Gujarati

Electrostatic Force and Coulombs Law Questions in Gujarati

Class 12 Physics · Electric Charges and Fields · Electrostatic Force and Coulombs Law

322+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 322 questions in Gujarati

101
EasyMCQ
$a$ બાજુવાળા સમબાજુ ત્રિકોણના શિરોબિંદુઓ પર $+Q$ વિદ્યુતભાર મૂકેલા છે. કોઈપણ એક વિદ્યુતભાર પર લાગતું પરિણામી સ્થિત-વિદ્યુત બળ કેટલું થાય? $\left( k = \frac{1}{4\pi \varepsilon _0} \right)$
A
$\frac{kQ^2}{a^2}$
B
$\frac{2kQ^2}{a^2}$
C
$\frac{\sqrt{2} kQ^2}{a^2}$
D
$\frac{\sqrt{3} kQ^2}{a^2}$

Solution

(D) ધારો કે શિરોબિંદુ $A$ પર રહેલા વિદ્યુતભારનો વિચાર કરીએ. શિરોબિંદુ $B$ અને $C$ પર રહેલા વિદ્યુતભારો $A$ પર રહેલા વિદ્યુતભાર પર અપાકર્ષી બળ લગાડે છે.
ધારો કે $F_B$ એ $B$ પરના વિદ્યુતભાર દ્વારા $A$ પર લાગતું બળ છે અને $F_C$ એ $C$ પરના વિદ્યુતભાર દ્વારા $A$ પર લાગતું બળ છે.
કુલંબના નિયમ મુજબ,આ બળોનું મૂલ્ય $F_B = F_C = F = \frac{kQ^2}{a^2}$ છે.
આ બે બળો વચ્ચેનો ખૂણો $60^\circ$ છે (સમબાજુ ત્રિકોણનો અંતઃકોણ).
$A$ પરના વિદ્યુતભાર પર લાગતું પરિણામી બળ $F_{net}$ સદિશ સરવાળા દ્વારા મળે છે:
$F_{net} = \sqrt{F_B^2 + F_C^2 + 2F_B F_C \cos 60^\circ}$
$F_B = F_C = F$ મુકતા:
$F_{net} = \sqrt{F^2 + F^2 + 2F^2 \cos 60^\circ} = \sqrt{2F^2 + 2F^2(0.5)} = \sqrt{3F^2} = \sqrt{3}F$
$F$ ની કિંમત મુકતા:
$F_{net} = \frac{\sqrt{3} kQ^2}{a^2}$
Solution diagram
102
DifficultMCQ
$a$ બાજુવાળા ચોરસના ચાર શિરોબિંદુઓ પર $+Q$ જેટલા વિદ્યુતભારો મૂકેલા છે. તો કોઈ એક વિદ્યુતભાર પર લાગતું પરિણામી બળ કેટલું હશે?
A
$\frac{3Q^2}{4\pi \varepsilon_0 a^2}$
B
$\frac{4Q^2}{4\pi \varepsilon_0 a^2}$
C
$\left( \frac{1 + 2\sqrt{2}}{2} \right) \frac{Q^2}{4\pi \varepsilon_0 a^2}$
D
$\left( 2 + \frac{1}{\sqrt{2}} \right) \frac{Q^2}{4\pi \varepsilon_0 a^2}$

