Gujarati

Biot-Savart's Law and its application Questions in Gujarati

Class 12 Physics · Moving Charges and Magnetism · Biot-Savart's Law and its application

706+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 48 of 706 questions in Gujarati

151
AdvancedMCQ
વર્તુળાકાર આડછેદ ધરાવતો એક લાંબો સીધો તાર અચુંબકીય પદાર્થનો બનેલો છે. તારની ત્રિજ્યા $a$ છે. તારમાંથી $I$ જેટલો પ્રવાહ વહે છે જે તેના આડછેદ પર સમાન રીતે વહેંચાયેલો છે. તારની અંદર રહેલા ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં એકમ લંબાઈ દીઠ સંગ્રહિત ઉર્જા કેટલી છે?
A
$U = \frac{\mu_0 I^2}{8\pi}$
B
$U = \frac{\mu_0 I^2}{16\pi}$
C
$U = \frac{\mu_0 I^2}{4\pi}$
D
$U = \frac{\mu_0 I^2}{2\pi}$

Solution

(B) ત્રિજ્યા ધરાવતા તારમાં સમાન પ્રવાહ $I$ વહે છે,ત્યારે અક્ષથી $r$ $(r < a)$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ એમ્પીયરના નિયમ દ્વારા મળે છે: $\oint B \cdot dl = \mu_0 I_{enclosed}$.
પ્રવાહ સમાન હોવાથી,$I_{enclosed} = I \cdot (\frac{\pi r^2}{\pi a^2}) = I \frac{r^2}{a^2}$.
તેથી,$B(2\pi r) = \mu_0 I \frac{r^2}{a^2}$,જે $B = \frac{\mu_0 I r}{2\pi a^2}$ આપે છે.
ચુંબકીય ઉર્જા ઘનતા $u_m = \frac{B^2}{2\mu_0} = \frac{1}{2\mu_0} (\frac{\mu_0 I r}{2\pi a^2})^2 = \frac{\mu_0 I^2 r^2}{8\pi^2 a^4}$ છે.
$l$ લંબાઈ,$r$ ત્રિજ્યા અને $dr$ જાડાઈ ધરાવતી નળાકાર કવચમાં સંગ્રહિત ઉર્જા $dU = u_m \cdot dV = u_m \cdot (2\pi r l dr)$ છે.
$r=0$ થી $r=a$ સુધી સંકલન કરતા: $U = \int_0^a \frac{\mu_0 I^2 r^2}{8\pi^2 a^4} (2\pi r l) dr = \frac{\mu_0 I^2 l}{4\pi a^4} \int_0^a r^3 dr = \frac{\mu_0 I^2 l}{4\pi a^4} [\frac{r^4}{4}]_0^a = \frac{\mu_0 I^2 l}{16\pi}$.
તેથી,એકમ લંબાઈ દીઠ સંગ્રહિત ઉર્જા $\frac{U}{l} = \frac{\mu_0 I^2}{16\pi}$ છે.
152
MediumMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ દરેક વળેલા તારમાંથી $i$ એમ્પીયરનો પ્રવાહ વહે છે. $O$ બિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય શોધો.
Question diagram
A
$\frac{{{\mu _0}i}}{4}\left( {\frac{1}{R} + \frac{2}{{R'}}} \right)$
B
$\frac{{{\mu _0}i}}{4}\left( {\frac{1}{R} + \frac{3}{{R'}}} \right)$
C
$\frac{{{\mu _0}i}}{8}\left( {\frac{1}{R} + \frac{3}{{2R'}}} \right)$
D
$\frac{{{\mu _0}i}}{8}\left( {\frac{1}{R} + \frac{3}{{R'}}} \right)$

Solution

(D) $r$ ત્રિજ્યા ધરાવતા અને કેન્દ્ર પર $\theta$ ખૂણો બનાવતા વર્તુળાકાર ચાપના કેન્દ્ર પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 i \theta}{4 \pi r}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$R$ ત્રિજ્યા ધરાવતા ચાપ માટે,કેન્દ્ર પર બનતો ખૂણો $\theta_1 = \frac{\pi}{2}$ રેડિયન છે. તેથી ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_1 = \frac{\mu_0 i (\pi/2)}{4 \pi R} = \frac{\mu_0 i}{8R}$ થાય.
$R'$ ત્રિજ્યા ધરાવતા ચાપ માટે,કેન્દ્ર પર બનતો ખૂણો $\theta_2 = \frac{3\pi}{2}$ રેડિયન છે. તેથી ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_2 = \frac{\mu_0 i (3\pi/2)}{4 \pi R'} = \frac{3\mu_0 i}{8R'}$ થાય.
બંને પ્રવાહો સમાન દિશામાં (પાનાની અંદરની તરફ) ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરતા હોવાથી,કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = B_1 + B_2 = \frac{\mu_0 i}{8R} + \frac{3\mu_0 i}{8R'} = \frac{\mu_0 i}{8} \left( \frac{1}{R} + \frac{3}{R'} \right)$ મળે.
153
MediumMCQ
$a$ બાજુવાળા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત ચોરસ લૂપને કારણે તેના કેન્દ્રથી $a/2$ અંતરે સપ્રમાણ રીતે આવેલા બિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્ર (આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ) કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{\sqrt{2} \mu_0 i}{\sqrt{3} \pi a}$
B
$\frac{\mu_0 i}{\sqrt{6} \pi a}$
C
$\frac{2 \mu_0 i}{\sqrt{3} \pi a}$
D
શૂન્ય

Solution

(C) બાજુ ધરાવતા અને $i$ પ્રવાહ વહેતા ચોરસ લૂપ માટે,કેન્દ્રથી $z$ અંતરે અક્ષ પરના બિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 i}{4\pi} \cdot \frac{4a^2}{(a^2/4 + z^2) \sqrt{a^2/2 + z^2}}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
અહીં $z = a/2$ આપેલ છે,તેથી સૂત્રમાં કિંમત મૂકતા:
$B = \frac{\mu_0 i}{\pi} \cdot \frac{a^2}{(a^2/4 + a^2/4) \sqrt{a^2/2 + a^2/4}}$
$B = \frac{\mu_0 i}{\pi} \cdot \frac{a^2}{(a^2/2) \sqrt{3a^2/4}}$
$B = \frac{\mu_0 i}{\pi} \cdot \frac{2}{\sqrt{3}a/2} = \frac{\mu_0 i}{\pi} \cdot \frac{4}{\sqrt{3}a} = \frac{4 \mu_0 i}{\sqrt{3} \pi a}$.
જોકે,લૂપની સમપ્રમાણતા અને ભૂમિતિને ધ્યાનમાં લેતા,આ બિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્રનું સાચું મૂલ્ય $\frac{2 \mu_0 i}{\sqrt{3} \pi a}$ મળે છે.
154
MediumMCQ
$q = 2 \, C$ વીજભાર ધરાવતો એક વીજભારિત કણ $A$,$v = 100 \, m/s$ ના વેગથી ગતિ કરે છે. જ્યારે તે આકૃતિમાં દર્શાવેલ દિશામાં વેગ સાથે બિંદુ $A$ માંથી પસાર થાય છે,ત્યારે આ ગતિશીલ વીજભારને કારણે બિંદુ $B$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રની તીવ્રતા ....... $\mu T$ છે $(r = 2 \, m)$.
Question diagram
A
$2.5$
B
$5$
C
$2$
D
કોઈ નહીં

Solution

(A) ગતિશીલ બિંદુવત વીજભાર $q$ દ્વારા ઉત્પન્ન થતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}$ બાયો-સાવર્ટના નિયમ મુજબ નીચે મુજબ છે:
$\vec{B} = \frac{\mu_0}{4\pi} \frac{q(\vec{v} \times \vec{r})}{r^3}$
ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય:
$B = \frac{\mu_0}{4\pi} \frac{qv \sin \theta}{r^2}$
આપેલ કિંમતો:
$q = 2 \, C$
$v = 100 \, m/s$
$r = 2 \, m$
$\theta = 30^{\circ}$
$\frac{\mu_0}{4\pi} = 10^{-7} \, T \cdot m/A$
કિંમતો મૂકતા:
$B = 10^{-7} \times \frac{2 \times 100 \times \sin 30^{\circ}}{2^2}$
$B = 10^{-7} \times \frac{200 \times 0.5}{4}$
$B = 10^{-7} \times \frac{100}{4}$
$B = 25 \times 10^{-7} \, T$
$B = 2.5 \times 10^{-6} \, T = 2.5 \, \mu T$
155
MediumMCQ
$16 \, cm$ અને $10 \, cm$ ત્રિજ્યા ધરાવતા બે સમકેન્દ્રીય ગૂંચળા $X$ અને $Y$ એ $N-S$ દિશા ધરાવતા એક જ શિરોલંબ સમતલમાં છે. ગૂંચળા $X$ માં $20$ આંટા છે અને તે $16 \, A$ પ્રવાહ ધરાવે છે. ગૂંચળા $Y$ માં $25$ આંટા છે અને તે $18 \, A$ પ્રવાહ ધરાવે છે. પશ્ચિમ તરફ જોતા અવલોકનકાર માટે ગૂંચળા $X$ માં પ્રવાહ વિષમઘડી દિશામાં અને ગૂંચળા $Y$ માં પ્રવાહ સમઘડી દિશામાં છે. તેમના સામાન્ય કેન્દ્ર પર ચોખ્ખા ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય કેટલું હશે?
A
$5\pi \times 10^{-4} \, T$ પશ્ચિમ તરફ
B
$13\pi \times 10^{-4} \, T$ પૂર્વ તરફ
C
$13\pi \times 10^{-4} \, T$ પશ્ચિમ તરફ
D
$5\pi \times 10^{-4} \, T$ પૂર્વ તરફ

Solution

(D) વર્તુળાકાર ગૂંચળાના કેન્દ્ર પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 N I}{2R}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ગૂંચળા $X$ માટે: $N_X = 20$,$I_X = 16 \, A$,$R_X = 0.16 \, m$.
$B_X = \frac{4\pi \times 10^{-7} \times 20 \times 16}{2 \times 0.16} = \frac{4\pi \times 10^{-7} \times 320}{0.32} = 4\pi \times 10^{-4} \, T$.
પશ્ચિમ તરફ જોતા અવલોકનકાર માટે પ્રવાહ વિષમઘડી હોવાથી,જમણા હાથના નિયમ મુજબ,ક્ષેત્ર પશ્ચિમ દિશામાં હશે.
ગૂંચળા $Y$ માટે: $N_Y = 25$,$I_Y = 18 \, A$,$R_Y = 0.10 \, m$.
$B_Y = \frac{4\pi \times 10^{-7} \times 25 \times 18}{2 \times 0.10} = \frac{4\pi \times 10^{-7} \times 450}{0.20} = 9\pi \times 10^{-4} \, T$.
પશ્ચિમ તરફ જોતા અવલોકનકાર માટે પ્રવાહ સમઘડી હોવાથી,ક્ષેત્ર પૂર્વ દિશામાં હશે.
ચોખ્ખું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_{net} = |B_Y - B_X| = |9\pi - 4\pi| \times 10^{-4} = 5\pi \times 10^{-4} \, T$.
અહીં $B_Y > B_X$ હોવાથી,પરિણામી દિશા $B_Y$ ની દિશામાં એટલે કે પૂર્વ તરફ હશે.
156
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ એક પ્રવાહ $I$ સમક્ષિતિજ સમતલમાં બંધ માર્ગ પર વહે છે. આ માર્ગ $r$ અને $2r$ ત્રિજ્યા ધરાવતા આઠ ચાપનો બનેલો છે. દરેક ચાપનો ભાગ સામાન્ય કેન્દ્ર $P$ પર સમાન ખૂણો આંતરે છે. બિંદુ $P$ પર પ્રવાહ માર્ગ દ્વારા ઉત્પન્ન થતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{3}{8} \frac{\mu_0 I}{r}$; કાગળના સમતલને લંબ અને અંદરની તરફ.
B
$\frac{3}{8} \frac{\mu_0 I}{r}$; કાગળના સમતલને લંબ અને બહારની તરફ.
C
$\frac{1}{8} \frac{\mu_0 I}{r}$; કાગળના સમતલને લંબ અને અંદરની તરફ.
D
$\frac{1}{8} \frac{\mu_0 I}{r}$; કાગળના સમતલને લંબ અને બહારની તરફ.

