Description of Some Important Families Questions in Gujarati

(A) રાઈ (વૈજ્ઞાનિક નામ: $Brassica \text{ } campestris$) એ $Brassicaceae$ (જેને $Cruciferae$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) કુળમાં આવે છે.
આ કુળની મુખ્ય લાક્ષણિકતા એ છે કે તેમાં પુષ્પોમાં ચાર દલપત્રો હોય છે જે ચોકડી (cross) આકારે ગોઠવાયેલા હોય છે, તેથી તેને ઐતિહાસિક રીતે $Cruciferae$ કહેવામાં આવતું હતું.
$Fabaceae$ કુળમાં વટાણા અને કઠોળ જેવી વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે $Solanaceae$ કુળમાં બટાકા અને ટામેટા જેવી વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે.

(A) આપેલ લાક્ષણિકતાઓ છે:
$(a)$ દ્વિલિંગી પુષ્પ,$(b)$ એકસંમિત પુષ્પ,અને $(c)$ ધારાસ્પર્શી કલિકાંતરવિન્યાસ.
આ લાક્ષણિકતાઓ ફેબેસી $(Fabaceae)$ કુળની છે.
તેની સામે,સોલેનેસી $(Solanaceae)$ કુળમાં સામાન્ય રીતે નિયમિત (actinomorphic) પુષ્પો અને વલયાકાર (valvate) કલિકાંતરવિન્યાસ જોવા મળે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) સાચી જોડી $\text{રાઈ } - \text{બ્રાસિકેસી}$ છે.
$1$. $\text{અશ્વગંધા}$ $(Withania \text{ } somnifera)$ એ $\text{સોલેનેસી}$ કુળની વનસ્પતિ છે.
$2$. $\text{સોયાબીન}$ $(Glycine \text{ } max)$ એ $\text{ફેબેસી}$ કુળની વનસ્પતિ છે.
$3$. $\text{ટ્યૂલિપ}$ $(Tulipa)$ એ $\text{લિલિએસી}$ કુળની વનસ્પતિ છે.
$4$. $\text{રાઈ}$ $(Brassica \text{ } campestris)$ એ $\text{બ્રાસિકેસી}$ કુળની વનસ્પતિ છે.

(A) $Solanaceae$ કુળમાં,વજ્રચક્ર $5$ વજ્રપત્રોનું બનેલું હોય છે જે યુક્તવજ્રપત્રી (gamosepalous) હોય છે. આ વજ્રપત્રોમાં 'ધારી' (Valvate) પ્રકારનું કલિકાંતરવિન્યાસ જોવા મળે છે,જેનો અર્થ છે કે વજ્રપત્રોની કિનારીઓ એકબીજાને સ્પર્શે છે પરંતુ એકબીજા પર ચડતી નથી. તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) મરચું (Capsicum annuum) એ $Solanaceae$ કુળની વનસ્પતિ છે.
આ કુળને ઘણીવાર 'બટાટાનું કુળ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેમાં બટાટા,ટામેટા,રીંગણ અને તમાકુ જેવી ઘણી મહત્વપૂર્ણ વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ કુળના સભ્યોના પુષ્પોમાં પાંચ દલપત્રો,પાંચ વજ્રપત્રો અને પાંચ પુંકેસર હોય છે,જે સામાન્ય રીતે ઉચ્ચસ્થ બીજાશય ધરાવે છે.

(B) આ આકૃતિ એક એવું પુષ્પ દર્શાવે છે જેમાં પરિપુષ્પપત્રો (tepals) ત્રણ-ત્રણના બે ચક્રમાં ગોઠવાયેલા છે, જે $Liliaceae$ કુળની લાક્ષણિકતા છે (દા.ત., ડુંગળી - $Allium \text{ } cepa$).
$Liliaceae$ કુળમાં પરિપુષ્પપત્રો સામાન્ય રીતે $3+3$ ના બે ચક્રમાં હોય છે અને પુંકેસર પણ $3+3$ (પરિપુષ્પપત્રલગ્ન) હોય છે।
આ પુષ્પીય ગોઠવણી $Liliaceae$ કુળનું નિદાન લક્ષણ છે, જે $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકમાં વર્ણવેલ છે.

The floral formula of the $Fabaceae$ family is represented as: $Br \oplus \text{ } K_{(5)} C_{1+2+(2)} A_{(9)+1} G_{1}$

(C) $Solanaceae$ કુળને બટાકાનું કુળ કહેવામાં આવે છે. તે વિવિધ આર્થિક ઉત્પાદનો પૂરા પાડે છે:
$1$. ખોરાક: બટાકા ($Solanum$ $tuberosum$).
$2$. મસાલા: મરચાં ($Capsicum$ $annuum$).
$3$. દવા: બેલાડોના,અશ્વગંધા.
$4$. ધૂમ્રપાન: તમાકુ ($Nicotiana$ $tabacum$).
$5$. સુશોભન: પેટુનિયા,$Salvia$.
કોલચીસીન એ $Colchicum$ $autumnale$ માંથી મેળવવામાં આવતું આલ્કલોઇડ છે,જે $Liliaceae$ કુળનું છે,$Solanaceae$ નું નહીં. તેથી,'સુશોભન - કોલચીસીન' જોડી ખોટી છે.

