારો કે $m_1 = \pi r_1^2 h_1 \rho$ અને $m_2 = \pi r_2^2 h_2 \rho$.
ગુણોત્તર લેતા: $\frac{m_2}{m_1} = \frac{\pi (2r_1)^2 h_2 \rho}{\pi r_1^2 h_1 \rho} = 4 \times \frac{h_2}{h_1} = 4 \times \frac{1}{2} = 2$.
તેથી, $m_2 = 2m$.
163
DifficultMCQ
$d_1$ અને $d_2$ વ્યાસ ધરાવતી બે સાંકડી નળીઓને જોડીને બંને છેડે ખુલ્લી $U$-આકારની નળી બનાવવામાં આવે છે. જો $U$-નળીમાં પાણી હોય,તો બંને ભુજાઓમાં પાણીની સપાટી વચ્ચેનો તફાવત કેટલો હશે? ($T$ એ પાણીનું પૃષ્ઠતાણ છે,સંપર્કકોણ શૂન્ય છે,પાણીની ઘનતા $\rho$ છે અને $g$ એ ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ છે.)
A
$\frac{4 T}{\rho g}\left[\frac{d_2-d_1}{d_1 d_2}\right]$
B
$\frac{4 T}{\rho g}\left[\frac{d_1 d_2}{d_1+d_2}\right]$
C
$\frac{2 T}{\rho g}\left[\frac{d_2-d_1}{d_1 d_2}\right]$
D
$\frac{2 T}{\rho g}\left[\frac{d_1+d_2}{d_1 d_2}\right]$

Solution

(A) જ્યારે સંપર્કકોણ શૂન્ય હોય,ત્યારે મેનિસ્કસની ત્રિજ્યા $(r)$ એ નળીની ત્રિજ્યા $(d/2)$ જેટલી હોય છે.
પ્રથમ નળીમાં વધારાનું દબાણ $P_1 = \frac{2T}{r_1} = \frac{2T}{d_1/2} = \frac{4T}{d_1}$ છે.
બીજી નળીમાં વધારાનું દબાણ $P_2 = \frac{2T}{r_2} = \frac{2T}{d_2/2} = \frac{4T}{d_2}$ છે.
બંને ભુજાઓ વચ્ચેના દબાણનો તફાવત $h$ ઊંચાઈના પાણીના સ્તંભના હાઇડ્રોસ્ટેટિક દબાણ દ્વારા સંતુલિત થાય છે,જ્યાં $h$ એ સપાટીઓ વચ્ચેનો તફાવત છે.
$\Delta P = P_1 - P_2 = h \rho g$.
$P_1$ અને $P_2$ ની કિંમતો મૂકતા:
$h \rho g = \frac{4T}{d_1} - \frac{4T}{d_2} = 4T \left( \frac{1}{d_1} - \frac{1}{d_2} \right)$.
$h \rho g = 4T \left( \frac{d_2 - d_1}{d_1 d_2} \right)$.
તેથી,$h = \frac{4T}{\rho g} \left[ \frac{d_2 - d_1}{d_1 d_2} \right]$.
Solution diagram
164
MediumMCQ
$A$ જેટલા આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ધરાવતી કેશનળીમાં પાણી '$h$' ઊંચાઈ સુધી ચઢે છે. જો આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ઘટાડીને $\frac{A}{9}$ કરવામાં આવે,તો કેશનળીમાં પાણીની ઊંચાઈ કેટલી થશે?
A
$h$
B
$4 h$
C
$3 h$
D
$2 h$

Solution

(C) કેશનળીમાં પાણીના સ્તંભની ઊંચાઈનું સૂત્ર $h = \frac{2 T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
આથી,$h \propto \frac{1}{r}$ થાય.
આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2$ હોવાથી,$r \propto \sqrt{A}$ મળે.
તેથી,$h \propto \frac{1}{\sqrt{A}}$ થાય.
અહીં પ્રારંભિક ક્ષેત્રફળ $A_1 = A$ અને અંતિમ ક્ષેત્રફળ $A_2 = \frac{A}{9}$ છે.
ગુણોત્તર લેતા: $\frac{h_2}{h_1} = \sqrt{\frac{A_1}{A_2}} = \sqrt{\frac{A}{A/9}} = \sqrt{9} = 3$.
આમ,નવી ઊંચાઈ $h_2 = 3 h$ થશે.
165
MediumMCQ
$r$ ત્રિજ્યાવાળી કેશનળીમાં પાણી $h$ ઊંચાઈ સુધી ઉપર ચઢે છે. કેશનળીમાં રહેલા પાણીનું દળ $m$ છે. જો કેશનળીની ત્રિજ્યા $\frac{r}{4}$ કરવામાં આવે,તો તેમાં ઉપર ચઢતા પાણીનું દળ કેટલું હશે?
A
$4m$
B
$\frac{m}{4}$
C
$m$
D
$\frac{m}{16}$

Solution

(B) કેશનળીમાં પાણીના સ્તંભની ઊંચાઈ $h$ નીચે મુજબના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$.
અહીં $T, \theta, \rho$ અને $g$ અચળ હોવાથી,$h \propto \frac{1}{r}$ થાય.
કેશનળીમાં રહેલા પ્રવાહીનું દળ $m = V \rho = (\pi r^2 h) \rho$ દ્વારા મળે છે.
દળના સમીકરણમાં $h \propto \frac{1}{r}$ મૂકતા,આપણને $m \propto r^2 \times \frac{1}{r}$ મળે છે,જેનું સાદું રૂપ $m \propto r$ થાય છે.
જો ત્રિજ્યા $r$ માંથી બદલાઈને $r' = \frac{r}{4}$ થાય,તો નવું દળ $m' = m \times \frac{r'}{r} = m \times \frac{r/4}{r} = \frac{m}{4}$ થશે.
166
DifficultMCQ
પાણીમાં ઊભી રાખેલી કેશિકા નળીમાં પાણી $h$ ઊંચાઈ સુધી ચઢે છે. જ્યારે આ સમગ્ર રચનાને ખાણમાં $d$ ઊંડાઈએ લઈ જવામાં આવે છે,ત્યારે પાણીનું સ્તર $h^{\prime}$ ઊંચાઈ સુધી ચઢે છે. જો $R$ એ પૃથ્વીની ત્રિજ્યા હોય,તો ગુણોત્તર $\frac{h}{h^{\prime}}$ શું થશે?
A
$1+\frac{d}{R}$
B
$1-\frac{d}{R}$
C
$\frac{R+d}{R-d}$
D
$\frac{R-d}{R+d}$

Solution

(B) કેશિકા નળીમાં પાણીની ઊંચાઈનું સૂત્ર $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે,જ્યાં $T$ એ પૃષ્ઠતાણ છે,$r$ એ નળીની ત્રિજ્યા છે,$\rho$ એ પાણીની ઘનતા છે અને $g$ એ ગુરુત્વપ્રવેગ છે.
પૃથ્વીની સપાટી પર,$h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$.
ખાણમાં $d$ ઊંડાઈએ,ગુરુત્વપ્રવેગ $g^{\prime} = g(1 - \frac{d}{R})$ થાય છે.
$d$ ઊંડાઈએ નવી ઊંચાઈ $h^{\prime} = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g^{\prime}} = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g(1 - \frac{d}{R})}$ મળે છે.
તેથી,ગુણોત્તર $\frac{h}{h^{\prime}}$ નીચે મુજબ મળે છે:
$\frac{h}{h^{\prime}} = \frac{\frac{2T \cos \theta}{r \rho g}}{\frac{2T \cos \theta}{r \rho g(1 - \frac{d}{R})}} = 1 - \frac{d}{R}$.
167
EasyMCQ
એક કેશિકા નળીમાં પાણી $10 \,cm$ ની ઊંચાઈ સુધી ઉપર ચડે છે. જો આ સાધનને નીચેનામાંથી કઈ જગ્યાએ રાખવામાં આવે, તો તે ખૂબ લાંબી કેશિકા નળીમાં $10 \,cm$ કરતા ઘણી વધારે ઊંચાઈ સુધી ચડશે?
A
ચંદ્રની સપાટી પર
B
ઉત્તર ધ્રુવ પર
C
પ્રવેગ સાથે ઉપર જતી લિફ્ટમાં
D
વિષુવવૃત્ત પર