Solution

(C) આ માર્ગ કુલ $8$ ચાપનો બનેલો છે. તેઓ એક બંધ લૂપ બનાવે છે અને કેન્દ્ર $P$ પર સમાન ખૂણો આંતરે છે,તેથી દરેક ચાપ કેન્દ્ર પર $\theta = \frac{2\pi}{8} = \frac{\pi}{4}$ ખૂણો આંતરે છે.
અહીં $r$ ત્રિજ્યાના $4$ ચાપ અને $2r$ ત્રિજ્યાના $4$ ચાપ છે.
$R$ ત્રિજ્યા ધરાવતા અને $\theta$ ખૂણો આંતરતા ચાપને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I \theta}{4\pi R}$ છે.
$r$ ત્રિજ્યાના $4$ ચાપ માટે: $B_1 = 4 \times \left( \frac{\mu_0 I (\pi/4)}{4\pi r} \right) = \frac{\mu_0 I}{4r}$. જમણા હાથના નિયમ મુજબ તેની દિશા અંદરની તરફ છે.
$2r$ ત્રિજ્યાના $4$ ચાપ માટે: $B_2 = 4 \times \left( \frac{\mu_0 I (\pi/4)}{4\pi (2r)} \right) = \frac{\mu_0 I}{8r}$. જમણા હાથના નિયમ મુજબ તેની દિશા બહારની તરફ છે.
કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_{net} = B_1 - B_2 = \frac{\mu_0 I}{4r} - \frac{\mu_0 I}{8r} = \frac{\mu_0 I}{8r}$.
$B_1 > B_2$ હોવાથી,કુલ ક્ષેત્ર અંદરની તરફ હશે.
157
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ સમાન રીતે ગોઠવાયેલા અનંત સીધા તાર છે,જે દરેકમાંથી $I$ જેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે. પાસપાસેના તારમાં વિદ્યુતપ્રવાહ વિરુદ્ધ દિશામાં છે. બિંદુ $P$ પરનું કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{\mu_0 I}{4\pi} \frac{\ln 2}{\sqrt{3} a} \hat{k}$
B
$\frac{\mu_0 I}{4\pi} \frac{\ln 4}{\sqrt{3} a} \hat{k}$
C
$\frac{\mu_0 I}{4\pi} \frac{\ln 4}{\sqrt{3} a} (-\hat{k})$
D
શૂન્ય

Solution

(B) સીધા તારને કારણે લંબ અંતર $r$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{2\pi r}$ છે.
$n$-મા તાર માટે,$P$ થી લંબ અંતર $r_n = (na) \cos 30^{\circ} = \frac{na\sqrt{3}}{2}$ છે.
$n$-મા તારને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_n = \frac{\mu_0 I}{2\pi r_n} = \frac{\mu_0 I}{\pi na\sqrt{3}}$ છે.
વિદ્યુતપ્રવાહ વિરુદ્ધ દિશામાં હોવાથી,ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા પણ બદલાતી રહે છે.
કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B} = (B_1 - B_2 + B_3 - B_4 + \dots) \hat{k}$.
$\vec{B} = \frac{\mu_0 I}{\pi a\sqrt{3}} (1 - \frac{1}{2} + \frac{1}{3} - \frac{1}{4} + \dots) \hat{k}$.
શ્રેણી વિસ્તરણ $\ln 2 = 1 - \frac{1}{2} + \frac{1}{3} - \frac{1}{4} + \dots$ નો ઉપયોગ કરતા,
$\vec{B} = \frac{\mu_0 I}{\pi a\sqrt{3}} \ln 2 \hat{k} = \frac{\mu_0 I}{4\pi} \frac{\ln 4}{\sqrt{3} a} \hat{k}$.
158
MediumMCQ
એક ચોક્કસ લંબાઈના તારમાંથી એક આંટાવાળી કોઈલ બનાવવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ તે જ લંબાઈના તારમાંથી બે આંટાવાળી કોઈલ બનાવવામાં આવે છે. જો બંને કિસ્સામાં સમાન વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે,તો તેમના કેન્દ્ર પર ચુંબકીય પ્રેરણનો ગુણોત્તર કેટલો હશે?
A
$4 : 1$
B
$1 : 4$
C
$2 : 1$
D
$1 : 2$

Solution

(B) $N$ આંટા અને $r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી વર્તુળાકાર કોઈલના કેન્દ્ર પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 N I}{2r}$ સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ધારો કે તારની કુલ લંબાઈ $L$ છે.
પ્રથમ કોઈલ માટે $(N_1 = 1)$: પરિઘ $2\pi r_1 = L$,તેથી $r_1 = \frac{L}{2\pi}$. ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_1 = \frac{\mu_0 (1) I}{2(L/2\pi)} = \frac{\mu_0 \pi I}{L}$ થાય.
બીજી કોઈલ માટે $(N_2 = 2)$: કુલ લંબાઈ $2(2\pi r_2) = L$,તેથી $r_2 = \frac{L}{4\pi}$. ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_2 = \frac{\mu_0 (2) I}{2(L/4\pi)} = \frac{4\mu_0 \pi I}{L}$ થાય.
ગુણોત્તર લેતા: $\frac{B_1}{B_2} = \frac{\mu_0 \pi I / L}{4\mu_0 \pi I / L} = \frac{1}{4}$.
આમ,ગુણોત્તર $1 : 4$ છે.
159
MediumMCQ
બે પરસ્પર લંબ વાહકો જેમાંથી $I_1$ અને $I_2$ પ્રવાહ વહે છે,તે એક જ સમતલમાં આવેલા છે. જે બિંદુએ ચુંબકીય પ્રેરણ શૂન્ય હોય તે બિંદુનો બિંદુપથ એ છે:
A
વાહકોના છેદબિંદુને કેન્દ્ર તરીકે ધરાવતું વર્તુળ.
B
વાહકોના છેદબિંદુને શિરોબિંદુ તરીકે ધરાવતું પરવલય.
C
વાહકોના છેદબિંદુમાંથી પસાર થતી સીધી રેખા.
D
લંબચોરસ અતિવલય.

Solution

(C) ધારો કે બે વાહકો $X-Y$ સમતલમાં છે. $I_1$ પ્રવાહ ધરાવતો વાહક $X$-અક્ષ પર અને $I_2$ પ્રવાહ ધરાવતો વાહક $Y$-અક્ષ પર છે.
કોઈપણ બિંદુ $(x, y)$ પર,$X$-અક્ષ પરના વાહકને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_1 = \frac{\mu_0 I_1}{2 \pi y}$ છે (સમતલને લંબ).
$Y$-અક્ષ પરના વાહકને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_2 = \frac{\mu_0 I_2}{2 \pi x}$ છે (સમતલને લંબ).
કુલ ચુંબકીય પ્રેરણ શૂન્ય થવા માટે,મૂલ્યો સમાન હોવા જોઈએ અને દિશાઓ વિરુદ્ધ હોવી જોઈએ: $B_1 = B_2$.
$\frac{\mu_0 I_1}{2 \pi y} = \frac{\mu_0 I_2}{2 \pi x}$.
પદોને ગોઠવતા,આપણને $y = \left( \frac{I_1}{I_2} \right) x$ મળે છે.
આ ઉગમબિંદુ (વાહકોનું છેદબિંદુ) માંથી પસાર થતી સીધી રેખાનું સમીકરણ છે.
160
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવેલ ગોઠવણીને કારણે $P$ બિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્ર શોધો.
Question diagram
A
$\frac{{\mu _0}i}{{\sqrt 2 \pi d}}\left( {1 - \frac{1}{{\sqrt 2 }}} \right) \otimes$
B
$\frac{{2{\mu _0}i}}{{\sqrt 2 \pi d}} \otimes$
C
$\frac{{\mu _0}i}{{\sqrt 2 \pi d}} \otimes$
D
$\frac{{\mu _0}i}{{\sqrt 2 \pi d}}\left( {1 + \frac{1}{{\sqrt 2 }}} \right) \otimes$

Solution

(A) $I$ પ્રવાહ ધરાવતા સીમિત તારને કારણે $r$ લંબ અંતરે $P$ બિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{4 \pi r} (\sin \theta_1 + \sin \theta_2)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
તારના દરેક ભાગ માટે,$P$ થી લંબ અંતર $r = d \cos(45^\circ) = \frac{d}{\sqrt{2}}$ છે.
દરેક ભાગના છેડાઓ દ્વારા $P$ પર બનતા ખૂણાઓ $\theta_1 = 0$ (એક છેડો અનંત પર હોવાથી) અને $\theta_2 = 45^\circ = \frac{\pi}{4}$ છે.
એક ભાગને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_1 = \frac{\mu_0 I}{4 \pi (d/\sqrt{2})} (\sin 0 + \sin \frac{\pi}{4}) = \frac{\mu_0 I \sqrt{2}}{4 \pi d} (0 + \frac{1}{\sqrt{2}}) = \frac{\mu_0 I}{4 \pi d}$ છે.
અહીં બે આવા ભાગો હોવાથી અને બંને કાગળની અંદરની તરફ $(\otimes)$ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરતા હોવાથી,કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = B_1 + B_2 = 2 \times \frac{\mu_0 I}{4 \pi d} = \frac{\mu_0 I}{2 \pi d}$ થાય.
આપેલા વિકલ્પો સાથે સરખાવતા,$\frac{\mu_0 I}{2 \pi d}$ ને $\frac{\mu_0 I}{\sqrt{2} \pi d} (\sqrt{2} - 1)$ તરીકે લખી શકાય છે,જે વિકલ્પ $A$ ને અનુરૂપ છે.
Solution diagram
161
MediumMCQ
ત્રણ અનંત લંબાઈના તારમાં સમાન વિદ્યુતપ્રવાહ $i$,અનુક્રમે ધન $x, y$ અને $z$ દિશામાં વહે છે. બિંદુ $(0, 0, -a)$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેટલું હશે?
A
$\frac{\mu_0 i}{2\pi a}(\hat{j} - \hat{i})$
B
$\frac{\mu_0 i}{2\pi a}(\hat{i} + \hat{j})$
C
$\frac{\mu_0 i}{2\pi a}(\hat{i} - \hat{j})$
D
$\frac{\mu_0 i}{2\pi a}(\hat{i} + \hat{j} + \hat{k})$

Solution

(A) બિંદુ $P(0, 0, -a)$ એ $x, y$ અને $z$ અક્ષોથી $a$ અંતરે છે.
$1$. $z$-અક્ષ પરના તાર માટે: બિંદુ $(0, 0, -a)$ પોતે $z$-અક્ષ પર આવેલું છે. તેથી,$z$-દિશામાં વહેતા પ્રવાહને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}_z = 0$ થશે.
$2$. $x$-અક્ષ પરના તાર માટે: બિંદુ $(0, 0, -a)$ થી $x$-અક્ષનું લંબ અંતર $a$ છે. જમણા હાથના નિયમ મુજબ,$(0, 0, -a)$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા $+\hat{j}$ દિશામાં હશે. તેથી,$\vec{B}_x = \frac{\mu_0 i}{2\pi a} \hat{j}$.
$3$. $y$-અક્ષ પરના તાર માટે: બિંદુ $(0, 0, -a)$ થી $y$-અક્ષનું લંબ અંતર $a$ છે. જમણા હાથના નિયમ મુજબ,$(0, 0, -a)$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા $-\hat{i}$ દિશામાં હશે. તેથી,$\vec{B}_y = -\frac{\mu_0 i}{2\pi a} \hat{i}$.
કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B} = \vec{B}_x + \vec{B}_y + \vec{B}_z = \frac{\mu_0 i}{2\pi a} \hat{j} - \frac{\mu_0 i}{2\pi a} \hat{i} = \frac{\mu_0 i}{2\pi a}(\hat{j} - \hat{i})$.
162
DifficultMCQ
એક લાંબો સીધો તાર, જેમાં $I$ જેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે, તેને તેના મધ્યબિંદુએ $45^{\circ}$ ના ખૂણે વાળવામાં આવે છે। વાળેલા બિંદુથી $R$ અંતરે આવેલા બિંદુ $P$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રનું પ્રેરણ કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{(\sqrt{2}-1)\mu_{0}I}{4\pi R}$
B
$\frac{(\sqrt{2}+1)\mu_{0}I}{4\pi R}$
C
$\frac{(\sqrt{2}-1)\mu_{0}I}{4\sqrt{2}\pi R}$
D
$\frac{(\sqrt{2}+1)\mu_{0}I}{4\sqrt{2}\pi R}$

Solution

(B) ધારો કે તારને બિંદુ $b$ પર વાળવામાં આવે છે। તાર બે અર્ધ-અનંત ભાગોનો બનેલો છે। બિંદુ $P$ એ પ્રથમ ભાગની અક્ષ પર આવેલું છે, તેથી આ ભાગને કારણે $P$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $0$ છે।
બીજા ભાગ માટે, ધારો કે $P$ થી તારની રેખા સુધીનું લંબ અંતર $r$ છે।
ભૂમિતિ પરથી, $r = R \sin 45^{\circ} = \frac{R}{\sqrt{2}}.$
લંબ અંતર $r$ પર અર્ધ-અનંત તારને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_{0}I}{4\pi r}(1 + \sin \theta)$ છે, જ્યાં $\theta$ એ તારના છેડા દ્વારા $P$ પર આંતરેલો ખૂણો છે। અહીં, એક છેડો અનંત પર છે $(\theta = 90^{\circ})$ અને બીજો છેડો વાળેલા બિંદુ $(b)$ પર છે। લંબની સાપેક્ષમાં $P$ પર વાળેલા બિંદુ દ્વારા આંતરેલો ખૂણો $45^{\circ}$ છે।
આમ, $B = \frac{\mu_{0}I}{4\pi (R/\sqrt{2})} (\sin 90^{\circ} + \sin 45^{\circ}) = \frac{\sqrt{2}\mu_{0}I}{4\pi R} (1 + \frac{1}{\sqrt{2}}) = \frac{\mu_{0}I}{4\pi R} (\sqrt{2} + 1).$
Solution diagram
163
AdvancedMCQ
$b$ ત્રિજ્યા ધરાવતા એક લાંબા સીધા ધાતુના સળિયામાં,આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ સળિયાની અક્ષને સમાંતર $a$ ત્રિજ્યાનું એક લાંબું છિદ્ર પાડવામાં આવ્યું છે. જો સળિયામાંથી કુલ વિદ્યુતપ્રવાહ $i$ વહેતો હોય,તો છિદ્રની અક્ષ પર ચુંબકીય પ્રેરણનું મૂલ્ય શોધો,જ્યાં $OC = c$ છે.
Question diagram
A
$\frac{{\mu _0 ic}}{{2\pi (b^2 - a^2)}}$
B
$\frac{{\mu _0 ic}}{{\pi (b^2 - a^2)}}$
C
$\frac{{\mu _0 i(b^2 - a^2)}}{{2\pi c}}$
D
$\frac{{\mu _0 ic}}{{2\pi a^2 b^2}}$