(B) તમાકુ $(Nicotiana tabacum)$ એ $Solanaceae$ (સોલેનેસી) કુળની વનસ્પતિ છે।
આ કુળને ઘણીવાર 'બટાટા કુળ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને તેમાં બટાટા, ટામેટાં, રીંગણ, મરચાં અને બેલાડોના જેવી ઘણી મહત્વપૂર્ણ વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે।

(A) આપેલા લક્ષણો $Fabaceae$ (અગાઉ $Leguminosae$) કુળનું વર્ણન કરે છે.
$(I)$ $Fabaceae$ કુળમાં પુષ્પવિન્યાસ સામાન્ય રીતે અપરિમિત (racemose) પ્રકારનો હોય છે.
$(II)$ સ્ત્રીકેસરચક્રમાં ઉચ્સ્થ બીજાશય હોય છે જે એકસ્ત્રીકેસરી અને એકકોટરીય હોય છે.
$(III)$ બીજ સામાન્ય રીતે અભ્રૂણપોષી (non-endospermic) હોય છે.
$Fabaceae$ કુળની વનસ્પતિઓ આર્થિક રીતે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે અને તે કઠોળ (દા.ત. ચણા,તુવેર),ખાદ્ય તેલ (દા.ત. સોયાબીન,મગફળી),રંગ (દા.ત. ગળી),રેસા (દા.ત. સણ) અને ઘાસચારો (દા.ત. સેસબેનિયા,ટ્રાયફોલિયમ) પૂરા પાડે છે. તેથી,આપેલી તમામ શ્રેણીઓ સાચી છે.

(B) $Liliaceae$ કુળ એ એકદળી વનસ્પતિઓનું કુળ છે.
આ કુળમાં સ્ત્રીકેસરચક્ર ત્રિ-સ્ત્રીકેસરી,યુક્તસ્ત્રીકેસરી અને ઉચ્ચસ્થ બીજાશય ધરાવે છે,જેમાં અક્ષવર્તી જરાયુવિન્યાસ જોવા મળે છે.
$Liliaceae$ કુળનું લાક્ષણિક ફળ પ્રાવર $(Capsule)$ છે (ભાગ્યે જ અનષ્ઠફળ જોવા મળે છે).
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) $Solanaceae$ કુળના લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
$1$. સ્વરૂપ: મોટાભાગે છોડ,ક્ષુપ અને ભાગ્યે જ નાના વૃક્ષો (કાષ્ઠીય).
$2$. પર્ણ: એકાંતરિત,સાદા,ભાગ્યે જ પક્ષવત સંયુક્ત,અનુપર્ણ વગરના.
$3$. પુષ્પવિન્યાસ: એકાકી,કક્ષીય અથવા પરિમિત (દા.ત.,$Solanum$ માં).
$4$. પુષ્પ: દ્વિલિંગી અને નિયમિત (actinomorphic) હોય છે,એકવિધ (zygomorphic) હોતા નથી.
તેથી,પુષ્પ એકવિધ છે તે વિધાન ખોટું છે,કારણ કે $Solanaceae$ ના પુષ્પો સામાન્ય રીતે નિયમિત હોય છે.

(D) ટામેટા અને તમાકુ $Solanaceae$ (સોલેનેસી) કુળમાં આવે છે.
$Solanaceae$ કુળનું પુષ્પીય સૂત્ર આ મુજબ છે: $\bigoplus \text{ } K_{(5)} C_{(5)} A_5 G_{(2)}$.
- $\bigoplus$: નિયમિત (ત્રિજ્યાવર્તી સંમિતિ).
- $K_{(5)}$: વજ્રચક્ર,$5$ વજ્રપત્રો,યુક્તવજ્રપત્રી.
- $C_{(5)}$: દલચક્ર,$5$ દલપત્રો,યુક્તદલપત્રી.
- $A_5$: પુંકેસરચક્ર,$5$ પુંકેસરો,દલલગ્ન.
- $G_{(2)}$: સ્ત્રીકેસરચક્ર,$2$ સ્ત્રીકેસરો,યુક્તસ્ત્રીકેસરી,ઉચ્ચસ્થ બીજાશય.

(B) $Asteraceae$ કુળ (જેને $Compositae$ કુળ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) તે $Capitulum$ અથવા $Head$ પ્રકારના પુષ્પવિન્યાસ દ્વારા લાક્ષણિક રીતે ઓળખાય છે. આ પ્રકારમાં,મુખ્ય ધરી ચપટી અથવા બહિર્ગોળ બને છે અને તેના પર $florets$ તરીકે ઓળખાતા ઘણા નાના,અવૃન્તી પુષ્પો ગોઠવાયેલા હોય છે. આ પુષ્પો ઘણીવાર $bracts$ (નિપત્રો) ના વલય દ્વારા ઘેરાયેલા હોય છે.

(A) કોબીજનું વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ $Brassica$ $oleracea$ $var.$ $capitata$ છે.
$Brassica$ $campestris$ એ રાઈનું વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ છે.
$Brassica$ $oleracea$ $var.$ $botrytis$ એ ફુલેવરનું વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ છે.
$Brassica$ $oleracea$ $var.$ $gemmifera$ એ બ્રસેલ્સ સ્પ્રાઉટ્સનું વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ છે.

(D) $1$. દલલગ્ન પુંકેસર એટલે એવા પુંકેસર જે દલપત્ર સાથે જોડાયેલા હોય છે. આ $Solanaceae$ કુળનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.
$2$. સંપરાગ પુંકેસર એટલે એવા પુંકેસર જેમાં પરાગાશયો એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે પરંતુ તંતુઓ મુક્ત રહે છે. આ $Asteraceae$ (જેને $Compositae$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) કુળનું મુખ્ય લક્ષણ છે.
$3$. પ્રશ્ન મુજબ,$Asteraceae$ કુળમાં સંપરાગ પુંકેસર જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે આ પ્રશ્ન $Asteraceae$ કુળના સંદર્ભમાં પૂછવામાં આવે છે.