Solution

(A) કેશિકા નળીમાં પ્રવાહીની ઊંચાઈ $h$ માટેનું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:
$h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$
આ સમીકરણ પરથી જોઈ શકાય છે કે પ્રવાહીના સ્તંભની ઊંચાઈ ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ $(g)$ ના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોય છે:
$h \propto \frac{1}{g}$
$h$ ને $10 \,cm$ કરતા ઘણું વધારે બનાવવા માટે, $g$ નું મૂલ્ય પૃથ્વી પરના $g$ ના મૂલ્ય કરતા ઘણું ઓછું હોવું જોઈએ.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી, ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગનું મૂલ્ય ચંદ્રની સપાટી પર ન્યૂનતમ હોય છે $(g_{moon} \approx \frac{g_{earth}}{6})$.
તેથી, ચંદ્ર પર પાણી વધુ ઊંચાઈ સુધી ચડશે.
168
MediumMCQ
એક કેશિકા નળીમાં પાણી $2 \,cm$ ની ઊંચાઈ સુધી ચઢે છે. જો નળીનું આડછેદનું ક્ષેત્રફળ પ્રારંભિક ક્ષેત્રફળના $\frac{1}{16}$ ભાગ જેટલું ઘટાડવામાં આવે, તો પાણી કેટલી ઊંચાઈ સુધી ચઢશે ($\,cm$ માં)?
A
$4$
B
$8$
C
$12$
D
$16$

Solution

(B) કેશિકા નળીમાં પ્રવાહી જે ઊંચાઈ $h$ સુધી ચઢે છે તેનું સૂત્ર: $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
અહીં $T$, $\theta$, $\rho$, અને $g$ અચળ હોવાથી, $h \propto \frac{1}{r}$ થાય, જેનો અર્થ છે કે $h_1 r_1 = h_2 r_2$.
આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2$ હોવાથી, $A \propto r^2$ અથવા $r \propto \sqrt{A}$ થાય.
તેથી, $\frac{r_1}{r_2} = \sqrt{\frac{A_1}{A_2}}$.
આપેલ છે કે નવું ક્ષેત્રફળ $A_2 = \frac{1}{16} A_1$, તેથી $\frac{A_1}{A_2} = 16$.
આમ, $\frac{r_1}{r_2} = \sqrt{16} = 4$, જેનો અર્થ છે કે $r_1 = 4 r_2$.
સંબંધ $h_2 = h_1 \left( \frac{r_1}{r_2} \right)$ નો ઉપયોગ કરતા:
$h_2 = 2 \,cm \times 4 = 8 \,cm$.
169
DifficultMCQ
$r_1$ ત્રિજ્યાનો કાચનો સળિયો $r_2$ $(r_1 < r_2)$ ત્રિજ્યાની ઉભી કેશિકા નળીમાં એવી રીતે દાખલ કરવામાં આવે છે કે જેથી તેમના નીચેના છેડા સમાન સ્તરે રહે. આ રચનાને પાણીમાં ડુબાડવામાં આવે છે. પાણી નળીમાં જે ઊંચાઈ સુધી ચઢશે તે ઊંચાઈ કેટલી હશે? ($\rho =$ પાણીની ઘનતા,$T =$ પાણીનું પૃષ્ઠતાણ,$g =$ ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ).
A
$\frac{2T}{(r_2-r_1)\rho g}$
B
$\frac{T}{(r_2^2-r_1^2)\rho g}$
C
$\frac{T}{(r_2-r_1)\rho g}$
D
$\frac{2T}{(r_2^2-r_1^2)\rho g}$

Solution

(A) પાણી કાચના સળિયા અને કેશિકા નળી વચ્ચેની જગ્યામાં ઉપર ચઢે છે. સંપર્ક રેખાની કુલ લંબાઈ નળીનો આંતરિક પરિઘ અને સળિયાનો બાહ્ય પરિઘનો સરવાળો છે,જે $L = 2\pi r_1 + 2\pi r_2 = 2\pi(r_1 + r_2)$ છે.
પૃષ્ઠતાણને કારણે લાગતું ઉપરની તરફનું બળ $F = L \cdot T \cos \theta = 2\pi(r_1 + r_2) T \cos \theta$ છે.
એન્યુલર સ્પેસમાં પાણીના સ્તંભનું વજન $W = \text{કદ} \times \rho \times g = \pi(r_2^2 - r_1^2) h \rho g$ છે.
ઉપરની તરફના બળને પ્રવાહીના સ્તંભના વજન સાથે સરખાવતા: $\pi(r_2^2 - r_1^2) h \rho g = 2\pi(r_1 + r_2) T \cos \theta$.
નિત્યસમ $r_2^2 - r_1^2 = (r_2 - r_1)(r_2 + r_1)$ નો ઉપયોગ કરતા,આપણને મળે છે $\pi(r_2 - r_1)(r_2 + r_1) h \rho g = 2\pi(r_1 + r_2) T \cos \theta$.
શુદ્ધ પાણી માટે,$\theta = 0^{\circ}$,તેથી $\cos \theta = 1$. $h$ માટે સાદું રૂપ આપતા:
$h = \frac{2T}{(r_2 - r_1)\rho g}$.
170
MediumMCQ
એક કેશિકા નળીમાં પાણી $4 \,cm$ ની ઊંચાઈ સુધી ઉપર ચઢે છે. કેશિકા નળીનો નીચેનો છેડો પાણીની સપાટીથી $8 \,cm$ ની ઊંડાઈએ છે. કેશિકાના નીચેના છેડે હવાના પરપોટાને ફૂલાવવા માટે જરૂરી મુખનું દબાણ '$X$' $cm$ પાણી હશે,જ્યાં $X$ બરાબર છે
A
$10$
B
$8$
C
$6$
D
$12$

Solution

(D) કેશિકા નળીના નીચેના છેડે દબાણ એ નળીની ઊંડાઈને કારણે હાઇડ્રોસ્ટેટિક દબાણ અને કેશિકા ઉન્નયનને કારણે દબાણનો સરવાળો છે.
આપેલ છે કે નીચેના છેડાની ઊંડાઈ $8 \,cm$ છે અને કેશિકા ઉન્નયન $4 \,cm$ છે.
નીચેના છેડે કુલ દબાણ $P = h_{depth} + h_{rise}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
કિંમતો મૂકતા,$P = 8 \,cm + 4 \,cm = 12 \,cm$ પાણી.
તેથી,નીચેના છેડે હવાના પરપોટાને ફૂલાવવા માટે જરૂરી દબાણ $12 \,cm$ પાણી છે.
આમ,$X = 12$.
171
EasyMCQ
$A$ જેટલા આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ધરાવતી કેશનળીમાં પાણી $15 \,mm$ ઊંચાઈ સુધી ચઢે છે. જો નળીનું આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A / 3$ કરવામાં આવે, તો પાણી કેટલી ઊંચાઈ સુધી ચઢશે?
A
$15 \sqrt{3} \times 10^{-3} \,m$
B
$20 \sqrt{3} \times 10^{-3} \,m$
C
$5 \sqrt{3} \times 10^{-3} \,m$
D
$10 \sqrt{3} \times 10^{-3} \,m$