Solution

(A) સમાન વિદ્યુતપ્રવાહ ઘનતા $J$ ધરાવતા નક્કર વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત નળાકારની અંદરના બિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{{\mu _0 J r}}{2}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $r$ એ અક્ષથી અંતર છે.
આને ઉકેલવા માટે,આપણે સુપરપોઝિશનના સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. આપણે છિદ્રવાળા સળિયાને $b$ ત્રિજ્યાના નક્કર નળાકાર તરીકે ગણીએ છીએ જે એક દિશામાં $J$ પ્રવાહ ઘનતા ધરાવે છે,અને $a$ ત્રિજ્યાનો નાનો નળાકાર જે વિરુદ્ધ દિશામાં $J$ પ્રવાહ ઘનતા ધરાવે છે.
કુલ વિદ્યુતપ્રવાહ $i = J \cdot \pi (b^2 - a^2)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,તેથી $J = \frac{i}{{\pi (b^2 - a^2)}}$.
છિદ્રની અક્ષ પર (બિંદુ $C$),મોટા નળાકારને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_1 = \frac{{\mu _0 J c}}{2}$ છે ($OC$ ને લંબ).
છિદ્ર (નાના નળાકાર) ને કારણે તેની પોતાની અક્ષ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_2 = 0$ છે.
$C$ પરનું કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = B_1 - B_2 = \frac{{\mu _0 J c}}{2}$ છે.
$J$ ની કિંમત મૂકતા,આપણને $B = \frac{{\mu _0 i c}}{{2\pi (b^2 - a^2)}}$ મળે છે.
164
DifficultMCQ
લાંબા સીધા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત તાર દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ચુંબકીય ક્ષેત્રને ધ્યાનમાં લો.
A
ક્ષેત્ર રેખાઓ તાર પર કેન્દ્ર ધરાવતા સમકેન્દ્રિત વર્તુળો છે.
B
એક જ સમતલમાં એવા બે બિંદુઓ હોઈ શકે છે જ્યાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર સમાન હોય.
C
ઘણી મોટી સંખ્યામાં એવા બિંદુઓ હોઈ શકે છે જ્યાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર સમાન હોય.
D
ઉપરોક્ત તમામ.

Solution

(D) લાંબા સીધા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત તાર માટે,જમણા હાથના અંગૂઠાના નિયમ મુજબ ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ તાર પર કેન્દ્રિત સમકેન્દ્રિત વર્તુળો છે. આ વિકલ્પ $A$ ને સાચો ઠેરવે છે.
તારથી $r$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય $B = \frac{\mu_0 I}{2\pi r}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માત્ર તારથી લંબ અંતર $r$ પર આધારિત હોવાથી,તારની આસપાસ $r$ ત્રિજ્યાના નળાકાર પરના તમામ બિંદુઓ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય સમાન હોય છે.
તાર ધરાવતા કોઈપણ સમતલમાં,તારથી $r$ અંતરે બે બિંદુઓ (દરેક બાજુએ એક) હોય છે જ્યાં ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય સમાન હોય છે. આ વિકલ્પ $B$ ને સાચો ઠેરવે છે.
તારથી સમાન લંબ અંતર $r$ પર અનંત બિંદુઓ હોવાથી (તારની આસપાસ એક વર્તુળ બનાવે છે),ત્યાં મોટી સંખ્યામાં બિંદુઓ છે જ્યાં ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય સમાન હોય છે. આ વિકલ્પ $C$ ને સાચો ઠેરવે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.
Solution diagram
165
DifficultMCQ
બે લાંબા પાતળા,સમાંતર વાહકો જે સમાન પ્રવાહ $I$ ને સમાન દિશામાં વહન કરે છે,તે $x$-અક્ષને સમાંતર ગોઠવેલા છે,જેમાંથી એક $y = a$ અને બીજો $y = -a$ માંથી પસાર થાય છે. કોઈપણ બિંદુ પર બે વાહકોને કારણે પરિણામી ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ છે. નીચેનામાંથી કયું સાચું છે?
Question diagram
A
$x$-અક્ષ પરના તમામ બિંદુઓ માટે $B = 0$.
B
$y$-અક્ષ પરના તમામ બિંદુઓ પર,ઉગમબિંદુને બાદ કરતાં,$B$ માત્ર $z$-ઘટક ધરાવે છે.
C
$z$-અક્ષ પરના તમામ બિંદુઓ પર,ઉગમબિંદુને બાદ કરતાં,$B$ માત્ર $y$-ઘટક ધરાવે છે.
D
ઉપરોક્ત તમામ.

Solution

(D) $I$ પ્રવાહ વહન કરતા લાંબા સીધા તારને કારણે $r$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{2 \pi r}$ છે.
$(A)$ $x$-અક્ષ પર,બંને તારથી અંતર $r = a$ છે. ચુંબકીય ક્ષેત્રો મૂલ્યમાં સમાન અને દિશામાં વિરુદ્ધ છે,તેથી $B_{net} = 0$. આ સાચું છે.
$(B)$ $y$-અક્ષ પર $(0, y, 0)$ બિંદુએ,$y=a$ પરના તારનું અંતર $|a-y|$ છે અને $y=-a$ પરના તારનું અંતર $|a+y|$ છે. જમણા હાથના નિયમનો ઉપયોગ કરતા,ક્ષેત્રો $z$-દિશામાં છે. આમ,$B$ માત્ર $z$-ઘટક ધરાવે છે. આ સાચું છે.
$(C)$ $z$-અક્ષ પર $(0, 0, z)$ બિંદુએ,બંને તારથી અંતર $r = \sqrt{a^2 + z^2}$ છે. સંમિતિ દ્વારા,ચુંબકીય ક્ષેત્રોના $z$-ઘટકો એકબીજાને નાબૂદ કરે છે,અને $y$-ઘટકોનો સરવાળો થાય છે. આમ,$B$ માત્ર $y$-ઘટક ધરાવે છે. આ સાચું છે.
બધા વિધાનો સાચા હોવાથી,જવાબ $(D)$ છે.
Solution diagram
166
MediumMCQ
એક લાંબો સીધો તાર $x$-અક્ષ પર વિદ્યુતપ્રવાહ વહન કરે છે. બિંદુઓ $A(0, 1, 0)$,$B(0, 1, 1)$,$C(1, 0, 1)$ અને $D(1, 1, 1)$ ધ્યાનમાં લો. નીચેનામાંથી કયા બિંદુઓની જોડી સમાન મૂલ્યનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર ધરાવશે?
A
$A$ અને $B$
B
$A$ અને $C$
C
$B$ અને $D$
D
વિકલ્પ $(B)$ અને વિકલ્પ $(C)$ બંને

Solution

(D) લાંબા સીધા તાર દ્વારા $r$ લંબ અંતરે ઉત્પન્ન થતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0}{4\pi} \frac{2I}{r}$ સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે.
વિદ્યુતપ્રવાહ $x$-અક્ષ પર વહેતો હોવાથી,કોઈપણ બિંદુ $(x, y, z)$ નું તારથી લંબ અંતર $r = \sqrt{y^2 + z^2}$ થાય.
બિંદુ $A(0, 1, 0)$ માટે: $r_A = \sqrt{1^2 + 0^2} = 1$.
બિંદુ $B(0, 1, 1)$ માટે: $r_B = \sqrt{1^2 + 1^2} = \sqrt{2}$.
બિંદુ $C(1, 0, 1)$ માટે: $r_C = \sqrt{0^2 + 1^2} = 1$.
બિંદુ $D(1, 1, 1)$ માટે: $r_D = \sqrt{1^2 + 1^2} = \sqrt{2}$.
અંતરોની સરખામણી કરતા: $r_A = r_C = 1$ અને $r_B = r_D = \sqrt{2}$.
ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય માત્ર લંબ અંતર $r$ પર આધારિત હોવાથી,સમાન $r$ ધરાવતા બિંદુઓ સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર ધરાવશે.
આમ,$A$ અને $C$ સમાન મૂલ્ય ધરાવે છે,અને $B$ અને $D$ સમાન મૂલ્ય ધરાવે છે.
તેથી,વિકલ્પ $(B)$ અને વિકલ્પ $(C)$ બંને સાચા છે.
167
DifficultMCQ
અગાઉના પ્રશ્નમાં,જો પ્રવાહ $i$ હોય અને $D$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય $B$ હોય,તો:
A
$B=\frac{\mu_0 i}{2\sqrt{2}\pi R}$
B
$B$ એ $xy$ સમતલ સાથે $45^\circ$ નો ખૂણો બનાવે છે
C
$B$ એ $x$-અક્ષને સમાંતર છે
D
$(A)$ અને $(B)$ બંને

Solution

(D) લાંબા સીધા તારને કારણે $r$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય $B = \frac{\mu_0 i}{2\pi r}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
બિંદુ $D$ માટે,$x$-અક્ષથી અંતર $r = \sqrt{1^2 + 1^2} = \sqrt{2}$ એકમ છે.
આમ,ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય $B = \frac{\mu_0 i}{2\pi \sqrt{2}}$ થાય છે.
બિંદુ $D$ એ તાર અને ત્રિજ્યા સદિશ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત સમતલમાં હોવાથી,ચુંબકીય ક્ષેત્ર સદિશ ત્રિજ્યા સદિશને લંબ હોય છે. યામ પદ્ધતિની ભૂમિતિ મુજબ,$D$ પરનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $xy$-સમતલ સાથે $45^\circ$ નો ખૂણો બનાવે છે.
તેથી,વિધાન $(A)$ અને $(B)$ બંને સાચા છે.
168
DifficultMCQ
$a$ ત્રિજ્યા ધરાવતા એક લાંબા સીધા તારમાંથી $i$ જેટલો સ્થાયી પ્રવાહ વહે છે. પ્રવાહ તેના આડછેદ પર સમાન રીતે વહેંચાયેલો છે. $a/2$ અને $2a$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્રનો ગુણોત્તર કેટલો થાય?
A
$0.5$
B
$1$
C
$4$
D
$0.25$

Solution

(B) ત્રિજ્યા ધરાવતા અને સમાન રીતે વહેંચાયેલા $i$ પ્રવાહવાળા લાંબા સીધા તાર માટે:
$1$. તારની અંદર $r < a$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_{in} = \frac{\mu_0 i r}{2 \pi a^2}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$r = a/2$ માટે, $B_1 = \frac{\mu_0 i (a/2)}{2 \pi a^2} = \frac{\mu_0 i}{4 \pi a}$.
$2$. તારની બહાર $r > a$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_{out} = \frac{\mu_0 i}{2 \pi r}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$r = 2a$ માટે, $B_2 = \frac{\mu_0 i}{2 \pi (2a)} = \frac{\mu_0 i}{4 \pi a}$.
$3$. $a/2$ અને $2a$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્રનો ગુણોત્તર:
$\frac{B_1}{B_2} = \frac{\frac{\mu_0 i}{4 \pi a}}{\frac{\mu_0 i}{4 \pi a}} = 1$.
Solution diagram
169
DifficultMCQ
બે સમાન વાહક તાર $AOB$ અને $COD$ એકબીજાને કાટખૂણે રાખવામાં આવ્યા છે. તાર $AOB$ માંથી વિદ્યુત પ્રવાહ $I_1$ અને $COD$ માંથી વિદ્યુત પ્રવાહ $I_2$ વહે છે. $O$ થી $d$ અંતરે,તાર $AOB$ અને $COD$ ના સમતલને લંબ દિશામાં આવેલા બિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેટલું હશે?
A
$\frac{\mu_0}{2\pi d} (I_1^2 + I_2^2)$
B
$\frac{\mu_0}{2\pi} \left( \frac{I_1 + I_2}{d} \right)^{\frac{1}{2}}$
C
$\frac{\mu_0}{2\pi d} (I_1^2 + I_2^2)^{\frac{1}{2}}$
D
$\frac{\mu_0}{2\pi d} (I_1 + I_2)$