Solution

(C) ધારો કે $a$ બાજુવાળા ચોરસના શિરોબિંદુઓ $A, B, C$ અને $D$ પર $+Q$ વિદ્યુતભારો છે. આપણે શિરોબિંદુ $B$ પરના વિદ્યુતભાર પર લાગતું પરિણામી બળ શોધીએ.
$1$. $A$ પરના વિદ્યુતભારને કારણે લાગતું બળ $F_A = \frac{1}{4\pi \varepsilon_0} \frac{Q^2}{a^2}$ ($AB$ ની દિશામાં).
$2$. $C$ પરના વિદ્યુતભારને કારણે લાગતું બળ $F_C = \frac{1}{4\pi \varepsilon_0} \frac{Q^2}{a^2}$ ($CB$ ની દિશામાં).
$3$. $F_A$ અને $F_C$ નું પરિણામી બળ $F_{AC} = \sqrt{F_A^2 + F_C^2} = \sqrt{2} \frac{1}{4\pi \varepsilon_0} \frac{Q^2}{a^2}$.
$4$. $D$ પરના વિદ્યુતભારને કારણે લાગતું બળ $F_D = \frac{1}{4\pi \varepsilon_0} \frac{Q^2}{(a\sqrt{2})^2} = \frac{1}{4\pi \varepsilon_0} \frac{Q^2}{2a^2}$ ($DB$ ની દિશામાં).
$5$. પરિણામી બળ $F_{net} = F_{AC} + F_D = \frac{1}{4\pi \varepsilon_0} \frac{Q^2}{a^2} \left( \sqrt{2} + \frac{1}{2} \right) = \frac{1}{4\pi \varepsilon_0} \frac{Q^2}{a^2} \left( \frac{2\sqrt{2} + 1}{2} \right)$.
Solution diagram
103
EasyMCQ
કાટકોણ ત્રિકોણ $ABC$ માં $AB = 3 \ cm$,$BC = 4 \ cm$ અને $\angle ABC = \frac{\pi}{2}$ છે. $A$,$B$ અને $C$ પર અનુક્રમે $+15 \ e.s.u.$,$+12 \ e.s.u.$ અને $-20 \ e.s.u.$ વિદ્યુતભાર મૂકવામાં આવ્યા છે. તો $B$ પર લાગતું પરિણામી બળ કેટલા $dynes$ થશે?
A
$125$
B
$35$
C
$25$
D
$0$

Solution

(C) $CGS$ એકમમાં કુલંબના નિયમ મુજબ,$r$ અંતરે રહેલા બે વિદ્યુતભારો $q_1$ અને $q_2$ વચ્ચેનું બળ $F = \frac{q_1 q_2}{r^2}$ છે.
$A$ પરના વિદ્યુતભારને કારણે $B$ પર લાગતું બળ $(F_A)$:
$F_A = \frac{15 \times 12}{3^2} = \frac{180}{9} = 20 \ dynes$ ($BA$ ની દિશામાં).
$C$ પરના વિદ્યુતભારને કારણે $B$ પર લાગતું બળ $(F_C)$:
$F_C = \frac{12 \times 20}{4^2} = \frac{240}{16} = 15 \ dynes$ ($BC$ ની દિશામાં,કારણ કે બળ આકર્ષી પ્રકારનું છે).
$BA$ અને $BC$ વચ્ચેનો ખૂણો $90^\circ$ હોવાથી,પરિણામી બળ $F_{net}$:
$F_{net} = \sqrt{F_A^2 + F_C^2} = \sqrt{20^2 + 15^2} = \sqrt{400 + 225} = \sqrt{625} = 25 \ dynes$.
Solution diagram
104
EasyMCQ
$L$ બાજુની લંબાઈ ધરાવતા નિયમિત ષટકોણના પાંચ શિરોબિંદુઓ પર $+Q$ વિદ્યુતભાર મૂકેલા છે. ષટકોણના કેન્દ્ર પર મૂકેલા $-Q$ વિદ્યુતભાર પર લાગતા બળનું મૂલ્ય કેટલું હશે?
A
$k\frac{Q^2}{L^2}$
B
$k\frac{Q^2}{4L^2}$
C
$0$
D
એકપણ નહિ