Solution

(A) કેશનળીમાં પ્રવાહીની ઊંચાઈ $h$ નું સૂત્ર $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે, જ્યાં $r$ એ નળીની ત્રિજ્યા છે.
આનો અર્થ એ છે કે $h \propto \frac{1}{r}$.
આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2$ હોવાથી, $r = \sqrt{\frac{A}{\pi}}$ થાય, જેનો અર્થ છે કે $r \propto \sqrt{A}$.
આ સંબંધને પ્રમાણસરતામાં મૂકતા, આપણને $h \propto \frac{1}{\sqrt{A}}$ મળે છે.
અહીં $A_1 = A$ માટે $h_1 = 15 \,mm = 15 \times 10^{-3} \,m$ આપેલ છે.
નવા ક્ષેત્રફળ $A_2 = A / 3$ માટે, ગુણોત્તર $\frac{A_1}{A_2} = 3$ થાય છે.
સંબંધ $\frac{h_2}{h_1} = \sqrt{\frac{A_1}{A_2}}$ નો ઉપયોગ કરતા, આપણને $\frac{h_2}{h_1} = \sqrt{3}$ મળે છે.
તેથી, $h_2 = h_1 \times \sqrt{3} = 15 \times 10^{-3} \times \sqrt{3} \,m = 15 \sqrt{3} \times 10^{-3} \,m$.
172
EasyMCQ
પૃથ્વીની સપાટી પર એક કેશ નળીમાં પાણી '$h$' ઊંચાઈ સુધી ઉપર ચઢે છે. જો કેશ નળીના સાધનને નીચેનામાંથી કઈ સ્થિતિમાં રાખવામાં આવે તો '$h$' નું મૂલ્ય વધશે?
A
પ્રવેગ સાથે ઉપર જતી લિફ્ટમાં.
B
સૂર્ય પર.
C
ધ્રુવો પર.
D
પ્રવેગ '$a$' સાથે નીચે જતી લિફ્ટમાં,જ્યાં '$a < g$' (ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે પ્રવેગ).

Solution

(D) કેશ નળીમાં પ્રવાહીના સ્તંભની ઊંચાઈનું સૂત્ર: $h = \frac{2 T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
આ સમીકરણ પરથી સ્પષ્ટ છે કે $h \propto \frac{1}{g}$.
જ્યારે લિફ્ટ '$a$' જેટલા પ્રવેગ સાથે નીચે તરફ ગતિ કરે છે,ત્યારે ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે અસરકારક પ્રવેગ $g_{eff} = g - a$ થાય છે.
અહીં '$a < g$' હોવાથી,અસરકારક ગુરુત્વાકર્ષણ $g_{eff}$ એ વાસ્તવિક ગુરુત્વાકર્ષણ '$g$' કરતા ઓછું હોય છે.
જેમ કે $g_{eff} < g$,તેથી '$h$' નું મૂલ્ય વધે છે કારણ કે '$h$' એ ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં છે.
173
EasyMCQ
એક કેશનળીને પાણીમાં શિરોલંબ ડુબાડવામાં આવે છે,ત્યારે પાણી $h_{1}$ ઊંચાઈ સુધી ઉપર ચઢે છે. જ્યારે આ આખી ગોઠવણને ખાણમાં $d$ ઊંડાઈએ લઈ જવામાં આવે છે,ત્યારે પાણીનું સ્તર $h_{2}$ ઊંચાઈ સુધી ઉપર ચઢે છે. ગુણોત્તર $h_{1} / h_{2}$ કેટલો થાય? ($R =$ પૃથ્વીની ત્રિજ્યા)
A
$\left(1+\frac{2d}{R}\right)$
B
$\left(1-\frac{d}{R}\right)$
C
$\left(1+\frac{d}{R}\right)$
D
$\left(1-\frac{2d}{R}\right)$

Solution

(B) કેશનળીમાં પ્રવાહીના સ્તંભની ઊંચાઈનું સૂત્ર $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
આ સૂત્ર પરથી જોઈ શકાય છે કે $h \propto \frac{1}{g}$.
તેથી,ઊંચાઈનો ગુણોત્તર $\frac{h_{1}}{h_{2}} = \frac{g_{2}}{g_{1}}$ થાય.
પૃથ્વીની સપાટીથી $d$ ઊંડાઈએ ગુરુત્વપ્રવેગનું મૂલ્ય $g_{2} = g_{1} \left(1 - \frac{d}{R}\right)$ મળે છે,જ્યાં $g_{1}$ એ સપાટી પરનો ગુરુત્વપ્રવેગ છે.
આ કિંમત ગુણોત્તરમાં મૂકતા,$\frac{h_{1}}{h_{2}} = \frac{g_{1}(1 - d/R)}{g_{1}} = 1 - \frac{d}{R}$ મળે છે.
174
MediumMCQ
પાણી એક કાચની કેશળીમાં $2.2 \text{ cm}$ ઊંચાઈ સુધી ચઢે છે. તે જ પાણી બીજી કેશળીમાં, જેનું આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $\frac{1}{4}$ ગણું છે, તેમાં કેટલી ઊંચાઈ સુધી ચઢશે ($\text{ cm}$ માં)?
A
$16.4$
B
$4.4$
C
$8.4$
D
$2.2$

Solution

(B) કેશળીમાં પ્રવાહીની ઊંચાઈ $h$ નું સૂત્ર $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે, જ્યાં $r$ એ નળીની ત્રિજ્યા છે।
અહીં $h \propto \frac{1}{r}$ છે, અને આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2$ હોવાથી $r = \sqrt{\frac{A}{\pi}}$, એટલે કે $r \propto \sqrt{A}$.
તેથી, $h \propto \frac{1}{\sqrt{A}}$, અથવા $h_1 \sqrt{A_1} = h_2 \sqrt{A_2}$.
આપેલ છે કે $h_1 = 2.2 \text{ cm}$ અને $A_2 = \frac{1}{4} A_1$, તેથી $\sqrt{A_2} = \frac{1}{2} \sqrt{A_1}$.
આ કિંમતો મૂકતા: $2.2 \times \sqrt{A_1} = h_2 \times \frac{1}{2} \sqrt{A_1}$.
$h_2$ માટે ગણતરી કરતા: $h_2 = 2.2 \times 2 = 4.4 \text{ cm}$.
175
MediumMCQ
એક કેશિકા નળીમાં પાણી $3 \,cm$ ઊંચાઈ સુધી ચઢે છે. જો કેશિકા નળીનું આડછેદનું ક્ષેત્રફળ તેના પ્રારંભિક ક્ષેત્રફળના $1/9$ ગણું કરવામાં આવે, તો પાણી કેટલી ઊંચાઈ સુધી ચઢશે ($\,cm$ માં)?
A
$9$
B
$6$
C
$7$
D
$8$

Solution

(A) કેશિકા નળીમાં પ્રવાહીની ઊંચાઈ $h$ નું સૂત્ર $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે, જ્યાં $T$ એ પૃષ્ઠતાણ, $\theta$ એ સંપર્કકોણ, $r$ એ નળીની ત્રિજ્યા, $\rho$ એ ઘનતા અને $g$ એ ગુરુત્વપ્રવેગ છે。
આના પરથી, આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે $h \propto \frac{1}{r}$.
આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2$ છે, જેનો અર્થ છે કે $r \propto \sqrt{A}$.
આ સંબંધને ઊંચાઈના સૂત્રમાં મૂકતા, આપણને $h \propto \frac{1}{\sqrt{A}}$ મળે છે, અથવા $h_1 \sqrt{A_1} = h_2 \sqrt{A_2}$.
અહીં $h_1 = 3 \,cm$ અને $A_2 = \frac{1}{9} A_1$ આપેલ છે, તેથી $\sqrt{A_2} = \frac{1}{3} \sqrt{A_1}$.
આ કિંમતો મૂકતા: $3 \times \sqrt{A_1} = h_2 \times \frac{1}{3} \sqrt{A_1}$.
$h_2$ માટે ઉકેલતા: $h_2 = 3 \times 3 = 9 \,cm$.
176
MediumMCQ
$r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી કેશિકા નળીમાં પાણી $h$ ઊંચાઈ સુધી ઉપર ચઢે છે. કેશિકામાં રહેલા પાણીનું દળ $m$ છે. જો કેશિકાની ત્રિજ્યા $\frac{r}{4}$ કરવામાં આવે,તો તેમાં ઉપર ચઢતા પાણીનું દળ કેટલું હશે?
A
$\frac{m}{4}$
B
$\frac{4}{m}$
C
$4m$
D
$m$