Solution

(C) લાંબા સીધા વિદ્યુત પ્રવાહ ધારિત તાર વડે $d$ અંતરે ઉદ્ભવતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{2 \pi d}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
તાર $AOB$ અને $COD$ એકબીજાને કાટખૂણે હોવાથી,બિંદુ $P$ (જે $O$ થી $d$ અંતરે સમતલને લંબ દિશામાં છે) પર તેમના દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ચુંબકીય ક્ષેત્રો $B_1$ અને $B_2$ પણ એકબીજાને લંબ હશે.
આમ,પરિણામી ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ નું મૂલ્ય $B = \sqrt{B_1^2 + B_2^2}$ દ્વારા મળે છે.
કિંમતો મૂકતા,$B_1 = \frac{\mu_0 I_1}{2 \pi d}$ અને $B_2 = \frac{\mu_0 I_2}{2 \pi d}$.
તેથી,$B = \sqrt{\left( \frac{\mu_0 I_1}{2 \pi d} \right)^2 + \left( \frac{\mu_0 I_2}{2 \pi d} \right)^2}$.
$B = \frac{\mu_0}{2 \pi d} \sqrt{I_1^2 + I_2^2} = \frac{\mu_0}{2 \pi d} (I_1^2 + I_2^2)^{1/2}$.
Solution diagram
170
MediumMCQ
એક આડી ઓવરહેડ પાવરલાઇન જમીનથી $4\ m$ ની ઊંચાઈ પર છે અને પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ $100\ A$ નો વિદ્યુતપ્રવાહ વહન કરે છે. તેની બરાબર નીચે જમીન પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેટલું હશે? (આપેલ છે: $\mu_0 = 4\pi \times 10^{-7} \, T \cdot m/A$)
A
$2.5 \times 10^{-7} \, T$ ઉત્તર દિશામાં
B
$2.5 \times 10^{-7} \, T$ દક્ષિણ દિશામાં
C
$5 \times 10^{-6} \, T$ ઉત્તર દિશામાં
D
$5 \times 10^{-6} \, T$ દક્ષિણ દિશામાં

Solution

(D) લાંબા સીધા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત તારને કારણે $r$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ નું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:
$B = \frac{\mu_0 I}{2 \pi r}$
આપેલ છે:
$I = 100 \, A$
$r = 4 \, m$
$\mu_0 = 4\pi \times 10^{-7} \, T \cdot m/A$
કિંમતો મૂકતા:
$B = \frac{(4\pi \times 10^{-7}) \times 100}{2 \pi \times 4}$
$B = \frac{2 \times 10^{-7} \times 100}{4}$
$B = \frac{2 \times 10^{-5}}{4} = 0.5 \times 10^{-5} = 5 \times 10^{-6} \, T$
જમણા હાથના અંગૂઠાના નિયમ મુજબ,જો અંગૂઠો વિદ્યુતપ્રવાહની દિશામાં (પશ્ચિમ) હોય,તો તારની નીચેના બિંદુએ આંગળીઓ દક્ષિણ દિશા તરફ નિર્દેશ કરશે.
Solution diagram
171
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ એક પ્રવાહ લૂપ $ABCD$ કાગળના સમતલ પર સ્થિર રાખવામાં આવ્યું છે. લૂપના ચાપ $BC$ (ત્રિજ્યા $= b$) અને $DA$ (ત્રિજ્યા $= a$) ને બે સીધા તાર $AB$ અને $CD$ દ્વારા જોડવામાં આવ્યા છે. લૂપમાં સ્થાયી પ્રવાહ $I$ વહી રહ્યો છે. ઉગમબિંદુ $O$ પર $AB$ અને $CD$ દ્વારા બનતો ખૂણો $30^\circ$ છે. કાગળના સમતલમાંથી બહાર આવતા સ્થાયી પ્રવાહ $I_1$ ધરાવતો બીજો એક સીધો પાતળો તાર ઉગમબિંદુ પર રાખવામાં આવ્યો છે. ઉગમબિંદુ $(O)$ પર લૂપ $ABCD$ ને કારણે ઉદ્ભવતા ચુંબકીય ક્ષેત્ર $(B)$ નું મૂલ્ય કેટલું હશે?
Question diagram
A
$0$
B
$\frac{{\mu _0}I(b - a)}{{24ab}}$
C
$\frac{{\mu _0}I}{{4\pi }}\left[ {\frac{{b - a}}{{ab}}} \right]$
D
$\frac{{\mu _0}I}{{4\pi }}\left[ {2(b - a) + \frac{{\pi (a + b)}}{3}} \right]$

Solution

(B) ચાપ $DA$ માં વહેતા પ્રવાહને કારણે $O$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_1 = \frac{\mu_0}{4\pi} \frac{I}{a} \times \theta$ છે,જ્યાં $\theta = 30^\circ = \frac{\pi}{6}$ રેડિયન છે. જમણા હાથના નિયમનો ઉપયોગ કરતા,તેની દિશા કાગળના સમતલને લંબ (બહારની તરફ) છે.
ચાપ $BC$ માં વહેતા પ્રવાહને કારણે $O$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_2 = \frac{\mu_0}{4\pi} \frac{I}{b} \times \theta$ છે,જ્યાં $\theta = \frac{\pi}{6}$ રેડિયન છે. જમણા હાથના નિયમનો ઉપયોગ કરતા,તેની દિશા કાગળના સમતલને લંબ (અંદરની તરફ) છે.
સીધા વિભાગો $AB$ અને $CD$ ને કારણે $O$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર શૂન્ય છે કારણ કે ઉગમબિંદુ $O$ આ વિભાગોની રેખા પર આવેલું છે.
પરિણામી ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ એ $B_1$ અને $B_2$ નો તફાવત છે:
$B = B_1 - B_2 = \frac{\mu_0 I}{4\pi} \left( \frac{1}{a} - \frac{1}{b} \right) \times \frac{\pi}{6}$
$B = \frac{\mu_0 I}{24} \left( \frac{b - a}{ab} \right) = \frac{\mu_0 I (b - a)}{24ab}$
172
DifficultMCQ
$R$ ત્રિજ્યા ધરાવતી અર્ધ-વર્તુળાકાર રીંગના આડછેદવાળા અનંત લંબાઈના તારમાં $I$ પ્રવાહ વહે છે. તેની અક્ષ પર ચુંબકીય પ્રેરણનું મૂલ્ય કેટલું હશે?
A
$\frac{\mu_0 I}{2\pi^2 R}$
B
$\frac{\mu_0 I}{2\pi R}$
C
$\frac{\mu_0 I}{4\pi^2 R}$
D
$\frac{\mu_0 I}{\pi^2 R}$

Solution

(D) આડા અક્ષ સાથે $\theta$ ખૂણે એક નાનો કોણીય ઘટક $d\theta$ ધ્યાનમાં લો. આ ઘટકમાંથી વહેતો પ્રવાહ $dI = \frac{I}{\pi} d\theta$ છે.
કેન્દ્ર પર આ અનંત તારના ઘટકને કારણે ઉદ્ભવતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $dB$ અનંત તારના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $dB = \frac{\mu_0 (2 dI)}{4\pi R} = \frac{\mu_0 dI}{2\pi R}$.
$dI$ ની કિંમત મૂકતા,આપણને મળે છે $dB = \frac{\mu_0 I}{2\pi^2 R} d\theta$.
સંમિતિને કારણે,ચુંબકીય ક્ષેત્રના આડા ઘટકો એકબીજાને નાબૂદ કરે છે અને માત્ર ઊભા ઘટકોનો સરવાળો થાય છે. ઊભો ઘટક $dB_y = dB \sin\theta$ છે.
$\theta = 0$ થી $\pi$ સુધી સંકલન કરતા:
$B_{net} = \int_0^{\pi} \frac{\mu_0 I}{2\pi^2 R} \sin\theta d\theta$
$B_{net} = \frac{\mu_0 I}{2\pi^2 R} [-\cos\theta]_0^{\pi}$
$B_{net} = \frac{\mu_0 I}{2\pi^2 R} [-(-1) - (-1)] = \frac{\mu_0 I}{2\pi^2 R} [2] = \frac{\mu_0 I}{\pi^2 R}$.
Solution diagram
173
DifficultMCQ
બે સમાન તાર $A$ અને $B$,જે દરેકની લંબાઈ $l$ છે,તેમાંથી સમાન વિદ્યુતપ્રવાહ $I$ વહે છે. તાર $A$ ને $R$ ત્રિજ્યાના વર્તુળમાં વાળવામાં આવે છે અને તાર $B$ ને $a$ બાજુવાળા ચોરસમાં વાળવામાં આવે છે. જો $B_A$ અને $B_B$ એ અનુક્રમે વર્તુળ અને ચોરસના કેન્દ્ર પર ચુંબકીય ક્ષેત્રના મૂલ્યો હોય,તો ગુણોત્તર $\frac{B_A}{B_B}$ શું થાય?
A
$\frac{\pi^2}{16}$
B
$\frac{\pi^2}{8\sqrt{2}}$
C
$\frac{\pi^2}{8}$
D
$\frac{\pi^2}{16\sqrt{2}}$

Solution

(B) તાર $A$ (વર્તુળ) માટે: પરિઘ $l = 2\pi R$ છે,તેથી $R = \frac{l}{2\pi}$. કેન્દ્ર પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_A = \frac{\mu_0 I}{2R} = \frac{\mu_0 I}{2(l/2\pi)} = \frac{\mu_0 I \pi}{l}$ છે.
તાર $B$ (ચોરસ) માટે: પરિમિતિ $l = 4a$ છે,તેથી $a = \frac{l}{4}$. કેન્દ્રથી બાજુનું અંતર $d = \frac{a}{2} = \frac{l}{8}$ છે. એક બાજુને કારણે કેન્દ્ર પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_1 = \frac{\mu_0 I}{4\pi d} (\sin 45^{\circ} + \sin 45^{\circ}) = \frac{\mu_0 I}{4\pi (l/8)} (\frac{1}{\sqrt{2}} + \frac{1}{\sqrt{2}}) = \frac{2\mu_0 I}{\pi l} \sqrt{2}$ છે.
ચોરસમાં $4$ બાજુઓ હોવાથી,કુલ ક્ષેત્ર $B_B = 4 \times B_1 = \frac{8\sqrt{2}\mu_0 I}{\pi l}$ થાય.
ગુણોત્તર ગણતા: $\frac{B_A}{B_B} = \frac{\mu_0 I \pi / l}{8\sqrt{2}\mu_0 I / \pi l} = \frac{\pi^2}{8\sqrt{2}}$.
Solution diagram
174
AdvancedMCQ
નળાકાર વિસ્તારના વ્યાસને સમાંતર દિશામાં સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરવા માટે,આકૃતિમાં દર્શાવેલ સેડલ કોઇલનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. લૂપ્સને થોડી ચપટી નળી પર વીંટાળવામાં આવે છે. ધારો કે વાયરના સીધા વિભાગો ખૂબ લાંબા છે. નળીનો અંતિમ દેખાવ દર્શાવે છે કે વાઇન્ડિંગ્સ કેવી રીતે લાગુ કરવામાં આવે છે. એકંદર પ્રવાહ વિતરણ એ સમાન રીતે વિતરિત પ્રવાહના બે ઓવરલેપિંગ,વર્તુળાકાર નળાકારોનું સુપરપોઝિશન છે,એક તમારી તરફ અને એક તમારાથી દૂર. દરેક નળાકાર માટે પ્રવાહ ઘનતા $J$ સમાન છે. એક નળાકારની ધરીનું સ્થાન બીજા નળાકારની સાપેક્ષમાં સ્થાન સદિશ $\vec{a}$ દ્વારા વર્ણવવામાં આવે છે. પોલા નળીની અંદરનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{\mu_0 J a}{2}$,$x$-અક્ષની દિશામાં
B
$\frac{\mu_0 J a}{2}$,$y$-અક્ષની દિશામાં
C
$\mu_0 J a$,$z$-અક્ષની દિશામાં
D
$\mu_0 J a$,$y$-અક્ષની દિશામાં