Solution

(A) નિયમિત ષટકોણમાં, કેન્દ્રથી કોઈપણ શિરોબિંદુનું અંતર બાજુની લંબાઈ $L$ જેટલું હોય છે। ધારો કે શિરોબિંદુઓ $V_1, V_2, V_3, V_4, V_5, V_6$ છે। ધારો કે $+Q$ વિદ્યુતભાર $V_1, V_2, V_3, V_4, V_5$ પર મૂકેલા છે અને કેન્દ્ર $O$ પર $-Q$ વિદ્યુતભાર છે।
જો $V_6$ પર પણ $+Q$ વિદ્યુતભાર હોત, તો સંમિતિને કારણે કેન્દ્ર $O$ પરનું કુલ બળ શૂન્ય થાત (કારણ કે દરેક સામસામેના વિદ્યુતભારોની જોડી સમાન અને વિરુદ્ધ બળ લગાડત)।
ધારો કે $\vec{F}_1, \vec{F}_2, \vec{F}_3, \vec{F}_4, \vec{F}_5$ એ પાંચ શિરોબિંદુઓ પરના વિદ્યુતભારો દ્વારા કેન્દ્ર પરના $-Q$ વિદ્યુતભાર પર લાગતા બળો છે। ધારો કે $\vec{F}_6$ એ $V_6$ પરના $+Q$ વિદ્યુતભાર દ્વારા લાગતું બળ છે।
સંમિતિ મુજબ, $\vec{F}_1 + \vec{F}_2 + \vec{F}_3 + \vec{F}_4 + \vec{F}_5 + \vec{F}_6 = 0$.
તેથી, કુલ બળ $\vec{F}_{net} = \vec{F}_1 + \vec{F}_2 + \vec{F}_3 + \vec{F}_4 + \vec{F}_5 = -\vec{F}_6$.
$V_6$ પરના $+Q$ વિદ્યુતભાર દ્વારા કેન્દ્ર પરના $-Q$ વિદ્યુતભાર પર લાગતું બળ આકર્ષી પ્રકારનું છે અને તેનું મૂલ્ય $F = k\frac{|(+Q)(-Q)|}{L^2} = k\frac{Q^2}{L^2}$ છે।
કારણ કે $\vec{F}_{net} = -\vec{F}_6$, તેથી કુલ બળનું મૂલ્ય $|\vec{F}_{net}| = |-\vec{F}_6| = k\frac{Q^2}{L^2}$ થાય।
Solution diagram
105
MediumMCQ
$Q = 10 \ \mu C$ જેટલો સમાન વિદ્યુતભાર ધરાવતા બે સમાન ગોળાઓને $1 \ m$ લંબાઈની દોરી વડે એક જ દ્રઢ આધાર પરથી લટકાવવામાં આવે છે. સંતુલિત સ્થિતિમાં જો બે દોરી વચ્ચેનો ખૂણો $60^\circ$ હોય,તો દોરીમાં કેટલું તણાવબળ $T$ ઉત્પન્ન થશે ($N$ માં)? (આપેલ છે: $\frac{1}{4\pi \varepsilon_0} = 9 \times 10^9 \ N \cdot m^2/C^2$)
Question diagram
A
$18$
B
$1.8$
C
$0.18$
D
$0.018$

Solution

(B) ધારો કે દોરીની લંબાઈ $L = 1 \ m$ છે અને દરેક દોરી શિરોલંબ સાથે બનાવેલો ખૂણો $\theta = 30^\circ$ છે.
બે વિદ્યુતભારો વચ્ચેનું અંતર $r = 2L \sin(30^\circ) = 2 \times 1 \times 0.5 = 1 \ m$ થાય.
સંતુલન સ્થિતિમાં,એક ગોળા પર લાગતા બળો તણાવબળ $T$,સ્થિત-વિદ્યુત બળ $F_e$ અને ગુરુત્વાકર્ષણ બળ $mg$ છે.
તણાવબળ $T$ ના ઘટકો લેતા:
$T \sin(30^\circ) = F_e$
$T \cos(30^\circ) = mg$
પ્રથમ સમીકરણ પરથી,$T \sin(30^\circ) = \frac{1}{4\pi \varepsilon_0} \frac{Q^2}{r^2}$.
કિંમતો મૂકતા:
$T \times 0.5 = (9 \times 10^9) \times \frac{(10 \times 10^{-6})^2}{1^2}$
$T \times 0.5 = 9 \times 10^9 \times 10^{-10} = 0.9$
$T = \frac{0.9}{0.5} = 1.8 \ N$.
Solution diagram
106
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ હિલીયમ ભરેલા બલૂન પર સમાન વિદ્યુતભાર કેટલો હોવો જોઈએ?
Question diagram
A
$[\frac{mg r^2}{2k} \tan \theta]^{1/2}$
B
$[\frac{2k}{mg r^2} \tan \theta]^{1/2}$
C
$[\frac{mg r}{2k} \cot \theta]^{1/2}$
D
$[\frac{2k}{mg r} \tan \theta]^{1/2}$