Solution

(A) કેશિકા નળીમાં પાણીની ઊંચાઈનું સૂત્ર $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
અહીં $T, \theta, \rho,$ અને $g$ અચળ હોવાથી,$h \propto \frac{1}{r}$,એટલે કે $hr = \text{અચળ}$.
$r_1 = r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી કેશિકા માટે ઊંચાઈ $h_1 = h$ છે. $r_2 = \frac{r}{4}$ ત્રિજ્યા ધરાવતી કેશિકા માટે નવી ઊંચાઈ $h_2$ શોધતા: $h_1 r_1 = h_2 r_2$.
$h \times r = h_2 \times \frac{r}{4} \implies h_2 = 4h$.
કેશિકામાં રહેલા પાણીનું દળ $m = \text{કદ} \times \text{ઘનતા} = (\pi r^2 h) \rho$ છે.
નવી કેશિકા માટે દળ $m'$ ગણતા: $m' = \pi (r_2)^2 h_2 \rho$.
$r_2 = \frac{r}{4}$ અને $h_2 = 4h$ મૂકતા:
$m' = \pi \left(\frac{r}{4}\right)^2 (4h) \rho = \pi \left(\frac{r^2}{16}\right) (4h) \rho = \frac{1}{4} (\pi r^2 h \rho) = \frac{m}{4}$.
177
EasyMCQ
પૃથ્વીની સપાટી પર એક કેશ નળીમાં પાણી $h$ ઊંચાઈ સુધી ઉપર ચઢે છે. જો પ્રાયોગિક સેટઅપને નીચેનામાંથી કઈ સ્થિતિમાં રાખવામાં આવે તો $h$ નું મૂલ્ય વધશે?
A
અમુક પ્રવેગ સાથે ઉપર જતી લિફ્ટમાં.
B
પ્રવેગ સાથે નીચે જતી લિફ્ટમાં.
C
પ્રવેગિત ટ્રેનમાં.
D
પૃથ્વીની નજીક ભ્રમણ કરતા ઉપગ્રહમાં.

Solution

(D) કેશ નળીમાં પ્રવાહી જે ઊંચાઈ $h$ સુધી ચઢે છે તેનું સૂત્ર $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
આ સંબંધ પરથી જોઈ શકાય છે કે $h \propto \frac{1}{g}$.
જ્યારે લિફ્ટ $a$ જેટલા પ્રવેગ સાથે નીચે જાય છે,ત્યારે અસરકારક ગુરુત્વપ્રવેગ $g' = g - a$ થાય છે. $g' < g$ હોવાથી $h$ વધશે.
જોકે,પૃથ્વીની આસપાસ ભ્રમણ કરતા ઉપગ્રહમાં અસરકારક ગુરુત્વપ્રવેગ $g'$ શૂન્ય $(0)$ થઈ જાય છે (ભારહીનતાની સ્થિતિ). જેમ $g' \to 0$ થાય,તેમ $h \to \infty$ થાય છે. તેથી,અન્ય વિકલ્પોની સરખામણીમાં ઉપગ્રહમાં $h$ નું મૂલ્ય સૌથી વધુ વધશે.
178
EasyMCQ
જ્યારે કેશનળીને પાણીમાં શિરોલંબ ડુબાડવામાં આવે છે,ત્યારે પાણી નળીમાં $h$ ઊંચાઈ સુધી ઉપર ચઢે છે. જો બીજી કેશનળીની ત્રિજ્યા અગાઉની નળી કરતાં $\frac{1}{3}$ ગણી હોય,તો આ નળીમાં પાણી કેટલી ઊંચાઈ સુધી ચઢશે?
A
$h$
B
$h \sqrt{3}$
C
$\frac{h}{3}$
D
$3h$

Solution

(D) કેશનળીમાં પ્રવાહી જે ઊંચાઈ $h$ સુધી ચઢે છે તેનું સૂત્ર: $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
અહીં $T$,$\theta$,$\rho$ અને $g$ અચળ હોવાથી,$h \propto \frac{1}{r}$ મળે,જેનો અર્થ છે કે $h_{1} r_{1} = h_{2} r_{2}$.
આપેલ છે કે $h_{1} = h$,$r_{1} = r$,અને $r_{2} = \frac{r}{3}$.
આ કિંમતો સમીકરણમાં મૂકતા: $h \cdot r = h_{2} \cdot \frac{r}{3}$.
તેથી,$h_{2} = 3h$.
179
MediumMCQ
ત્રણ પ્રવાહીઓ સમાન પૃષ્ઠતાણ અને ઘનતા $\varrho_{1}, \varrho_{2}$,અને $\varrho_{3}$ $(\varrho_{1} > \varrho_{2} > \varrho_{3})$ ધરાવે છે. ત્રણ સમાન કેશનળીઓમાં,પ્રવાહીનો ઉપર ચઢવાનો ઊંચાઈ સમાન છે. તેમના સંપર્કકોણ $\theta_{1}, \theta_{2}$ અને $\theta_{3}$ વચ્ચેનો સંબંધ શું છે?
A
$\theta_{1} > \theta_{2} > \theta_{3}$
B
$\theta_{1} < \theta_{2} > \theta_{3}$
C
$\theta_{1} > \theta_{2} < \theta_{3}$
D
$\theta_{1} < \theta_{2} < \theta_{3}$

Solution

(D) કેશનળીમાં પ્રવાહીના ઉપર ચઢવાની ઊંચાઈનું સૂત્ર: $h = \frac{2 T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
સંપર્કકોણ માટે સૂત્રને ગોઠવતા: $\cos \theta = \frac{h r \rho g}{2 T}$ મળે છે.
અહીં,$h$ (ઊંચાઈ),$r$ (ત્રિજ્યા),અને $T$ (પૃષ્ઠતાણ) ત્રણેય પ્રવાહી માટે અચળ છે.
તેથી,$\cos \theta \propto \rho$ થાય.
આપેલ છે કે ઘનતા $\varrho_{1} > \varrho_{2} > \varrho_{3}$ છે,તેથી $\cos \theta_{1} > \cos \theta_{2} > \cos \theta_{3}$ મળે.
કોસાઈન વિધેય $0$ થી $\frac{\pi}{2}$ ની વચ્ચે ઘટતું વિધેય હોવાથી,મોટી કોસાઈન કિંમત નાના ખૂણાને અનુરૂપ છે.
તેથી,$\theta_{1} < \theta_{2} < \theta_{3}$ થાય.
180
MediumMCQ
અલગ-અલગ વ્યાસ ધરાવતી બે કેશનળીઓને પાણીમાં ડુબાડવામાં આવે છે. પાણીનું સ્તર
A
બંને નળીઓમાં શૂન્ય હશે
B
બંને નળીઓમાં સમાન હશે
C
મોટા વ્યાસવાળી નળીમાં વધારે હશે
D
નાના વ્યાસવાળી નળીમાં વધારે હશે

Solution

(D) કેશનળીમાં પ્રવાહીના સ્તંભની ઊંચાઈનું સૂત્ર: $h = \frac{2 T \cos \theta}{\rho g r}$ છે,જ્યાં $T$ એ પૃષ્ઠતાણ છે,$\theta$ એ સંપર્કકોણ છે,$\rho$ એ પ્રવાહીની ઘનતા છે,$g$ એ ગુરુત્વપ્રવેગ છે અને $r$ એ કેશનળીની ત્રિજ્યા છે.
આ સૂત્ર પરથી જોઈ શકાય છે કે $h \propto \frac{1}{r}$.
આનો અર્થ એ છે કે પાણીના સ્તરની ઊંચાઈ એ કેશનળીની ત્રિજ્યા (અથવા વ્યાસ) ના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોય છે.
તેથી,નાના વ્યાસવાળી નળીમાં પાણીનું સ્તર વધારે ઊંચે જશે.
181
MediumMCQ
$A$ જેટલું આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ધરાવતી કેશનળીમાં પાણી $h$ ઊંચાઈ સુધી ચઢે છે. જો આડછેદનું ક્ષેત્રફળ ઘટાડીને $\frac{A}{9}$ કરવામાં આવે,તો કેશનળીમાં પાણીની ઊંચાઈ કેટલી થશે?
A
$4 h$
B
$3 h$
C
$2 h$
D
$h$