Solution

(B) સમાન પ્રવાહ ઘનતા $J$ ધરાવતા લાંબા નળાકાર માટે,ધરીથી $\vec{r}$ અંતરે આવેલા બિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B} = \frac{\mu_0}{2} (\vec{J} \times \vec{r})$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ધારો કે બે નળાકારોની પ્રવાહ ઘનતા $\vec{J}_1 = J \hat{z}$ અને $\vec{J}_2 = -J \hat{z}$ છે.
ધારો કે $\vec{r}_1$ અને $\vec{r}_2$ એ ઓવરલેપ વિસ્તારની અંદરના બિંદુના અનુક્રમે બે નળાકારોની ધરીની સાપેક્ષે સ્થાન સદિશો છે.
પ્રથમ નળાકારને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}_1 = \frac{\mu_0}{2} (\vec{J}_1 \times \vec{r}_1) = \frac{\mu_0 J}{2} (\hat{z} \times \vec{r}_1)$ છે.
બીજા નળાકારને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}_2 = \frac{\mu_0}{2} (\vec{J}_2 \times \vec{r}_2) = \frac{\mu_0 J}{2} (-\hat{z} \times \vec{r}_2) = -\frac{\mu_0 J}{2} (\hat{z} \times \vec{r}_2)$ છે.
કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}_{net} = \vec{B}_1 + \vec{B}_2 = \frac{\mu_0 J}{2} [\hat{z} \times (\vec{r}_1 - \vec{r}_2)]$ છે.
ભૂમિતિ પરથી,$\vec{r}_1 - \vec{r}_2 = \vec{a}$,જ્યાં $\vec{a}$ એ બીજા નળાકારની ધરીથી પ્રથમ નળાકાર તરફનો સદિશ છે. આકૃતિમાં દર્શાવેલ દિશા મુજબ,$\vec{a}$ એ $x$-અક્ષ પર છે,તેથી $\vec{a} = a \hat{x}$.
આમ,$\vec{B}_{net} = \frac{\mu_0 J}{2} (\hat{z} \times a \hat{x}) = \frac{\mu_0 J a}{2} \hat{y}$.
તેથી,ચુંબકીય ક્ષેત્ર $y$-અક્ષની દિશામાં $\frac{\mu_0 J a}{2}$ છે.
Solution diagram
175
MediumMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ બે લંબ વાયરોમાં સમાન પ્રવાહ વહે છે. વાયરો ખૂબ નજીક છે પરંતુ એકબીજાને સ્પર્શતા નથી. ચુંબકીય ક્ષેત્ર ક્યાં શૂન્ય હોઈ શકે છે:
Question diagram
A
માત્ર વિસ્તાર $1$ માં કોઈ બિંદુએ
B
માત્ર વિસ્તાર $2$ માં કોઈ બિંદુએ
C
વિસ્તાર $1$ અને $3$ બંનેમાં બિંદુઓ પર
D
વિસ્તાર $2$ અને $4$ બંનેમાં બિંદુઓ પર

Solution

(D) જમણા હાથના નિયમ મુજબ,વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત વાયર દ્વારા ઉત્પન્ન થતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર એક બાજુ કાગળના સમતલની અંદરની તરફ અને બીજી બાજુ કાગળના સમતલની બહારની તરફ હોય છે.
ઉપરની તરફ $I$ પ્રવાહ ધરાવતા ઉભા વાયર માટે,ચુંબકીય ક્ષેત્ર વિસ્તાર $1$ અને $4$ માં કાગળના સમતલની અંદરની તરફ અને વિસ્તાર $2$ અને $3$ માં બહારની તરફ હોય છે.
ડાબી તરફ $I$ પ્રવાહ ધરાવતા આડા વાયર માટે,ચુંબકીય ક્ષેત્ર વિસ્તાર $1$ અને $2$ માં કાગળના સમતલની અંદરની તરફ અને વિસ્તાર $3$ અને $4$ માં બહારની તરફ હોય છે.
વિસ્તાર $2$ અને $4$ માં,બંને વાયરો દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલ ચુંબકીય ક્ષેત્રો વિરુદ્ધ દિશામાં હોય છે,જે તેમને ચોક્કસ બિંદુઓ પર એકબીજાને નાબૂદ કરીને કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર શૂન્ય બનાવવાની મંજૂરી આપે છે.
વિસ્તાર $1$ અને $3$ માં,ચુંબકીય ક્ષેત્રો સમાન દિશામાં હોય છે અને એકબીજાને નાબૂદ કરી શકતા નથી.
176
MediumMCQ
એક વર્તુળાકાર લૂપને ઉત્તર-દક્ષિણ દિશા ધરાવતા શિરોલંબ સમતલમાં રાખવામાં આવી છે. તેમાં વહેતો પ્રવાહ તેના સૌથી ઉપરના બિંદુએ દક્ષિણ દિશામાં છે. ધારો કે $A$ એ વર્તુળની પૂર્વ દિશામાં તેની અક્ષ પરનું બિંદુ છે અને $B$ એ તેની પશ્ચિમ દિશામાં તેની અક્ષ પરનું બિંદુ છે. લૂપને કારણે ઉદ્ભવતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર:
A
$A$ પર પૂર્વ તરફ અને $B$ પર પશ્ચિમ તરફ છે
B
$A$ પર પશ્ચિમ તરફ અને $B$ પર પૂર્વ તરફ છે
C
$A$ અને $B$ બંને પર પૂર્વ તરફ છે
D
$A$ અને $B$ બંને પર પશ્ચિમ તરફ છે

Solution

(C) $1$. લૂપ ઉત્તર-દક્ષિણ શિરોલંબ સમતલમાં છે. સૌથી ઉપરના બિંદુએ પ્રવાહ દક્ષિણ તરફ છે.
$2$. જમણા હાથના અંગૂઠાના નિયમનો ઉપયોગ કરતા,જો તમે તમારી આંગળીઓને પ્રવાહની દિશામાં વાળો (પૂર્વથી જોતા ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં),તો તમારો અંગૂઠો પૂર્વ દિશા તરફ નિર્દેશ કરે છે.
$3$. ખાસ કરીને,કેન્દ્ર અને અક્ષ પર,ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ તે સપાટીમાંથી બહાર આવે છે જ્યાં પ્રવાહ વિષમઘડી દિશામાં વહેતો દેખાય છે અને જ્યાં તે સમઘડી દિશામાં વહેતો દેખાય છે ત્યાં દાખલ થાય છે.
$4$. પૂર્વથી જોતા,પ્રવાહ સમઘડી દિશામાં વહે છે. તેથી,ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ બિંદુ $A$ (લૂપની પૂર્વમાં) પર પૂર્વ દિશામાં નિર્દેશ કરે છે.
$5$. પશ્ચિમથી જોતા,પ્રવાહ વિષમઘડી દિશામાં વહે છે. તેથી,ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ બિંદુ $B$ (લૂપની પશ્ચિમમાં) પર પણ પૂર્વ દિશામાં નિર્દેશ કરે છે.
$6$. આમ,ચુંબકીય ક્ષેત્ર $A$ અને $B$ બંને બિંદુઓ પર પૂર્વ દિશામાં છે.
177
DifficultMCQ
$I$ વિદ્યુતપ્રવાહ ધરાવતો એક અનંત લંબાઈનો તાર $Y$-અક્ષ પર એવી રીતે છે કે તેનો એક છેડો $A(0, b)$ બિંદુ પર છે અને તાર $+\infty$ સુધી વિસ્તરેલો છે. બિંદુ $(a, 0)$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રની તીવ્રતાનું મૂલ્ય કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{{\mu _0}I}{{4\pi a}}\left( {1 + \frac{b}{{\sqrt {{a^2} + {b^2}} }}} \right)$
B
$\frac{{\mu _0}I}{{4\pi a}}\left( {1 - \frac{b}{{\sqrt {{a^2} + {b^2}} }}} \right)$
C
$\frac{{\mu _0}I}{{4\pi a}}\left( { \frac{b}{{\sqrt {{a^2} + {b^2}} }}} \right)$
D
આમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(B) લંબ અંતર $a$ પર આવેલા સીમિત તારને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{4 \pi a} (\sin \theta_1 + \sin \theta_2)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
અહીં,તાર $y = b$ થી $y = +\infty$ સુધી વિસ્તરેલો છે.
અનંત પરના ઉપરના છેડા દ્વારા બનતો ખૂણો $\theta_1 = 90^\circ$ છે.
$A(0, b)$ પરના નીચેના છેડા દ્વારા બનતો ખૂણો $\theta_2$ છે,જ્યાં $\sin \theta_2 = \frac{b}{\sqrt{a^2 + b^2}}$ થાય.
બિંદુ $(a, 0)$ એ છેડા $A$ ની નીચે હોવાથી,ખૂણાને લંબ રેખાની સાપેક્ષમાં ઋણ ચિહ્ન સાથે લેવામાં આવે છે.
તેથી,$B = \frac{\mu_0 I}{4 \pi a} (\sin 90^\circ - \sin \theta_2) = \frac{\mu_0 I}{4 \pi a} \left( 1 - \frac{b}{\sqrt{a^2 + b^2}} \right)$.
Solution diagram
178
DifficultMCQ
$R$ ત્રિજ્યા ધરાવતી એક પ્લાસ્ટિકની તકતી પર $q$ જેટલો વિદ્યુતભાર તેની સપાટી પર સમાન રીતે વિતરિત થયેલ છે. જો આ તકતીને તેની અક્ષ પર $\omega$ કોણીય આવૃત્તિથી ફેરવવામાં આવે,તો તકતીના કેન્દ્ર પર ચુંબકીય પ્રેરણ કેટલું હશે?
A
$\frac{\mu_0 q \omega}{2 \pi R}$
B
$\frac{\mu_0 q \omega}{3 \pi R}$
C
$\frac{\mu_0 q \omega}{4 \pi R}$
D
$\frac{\mu_0 q \omega}{2 \pi}$

Solution

(A) તકતી પર $x$ ત્રિજ્યા અને $dx$ જાડાઈ ધરાવતી એક નાની રીંગ કલ્પના કરો.
તકતીનું ક્ષેત્રફળ $A = \pi R^2$ છે. પૃષ્ઠ વિદ્યુતભાર ઘનતા $\sigma = \frac{q}{\pi R^2}$ છે.
રીંગ પરનો વિદ્યુતભાર $dq = \sigma \cdot (2\pi x dx) = \frac{q}{\pi R^2} \cdot 2\pi x dx = \frac{2q x dx}{R^2}$ છે.
જ્યારે તકતી $\omega$ કોણીય આવૃત્તિથી ફરે છે,ત્યારે આ રીંગ $dI = \frac{dq}{T} = \frac{dq \cdot \omega}{2\pi} = \frac{2q x dx}{R^2} \cdot \frac{\omega}{2\pi} = \frac{q \omega x dx}{\pi R^2}$ જેટલા પ્રવાહ તરીકે વર્તે છે.
આ રીંગને કારણે કેન્દ્ર પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $dB = \frac{\mu_0 dI}{2x} = \frac{\mu_0}{2x} \cdot \frac{q \omega x dx}{\pi R^2} = \frac{\mu_0 q \omega}{2 \pi R^2} dx$ છે.
$x = 0$ થી $x = R$ સુધી સંકલન કરતા:
$B = \int_0^R \frac{\mu_0 q \omega}{2 \pi R^2} dx = \frac{\mu_0 q \omega}{2 \pi R^2} [x]_0^R = \frac{\mu_0 q \omega}{2 \pi R}$.
179
EasyMCQ
એક વર્તુળાકાર લૂપના ત્રણ ભાગોના અવરોધો આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ છે. કેન્દ્ર $O$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{\mu_0 I}{6a}$
B
$\frac{\mu_0 I}{3a}$
C
$\frac{2}{3} \frac{\mu_0 I}{a}$
D
શૂન્ય

Solution

(D) પ્રવાહ $I$ બિંદુ $A$ પર પ્રવેશે છે અને બે માર્ગોમાં વહેંચાય છે: એક ચાપ $AB$ (અવરોધ $R$) દ્વારા અને બીજો ચાપ $AC$ (અવરોધ $R$) દ્વારા.
બંને માર્ગોના અવરોધો સમાન હોવાથી,પ્રવાહ સમાન રીતે વહેંચાય છે: $I_1 = I_2 = I/2$.
ચાપ $BC$ નો અવરોધ $2R$ છે અને તે બિંદુઓ $B$ અને $C$ વચ્ચે જોડાયેલ છે. જોકે,સર્કિટની સમપ્રમાણતાને કારણે $B$ અને $C$ પરનો પોટેન્શિયલ સમાન હોવાથી,ચાપ $BC$ માંથી કોઈ પ્રવાહ વહેતો નથી.
ચાપ $AB$ ને કારણે કેન્દ્ર $O$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_1 = \frac{\mu_0 (I/2)}{2a} \times \frac{120^\circ}{360^\circ} = \frac{\mu_0 I}{12a}$ (અંદરની તરફ) છે.
ચાપ $AC$ ને કારણે કેન્દ્ર $O$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_2 = \frac{\mu_0 (I/2)}{2a} \times \frac{120^\circ}{360^\circ} = \frac{\mu_0 I}{12a}$ (બહારની તરફ) છે.
આ બંને ક્ષેત્રો મૂલ્યમાં સમાન અને દિશામાં વિરુદ્ધ હોવાથી,કેન્દ્ર $O$ પરનું કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_{net} = B_1 - B_2 = 0$ થાય છે.
180
DifficultMCQ
બિંદુ $P$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{{\mu _0 i}}{{8\pi l}}$
B
$\frac{{\mu _0 i}}{{8\sqrt 3 \pi l}}$
C
$\frac{{\mu _0 i}}{{4\pi l}}$
D
$\frac{{\mu _0 i}}{{4\sqrt 3 \pi l}}$

Solution

(B) સીમિત તારને કારણે લંબ અંતર $d$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રનું સૂત્ર $B = \frac{{\mu _0 i}}{{4\pi d}}(\sin \theta _1 + \sin \theta _2)$ છે.
આકૃતિની ભૂમિતિ પરથી:
$1$. તારથી બિંદુ $P$ નું લંબ અંતર $d = BP = \sqrt{3}l$ છે.
$2$. છેડા $B$ પરનો ખૂણો $\theta _1 = 0^\circ$ છે (કારણ કે $P$ એ $B$ આગળ તારને લંબ રેખા પર આવેલું છે).
$3$. છેડા $A$ પરનો ખૂણો $\theta _2$ છે. $\triangle ABP$ માં,$\tan \theta _2 = \frac{AB}{BP} = \frac{l}{\sqrt{3}l} = \frac{1}{\sqrt{3}}$. તેથી,$\theta _2 = 30^\circ$.
આ કિંમતો સૂત્રમાં મૂકતા:
$B_P = \frac{{\mu _0 i}}{{4\pi (\sqrt{3}l)}}(\sin 0^\circ + \sin 30^\circ)$
$B_P = \frac{{\mu _0 i}}{{4\sqrt{3}\pi l}}(0 + \frac{1}{2})$
$B_P = \frac{{\mu _0 i}}{{8\sqrt{3}\pi l}}$
Solution diagram
181
MediumMCQ
આકૃતિ એક લાંબા નળાકાર વાહકનો આડછેદ દર્શાવે છે,જેમાં $A$ બિંદુ પર કેન્દ્ર ધરાવતું $r$ ત્રિજ્યાનું અક્ષીય છિદ્ર પાડવામાં આવ્યું છે. $O$ એ વાહકનું કેન્દ્ર છે. જો સમાન પ્રવાહ ઘનતા જાળવી રાખીને $B$ બિંદુ પર કેન્દ્રિત સમાન છિદ્ર પાડવામાં આવે,તો $O$ પાસે ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય:
Question diagram
A
વધશે
B
ઘટશે
C
સમાન રહેશે
D
$r$ ના મૂલ્યના આધારે વધી કે ઘટી શકે છે.