Solution

(A) એક બલૂનના ફ્રી બોડી ડાયાગ્રામ પરથી:
$1$. શિરોલંબ બળો સંતુલિત છે: $T \cos \theta + R = mg$,જ્યાં $R$ એ ઉત્પ્લાવક બળ છે.
$2$. સમક્ષિતિજ બળો સંતુલિત છે: $T \sin \theta = F_e$,જ્યાં $F_e = \frac{k Q^2}{r^2}$ એ સ્થિત વિદ્યુત બળ છે.
$3$. બંને સમીકરણોનો ભાગાકાર કરતા: $\frac{T \sin \theta}{T \cos \theta + R} = \frac{F_e}{mg}$.
$4$. જો ઉત્પ્લાવક બળ $R$ ને અવગણવામાં આવે,તો સંતુલન સ્થિતિ: $\tan \theta = \frac{F_e}{mg}$.
$5$. તેથી,$\tan \theta = \frac{k Q^2}{r^2 mg}$.
$6$. $Q$ માટે ઉકેલતા: $Q^2 = \frac{mg r^2 \tan \theta}{k}$.
$7$. આપેલા વિકલ્પો મુજબ,સાચું સૂત્ર $Q = [\frac{mg r^2}{k} \tan \theta]^{1/2}$ છે,જે વિકલ્પ $A$ સાથે સુસંગત છે.
Solution diagram
107
DifficultMCQ
બે ધન આયનો,જે દરેક $q$ જેટલો વિદ્યુતભાર ધરાવે છે,તે $d$ અંતરે રહેલા છે. જો $F$ એ આયનો વચ્ચેનું અપાકર્ષણ બળ હોય,તો દરેક આયનમાંથી ગુમ થયેલા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા કેટલી હશે? ($e$ એ ઇલેક્ટ્રોન પરનો વિદ્યુતભાર છે)
A
$\frac{4\pi \varepsilon_0 F d^2}{e^2}$
B
$\sqrt{\frac{4\pi \varepsilon_0 F e^2}{d^2}}$
C
$\sqrt{\frac{4\pi \varepsilon_0 F d^2}{e^2}}$
D
$\frac{4\pi \varepsilon_0 F d^2}{q^2}$

Solution

(C) કુલંબના નિયમ મુજબ,$d$ અંતરે રહેલા $q$ વિદ્યુતભાર ધરાવતા બે ધન આયનો વચ્ચેનું અપાકર્ષણ બળ નીચે મુજબ છે:
$F = \frac{1}{4 \pi \varepsilon_{0}} \frac{q^2}{d^2}$
$q^2$ ને સૂત્રનો કર્તા બનાવતા:
$q^2 = 4 \pi \varepsilon_{0} F d^2$
વર્ગમૂળ લેતા:
$q = \sqrt{4 \pi \varepsilon_{0} F d^2} \quad ...(i)$
આયન પરનો વિદ્યુતભાર ગુમ થયેલા ઇલેક્ટ્રોનને કારણે હોય છે,તેથી વિદ્યુતભારના ક્વોન્ટમીકરણના સૂત્ર મુજબ:
$q = ne$
જ્યાં $n$ એ ગુમ થયેલા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા છે અને $e$ એ ઇલેક્ટ્રોનનો વિદ્યુતભાર છે.
સમીકરણ $(i)$ માંથી $q$ ની કિંમત મૂકતા:
$ne = \sqrt{4 \pi \varepsilon_{0} F d^2}$
$n = \frac{\sqrt{4 \pi \varepsilon_{0} F d^2}}{e}$
$n = \sqrt{\frac{4 \pi \varepsilon_{0} F d^2}{e^2}}$
108
DifficultMCQ
સમાન વિદ્યુતભાર ધરાવતા બે પિથ બોલને સમાન લંબાઈની દોરીઓ વડે એક સામાન્ય બિંદુએથી લટકાવવામાં આવે છે. તેમની વચ્ચેનું સંતુલન અંતર $r$ છે. હવે,દોરીઓને અડધી ઊંચાઈએથી મજબૂત રીતે બાંધવામાં આવે છે. તો હવે બોલ વચ્ચેનું સંતુલન અંતર કેટલું થશે?
Question diagram
A
$\left( \frac{r}{\sqrt[3]{2}} \right)$
B
$\left( \frac{2r}{\sqrt{3}} \right)$
C
$\left( \frac{2r}{3} \right)$
D
$\left( \frac{r}{2} \right)$