Solution

(B) કેશનળીમાં પાણીના સ્તંભની ઊંચાઈનું સૂત્ર $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે,જ્યાં $T$ એ પૃષ્ઠતાણ,$\theta$ એ સંપર્કકોણ,$r$ એ નળીની ત્રિજ્યા,$\rho$ એ પ્રવાહીની ઘનતા અને $g$ એ ગુરુત્વપ્રવેગ છે.
અહીં $T, \theta, \rho$ અને $g$ અચળ હોવાથી,$h \propto \frac{1}{r}$ મળે,એટલે કે $rh = \text{constant}$.
આડછેદનું ક્ષેત્રફળ $A = \pi r^2$ હોવાથી,$r \propto \sqrt{A}$ થાય.
પ્રારંભિક ક્ષેત્રફળ $A_1 = A$ અને અંતિમ ક્ષેત્રફળ $A_2 = \frac{A}{9}$ છે.
ત્રિજ્યાનો ગુણોત્તર $\frac{r_2}{r_1} = \sqrt{\frac{A_2}{A_1}} = \sqrt{\frac{A/9}{A}} = \frac{1}{3}$ મળે.
સંબંધ $r_1 h_1 = r_2 h_2$ નો ઉપયોગ કરતા,$h_2 = h_1 \left( \frac{r_1}{r_2} \right)$ મળે.
કિંમતો મૂકતા,$h_2 = h \times 3 = 3h$ થાય.
182
MediumMCQ
$R$ ત્રિજ્યા ધરાવતી કેશનળીમાં,$r$ $(R > r)$ ત્રિજ્યાનો એક સીધો પાતળો ધાતુનો તાર સંમિત રીતે દાખલ કરવામાં આવે છે. આ સંયોજનનો એક છેડો પાણીમાં એવી રીતે ઊભો ડુબાડવામાં આવે છે કે જેથી સંયોજનનો નીચેનો છેડો સમાન સ્તરે રહે. કેશનળીમાં પાણીનું સ્તર કેટલું ઊંચું આવશે? $[T =$ પાણીનું પૃષ્ઠતાણ,$\rho =$ પાણીની ઘનતા,$g =$ ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ$]$
A
$\frac{T}{(R+r) \rho g}$
B
$\frac{2 T}{(R+r) \rho g}$
C
$\frac{2 T}{(R-r) \rho g}$
D
$\frac{(R-r) \rho g}{T}$

Solution

(C) કેશનળીમાં પાણીના સ્તરની ઊંચાઈ $h$ નું સૂત્ર $h = \frac{2T \cos \theta}{\rho g R_{eff}}$ છે,જ્યાં $R_{eff}$ એ મેનિસ્કસની અસરકારક ત્રિજ્યા છે.
આ કિસ્સામાં,પાણી $R$ ત્રિજ્યાની કેશનળી અને $r$ ત્રિજ્યાના તાર વચ્ચેની જગ્યામાં ઉપર ચઢે છે.
આ વલયાકાર જગ્યા માટે અસરકારક ત્રિજ્યા એ બંને ત્રિજ્યાઓનો તફાવત છે,એટલે કે $R_{eff} = R - r$.
પાણી અને કાચ/ધાતુ માટે સંપર્કકોણ $\theta = 0$ લેતા,$\cos \theta = 1$ થાય છે.
આ કિંમતો સૂત્રમાં મૂકતા,આપણને $h = \frac{2T}{\rho g (R - r)}$ મળે છે.
183
DifficultMCQ
જ્યારે એક નિશ્ચિત ત્રિજ્યાની કેશિકા નળીને પ્રવાહી '$A$' માં ઊભી ડુબાડવામાં આવે છે,ત્યારે તેમાં પ્રવાહીના સ્તંભની ઊંચાઈ $5 \,cm$ મળે છે. જો આ નળીને સમાન રીતે બીજા પ્રવાહી '$B$' માં ડુબાડવામાં આવે,જેનું પૃષ્ઠતાણ અને ઘનતા પ્રવાહી '$A$' કરતા બમણા હોય,તો પ્રવાહી '$B$' માં સ્તંભની ઊંચાઈ કેટલી હશે ($\,m$ માં)? (સંપર્કકોણ સમાન ધારો)
A
$0.20$
B
$0.5$
C
$0.05$
D
$0.10$

Solution

(C) કેશિકા નળીમાં પ્રવાહીના સ્તંભની ઊંચાઈનું સૂત્ર: $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
પ્રવાહી '$A$' માટે આપેલ છે: $h_1 = 5 \,cm$,પૃષ્ઠતાણ = $T_1$,ઘનતા = $\rho_1$.
પ્રવાહી '$B$' માટે આપેલ છે: પૃષ્ઠતાણ $T_2 = 2T_1$,ઘનતા $\rho_2 = 2\rho_1$,અને નળીની ત્રિજ્યા $r$ તથા સંપર્કકોણ $\theta$ સમાન રહે છે.
પ્રવાહી '$B$' માટે સૂત્રમાં કિંમતો મૂકતા:
$h_2 = \frac{2T_2 \cos \theta}{r \rho_2 g} = \frac{2(2T_1) \cos \theta}{r(2\rho_1) g} = \frac{4T_1 \cos \theta}{2r \rho_1 g} = \frac{2T_1 \cos \theta}{r \rho_1 g}$.
અહીં $h_1 = \frac{2T_1 \cos \theta}{r \rho_1 g} = 5 \,cm$ હોવાથી,$h_2 = h_1 = 5 \,cm$ મળે.
મીટરમાં રૂપાંતર કરતા: $5 \,cm = 0.05 \,m$.
184
MediumMCQ
બે કેશ નળીઓ $P$ અને $Q$ ને પાણીમાં ઊભી ડુબાડવામાં આવે છે. કેશ નળી $P$ માં પાણીના સ્તરની ઊંચાઈ એ કેશ નળી $Q$ માં રહેલી ઊંચાઈના $\frac{2}{3}$ ગણી છે. તેમના વ્યાસનો ગુણોત્તર કેટલો છે?
A
$2: 3$
B
$3: 2$
C
$3: 4$
D
$4: 3$

Solution

(B) કેશ નળીમાં પ્રવાહીના સ્તંભની ઊંચાઈ $h$ નું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:
$h = \frac{2 T \cos \theta}{r \rho g}$
અહીં $T$,$\theta$,$\rho$ અને $g$ સમાન પ્રવાહી અને નળી માટે અચળ હોવાથી,આપણને મળે છે:
$h \propto \frac{1}{r}$
વ્યાસ $D = 2r$ હોવાથી,આપણે લખી શકીએ કે $h \propto \frac{1}{D}$.
આપેલ છે કે $h_P = \frac{2}{3} h_Q$,તેથી $\frac{h_P}{h_Q} = \frac{2}{3}$.
વ્યસ્ત પ્રમાણના સંબંધ $h \propto \frac{1}{D}$ નો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{h_P}{h_Q} = \frac{D_Q}{D_P} = \frac{2}{3}$
તેથી,તેમના વ્યાસનો ગુણોત્તર $\frac{D_P}{D_Q} = \frac{3}{2}$ એટલે કે $3: 2$ થાય.
185
EasyMCQ
અલગ-અલગ વ્યાસ ધરાવતી બે કેશનળીઓને પાણીમાં ડૂબાડવામાં આવે છે. પાણીનું સ્તર
A
બંને નળીઓમાં સમાન હશે
B
મોટા વ્યાસવાળી નળીમાં વધારે હશે
C
નાના વ્યાસવાળી નળીમાં વધારે હશે
D
નળીના વ્યાસથી સ્વતંત્ર હશે