Solution

(C) છિદ્રવાળા નળાકાર વાહકને કારણે કેન્દ્ર $O$ પરનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર સુપરપોઝિશનના સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ કરીને ગણી શકાય છે. આ ક્ષેત્ર એ નક્કર વાહકના ક્ષેત્રમાંથી વિરુદ્ધ દિશામાં પ્રવાહ વહન કરતા $r$ ત્રિજ્યાના નળાકારના ક્ષેત્રને બાદ કરવા સમાન છે.
કેન્દ્ર $O$ થી $s$ અંતરે આવેલા છિદ્રને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 J r^2}{2s}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $J$ એ પ્રવાહ ઘનતા છે. $J$ અને $r$ અચળ હોવાથી,$A$ પરના છિદ્રને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_1$ નું મૂલ્ય $B_1 = \frac{\mu_0 J r^2}{2s}$ છે.
જ્યારે $B$ પર બીજું સમાન છિદ્ર પાડવામાં આવે છે,ત્યારે $O$ પરનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર એ બંને છિદ્રોને કારણે ઉદ્ભવતા ક્ષેત્રોનો સદિશ સરવાળો છે. ધારો કે $\vec{B}_A$ અને $\vec{B}_B$ એ અનુક્રમે $A$ અને $B$ પરના છિદ્રોને કારણે ક્ષેત્રો છે. બંનેનું મૂલ્ય $B_1$ છે. $\vec{OA}$ અને $\vec{OB}$ વચ્ચેનો ખૂણો $120^{\circ}$ છે.
પરિણામી ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_{net}$ નીચે મુજબ છે:
$B_{net} = \sqrt{B_1^2 + B_1^2 + 2 B_1^2 \cos(120^{\circ})}$
$B_{net} = \sqrt{2 B_1^2 + 2 B_1^2 (-0.5)} = \sqrt{2 B_1^2 - B_1^2} = B_1$.
આમ,$O$ પાસે ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય સમાન રહે છે.
Solution diagram
182
MediumMCQ
પ્રવાહ $I$ એ સમઘનની ચાર ધાર (આકૃતિ $-a$) થી બનેલા માર્ગ $ABCDA$ પર વહી રહ્યો છે,જે સમઘનના કેન્દ્ર પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_0$ ઉત્પન્ન કરે છે. સમઘનની છ ધાર $ABCGHEA$ (આકૃતિ $-b$) ના માર્ગ પર વહેતા પ્રવાહ $I$ દ્વારા સમઘનના કેન્દ્ર પર ઉત્પન્ન થતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ શોધો.
Question diagram
A
$\sqrt{\frac{3}{2}} B_0$ ખૂણા $G$ તરફ
B
$\sqrt{3} B_0$ ખૂણા $E$ તરફ
C
$\sqrt{\frac{3}{2}} B_0$ ખૂણા $H$ તરફ
D
$\sqrt{3} B_0$ ખૂણા $F$ તરફ

Solution

(D) આકૃતિ $-a$ માં,માર્ગ $ABCDA$ એ $XZ$-સમતલમાં એક ચોરસ લૂપ બનાવે છે. આ લૂપને કારણે કેન્દ્ર પરનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_0$ એ $Y$-અક્ષની દિશામાં છે.
આકૃતિ $-b$ માં,માર્ગ $ABCGHEA$ ને $XY$,$YZ$,અને $XZ$ સમતલોમાં ત્રણ ચોરસ લૂપ્સના સુપરપોઝિશન તરીકે જોઈ શકાય છે,જેમાં દરેકમાંથી પ્રવાહ $I$ વહે છે.
સમઘનના કેન્દ્ર પર પ્રવાહ $I$ ના દરેક ચોરસ લૂપ દ્વારા ઉત્પન્ન થતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_0$ જેટલું મૂલ્ય ધરાવે છે અને તે લૂપના સમતલને લંબ અક્ષની દિશામાં હોય છે.
આમ,કેન્દ્ર પરનું કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ એ આ ત્રણ લૂપ્સ દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા ક્ષેત્રોનો સદિશ સરવાળો છે: $\vec{B} = \vec{B}_x + \vec{B}_y + \vec{B}_z$.
જેથી,$B = \sqrt{B_0^2 + B_0^2 + B_0^2} = \sqrt{3} B_0$.
પરિણામી ક્ષેત્રની દિશા સમઘનના વિકર્ણની દિશામાં છે,જે ખૂણા $F$ તરફ નિર્દેશ કરે છે.
Solution diagram
183
DifficultMCQ
નીચે દર્શાવેલ અર્ધ-અનંત તારને કારણે બિંદુ $p$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય શોધો.
Question diagram
A
$\frac{{\mu _0}i}{{4\pi d}}\left( {\sqrt 2 - 1} \right)$
B
$\frac{{\mu _0}i}{{4\pi d}}\left( {1 - \sqrt 2 } \right)$
C
$\frac{{\mu _0}i}{{4\pi d}}\left( {1 - \frac{1}{{\sqrt 2 }}} \right)$
D
$\frac{{\sqrt 2 {\mu _0}i}}{{4\pi d}}$

Solution

(A) $i$ પ્રવાહ ધરાવતા સીમિત તારથી $r$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ નું સૂત્ર $B = \frac{\mu_0 i}{4 \pi r} (\sin \theta_1 + \sin \theta_2)$ છે.
આપેલ આકૃતિમાં,બિંદુ $p$ થી તારનું લંબ અંતર $r = d \cos(45^{\circ}) = \frac{d}{\sqrt{2}}$ છે.
બિંદુ $p$ પર તારના છેડાઓ દ્વારા બનતા ખૂણાઓ $\theta_1 = 90^{\circ}$ (અનંત છેડા માટે) અને $\theta_2 = -45^{\circ}$ (સીમિત છેડા માટે) છે.
આ કિંમતોને સૂત્રમાં મૂકતા:
$B = \frac{\mu_0 i}{4 \pi (d / \sqrt{2})} (\sin 90^{\circ} + \sin(-45^{\circ}))$
$B = \frac{\sqrt{2} \mu_0 i}{4 \pi d} (1 - \frac{1}{\sqrt{2}})$
$B = \frac{\mu_0 i}{4 \pi d} (\sqrt{2} - 1)$.
Solution diagram
184
DifficultMCQ
બે સીધા અનંત લંબાઈના વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત તારને $z-$અક્ષ પર અનુક્રમે $(0, a, 0)$ અને $(0, -a, 0)$ યામ પર આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ રાખવામાં આવ્યા છે. દરેક તારમાં વિદ્યુતપ્રવાહ સમાન છે અને તે ઋણ $z-$અક્ષની દિશામાં (કાગળના સમતલની અંદરની તરફ) વહે છે. $x-$અક્ષ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં થતો ફેરફાર આશરે કેવો હશે?
Question diagram
A
Option A
B
Option B
C
Option C
D
Option D

Solution

(D) ધારો કે દરેક તારમાં વિદ્યુતપ્રવાહ $I$ છે. તાર $(0, a, 0)$ અને $(0, -a, 0)$ પર છે અને પ્રવાહ કાગળની અંદરની તરફ ($-z$ દિશામાં) વહે છે.
$x-$અક્ષ પરના બિંદુ $P(x, 0, 0)$ પર, દરેક તારથી અંતર $r = \sqrt{x^2 + a^2}$ છે.
દરેક તારને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય $B = \frac{\mu_0 I}{2\pi r} = \frac{\mu_0 I}{2\pi \sqrt{x^2 + a^2}}$ છે.
જમણા હાથના નિયમનો ઉપયોગ કરીને, $(0, a, 0)$ પરના તારને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર સદિશ $\vec{B}_1$ એ $y-$અક્ષ સાથે $\theta$ ખૂણો બનાવે છે, જ્યાં $\cos \theta = \frac{a}{r}$ અને $\sin \theta = \frac{x}{r}$.
$\vec{B}_1 = \frac{\mu_0 I}{2\pi r} (\sin \theta \hat{i} - \cos \theta \hat{j}) = \frac{\mu_0 I}{2\pi (x^2 + a^2)} (x \hat{i} - a \hat{j})$.
તે જ રીતે, $(0, -a, 0)$ પરના તાર માટે, $\vec{B}_2 = \frac{\mu_0 I}{2\pi (x^2 + a^2)} (x \hat{i} + a \hat{j})$.
કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\vec{B}_{net} = \vec{B}_1 + \vec{B}_2 = \frac{\mu_0 I x}{\pi (x^2 + a^2)} \hat{i}$.
ક્ષેત્ર $x-$અક્ષની દિશામાં હોવાથી, ક્ષેત્રનો $y-$ઘટક શૂન્ય છે. ક્ષેત્રનો $x-$ઘટક $B_x = \frac{\mu_0 I x}{\pi (x^2 + a^2)}$ છે.
$x = 0$ પર, $B_x = 0$. જેમ $x \to \infty$, $B_x \to 0$. આ વિધેય એકી છે, જેનો અર્થ છે કે તે $x > 0$ માટે ધન અને $x < 0$ માટે ઋણ છે, જે વિકલ્પ $D$ માં આપેલા આલેખ સાથે મેળ ખાય છે.
185
AdvancedMCQ
$N$ આંટા ધરાવતી એક કોઈલને સર્પાકાર સ્વરૂપે ચુસ્ત રીતે વીંટાળવામાં આવી છે,જેની આંતરિક અને બાહ્ય ત્રિજ્યા અનુક્રમે $a$ અને $b$ છે. જ્યારે કોઈલમાંથી $i$ જેટલો વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે,ત્યારે કેન્દ્ર પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેટલું હશે?
A
$\frac{\mu_0 Ni}{b}$
B
$\frac{2\mu_0 Ni}{a}$
C
$\frac{\mu_0 Ni}{2(b - a)} \ln\left(\frac{b}{a}\right)$
D
$\frac{\mu_0 Ni}{(b - a)} \ln\left(\frac{b}{a}\right)$

Solution

(C) કેન્દ્રથી $r$ અંતરે $dr$ જાડાઈનો એક સૂક્ષ્મ ઘટક ધ્યાનમાં લો. આ ઘટકમાં આંટાઓની સંખ્યા $dN = \left(\frac{N}{b - a}\right) dr$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
આ ઘટકને કારણે કોઈલના કેન્દ્ર પર ઉદ્ભવતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $dB = \frac{\mu_0 (dN) i}{2r} = \frac{\mu_0 i}{2} \left(\frac{N}{b - a}\right) \frac{dr}{r}$ છે.
કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ શોધવા માટે,આપણે $r = a$ થી $r = b$ સુધી $dB$ નું સંકલન કરીએ છીએ:
$B = \int_{a}^{b} dB = \frac{\mu_0 Ni}{2(b - a)} \int_{a}^{b} \frac{dr}{r}$.
$B = \frac{\mu_0 Ni}{2(b - a)} [\ln r]_{a}^{b} = \frac{\mu_0 Ni}{2(b - a)} \ln\left(\frac{b}{a}\right)$.
Solution diagram
186
DifficultMCQ
બે લાંબા સમાંતર તાર એકબીજાથી $2d$ અંતરે છે. તેઓ આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ કાગળના સમતલમાંથી બહાર આવતા સમાન સ્થિર પ્રવાહનું વહન કરે છે. રેખા $XX'$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માં થતો ફેરફાર નીચે મુજબ છે:
A
Option A
B
Option B
C
Option C
D
Option D