Solution

(A) ધારો કે દરેક બોલનું દળ $m$ છે અને દરેક બોલ પરનો વિદ્યુતભાર $q$ છે. સ્થિત વિદ્યુત અપાકર્ષણ બળ $F = \frac{1}{4 \pi \varepsilon_{0}} \frac{q^{2}}{r^{2}}$ છે.
સંતુલનમાં,દરેક બોલ પર લાગતા બળો તણાવ $T$,વજન $mg$ અને સ્થિત વિદ્યુત બળ $F$ છે.
$T \cos \theta = mg$ $(i)$
$T \sin \theta = F$ $(ii)$
$(ii)$ ને $(i)$ વડે ભાગતા,આપણને $\tan \theta = \frac{F}{mg} = \frac{q^{2}}{4 \pi \varepsilon_{0} r^{2} mg}$ મળે છે.
પ્રથમ કિસ્સાની ભૂમિતિ પરથી,$\tan \theta = \frac{r/2}{y} = \frac{r}{2y}$.
આમ,$\frac{r}{2y} = \frac{q^{2}}{4 \pi \varepsilon_{0} r^{2} mg} \Rightarrow y \propto r^{3}$.
બીજા કિસ્સામાં,દોરીઓને અડધી ઊંચાઈએ બાંધવામાં આવે છે,તેથી નવી ઊભી ઊંચાઈ $y' = y/2$ છે. ધારો કે નવું અંતર $r'$ છે.
વિદ્યુતભાર $q$ અને દળ $m$ સમાન રહેતા હોવાથી,સંબંધ $y \propto r^{3}$ યથાવત રહે છે.
તેથી,$\frac{y'}{y} = \left( \frac{r'}{r} \right)^{3}$.
$y' = y/2$ મૂકતા,આપણને $\frac{1}{2} = \left( \frac{r'}{r} \right)^{3}$ મળે છે.
$r'^{3} = \frac{r^{3}}{2} \Rightarrow r' = \frac{r}{\sqrt[3]{2}}$.
109
EasyMCQ
મુક્ત અવકાશની પરમિટિવિટી ${\varepsilon _0}$ નો એકમ શું છે?
A
$Coulomb/Newton-metre$
B
$Newton-metre^2/Coulomb^2$
C
$Coulomb^2/(Newton-metre)^2$
D
$Coulomb^2/Newton-metre^2$

Solution

(D) કુલંબના નિયમ મુજબ,બે બિંદુવત વિદ્યુતભારો વચ્ચે લાગતું બળ નીચે મુજબ છે:
$F = \frac{1}{{4\pi {\varepsilon _0}}} \cdot \frac{{{Q_1}{Q_2}}}{{{r^2}}}$
પરમિટિવિટી ${\varepsilon _0}$ ને સૂત્રનો કર્તા બનાવતા:
${\varepsilon _0} = \frac{{{Q_1}{Q_2}}}{{4\pi F{r^2}}}$
દરેક ભૌતિક રાશિ માટે $SI$ એકમો મૂકતા:
$Q$ (વિદ્યુતભાર) નો એકમ $Coulomb$ $(C)$ છે.
$F$ (બળ) નો એકમ $Newton$ $(N)$ છે.
$r$ (અંતર) નો એકમ $metre$ $(m)$ છે.
તેથી,${\varepsilon _0}$ નો એકમ:
$\frac{C \cdot C}{N \cdot m^2} = C^2 / (N \cdot m^2)$
આમ,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.
110
EasyMCQ
$K = 1/(4\pi \varepsilon_0)$ ના એકમો શું છે?
A
$C^2 N^{-1} m^{-2}$
B
$N m^2 C^{-2}$
C
$N m^2 C^2$
D
એકમ રહિત