(C) ટેટ્રાડાયનેમસ (ચતુર્દીર્ઘી) સ્થિતિ એટલે $6$ પુંકેસરની હાજરી,જેમાં $4$ લાંબા (અંદરના) અને $2$ ટૂંકા (બહારના) હોય છે.
પુંકેસરની આ વિશિષ્ટ ગોઠવણી $Brassicaceae$ (અગાઉ $Cruciferae$ તરીકે ઓળખાતી) કુળની લાક્ષણિકતા છે.

(B) સાચી જોડી $Malvaceae - \text{કપાસ}$ છે।
$1$. $Cucurbitaceae$ કુળમાં કાકડી અને દૂધી જેવી વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે, નારંગી $(Rutaceae)$ નહીં।
$2$. $Malvaceae$ કુળમાં $Gossypium$ (કપાસ) અને જાસૂદનો સમાવેશ થાય છે।
$3$. $Brassicaceae$ કુળમાં રાઈનો સમાવેશ થાય છે, ઘઉં $(Poaceae)$ નહીં।
$4$. $Leguminosae$ $(Fabaceae)$ કુળમાં કઠોળ અને વટાણાનો સમાવેશ થાય છે, સૂર્યમુખી $(Asteraceae)$ નહીં।

(D) $Solanaceae$ કુળની મુખ્ય લાક્ષણિકતા દ્વિસ્ત્રીકેસરી અને યુક્તસ્ત્રીકેસરી અંડાશય છે. આ કુળમાં અંડાશય ત્રાંસુ (oblique) ગોઠવાયેલું હોય છે,જે આ કુળની વિશિષ્ટ ઓળખ છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Solanum$ (દા.ત.,રીંગણ) એ $Solanaceae$ કુળની વનસ્પતિ છે. તેથી,સાચો જવાબ $Solanum$ (રીંગણ) છે.

(A) મરચું ($Capsicum$ $annuum$) એ $Solanaceae$ કુળની વનસ્પતિ છે.
તેના પુષ્પીય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
$1$. સંમિતિ: નિયમિત અથવા ત્રિજ્યાવર્તી સંમિતિ $(\bigoplus)$.
$2$. વજ્રચક્ર: $5$ વજ્રપત્રો,યુક્તવજ્રી $(K_{(5)})$.
$3$. દલચક્ર: $5$ દલપત્રો,યુક્તદલી $(C_{(5)})$.
$4$. પુંકેસરચક્ર: $5$ પુંકેસરો,દલલગ્ન $(A_5)$.
$5$. સ્ત્રીકેસરચક્ર: દ્વિ-સ્ત્રીકેસરી,યુક્તસ્ત્રીકેસરી,ઉચ્ચસ્થ બીજાશય $(G_{(2)})$.
તેથી,સાચું પુષ્પીય સૂત્ર $\bigoplus \; K_{(5)} \; C_{(5)} \; A_5 \; G_{(2)}$ છે.

(A) પતંગિયાકાર કલિકાવિન્યાસ (જેને પેપિલિયોનેસીયસ કલિકાવિન્યાસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ કલિકાવિન્યાસનો એક પ્રકાર છે જેમાં સૌથી મોટું પશ્ચ દલપત્ર (ધ્વજક અથવા વેક્સિલમ) બે પાર્શ્વ દલપત્રો (પક્ષક) ને આવરે છે,જે બદલામાં બે સૌથી નાના અગ્ર દલપત્રો (નૌતલ) ને આવરે છે. આ ગોઠવણી $Fabaceae$ કુળ (ઉપકુળ $Faboideae$) ની લાક્ષણિકતા છે.

(D) $Liliaceae$ (લીલીએસી) કુળના પુષ્પોમાં ત્રિ-અવયવી રચના જોવા મળે છે.
આ કુળમાં સ્ત્રીકેસરચક્ર ત્રિસ્ત્રીકેસરી (ત્રણ સ્ત્રીકેસર) અને યુક્તસ્ત્રીકેસરી (સ્ત્રીકેસરો જોડાયેલા) પ્રકારનું બીજાશય ધરાવે છે.
બીજાશય ઉચ્ચસ્થ અને ત્રિ-કોટરીય હોય છે જેમાં અક્ષવર્તી જરાયુવિન્યાસ જોવા મળે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) જ્યારે પરાગાશયો એકબીજા સાથે જોડાઈને નળી જેવી રચના બનાવે છે અને તંતુઓ મુક્ત રહે છે,ત્યારે આ સ્થિતિને $syngenesious$ (સંયુક્ત પરાગાશયી) સ્થિતિ કહેવામાં આવે છે.
આ લાક્ષણિકતા $Asteraceae$ (જેને $Compositae$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) કુળના સભ્યોમાં જોવા મળે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,સૂર્યમુખી ($Helianthus$ $annuus$) ના ચક્ર પુષ્પકોમાં,પરાગાશયો જોડાઈને પરાગવાહિનીની આસપાસ એક નળી બનાવે છે.

(B) $Fabaceae$ કુળ નીચેના લક્ષણો ધરાવે છે:
$1$. મૂળતંત્ર: મૂળગંડિકાઓ ધરાવતું સોટીમય મૂળતંત્ર.
$2$. પર્ણો: એકાંતરિક,પક્ષવત સંયુક્ત,ઉપપર્ણીય,પર્ણતલ તલ્પયુક્ત.
$3$. પુષ્પવિન્યાસ: સામાન્ય રીતે અપરિમિત (racemose).
$4$. પુષ્પો: એકવ્યાસસંમિત,દ્વિલિંગી,પતંગિયાકાર દલપુંજ (ધ્વજક કલિકાંતરવિન્યાસ).
$5$. પુંકેસરચક્ર: $10$ પુંકેસર,સામાન્ય રીતે દ્વિસંઘી $(9+1)$,દ્વિકોટરીય,અંતર્મુખી.
$6$. સ્ત્રીકેસરચક્ર: એકસ્ત્રીકેસરી,બીજાશય ઉચ્સ્થ,એકકોટરીય અને અનેક અંડકો ધરાવતું,પરાગવાહિની એક.
વિકલ્પ $B$ ખોટો છે કારણ કે $Fabaceae$ ના પુષ્પો એકવ્યાસસંમિત હોય છે (નિયમિત નહીં),તેમાં ધ્વજક કલિકાંતરવિન્યાસ હોય છે (વળેલું નહીં) અને તે મુક્તદલી હોય છે (યુક્તદલી નહીં). તેથી,આ $Fabaceae$ ના લાક્ષણિક લક્ષણો નથી.