Solution

(C) કેશનળીમાં પાણીની ઊંચાઈનું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:
$h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$
જ્યાં $T$ એ પૃષ્ઠતાણ છે,$\theta$ એ સંપર્કકોણ છે,$r$ એ કેશનળીની ત્રિજ્યા છે,$\rho$ એ પ્રવાહીની ઘનતા છે અને $g$ એ ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ છે.
આ સૂત્ર પરથી આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે $h \propto \frac{1}{r}$.
આમ,ઊંચાઈ $h$ એ નળીની ત્રિજ્યા $r$ ના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોવાથી,નાના વ્યાસ (નાની ત્રિજ્યા) વાળી નળીમાં પાણીનું સ્તર વધારે ઊંચે ચઢશે.
186
MediumMCQ
વનસ્પતિના તંતુઓમાં પાણી શેના કારણે ઉપર ચઢે છે?
A
કેશિકાત્વ (capillarity)
B
સ્નિગ્ધતા (viscosity)
C
પ્રવાહીનું દબાણ (fluid pressure)
D
આસૃતિ (osmosis)

Solution

(A) સાંકડી નળીઓ અથવા છિદ્રાળુ પદાર્થોમાં પ્રવાહીના ઉપર ચઢવા કે નીચે ઉતરવાની ઘટનાને કેશિકાત્વ કહેવામાં આવે છે.
વનસ્પતિના તંતુઓ સૂક્ષ્મ કેશિકા નળીઓના જાળા તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,કેશિકાત્વની ઘટનાને કારણે વનસ્પતિના તંતુઓમાં પાણી ઉપર ચઢે છે.
187
MediumMCQ
$0.1 \,mm$ ત્રિજ્યા ધરાવતી કેશનળીને પાણીમાં ડુબાડવામાં આવે છે। પાણી નળીમાં $2 \,cm$ ની ઊંચાઈ સુધી ઉપર ચઢે છે। જો પાણીનું પૃષ્ઠતાણ $0.072 \,N/m$ હોય, તો પાણી અને નળીની દીવાલ વચ્ચેનો સંપર્કકોણ કેટલો હશે?
A
$\theta = \cos^{-1}\left(\frac{1}{3.6}\right)$
B
$\theta = \cos^{-1}\left(\frac{1}{7.2}\right)$
C
$\theta = \cos^{-1}\left(\frac{1}{1.8}\right)$
D
$\theta = \cos^{-1}\left(\frac{1}{6.2}\right)$

Solution

(B) આપેલ છે: કેશનળીની ત્રિજ્યા $r = 0.1 \,mm = 0.1 \times 10^{-3} \,m$.
પાણીના સ્તંભની ઊંચાઈ $h = 2 \,cm = 2 \times 10^{-2} \,m$.
પૃષ્ઠતાણ $T = 0.072 \,N/m$.
પાણીની ઘનતા $\rho = 10^3 \,kg/m^3$ અને ગુરુત્વપ્રવેગ $g = 10 \,m/s^2$.
કેશનળીમાં પાણીના ચઢાણનું સૂત્ર $h = \frac{2T \cos \theta}{\rho g r}$ છે.
$\cos \theta$ ને સૂત્રનો કર્તા બનાવતા: $\cos \theta = \frac{h \rho g r}{2T}$.
કિંમતો મૂકતા: $\cos \theta = \frac{(2 \times 10^{-2}) \times (10^3) \times (10) \times (0.1 \times 10^{-3})}{2 \times 0.072}$.
$\cos \theta = \frac{2 \times 10^{-2} \times 10^4 \times 0.1 \times 10^{-3}}{0.144} = \frac{0.02}{0.144} = \frac{20}{144} = \frac{1}{7.2}$.
તેથી, $\theta = \cos^{-1}\left(\frac{1}{7.2}\right)$.
188
DifficultMCQ
$U$-આકારની નળીમાં એક બાજુની ત્રિજ્યા $2 \ mm$ અને બીજી બાજુની ત્રિજ્યા $4 \ mm$ છે. નળીમાં $0.03 \ Nm^{-1}$ પૃષ્ઠતાણ,$1500 \ kgm^{-3}$ ઘનતા અને શૂન્ય સંપર્કકોણ ધરાવતું પ્રવાહી લેવામાં આવે છે. બંને બાજુઓ પર પ્રવાહીના સ્તરની ઊંચાઈમાં તફાવત કેટલો હશે ($mm$ માં)? (ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ $= 10 \ ms^{-2}$)
A
$3$
B
$2.5$
C
$1$
D
$1.5$

Solution

(C) કેશનળીમાં પ્રવાહીના સ્તંભની ઊંચાઈનું સૂત્ર $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે,જ્યાં $T$ એ પૃષ્ઠતાણ છે,$\theta$ એ સંપર્કકોણ છે,$r$ એ કેશનળીની ત્રિજ્યા છે અને $\rho$ એ પ્રવાહીની ઘનતા છે.
આપેલ છે: $T = 0.03 \ Nm^{-1}$,$\rho = 1500 \ kgm^{-3}$,$\theta = 0^\circ$ (તેથી $\cos \theta = 1$),$g = 10 \ ms^{-2}$,$r_1 = 2 \ mm = 2 \times 10^{-3} \ m$,અને $r_2 = 4 \ mm = 4 \times 10^{-3} \ m$.
બંને બાજુઓ પર ઊંચાઈ $h_1 = \frac{2T}{r_1 \rho g}$ અને $h_2 = \frac{2T}{r_2 \rho g}$ છે.
પ્રવાહીના સ્તરોમાં તફાવત $\Delta h = h_1 - h_2 = \frac{2T}{\rho g} \left( \frac{1}{r_1} - \frac{1}{r_2} \right)$ છે.
કિંમતો મૂકતા: $\Delta h = \frac{2 \times 0.03}{1500 \times 10} \left( \frac{1}{2 \times 10^{-3}} - \frac{1}{4 \times 10^{-3}} \right)$.
$\Delta h = \frac{0.06}{15000} \left( 500 - 250 \right) = \frac{0.06}{15000} \times 250 = \frac{0.06}{60} = 0.001 \ m$.
તેથી,$\Delta h = 1 \ mm$.
189
EasyMCQ
એક કેશિકા નળીનો નીચેનો છેડો પાણીમાં ડૂબાડવામાં આવે છે અને અવલોકન કરવામાં આવે છે કે કેશિકા નળીમાં પાણી $7.5 \ cm$ જેટલું ઉપર ચઢે છે. જો પાણીનું પૃષ્ઠતાણ $7.5 \times 10^{-2} \ N \ m^{-1}$ હોય,તો વપરાયેલી કેશિકા નળીની ત્રિજ્યા શોધો. પાણી અને કાચ વચ્ચેનો સંપર્કકોણ $0^{\circ}$ છે અને ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ $10 \ m \ s^{-2}$ છે.
A
$0.2 \ cm$
B
$0.1 \ cm$
C
$0.4 \ mm$
D
$0.2 \ mm$