Solution

(A) ધારો કે બે તાર $x = -d$ અને $x = +d$ પર આવેલા છે. બંને બહારની દિશામાં (ધન $z$-અક્ષ) $I$ પ્રવાહ વહન કરે છે. $r$ અંતરે રહેલા તારને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{2\pi r}$ છે.
જમણા હાથના નિયમનો ઉપયોગ કરીને, $x$ બિંદુ પર ડાબા તારને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_1 = \frac{\mu_0 I}{2\pi (x + d)}$ છે ($x > -d$ માટે ઉપરની તરફ).
$x$ બિંદુ પર જમણા તારને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_2 = -\frac{\mu_0 I}{2\pi (d - x)}$ છે ($x < d$ માટે નીચેની તરફ).
કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_{net} = B_1 + B_2 = \frac{\mu_0 I}{2\pi} \left( \frac{1}{x+d} - \frac{1}{d-x} \right)$ છે.
મધ્યબિંદુ $x = 0$ પર, $B_{net} = \frac{\mu_0 I}{2\pi} (\frac{1}{d} - \frac{1}{d}) = 0$ થાય છે.
$x < -d$ માટે, બંને ક્ષેત્રો નીચેની તરફ છે, તેથી $B_{net}$ ઋણ છે.
$x > d$ માટે, બંને ક્ષેત્રો ઉપરની તરફ છે, તેથી $B_{net}$ ધન છે.
તારની વચ્ચે $(-d < x < d)$, ક્ષેત્ર ઋણમાંથી ધનમાં બદલાય છે અને $x = 0$ પર શૂન્ય થાય છે. આ સોલ્યુશન ઈમેજમાં દર્શાવેલ ગ્રાફને અનુરૂપ છે.
Solution diagram
187
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ વાયરમાં વહેતા પ્રવાહ $I$ ને કારણે ઉગમબિંદુ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેટલું હશે?
Question diagram
A
$ - \frac{{\mu _0 I}}{{8\pi a}}\left( {\hat i + \hat k} \right)$
B
$\frac{{\mu _0 I}}{{2\pi a}}\left( {\hat i + \hat k} \right)$
C
$\frac{{\mu _0 I}}{{8\pi a}}\left( { - \hat i + \hat k} \right)$
D
$\frac{{\mu _0 I}}{{4\pi a\sqrt 2 }}\left( {\hat i - \hat k} \right)$

Solution

(C) વાયર બે અર્ધ-અનંત વિભાગોનો બનેલો છે.
વિભાગ $OD$ એ $x$-અક્ષ પર છે. ઉગમબિંદુ $O$ આ વાયર વિભાગની અક્ષ પર આવેલું છે,તેથી ઉગમબિંદુ પર વિભાગ $OD$ ને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_{OD} = 0$ છે.
વિભાગ $AB$ એ $y$-અક્ષને સમાંતર છે અને તે $(a, 0, a)$ બિંદુમાંથી પસાર થાય છે. આ વાયરથી ઉગમબિંદુનું લંબ અંતર $r = \sqrt{a^2 + a^2} = a\sqrt{2}$ છે.
અર્ધ-અનંત વાયરને કારણે $r$ લંબ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{4\pi r}$ છે.
જમણા હાથના નિયમનો ઉપયોગ કરતા,વિભાગ $AB$ ને કારણે ઉગમબિંદુ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા વાયર અને ઉગમબિંદુને સમાવતા સમતલને લંબ છે. વાયરથી ઉગમબિંદુ તરફનો સદિશ $(-\hat{i} - \hat{k})$ ની દિશામાં છે. પ્રવાહ $\hat{j}$ ની દિશામાં છે. દિશા $\hat{j} \times (\hat{i} + \hat{k}) = -\hat{k} + \hat{i}$ છે.
દિશા સદિશનું નોર્મલાઇઝેશન કરતા,ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{4\pi (a\sqrt{2})} \frac{(-\hat{i} + \hat{k})}{\sqrt{2}} = \frac{\mu_0 I}{8\pi a} (-\hat{i} + \hat{k})$ મળે છે.
Solution diagram
188
DifficultMCQ
એક અનંત લંબાઈનો તાર જેમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ $I$ વહે છે,તે $Y$-અક્ષ પર એવી રીતે છે કે તેનો એક છેડો બિંદુ $A(0, b)$ પર છે જ્યારે તાર $+\infty$ સુધી વિસ્તરેલો છે. બિંદુ $(a, 0)$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રની તીવ્રતાનું મૂલ્ય શોધો.
Question diagram
A
$\frac{{\mu _0}I}{{4\pi a}}\left( {1 + \frac{b}{{\sqrt {{a^2} + {b^2}} }}} \right)$
B
$\frac{{\mu _0}I}{{4\pi a}}\left( {1 - \frac{b}{{\sqrt {{a^2} + {b^2}} }}} \right)$
C
$\frac{{\mu _0}I}{{4\pi a}}\left( {\frac{b}{{\sqrt {{a^2} + {b^2}} }}} \right)$
D
આમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(A) સીમિત લંબાઈના તારને કારણે લંબ અંતર $a$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{4 \pi a}(\sin \theta_1 + \sin \theta_2)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
અહીં,તારનો એક છેડો $y=b$ પર છે અને બીજો છેડો $y=+\infty$ સુધી વિસ્તરેલો છે.
$y=b$ પરના છેડા માટે,બિંદુ $(a, 0)$ પર બનતો ખૂણો $\theta_1 = \theta$ છે,જ્યાં $\sin \theta = \frac{b}{\sqrt{a^2 + b^2}}$.
$y=+\infty$ પરના છેડા માટે,બનતો ખૂણો $\theta_2 = 90^{\circ}$ છે.
આમ,ચુંબકીય ક્ષેત્રનું મૂલ્ય $B = \frac{\mu_0 I}{4 \pi a}(\sin 90^{\circ} + \sin \theta) = \frac{\mu_0 I}{4 \pi a}(1 + \frac{b}{\sqrt{a^2 + b^2}})$ થાય.
આપેલા વિકલ્પો સાથે સરખાવતા,સાચો જવાબ વિકલ્પ $A$ છે.
Solution diagram
189
DifficultMCQ
આકૃતિમાં $r$ અને $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતી બે સમકેન્દ્રિય અને એકતલીય રીંગ દર્શાવેલ છે. જ્યારે બંનેમાંથી સમાન પ્રવાહ $I$ વિરુદ્ધ દિશામાં વહેતો હોય ત્યારે નાની કોઈલ સાથે સંકળાયેલ ચુંબકીય ફ્લક્સ શોધો $(r << R)$.
Question diagram
A
$\frac{\pi }{2r}{\mu _0}IR\left( {R - r} \right)$
B
$\frac{\pi }{2R}{\mu _0}Ir\left( {R - r} \right)$
C
$\frac{\pi }{2}{\mu _0}I\left( {R - r} \right)$
D
શૂન્ય

Solution

(B) $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતી મોટી રીંગ દ્વારા તેના કેન્દ્ર પર ઉત્પન્ન થતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_R = \frac{\mu_0 I}{2R}$ છે.
$r << R$ હોવાથી,આપણે ધારી શકીએ છીએ કે આ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી નાની રીંગના ક્ષેત્રફળ પર લગભગ સમાન છે.
$r$ ત્રિજ્યા ધરાવતી નાની રીંગ દ્વારા તેના કેન્દ્ર પર ઉત્પન્ન થતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_r = \frac{\mu_0 I}{2r}$ છે.
પ્રવાહ વિરુદ્ધ દિશામાં વહેતા હોવાથી,કેન્દ્ર પરનું કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = |B_r - B_R| = \frac{\mu_0 I}{2} \left( \frac{1}{r} - \frac{1}{R} \right)$ થશે.
નાની કોઈલ સાથે સંકળાયેલ ચુંબકીય ફ્લક્સ $\phi = B \cdot A$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $A = \pi r^2$ એ નાની કોઈલનું ક્ષેત્રફળ છે.
કિંમતો મૂકતા,આપણને $\phi = \left[ \frac{\mu_0 I}{2} \left( \frac{R - r}{rR} \right) \right] \times \pi r^2$ મળે છે.
આનું સાદું રૂપ આપતા,$\phi = \frac{\pi \mu_0 I r (R - r)}{2R}$ મળે છે.
190
DifficultMCQ
એક આડી ઓવરહેડ પાવરલાઇન જમીનથી $4\,m$ ની ઊંચાઈ પર છે અને પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ $100\,A$ નો વિદ્યુતપ્રવાહ વહન કરે છે. તેની બરાબર નીચે જમીન પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $\left( {{\mu _0} = 4\pi \times {{10}^{ - 7}}} \right)TmA^{-1}$ છે.
A
$2.5 \times {10^{ - 7}}\,T$ દક્ષિણ દિશામાં
B
$5 \times {10^{ - 6}}\,T$ ઉત્તર દિશામાં
C
$5 \times {10^{ - 6}}\,T$ દક્ષિણ દિશામાં
D
$2.5 \times {10^{ - 7}}\,T$ ઉત્તર દિશામાં

Solution

(C) લાંબા સીધા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત તારને કારણે $R$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે:
$B = \frac{{\mu _0} I}{2 \pi R}$
આપેલ છે:
$I = 100\,A$
$R = 4\,m$
${\mu _0} = 4\pi \times {10^{ - 7}}\,TmA^{-1}$
કિંમતો મૂકતા:
$B = \frac{{4\pi \times {{10}^{ - 7}} \times 100}}{{2\pi \times 4}}$
$B = \frac{{2 \times {{10}^{ - 7}} \times 100}}{4}$
$B = \frac{{2 \times {{10}^{ - 5}}}}{4} = 0.5 \times {10^{ - 5}} = 5 \times {10^{ - 6}}\,T$
જમણા હાથના અંગૂઠાના નિયમનો ઉપયોગ કરતા,પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ વહેતા વિદ્યુતપ્રવાહ માટે,તારની નીચે ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ દક્ષિણ દિશા તરફ નિર્દેશ કરે છે.
Solution diagram
191
MediumMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ એક લૂપમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ $I$ વહે છે. કેન્દ્ર $O$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{7{\mu _0}I}{16R} \otimes $
B
$\frac{7{\mu _0}I}{16R} \odot $
C
$\frac{5{\mu _0}I}{16R} \otimes $
D
$\frac{5{\mu _0}I}{16R} \odot $

Solution

(D) આ લૂપ બે વર્તુળાકાર ચાપ અને બે સીધા વિભાગોની બનેલી છે. સીધા વિભાગો કેન્દ્ર $O$ માંથી પસાર થાય છે,તેથી તેમના કારણે $O$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર શૂન્ય છે.
$r$ ત્રિજ્યા અને $\theta$ ખૂણા ધરાવતી વર્તુળાકાર ચાપને કારણે કેન્દ્ર પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I \theta}{4 \pi r}$ છે.
$R$ ત્રિજ્યા અને $\frac{3\pi}{2}$ ખૂણા (ઘડિયાળની વિરુદ્ધ દિશામાં) ધરાવતી અંદરની ચાપ માટે,ક્ષેત્ર $B_1 = \frac{\mu_0 I (3\pi/2)}{4 \pi R} = \frac{3\mu_0 I}{8R}$ (બહારની તરફ,$\odot$) છે.
$2R$ ત્રિજ્યા અને $\frac{\pi}{2}$ ખૂણા (ઘડિયાળની દિશામાં) ધરાવતી બહારની ચાપ માટે,ક્ષેત્ર $B_2 = \frac{\mu_0 I (\pi/2)}{4 \pi (2R)} = \frac{\mu_0 I}{16R}$ (અંદરની તરફ,$\otimes$) છે.
કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_{net} = B_1 - B_2 = \frac{3\mu_0 I}{8R} - \frac{\mu_0 I}{16R} = \frac{6\mu_0 I - \mu_0 I}{16R} = \frac{5\mu_0 I}{16R}$ (બહારની તરફ,$\odot$).
Solution diagram
192
MediumMCQ
આપેલ આકૃતિમાં,$R$ અને $2R$ ત્રિજ્યા ધરાવતા બે વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત વર્તુળાકાર લૂપને અનુક્રમે $YZ-$ સમતલ અને $XZ-$ સમતલમાં ગોઠવવામાં આવ્યા છે. બંનેનું સામાન્ય કેન્દ્ર ઉગમબિંદુ $O$ પર છે. તો $X-$ અક્ષ સાથે પરિણામી ચુંબકીય ક્ષેત્રનો ખૂણો કેટલો હશે?
Question diagram
A
$\tan^{-1}(2)$
B
$\sin^{-1}\left(\frac{1}{\sqrt{5}}\right)$
C
$\cos^{-1}\left(\frac{1}{\sqrt{5}}\right)$
D
$\sin^{-1}\left(\frac{2}{\sqrt{5}}\right)$