(C) $Fabaceae$ કુળમાં એકસ્ત્રીકેસરી,એકકોટરી અંડાશય જોવા મળે છે જેમાં એક કે તેથી વધુ અંડકો હોય છે.
તેથી,વિધાન સાચું છે.
$Fabaceae$ માં જરાયુવિન્યાસ સીમાંત (marginal) પ્રકારનો હોય છે,ભીતીય (parietal) નહીં.
ભીતીય જરાયુવિન્યાસ એ $Brassicaceae$ જેવા કુળની લાક્ષણિકતા છે.
આથી,કારણ ખોટું છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) $Solanaceae$ કુળની મુખ્ય લાક્ષણિકતા દ્વિ-સ્ત્રીકેસરી,યુક્તસ્ત્રીકેસરી અને ઉચ્ચસ્થ બીજાશય છે.
આ કુળની એક મહત્વપૂર્ણ લાક્ષણિકતા ત્રાંસી રીતે ગોઠવાયેલ પટલ (obliquely placed septum) છે,જેનું કારણ એ છે કે બીજાશય પુષ્પના મધ્ય સમતલની સાપેક્ષમાં $45^{\circ}$ ના ખૂણે નમેલું હોય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Solanum$ એ $Solanaceae$ કુળનું સભ્ય છે,જ્યારે $Brassica$ એ $Brassicaceae$ માં,$Aloe$ એ $Liliaceae$ માં અને $Sesbania$ એ $Fabaceae$ કુળમાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $Solanum$ છે.

(N/A) $\rightarrow$ આ કુળને અગાઉ પેપિલિઓનોઈડી (Papilionoideae) કહેવામાં આવતું હતું,જે લેગ્યુમિનોસી (Leguminosae) કુળની એક ઉપકુળ છે.
$\rightarrow$ વાનસ્પતિક લક્ષણો: છોડ વૃક્ષ,ક્ષુપ કે ક્ષુપ સ્વરૂપે હોય છે; મૂળમાં મૂળગંડિકાઓ જોવા મળે છે.
$\rightarrow$ પ્રકાંડ: ટટ્ટાર અથવા આરોહી (વેલા સ્વરૂપે).
$\rightarrow$ પર્ણ: એકાંતરિત,પિચ્છાકાર સંયુક્ત અથવા સાદા; પર્ણતલ તલસ્થ ફૂલેલું (pulvinate); ઉપપર્ણીય; શિરાવિન્યાસ જાલાકાર.
$\rightarrow$ પુષ્પીય લક્ષણો:
$\rightarrow$ પુષ્પવિન્યાસ: અપરિમિત (Racemose).
$\rightarrow$ પુષ્પ: દ્વિલિંગી,એકસંમિત (zygomorphic).
$\rightarrow$ વજ્રચક્ર: પાંચ વજ્રપત્રો,યુક્તવજ્રી; કલિકાંતરવિન્યાસ ધારાસ્પર્શી (imbricate).
$\rightarrow$ દલપુંજ: પાંચ દલપત્રો,મુક્તદલી,પતંગિયાકાર (papilionaceous),જેમાં એક પશ્ચ પતાકા (standard),બે પાર્શ્વ પક્ષ (wings) અને બે અગ્ર દલપત્રો જોડાઈને નૌતલ (keel) બનાવે છે (જે પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસરને આવરે છે); કલિકાંતરવિન્યાસ ધ્વજક (vexillary).
$\rightarrow$ પુંકેસરચક્ર: દસ પુંકેસર,દ્વિસંઘી (diadelphous),પરાગાશય દ્વિખંડી.
$\rightarrow$ સ્ત્રીકેસરચક્ર: બીજાશય ઉચ્સ્થ,એકસ્ત્રીકેસરી,એકકોટરીય અને ઘણા અંડકો ધરાવે છે,પરાગવાહિની એક.
$\rightarrow$ ફળ: શિંબ (Legume); બીજ: એક કે અનેક,અભ્રૂણપોષી.

(N/A) $\rightarrow$ આ એક મોટું કુળ છે, જેને સામાન્ય રીતે 'બટાટા કુળ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ વાનસ્પતિક લક્ષણો: વનસ્પતિઓ મુખ્યત્વે છોડ, ક્ષુપ અને ભાગ્યે જ નાના વૃક્ષો હોય છે.
$\rightarrow$ પ્રકાંડ: શાકીય, ભાગ્યે જ કાષ્ઠીય, હવાઈ; ટટ્ટાર, નળાકાર, શાખિત, નક્કર અથવા પોલું, રોમમય અથવા લીસું; બટાટા ($Solanum$ $tuberosum$) માં ભૂગર્ભીય પ્રકાંડ જોવા મળે છે.
$\rightarrow$ પર્ણ: એકાંતરિત, સાદા, ભાગ્યે જ પક્ષવત સંયુક્ત, અનુપર્ણવિહીન; શિરાવિન્યાસ જાલાકાર હોય છે.
પુષ્પીય લક્ષણો:
$\rightarrow$ પુષ્પવિન્યાસ: એકાકી, કક્ષીય અથવા સોલેનમની જેમ પરિમિત (cymose).
$\rightarrow$ પુષ્પ: દ્વિલિંગી, નિયમિત (actinomorphic).
$\rightarrow$ વજ્રચક્ર: વજ્રપત્રો પાંચ, યુક્ત, સ્થાયી, વલયાકાર કલિકાંતરવિન્યાસ.
$\rightarrow$ દલચક્ર: દલપત્રો પાંચ, યુક્ત; વલયાકાર કલિકાંતરવિન્યાસ.
$\rightarrow$ પુંકેસરચક્ર: પુંકેસરો પાંચ, દલલગ્ન.
$\rightarrow$ સ્ત્રીકેસરચક્ર: દ્વિસ્ત્રીકેસરી, યુક્તસ્ત્રીકેસરી; બીજાશય ઉચ્ચસ્થ, દ્વિસ્ત્રીકેસરી, જરાયુ ફૂલેલો અને ઘણા અંડકો ધરાવે છે.
$\rightarrow$ ફળ: પ્રાવર અથવા અનષ્ઠફળ (berry).
$\rightarrow$ બીજ: ઘણા, ભ્રૂણપોષી.