Solution

(D) કેશિકા નળીમાં પૃષ્ઠતાણને કારણે પ્રવાહીના ઉપર ચઢવાની ઊંચાઈનું સૂત્ર: $h = \frac{2 S \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
આપેલ કિંમતો: પ્રવાહીના ઉપર ચઢવાની ઊંચાઈ $h = 7.5 \ cm = 7.5 \times 10^{-2} \ m$,પૃષ્ઠતાણ $S = 7.5 \times 10^{-2} \ N \ m^{-1}$,સંપર્કકોણ $\theta = 0^{\circ}$,પાણીની ઘનતા $\rho = 1000 \ kg \ m^{-3}$,અને ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ $g = 10 \ m \ s^{-2}$ છે.
ત્રિજ્યા $r$ શોધવા માટે સૂત્રને ફરીથી ગોઠવતા: $r = \frac{2 S \cos \theta}{h \rho g}$.
કિંમતો મૂકતા: $r = \frac{2 \times (7.5 \times 10^{-2}) \times \cos 0^{\circ}}{(7.5 \times 10^{-2}) \times 1000 \times 10}$.
$\cos 0^{\circ} = 1$ હોવાથી,આપણને મળે છે: $r = \frac{2 \times 7.5 \times 10^{-2}}{7.5 \times 10^{-2} \times 10^4} = \frac{2}{10^4} = 2 \times 10^{-4} \ m$.
મિલીમીટરમાં રૂપાંતર કરતા: $r = 2 \times 10^{-4} \times 10^3 \ mm = 0.2 \ mm$.
190
DifficultMCQ
કેશિકા નળીના બોરની ત્રિજ્યા $r$ છે અને પ્રવાહીનો સંપર્કકોણ $\theta$ છે. જ્યારે નળીને પ્રવાહીમાં ડૂબાડવામાં આવે છે,ત્યારે નળીમાં ઉપર ચઢતા પ્રવાહીની મેનિસ્કસની વક્રતા ત્રિજ્યા કેટલી હશે?
A
$r \sin \theta$
B
$\frac{r}{\sin \theta}$
C
$r \cos \theta$
D
$\frac{r}{\cos \theta}$

Solution

(D) ધારો કે $r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી કેશિકા નળીને પ્રવાહીમાં ડૂબાડવામાં આવે છે. પ્રવાહી નળીના ઉપરના ભાગમાં મેનિસ્કસ (ચંદ્રાકાર સપાટી) બનાવે છે.
ધારો કે $R$ એ મેનિસ્કસની વક્રતા ત્રિજ્યા છે અને $\theta$ એ સંપર્કકોણ છે.
મેનિસ્કસની ભૂમિતિ પરથી,આપણે એક કાટકોણ ત્રિકોણ બનાવી શકીએ છીએ જ્યાં કર્ણ $R$ છે,પાયો $r$ છે અને મેનિસ્કસની ત્રિજ્યા તથા સમક્ષિતિજ વચ્ચેનો ખૂણો $\theta$ છે.
ત્રિકોણમિતિનો ઉપયોગ કરતા,આપણને $\cos \theta = \frac{r}{R}$ મળે છે.
તેથી,મેનિસ્કસની વક્રતા ત્રિજ્યા $R = \frac{r}{\cos \theta}$ થાય છે.
Solution diagram
191
DifficultMCQ
$R$ અને $2R$ ત્રિજ્યા ધરાવતી બે કેશનળીઓને પાણીમાં ડુબાડવામાં આવે છે. પાણી આ બે નળીઓમાં અનુક્રમે $h_1$ અને $h_2$ ઊંચાઈ સુધી ચઢે છે. જો નળીઓમાં ચઢેલા પાણીનું દળ $m_1$ અને $m_2$ હોય,તો $m_1: m_2=$
A
$1: 2$
B
$1: 4$
C
$1: \sqrt{2}$
D
$1: 1$

Solution

(A) કેશનળીમાં પાણીની ઊંચાઈનું સૂત્ર $h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ છે.
અહીં $T$,$\theta$,$\rho$ અને $g$ અચળ હોવાથી,$h \propto \frac{1}{r}$ થાય.
તેથી,$h_1 = \frac{k}{R}$ અને $h_2 = \frac{k}{2R}$,જ્યાં $k$ અચળાંક છે.
નળીમાં રહેલા પાણીનું દળ $m = \text{કદ} \times \text{ઘનતા} = (\pi r^2 h) \rho$ છે.
$h = \frac{2T \cos \theta}{r \rho g}$ કિંમત મૂકતા,$m = \pi r^2 \left( \frac{2T \cos \theta}{r \rho g} \right) \rho = \frac{2 \pi T r \cos \theta}{g}$ મળે.
અહીં $T$,$\theta$ અને $g$ અચળ હોવાથી,$m \propto r$ થાય.
તેથી,$\frac{m_1}{m_2} = \frac{R}{2R} = \frac{1}{2}$.
192
DifficultMCQ
$4 \ mm$ અને $8 \ mm$ વ્યાસ ધરાવતી સમાન લંબાઈની બે નળીઓને જોડીને બંને છેડે ખુલ્લી $U$-આકારની નળી બનાવવામાં આવે છે. જો $U$-નળીમાં પાણી ભરવામાં આવે,તો નળીની બે બાજુઓમાં પાણીના સ્તર વચ્ચેનો તફાવત કેટલો હશે ($mm$ માં)? (પ્રયોગના તાપમાને પાણીનું પૃષ્ઠતાણ $= 7.3 \times 10^{-2} \ N \ m^{-1}$,સંપર્કકોણ $= 0^{\circ}$,પાણીની ઘનતા $= 1.0 \times 10^3 \ kg \ m^{-3}$ અને ગુરુત્વપ્રવેગ $= 10 \ m \ s^{-2}$)
A
$3.65$
B
$36.5$
C
$0.365$
D
$365$

Solution

(A) $r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી કેશનળીમાં મેનિસ્કસની બરાબર નીચેનું દબાણ $P = P_0 - \frac{2T}{r}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $P_0$ એ વાતાવરણીય દબાણ છે અને $T$ એ પૃષ્ઠતાણ છે.
$R_1 = 2 \ mm = 2 \times 10^{-3} \ m$ અને $R_2 = 4 \ mm = 4 \times 10^{-3} \ m$ ત્રિજ્યા ધરાવતી બે નળીઓ માટે,સમાન સમક્ષિતિજ સ્તર $OO'$ પર દબાણ સમાન હોય છે.
ધારો કે $OO'$ સ્તરની ઉપર બંને નળીઓમાં પાણીના સ્તંભની ઊંચાઈ $h_1$ અને $h_2$ છે. બંને નળીઓમાં $OO'$ સ્તર પરનું દબાણ:
$P_{OO'} = P_0 - \frac{2T}{R_1} + \rho g h_1 = P_0 - \frac{2T}{R_2} + \rho g h_2$
પાણીનો જથ્થો અચળ હોવાથી,સ્તરનો તફાવત $x = h_1 - h_2$ એ કેશિકા ઉન્નયનના તફાવત દ્વારા નક્કી થાય છે:
$x = h_1 - h_2 = \frac{2T}{\rho g} \left( \frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2} \right)$
કિંમતો મૂકતા:
$x = \frac{2 \times 7.3 \times 10^{-2}}{1.0 \times 10^3 \times 10} \left( \frac{1}{2 \times 10^{-3}} - \frac{1}{4 \times 10^{-3}} \right)$
$x = \frac{14.6 \times 10^{-2}}{10^4} \left( \frac{2 - 1}{4 \times 10^{-3}} \right) = 14.6 \times 10^{-6} \times \frac{1}{4 \times 10^{-3}} = 3.65 \times 10^{-3} \ m = 3.65 \ mm$.
આમ,પાણીના સ્તર વચ્ચેનો તફાવત $3.65 \ mm$ છે.
Solution diagram
193
MediumMCQ
'$r$' ત્રિજ્યા ધરાવતી એક કેશનળીને પાણીમાં ડુબાડતા પાણી '$h$' ઊંચાઈ સુધી ચઢે છે. કેશનળીમાં રહેલા પાણીનું દળ $5 \times 10^{-3} \ kg$ છે. હવે આ જ કેશનળીને એવા પ્રવાહીમાં ડુબાડવામાં આવે છે જેનું પૃષ્ઠતાણ પાણીના પૃષ્ઠતાણ કરતા $\sqrt{2}$ ગણું છે. કેશનળી અને આ પ્રવાહી વચ્ચેનો સંપર્કકોણ $45^{\circ}$ છે. હવે કેશનળીમાં ચઢતા પ્રવાહીનું દળ ($kg$ માં) કેટલું હશે?
A
$5 \times 10^{-3}$
B
$2.5 \times 10^{-3}$
C
$5 \sqrt{2} \times 10^{-3}$
D
$3.5 \times 10^{-3}$