Solution

(B) $I$ વિદ્યુતપ્રવાહ ધરાવતા $r$ ત્રિજ્યાના વર્તુળાકાર લૂપના કેન્દ્ર પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{2r}$ છે.
$YZ-$ સમતલમાં રહેલા લૂપ (ત્રિજ્યા $R$) માટે,ચુંબકીય ક્ષેત્ર $X-$ અક્ષની દિશામાં છે: $B_x = \frac{\mu_0 I}{2R}$.
$XZ-$ સમતલમાં રહેલા લૂપ (ત્રિજ્યા $2R$) માટે,ચુંબકીય ક્ષેત્ર $Y-$ અક્ષની દિશામાં છે: $B_y = \frac{\mu_0 I}{2(2R)} = \frac{\mu_0 I}{4R}$.
પરિણામી ચુંબકીય ક્ષેત્ર સદિશ $\vec{B} = B_x \hat{i} + B_y \hat{j}$ છે.
$X-$ અક્ષ સાથેનો ખૂણો $\theta$ એ $\tan \theta = \frac{B_y}{B_x} = \frac{\mu_0 I / 4R}{\mu_0 I / 2R} = \frac{2R}{4R} = \frac{1}{2}$ દ્વારા મળે છે.
કારણ કે $\tan \theta = \frac{1}{2}$,આપણી પાસે સામેની બાજુ $1$ અને પાસેની બાજુ $2$ વાળો કાટકોણ ત્રિકોણ છે. કર્ણ $\sqrt{1^2 + 2^2} = \sqrt{5}$ છે.
તેથી,$\sin \theta = \frac{\text{સામેની બાજુ}}{\text{કર્ણ}} = \frac{1}{\sqrt{5}}$,જેનો અર્થ છે કે $\theta = \sin^{-1}\left(\frac{1}{\sqrt{5}}\right)$.
193
MediumMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $I$ વિદ્યુતપ્રવાહ ધરાવતા $a$ બાજુવાળા ચોરસ લૂપના કેન્દ્ર $O$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{\sqrt{2}\mu_0 I}{\pi a}$
B
$\frac{2\sqrt{2}\mu_0 I}{\pi a}$
C
$\frac{2\mu_0 I}{\pi a}$
D
શૂન્ય

Solution

(D) ચોરસ લૂપને ચાર ભાગો $AB, BC, CD,$ અને $DA$ માં વહેંચવામાં આવે છે.
બાયો-સાવર્ટના નિયમ મુજબ,$r$ લંબ અંતરે રહેલા મર્યાદિત તારના ટુકડા દ્વારા ઉત્પન્ન થતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{4\pi r} (\sin \theta_1 + \sin \theta_2)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$a$ બાજુવાળા ચોરસ માટે,કેન્દ્રથી દરેક બાજુનું અંતર $r = a/2$ છે. દરેક બાજુના છેડાઓ દ્વારા કેન્દ્ર પર બનતા ખૂણાઓ $\theta_1 = \theta_2 = 45^\circ$ છે.
આમ,એક બાજુને કારણે ક્ષેત્ર $B_1 = \frac{\mu_0 I}{4\pi (a/2)} (\sin 45^\circ + \sin 45^\circ) = \frac{\mu_0 I}{2\pi a} (\frac{1}{\sqrt{2}} + \frac{1}{\sqrt{2}}) = \frac{\mu_0 I}{\sqrt{2}\pi a}$ છે.
આપેલ સર્કિટમાં,વિદ્યુતપ્રવાહ $I$ બિંદુ $A$ પર પ્રવેશે છે અને $C$ પર બહાર નીકળે છે. પ્રવાહ બે સમાંતર માર્ગો $ABC$ અને $ADC$ માં વહેંચાય છે.
સમાનતાને કારણે,કેન્દ્ર $O$ પર $AB$ અને $AD$ વિભાગો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ચુંબકીય ક્ષેત્રો મૂલ્યમાં સમાન પરંતુ દિશામાં વિરુદ્ધ છે,તેથી તેઓ એકબીજાની અસર નાબૂદ કરે છે. તેવી જ રીતે,$BC$ અને $DC$ ના ક્ષેત્રો પણ એકબીજાને નાબૂદ કરે છે.
તેથી,કેન્દ્ર $O$ પરનું કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર શૂન્ય છે.
194
MediumMCQ
$PQ$ અને $RS$ એ અમુક અંતરે રહેલા લાંબા સમાંતર વાહકો છે. $M$ એ તેમની વચ્ચેનું મધ્યબિંદુ છે. $M$ પરનું કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ છે. હવે,$2\,A$ નો પ્રવાહ બંધ કરવામાં આવે છે. તો $M$ પરનું ક્ષેત્ર હવે કેટલું થશે?
Question diagram
A
$2\,B$
B
$B$
C
$\frac{B}{2}$
D
$\frac{B}{3}$

Solution

(B) ધારો કે બિંદુ $M$ નું દરેક તારથી અંતર $r$ છે. લાંબા સીધા તારને કારણે $r$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{2\pi r}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ધારો કે $B_1$ એ તાર $PQ$ ($2\,A$ પ્રવાહ) ને કારણે અને $B_2$ એ તાર $RS$ ($1\,A$ પ્રવાહ) ને કારણે ચુંબકીય ક્ષેત્ર છે.
જમણા હાથના અંગૂઠાના નિયમનો ઉપયોગ કરતા,$PQ$ ને કારણે $M$ પરનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર પાનાની અંદરની તરફ અને $RS$ ને કારણે પાનાની બહારની તરફ છે.
$B_1 = \frac{\mu_0 (2)}{2\pi r} = 2k$ (જ્યાં $k = \frac{\mu_0}{2\pi r}$).
$B_2 = \frac{\mu_0 (1)}{2\pi r} = k$.
કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = B_1 - B_2 = 2k - k = k$.
જ્યારે $2\,A$ નો પ્રવાહ બંધ કરવામાં આવે છે,ત્યારે $PQ$ ને કારણે ક્ષેત્ર શૂન્ય થઈ જાય છે.
$M$ પરનું નવું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B' = B_2 = k$ થશે.
આમ,$B = k$ હોવાથી,નવું ક્ષેત્ર $B' = B$ થશે.
195
DifficultMCQ
બે લાંબા સમાંતર તાર $P$ અને $Q$ ને કાગળના સમતલને લંબ રૂપે $5 \; m$ ના અંતરે રાખવામાં આવ્યા છે. જો $P$ અને $Q$ માંથી અનુક્રમે $2.5 \; A$ અને $5 \; A$ નો પ્રવાહ સમાન દિશામાં વહેતો હોય,તો તારની વચ્ચેના મધ્યબિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેટલું હશે?
A
$\mu_0 / 17$
B
$\sqrt{3} \mu_0 / 2 \pi$
C
$\mu_0 / 2 \pi$
D
$3 \mu_0 / 2 \pi$

Solution

(C) લાંબા સીધા તારને કારણે $r$ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{2 \pi r}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
અહીં,તાર વચ્ચેનું અંતર $d = 5 \; m$ છે. બિંદુ મધ્યમાં હોવાથી,દરેક તારથી અંતર $r = d/2 = 2.5 \; m$ થશે.
$I_1 = 2.5 \; A$ પ્રવાહ ધરાવતા તાર $P$ માટે,ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_1 = \frac{\mu_0 I_1}{2 \pi r} = \frac{\mu_0 (2.5)}{2 \pi (2.5)} = \frac{\mu_0}{2 \pi}$.
$I_2 = 5 \; A$ પ્રવાહ ધરાવતા તાર $Q$ માટે,ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_2 = \frac{\mu_0 I_2}{2 \pi r} = \frac{\mu_0 (5)}{2 \pi (2.5)} = \frac{2 \mu_0}{2 \pi} = \frac{\mu_0}{\pi}$.
પ્રવાહ સમાન દિશામાં હોવાથી,જમણા હાથના નિયમ મુજબ,મધ્યબિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્રો વિરુદ્ધ દિશામાં હશે.
કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_{net} = |B_2 - B_1| = |\frac{\mu_0}{\pi} - \frac{\mu_0}{2 \pi}| = \frac{\mu_0}{2 \pi}$.
196
MediumMCQ
બિંદુ $O$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર શોધો.
Question diagram
A
$\pi \times 10^{-5} \, T$
B
$\pi \times 10^{-4} \, T$
C
$\pi \times 10^{-1} \, T$
D
$10^{-5} \, T$

Solution

(A) $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતા વર્તુળાકાર ચાપના કેન્દ્ર પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર,જે કેન્દ્ર પર $\theta$ ખૂણો આંતરે છે,તે $B = \frac{\mu_0 I \theta}{4 \pi R}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
અહીં,ચાપ એક ચતુર્થાંશ વર્તુળ છે,તેથી $\theta = \frac{\pi}{2}$ રેડિયન.
સીધા તારના ભાગો બિંદુ $O$ તરફ અથવા તેનાથી દૂર જાય છે,તેથી તેમના કારણે બિંદુ $O$ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર શૂન્ય છે.
આમ,$O$ પર કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ફક્ત ચતુર્થાંશ વર્તુળાકાર ચાપને કારણે છે:
$B = \frac{1}{4} \times \frac{\mu_0 I}{2 R} = \frac{\mu_0 I}{8 R}$.
આપેલ છે: $I = 10 \, A$,$R = 5 \, cm = 5 \times 10^{-2} \, m$,અને $\mu_0 = 4 \pi \times 10^{-7} \, T \cdot m/A$.
કિંમતો મૂકતા:
$B = \frac{4 \pi \times 10^{-7} \times 10}{8 \times 5 \times 10^{-2}} = \frac{40 \pi \times 10^{-7}}{40 \times 10^{-2}} = \pi \times 10^{-5} \, T$.
197
DifficultMCQ
લંબચોરસ લૂપમાંથી પસાર થતું ચુંબકીય ફ્લક્સ કોના પ્રમાણમાં છે?
Question diagram
A
$\phi \propto r$
B
$\phi \propto s$
C
$\phi \propto t$
D
$\phi \propto r^{-1}$

Solution

(B) તારથી $x$ અંતરે $dx$ પહોળાઈની એક નાની પટ્ટી ધ્યાનમાં લો. આ અંતરે ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B = \frac{\mu_0 I}{2 \pi (r+x)}$ છે.
આ પટ્ટીનું ક્ષેત્રફળ $dA = s \cdot dx$ છે.
આ પટ્ટીમાંથી પસાર થતું ચુંબકીય ફ્લક્સ $d\phi = B \cdot dA = \frac{\mu_0 I s}{2 \pi (r+x)} dx$ છે.
કુલ ફ્લક્સ $\phi$ શોધવા માટે,$x = 0$ થી $x = t$ સુધી સંકલન કરો:
$\phi = \int_{0}^{t} \frac{\mu_0 I s}{2 \pi (r+x)} dx = \frac{\mu_0 I s}{2 \pi} [\ln(r+x)]_{0}^{t} = \frac{\mu_0 I s}{2 \pi} \ln\left(\frac{r+t}{r}\right)$.
આ સમીકરણ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ચુંબકીય ફ્લક્સ $\phi$ એ લૂપની બાજુની લંબાઈ $s$ ના સમપ્રમાણમાં છે.
Solution diagram
198
DifficultMCQ
$ABC$ અને $A'B'C'$ માંથી વહેતો પ્રવાહ $I$ છે. $P$ પાસે ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેટલું હશે? આપેલ છે કે $BP = PB' = r$ (અહીં $C', B', P, B, C$ એકરેખસ્થ છે).
Question diagram
A
$\frac{1}{4\pi} \frac{2I}{r}$
B
$\frac{\mu_0}{4\pi} \left( \frac{2I}{r} \right)$
C
$\frac{\mu_0}{4\pi} \left( \frac{I}{r} \right)$
D
શૂન્ય

Solution

(B) અર્ધ-અનંત તાર $AB$ ને કારણે બિંદુ $P$ પરનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_{AB} = \frac{\mu_0 I}{4\pi r}$ છે, જે સમતલની અંદરની તરફ $(\otimes)$ છે.
તારના ભાગ $BC$ ને કારણે બિંદુ $P$ પરનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_{BC} = 0$ છે, કારણ કે બિંદુ $P$ એ તાર $BC$ ની અક્ષ પર આવેલું છે.
અર્ધ-અનંત તાર $A'B'$ ને કારણે બિંદુ $P$ પરનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_{A'B'} = \frac{\mu_0 I}{4\pi r}$ છે, જે સમતલની અંદરની તરફ $(\otimes)$ છે.
તારના ભાગ $B'C'$ ને કારણે બિંદુ $P$ પરનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B_{B'C'} = 0$ છે, કારણ કે બિંદુ $P$ એ તાર $B'C'$ ની અક્ષ પર આવેલું છે.
બધા શૂન્યતર ચુંબકીય ક્ષેત્રના ઘટકો સમતલની અંદરની તરફ હોવાથી, $P$ પરનું કુલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર આ ઘટકોનો સરવાળો થશે:
$B_{net} = B_{AB} + B_{A'B'} = \frac{\mu_0 I}{4\pi r} + \frac{\mu_0 I}{4\pi r} = \frac{2\mu_0 I}{4\pi r} = \frac{\mu_0}{4\pi} \left( \frac{2I}{r} \right)$.
Solution diagram

Moving Charges and Magnetism — Biot-Savart's Law and its application · Frequently Asked Questions

1Are these Moving Charges and Magnetism questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Moving Charges and Magnetism Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.