(A) $\rightarrow$ તેને સામાન્ય રીતે 'લીલી કુળ' કહેવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ નિવાસસ્થાન: તે વિશ્વભરમાં ફેલાયેલું છે.
$\rightarrow$ વાનસ્પતિક લક્ષણો: ભૂગર્ભીય વજ્રકંદ,ઘનકંદ અથવા પ્રકાંડકંદ ધરાવતી બહુવર્ષાયુ ક્ષુપ વનસ્પતિઓ.
$\rightarrow$ પર્ણો: મોટે ભાગે તલસ્થ,એકાંતરિત,રેખીય,અનુપર્ણવિહીન અને સમાંતર શિરાવિન્યાસ ધરાવતા.
$\rightarrow$ પુષ્પીય લક્ષણો:
$\rightarrow$ પુષ્પવિન્યાસ: એકાકી અથવા પરિમિત; ઘણીવાર છત્રક સમૂહમાં.
$\rightarrow$ પુષ્પ: દ્વિલિંગી; નિયમિત.
$\rightarrow$ પરિપુષ્પપત્ર: છ પરિપુષ્પપત્રો $(3+3)$,ઘણીવાર નળી જેવી રચનામાં જોડાયેલા; કલિકાંતરવિન્યાસ કવાર્ષાયી.
$\rightarrow$ પુંકેસરચક્ર: છ પુંકેસર $(3+3)$.
$\rightarrow$ સ્ત્રીકેસરચક્ર: ત્રિ-સ્ત્રીકેસરી,યુક્તસ્ત્રીકેસરી,બીજાશય ઉચ્સ્થ,ત્રિ-કોટરીય અને ઘણા અંડકો ધરાવતું; અક્ષવર્તી જરાયુવિન્યાસ.
$\rightarrow$ ફળ: પ્રાવર,ભાગ્યે જ અનષ્ઠફળ.
$\rightarrow$ બીજ: ભ્રૂણપોષી.
$\rightarrow$ પુષ્પસૂત્ર: $Br, \oplus, \hat{P}_{(3+3)}, A_{3+3}, G_{(3)}$

(N/A) રાઈ (કુળ: બ્રાસિકેસી) નું પુષ્પીયસૂત્ર નીચે મુજબ છે: $\oplus \; \text{O}\mkern-11mu\nearrow \; K_{2+2} \; C_4 \; A_{2+4} \; \underline{G}_{(2)}$
પુષ્પીયસૂત્રની સમજૂતી:
$1$. $\oplus$: નિયમિત (ત્રિજ્યાવર્તી સંમિતિ).
$2$. $\text{O}\mkern-11mu\nearrow$: દ્વિલિંગી પુષ્પ.
$3$. $K_{2+2}$: વજ્રચક્રમાં $4$ વજ્રપત્રો,જે $2$+$2$ ના બે ચક્રમાં ગોઠવાયેલા હોય છે.
$4$. $C_4$: દલપુંજમાં $4$ દલપત્રો,મુક્તદલી,જે ક્રોસ આકારે ગોઠવાયેલા હોય છે.
$5$. $A_{2+4}$: પુંકેસરચક્રમાં $6$ પુંકેસરો,ચતુર્દીર્ઘી (બહારના $2$ ટૂંકા અને અંદરના $4$ લાંબા).
$6$. $\underline{G}_{(2)}$: સ્ત્રીકેસરચક્રમાં $2$ સ્ત્રીકેસરો,યુક્તસ્ત્રીકેસરી,બીજાશય ઉચ્સ્થ.

(B) $Fabaceae$ કુળ નીચે મુજબની પુષ્પીય લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે:
$1$. સંમિતિ: પુષ્પો $Zygomorphic$ (વ્યાસસમમિતિય) હોય છે.
$2$. લિંગીયતા: પુષ્પો $Bisexual$ (દ્વિલિંગી) હોય છે.
$3$. દલપુંજ: તેમાં $Papilionaceous$ (પતંગિયાકાર) દલપુંજ હોય છે,જેમાં એક પાછળનું પતાકા (standard),બે પાર્શ્વ પક્ષ (wings) અને બે અગ્ર નૌતલ (keel) દલપત્રો હોય છે.
$4$. પુંકેસરચક્ર: સામાન્ય રીતે $10$ પુંકેસર હોય છે,જે $Diadelphous$ ($9+1$ ની ગોઠવણી) હોય છે.
$5$. સ્ત્રીકેસરચક્ર: બીજાશય $Monocarpellary$ (એકસ્ત્રીકેસરી) અને એકકોટરીય હોય છે જેમાં ઘણા અંડકો હોય છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ આ લાક્ષણિકતાઓનું યોગ્ય વર્ણન કરે છે.