Solution

(A) કેશનળીમાં પ્રવાહીના સ્તંભની ઊંચાઈનું સૂત્ર $h = \frac{2T \cos \theta}{rdg}$ છે.
પાણી માટે: $h_1 = \frac{2T_1 \cos \theta_1}{rdg}$. આપેલ છે કે $T_1 = T$,$\theta_1 = 0^{\circ}$ (તેથી $\cos \theta_1 = 1$),અને દળ $m_1 = 5 \times 10^{-3} \ kg$.
દળ $m = \pi r^2 h d$ હોવાથી,$h_1 = \frac{m_1}{\pi r^2 d}$ થાય.
બીજા પ્રવાહી માટે: $T_2 = \sqrt{2}T$ અને $\theta_2 = 45^{\circ}$.
નવી ઊંચાઈ $h_2 = \frac{2T_2 \cos \theta_2}{rdg} = \frac{2(\sqrt{2}T) \cos 45^{\circ}}{rdg} = \frac{2\sqrt{2}T \times (1/\sqrt{2})}{rdg} = \frac{2T}{rdg} = h_1$.
કેશનળીની ત્રિજ્યા '$r$' અને ઘનતા '$d$' અચળ રહેતા,અને $h_2 = h_1$ હોવાથી,પ્રવાહીનું દળ $m_2 = \pi r^2 h_2 d = m_1 = 5 \times 10^{-3} \ kg$ થશે.
194
EasyMCQ
પ્રવાહી $A$ એક કેશિકા નળીમાં $10 \ cm$ ની ઊંચાઈ સુધી ચઢે છે અને પ્રવાહી $B$ તે જ નળીમાં $2 \ cm$ ની ઊંડાઈ સુધી નીચે ઉતરે છે. $A$ અને $B$ ની ઘનતા અનુક્રમે $1 \ g/cm^3$ અને $10 \ g/cm^3$ છે. નળી સાથે $A$ અને $B$ નો સંપર્કકોણ અનુક્રમે $0^{\circ}$ અને $135^{\circ}$ છે. જો $A$ અને $B$ નું પૃષ્ઠતાણ $S_A$ અને $S_B$ હોય,તો ગુણોત્તર $\frac{S_B}{S_A}$ કેટલો થાય?
A
$\sqrt{2}$
B
$2 \sqrt{2}$
C
$\frac{1}{\sqrt{2}}$
D
$\frac{1}{2 \sqrt{2}}$

Solution

(B) કેશિકા નળીમાં પ્રવાહીના સ્તંભની ઊંચાઈનું સૂત્ર: $h = \frac{2 S \cos \theta}{r \rho g}$,જ્યાં $r$ એ નળીની ત્રિજ્યા છે.
પ્રવાહી $A$ માટે: $h_A = 10 \ cm$,$\rho_A = 1 \ g/cm^3$,$\theta_A = 0^{\circ}$.
$10 = \frac{2 S_A \cos(0^{\circ})}{r \times 1 \times g} = \frac{2 S_A}{r g}$ --- $(1)$
પ્રવાહી $B$ માટે: $h_B = -2 \ cm$ (નીચે ઉતરે છે),$\rho_B = 10 \ g/cm^3$,$\theta_B = 135^{\circ}$.
$-2 = \frac{2 S_B \cos(135^{\circ})}{r \times 10 \times g} = \frac{2 S_B (-1/\sqrt{2})}{10 r g} = -\frac{S_B}{5 \sqrt{2} r g}$
$2 = \frac{S_B}{5 \sqrt{2} r g}$ --- $(2)$
$(2)$ ને $(1)$ વડે ભાગતા:
$\frac{2}{10} = \frac{S_B / (5 \sqrt{2} r g)}{2 S_A / (r g)} = \frac{S_B}{5 \sqrt{2} r g} \times \frac{r g}{2 S_A} = \frac{S_B}{10 \sqrt{2} S_A}$
$\frac{1}{5} = \frac{S_B}{10 \sqrt{2} S_A} \Rightarrow \frac{S_B}{S_A} = \frac{10 \sqrt{2}}{5} = 2 \sqrt{2}$.
195
MediumMCQ
$1 \ mm$ વ્યાસ ધરાવતી અને બંને છેડે ખુલ્લી એવી શિરોલંબ રાખેલી કેશનળીમાં નીચે પડ્યા વગર રહી શકે તેવા પાણીના સ્તંભની મહત્તમ લંબાઈ કેટલી છે ($cm$ માં)? (ગુરુત્વપ્રવેગ $= 10 \ ms^{-2}$ અને પાણીનું પૃષ્ઠતાણ $= 0.07 \ Nm^{-1}$)
A
$2.8$
B
$5.6$
C
$1.4$
D
$0$

Solution

(D) બંને છેડે ખુલ્લી કેશનળી માટે,પાણીનો સ્તંભ મેનિસ્કસ પરના પૃષ્ઠતાણના બળો દ્વારા આધારિત હોય છે.
જ્યારે $h$ લંબાઈનો પાણીનો સ્તંભ કેશનળીમાં રાખવામાં આવે છે,ત્યારે પૃષ્ઠતાણને કારણે થતો દબાણનો તફાવત પાણીના સ્તંભના હાઇડ્રોસ્ટેટિક દબાણને સંતુલિત કરવો જોઈએ.
બંને છેડે ખુલ્લી નળી માટે,જો નળી શિરોલંબ હોય તો પાણીને ટેકો આપી શકાતો નથી કારણ કે ઉપર અને નીચેના મેનિસ્કસ પરનું દબાણ વાતાવરણીય દબાણ જેટલું જ હોય છે,અને ગુરુત્વાકર્ષણ પાણીને નીચે ખેંચશે.
તેથી,પાણીનો સ્તંભ ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે નીચે પડી જશે.
આથી,નીચે પડ્યા વગર રહી શકે તેવા પાણીના સ્તંભની મહત્તમ લંબાઈ $0 \ cm$ છે.
196
DifficultMCQ
$r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી કેશિકા નળીનો એક છેડો પાણીમાં ઊભી રીતે ડૂબાડવામાં આવે ત્યારે પાણીના સ્તંભના વધારા માટે ઉત્પન્ન થતી ઉષ્મા કેટલી હશે? (ધારો કે પૃષ્ઠતાણ $= T$ અને પાણીની ઘનતા $= \rho$)
A
$\frac{2 \pi T}{\rho g}$
B
$\frac{\pi T^2}{\rho g}$
C
$\frac{2 \pi T^2}{\rho g}$
D
આમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(C) કેશિકા નળીમાં પાણી જે ઊંચાઈ સુધી ચઢે છે તે $h = \frac{2T}{\rho g r}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
પાણીના સ્તંભની સ્થિતિ ઊર્જા $U = \frac{mgh}{2}$ છે.
જ્યાં $m = \pi r^2 h \rho$ હોવાથી,$U = \frac{(\pi r^2 h \rho) g h}{2} = \frac{\pi r^2 \rho g h^2}{2}$ થાય.
$h = \frac{2T}{\rho g r}$ કિંમત મૂકતા,$U = \frac{\pi r^2 \rho g}{2} \left( \frac{2T}{\rho g r} \right)^2 = \frac{2 \pi T^2}{\rho g}$ મળે.
પૃષ્ઠતાણ બળ દ્વારા થયેલું કાર્ય $W = (2 \pi r T) h = 2 \pi r T \left( \frac{2T}{\rho g r} \right) = \frac{4 \pi T^2}{\rho g}$ છે.
ઊર્જા સંરક્ષણના નિયમ મુજબ,ઉત્પન્ન થતી ઉષ્મા $Q$ એ થયેલા કાર્ય અને પ્રાપ્ત કરેલી સ્થિતિ ઊર્જાનો તફાવત છે:
$Q = W - U = \frac{4 \pi T^2}{\rho g} - \frac{2 \pi T^2}{\rho g} = \frac{2 \pi T^2}{\rho g}$.

Fluid Mechanics and Surface Tension — Capillary Tube and Capillarity · Frequently Asked Questions

1Are these Fluid Mechanics and Surface Tension questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Fluid Mechanics and Surface Tension Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.