(N/A) Fabaceae કુળ,જેને કઠોળ કુળ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે નીચેના કારણોસર આર્થિક રીતે ખૂબ મહત્વનું છે:
$1$. કઠોળ: આ કુળની ઘણી વનસ્પતિઓ પ્રોટીનનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે,જેમ કે ચણા ($Cicer$ $arietinum$),તુવેર ($Cajanus$ $cajan$),વાલ ($Lablab$ $purpureus$),મગ ($Vigna$ $radiata$) અને સોયાબીન ($Glycine$ $max$).
$2$. ખાદ્ય તેલ: સોયાબીન અને મગફળી ($Arachis$ $hypogaea$) નો ઉપયોગ ખાદ્ય તેલ મેળવવા માટે વ્યાપકપણે થાય છે.
$3$. રંગ: $Indigofera$ $tinctoria$ (ગળી) એ વાદળી રંગ (ઇન્ડિગો) મેળવવાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
$4$. રેસા: $Crotalaria$ $juncea$ (સણ) જેવી વનસ્પતિઓ દોરડા અને કોથળા બનાવવા માટે રેસા પૂરા પાડે છે.
$5$. ઘાસચારો: $Sesbania$ અને $Trifolium$ જેવી જાતિઓ પશુઓ માટે પૌષ્ટિક ઘાસચારા તરીકે વપરાય છે.
$6$. સુશોભન: $Lupinus$ અને વટાણા ($Lathyrus$ $odoratus$) જેવી ઘણી જાતિઓ બગીચાઓમાં તેમની સુંદરતા માટે ઉગાડવામાં આવે છે.
$7$. ઔષધ: $Glycyrrhiza$ $glabra$ (જેઠીમધ) નો ઉપયોગ પરંપરાગત દવાઓમાં ઉધરસ અને ગળાના દુખાવાની સારવાર માટે થાય છે.

(N/A) $Solanaceae$ કુળના પુષ્પીય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
$1$. પુષ્પવિન્યાસ: એકાકી,કક્ષીય અથવા પરિમિત (દા.ત.,$Solanum$ માં).
$2$. પુષ્પ: દ્વિલિંગી,નિયમિત (ત્રિજ્યાસમ).
$3$. વજ્રચક્ર: વજ્રપત્રો $5$,યુક્ત (યુક્તવજ્રપત્રી),કલિકાંતરવિન્યાસ કવાર્ષસ્પર્શી,ચિરલગ્ન.
$4$. દલચક્ર: દલપત્રો $5$,યુક્ત (યુક્તદલપત્રી),કલિકાંતરવિન્યાસ કવાર્ષસ્પર્શી.
$5$. પુંકેસરચક્ર: પુંકેસરો $5$,દલલગ્ન.
$6$. સ્ત્રીકેસરચક્ર: દ્વિસ્ત્રીકેસરી,યુક્તસ્ત્રીકેસરી,બીજાશય ઉચ્સ્થ,દ્વિસ્ત્રીકેસરી,જરાયુ ફૂલેલો અને ઘણા અંડકો ધરાવે છે,અક્ષવર્તી જરાયુવિન્યાસ.

(N/A) $Solanaceae$ કુળ,જેને બટાટા કુળ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેનું આર્થિક મહત્વ નીચે મુજબ છે:
$1$. ખોરાક: ઘણી વનસ્પતિઓ ખોરાક તરીકે વપરાય છે,જેમ કે $Solanum$ $tuberosum$ (બટાટા),$Solanum$ $melongena$ (રીંગણ) અને $Lycopersicon$ $esculentum$ (ટામેટા).
$2$. મસાલા: $Capsicum$ $annuum$ (મરચાં) નો ઉપયોગ મસાલા તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.
$3$. ઔષધિ: $Atropa$ $belladonna$ (એટ્રોપિનનો સ્ત્રોત) અને $Withania$ $somnifera$ (અશ્વગંધા) જેવી વનસ્પતિઓ ઔષધીય ગુણધર્મો ધરાવે છે.
$4$. ધૂમ્રપાન/તમાકુ: $Nicotiana$ $tabacum$ (તમાકુ) નો ઉપયોગ ધૂમ્રપાન અને ચાવવા માટે થાય છે.
$5$. સુશોભન: $Petunia$ અને $Cestrum$ $nocturnum$ (રાત્રાણી) જેવી વનસ્પતિઓ સુશોભન માટે ઉગાડવામાં આવે છે.

(A) $Liliaceae$ કુળ નીચે મુજબના પુષ્પીય લક્ષણો ધરાવે છે:
$1$. સંમિતિ: પુષ્પો નિયમિત (actinomorphic) હોય છે.
$2$. જાતીયતા: પુષ્પો દ્વિલિંગી હોય છે.
$3$. પરિપુષ્પ (Perianth): વજ્રચક્ર અને દલપુંજ અલગ હોતા નથી; તેના બદલે પરિપુષ્પ જોવા મળે છે,જે સામાન્ય રીતે $3+3$ ના બે ચક્રમાં ગોઠવાયેલા $6$ પરિપુષ્પપત્રો (tepals) ધરાવે છે,જે ઘણીવાર પાયાના ભાગે જોડાયેલા હોય છે.
$4$. પુંકેસરચક્ર: તેમાં $3+3$ ના બે ચક્રમાં ગોઠવાયેલા $6$ પુંકેસર હોય છે,જે પરિપુષ્પપત્રો સાથે જોડાયેલા (epitepalous) હોય છે.
$5$. સ્ત્રીકેસરચક્ર: તે ત્રિ-સ્ત્રીકેસરી (tricarpellary),યુક્તસ્ત્રીકેસરી (syncarpous),ઉચ્ચસ્થ બીજાશય અને અક્ષવર્તી જરાયુવિન્યાસ ધરાવે છે.
તેથી,વિકલ્પ $A$ આ લક્ષણોનું યોગ્ય વર્ણન કરે છે.

(N/A) Liliaceae કુળની વનસ્પતિઓનું પુષ્પસૂત્ર નીચે મુજબ છે: $Br, \oplus, \text{♂}, P_{(3+3)}, A_{3+3}, G_{(3)}$.
- $Br$: સહપત્રી
- $\oplus$: નિયમિત (ત્રિજ્યાવર્તી સંમિતિ)
- $\text{♂}$: દ્વિલિંગી
- $P_{(3+3)}$: પરિપુષ્પપત્રો (tepals) $3+3$ ના બે ચક્રમાં, યુક્ત
- $A_{3+3}$: પુંકેસરચક્ર $3+3$ ના બે ચક્રમાં, પરિપુષ્પલગ્ન
- $G_{(3)}$: સ્ત્રીકેસરચક્ર ત્રિ-સ્ત્રીકેસરી, યુક્ત, ઉચ્ચસ્થ બીજાશય.
પુષ્પાકૃતિ આ સૂત્ર મુજબ પુષ્પના ભાગોની ગોઠવણી દર્શાવે છે.

(N/A) $(i)$ પુષ્પસૂત્ર $\oplus K_{(5)} C_{(5)} A_{5} \underline{G}_{(2)}$ એ $Solanaceae$ (સોલેનેસી) કુળ દર્શાવે છે. તે નિયમિત,દ્વિલિંગી પુષ્પ દર્શાવે છે જેમાં પાંચ જોડાયેલા વજ્રપત્રો,પાંચ જોડાયેલા દલપત્રો,પાંચ દલલગ્ન પુંકેસરો અને બે જોડાયેલા સ્ત્રીકેસરો ધરાવતું ઉચ્ચસ્થ બીજાશય હોય છે.
$(ii)$ પુષ્પસૂત્ર $\% K_{(5)} C_{1+2+(2)} A_{(9)+1} \underline{G}_{1}$ એ $Fabaceae$ (ફેબેસી) કુળ દર્શાવે છે. તે એકવિધ સંમિત,દ્વિલિંગી પુષ્પ દર્શાવે છે જેમાં પાંચ જોડાયેલા વજ્રપત્રો,પતંગિયાકાર દલપુંજ (એક ધ્વજક,બે પક્ષક,બે જોડાયેલા નૌતલ),દ્વિસંઘી પુંકેસરો $(9+1)$ અને એક સ્ત્રીકેસર ધરાવતું ઉચ્ચસ્થ બીજાશય હોય છે.
$(iii)$ પુષ્પસૂત્ર $\oplus K_{5} C_{5} A_{5+5} \underline{G}_{(5)}$ એ $Liliaceae$ (લીલિયેસી) કુળ (વિશિષ્ટ પેટા-કુળ અથવા સંબંધિત પ્રજાતિઓ) દર્શાવે છે. તે નિયમિત,દ્વિલિંગી પુષ્પ દર્શાવે છે જેમાં પાંચ મુક્ત વજ્રપત્રો,પાંચ મુક્ત દલપત્રો,બે ચક્રમાં ગોઠવાયેલા દસ પુંકેસરો અને પાંચ જોડાયેલા સ્ત્રીકેસરો ધરાવતું ઉચ્ચસ્થ બીજાશય હોય છે.

(N/A) ત્રણ કુળના સ્ત્રીકેસરચક્રના લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

સ્ત્રીકેસરચક્રના લક્ષણો	ફેબેસી	સોલેનેસી	લિલિએસી
સ્ત્રીકેસર	એકસ્ત્રીકેસરી,બીજાશય એકકોટરી	દ્વિસ્ત્રીકેસરી,યુક્તસ્ત્રીકેસરી	ત્રિસ્ત્રીકેસરી,યુક્તસ્ત્રીકેસરી
બીજાશય	ઉચ્ચસ્થ,એકકોટરી	ઉચ્ચસ્થ,દ્વિકોટરી	ઉચ્ચસ્થ,ત્રિકોટરી
જરાયુવિન્યાસ	સીમાંત (Marginal)	અક્ષવર્તી (Axile)	અક્ષવર્તી (Axile)
પુષ્પસૂત્ર (સ્ત્રીકેસર ભાગ)	$G_{1}$	$\underline{G}_{(2)}$	$\underline{G}_{(3)}$

ફેબેસી કુળનું આર્થિક મહત્વ:
$1$. આ કુળની ઘણી વનસ્પતિઓ કઠોળના સ્ત્રોત છે (દા.ત.,ચણા,અરહર,વાલ,મગ,સોયાબીન).
$2$. તે ખાદ્ય તેલ પૂરું પાડે છે (દા.ત.,સોયાબીન,મગફળી).
$3$. તે રંગ (dye) નો સ્ત્રોત છે (દા.ત.,ગળી - Indigofera).
$4$. ઘણી જાતિઓનો ઉપયોગ ઘાસચારા તરીકે (દા.ત.,સેસબેનિયા,ટ્રાયફોલિયમ) અને સુશોભન માટે (દા.ત.,લ્યુપિનસ,વટાણા) થાય છે.

(A) સોલેનેસી કુળમાં,પુષ્પવિન્યાસ સામાન્ય રીતે એકલ અથવા પરિમિત પ્રકારનો હોય છે જેમાં પુષ્પો કક્ષીય હોય છે.
ફેબેસી કુળમાં,પુષ્પવિન્યાસ લાક્ષણિક રીતે અપરિમિત (Racemose) પ્રકારનો હોય છે.
તેથી,સાચી અનુરૂપતા $Fabaceae$ : $Racemose$ (અપરિમિત) છે.

(N/A) રાઈનો છોડ બ્રાસિકેસી (Brassicaceae) કુળનો સભ્ય છે. તેનું પુષ્પસૂત્ર નીચે મુજબ છે:
$\oplus \, \text{O\kern-0.4em\raisebox{0.3ex}{+}} \, K_{2+2} \, C_4 \, A_{2+4} \, \underline{G}_{(2)}$
સંજ્ઞાઓની સમજૂતી:
- $\oplus$: નિયમિત (ત્રિજ્યાવર્તી સંમિતિ)
- $\text{O\kern-0.4em\raisebox{0.3ex}{+}}$: દ્વિલિંગી પુષ્પ
- $K_{2+2}$: વજ્રચક્ર જેમાં $4$ વજ્રપત્રો બે ચક્રમાં ગોઠવાયેલા છે
- $C_4$: દલપુંજ જેમાં $4$ દલપત્રો છે
- $A_{2+4}$: પુંકેસરચક્ર જેમાં $6$ પુંકેસરો બે ચક્રમાં ગોઠવાયેલા છે (ચતુર્દીર્ઘી)
- $\underline{G}_{(2)}$: સ્ત્રીકેસરચક્ર જેમાં $2$ જોડાયેલા સ્ત્રીકેસરો છે,બીજાશય ઉચ્સ્થ છે

(B) $Asteraceae$ (Compositae) કુળમાં,પુષ્પવિન્યાસ એ સ્તબક (capitulum) પ્રકારનો હોય છે.
કિરણ પુષ્પિકાઓ સામાન્ય રીતે સ્ત્રીકેસરી (માદા) અથવા તટસ્થ અને એકસંમિત હોય છે.
કિરણ પુષ્પિકાઓમાં બીજાશય અધઃસ્થિત (inferior) હોય છે,જેનો અર્થ છે કે અન્ય પુષ્પીય ભાગો (વજ્રપત્રો,દલપત્રો અને પુંકેસરો) બીજાશયના સ્તરની ઉપર આવેલા હોય છે.

(A) $Asteraceae$ (Compositae) કુળમાં,પુષ્પવિન્યાસ એ સ્તબક (capitulum) પ્રકારનો હોય છે.
તેમાં બે પ્રકારના પુષ્પકો જોવા મળે છે: કિરણ પુષ્પકો (ray florets) અને બિંબ પુષ્પકો (disc florets).
કિરણ પુષ્પકો સામાન્ય રીતે માદા (pistillate) અથવા નપુંસક હોય છે અને તેમાં અધ:સ્થ બીજાશય (inferior ovary) જોવા મળે છે,જે અધોજાયી (epigynous) પુષ્પની લાક્ષણિકતા છે.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

લિલિએસી કુળનું પુષ્પસૂત્ર:
$Br \; \oplus \; \odot \; P_{(3+3)} \; A_{3+3} \; \underline{G}_{(3)}$
અહીં, $Br$ એટલે નિપત્રી (bracteate), $\oplus$ એટલે નિયમિત (actinomorphic), $\odot$ એટલે દ્વિલિંગી (bisexual), $P_{(3+3)}$ એટલે પરિપુષ્પપત્રો (tepals) જે ત્રણ-ત્રણના બે ચક્રમાં જોડાયેલા હોય છે, $A_{3+3}$ એટલે પુંકેસરચક્ર જે ત્રણ-ત્રણના બે ચક્રમાં હોય છે, અને $\underline{G}_{(3)}$ એટલે સ્ત્રીકેસરચક્ર જે ત્રિ-સ્ત્રીકેસરી, યુક્તસ્ત્રીકેસરી અને ઉચ્ચસ્થ બીજાશય ધરાવે છે.

(B) આપેલ વનસ્પતિ $Papilionaceae$ કુળની છે (જે $Fabaceae$ કુળની ઉપકુળ છે).
આ કુળની મુખ્ય લાક્ષણિકતા પતંગિયા આકારનું દલપુંજ છે,જેમાં કુલ $5$ દલપત્રો હોય છે.
તેમાં એક મોટું પશ્ચાદ્દલપત્ર જેને ધ્વજક (standard) કહેવાય છે,બે પાર્શ્વીય દલપત્રો જેને પક્ષક (wings) કહેવાય છે,અને બે અગ્રસ્થ દલપત્રો જે જોડાઈને હોડી જેવી રચના બનાવે છે જેને નૌતલ (keel) કહેવાય છે.

(C) કુળ એ ગોત્ર અને પ્રજાતિ વચ્ચેનો વર્ગીકરણનો એકમ છે. તે સંબંધિત પ્રજાતિઓના સમૂહનો બનેલો છે.
કુળનું લક્ષણીકરણ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓના વાનસ્પતિક અને પ્રજનન અંગો બંનેના આધારે કરવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,વનસ્પતિઓમાં,કુળને ઘણીવાર તેમના પુષ્પીય લક્ષણો (પ્રજનન અંગો) અને પર્ણ,પ્રકાંડ અને મૂળ જેવા વાનસ્પતિક લક્ષણો દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.

(D) ચતુર્દીર્ઘી સ્થિતિમાં કુલ $6$ પુંકેસર હોય છે.
તેઓ બે ચક્રમાં ગોઠવાયેલા હોય છે: બહારના ચક્રમાં $2$ ટૂંકા પુંકેસર અને અંદરના ચક્રમાં $4$ લાંબા પુંકેસર હોય છે.
આ વિશિષ્ટ ગોઠવણી $Brassicaceae$ (જેને અગાઉ $Cruciferae$ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું) કુળનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.

(B) જુવાર (Sorghum),મકાઈ,શેરડી,ઘઉં અને ચોખા એ $Gramineae$ અથવા $Poaceae$ કુળના સભ્યો છે.