Solution

(B) કુલંબના નિયમ મુજબ,બે વિદ્યુતભારો વચ્ચેનું બળ $F = K \frac{q_1 q_2}{r^2}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $K = \frac{1}{4\pi \varepsilon_0}$ છે.
$K$ માટે સૂત્રને ફરીથી ગોઠવતા,આપણને $K = \frac{F r^2}{q_1 q_2}$ મળે છે.
બળ $F$ નો $SI$ એકમ ન્યૂટન $(N)$,અંતર $r$ નો એકમ મીટર $(m)$,અને વિદ્યુતભાર $q$ નો એકમ કુલંબ $(C)$ છે.
આ એકમોને સૂત્રમાં મૂકતા: $K$ નો એકમ $= \frac{N \cdot m^2}{C \cdot C} = N m^2 C^{-2}$.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.
111
AdvancedMCQ
બે સમાન વાહક ગોળાઓ,જે વિરુદ્ધ ચિહ્ન ધરાવતા વિદ્યુતભારો ધરાવે છે,જ્યારે $0.5 \ m$ ના અંતરે રાખવામાં આવે ત્યારે $0.108 \ N$ ના બળથી એકબીજાને આકર્ષે છે. ગોળાઓને વાહક તાર વડે જોડવામાં આવે છે,ત્યારબાદ તાર દૂર કરવામાં આવે છે,અને ત્યારબાદ તેઓ $0.036 \ N$ ના બળથી એકબીજાને અપાકર્ષે છે. ગોળાઓ પરના પ્રારંભિક વિદ્યુતભારો કેટલા હશે?
A
$\pm 5 \times 10^{-6} \ C$ અને $\mp 15 \times 10^{-6} \ C$
B
$\pm 1.0 \times 10^{-6} \ C$ અને $\mp 3.0 \times 10^{-6} \ C$
C
$\pm 2.0 \times 10^{-6} \ C$ અને $\mp 6.0 \times 10^{-6} \ C$
D
$\pm 0.5 \times 10^{-6} \ C$ અને $\mp 1.5 \times 10^{-6} \ C$

Solution

(B) ધારો કે પ્રારંભિક વિદ્યુતભારો $Q_1$ અને $Q_2$ છે. વિરુદ્ધ ચિહ્નો હોવાથી,$Q_1 Q_2$ ઋણ થશે.
પ્રારંભિક બળ $F_1 = \frac{k_e |Q_1 Q_2|}{r^2} = 0.108 \ N$.
$0.108 = \frac{9 \times 10^9 |Q_1 Q_2|}{(0.5)^2} \implies |Q_1 Q_2| = 3 \times 10^{-12} \ C^2$.
તાર વડે જોડતા,કુલ વિદ્યુતભાર $Q_1 + Q_2$ સમાન રીતે વહેંચાય છે.
દરેક ગોળા પરનો નવો વિદ્યુતભાર $Q' = \frac{Q_1 + Q_2}{2}$ થાય.
અંતિમ બળ $F_2 = \frac{k_e (Q')^2}{r^2} = 0.036 \ N$.
$0.036 = \frac{9 \times 10^9}{0.25} \left( \frac{Q_1 + Q_2}{2} \right)^2$.
$\left( \frac{Q_1 + Q_2}{2} \right)^2 = 1 \times 10^{-12} \implies Q_1 + Q_2 = \pm 2 \times 10^{-6} \ C$.
આ સમીકરણો ઉકેલતા,આપણને $Q_1 = \pm 3.0 \times 10^{-6} \ C$ અને $Q_2 = \mp 1.0 \times 10^{-6} \ C$ મળે છે.
112
DifficultMCQ
બે વિદ્યુતભારીત ગોળાઓને સમાન લંબાઈની દોરીઓ વડે લટકાવેલ છે. દોરીઓ એકબીજા સાથે $30^{\circ}$ નો ખૂણો બનાવે છે. જ્યારે $0.8 \ g/cm^3$ ઘનતાવાળા પ્રવાહીમાં લટકાવવામાં આવે ત્યારે પણ ખૂણો તે જ રહે છે. પ્રવાહીના ડાય-ઇલેક્ટ્રિક અચળાંકનું મૂલ્ય ........ થશે. (ગોળાના પદાર્થની ઘનતા $1.6 \ g/cm^3$ છે.)
A
$2$
B
$2.5$
C
$3$
D
$4$

Solution

(A) ધારો કે દરેક ગોળાનું દળ $m$,ઘનતા $\rho$ અને કદ $V$ છે. પ્રવાહીની ઘનતા $\sigma = 0.8 \ g/cm^3$ છે અને ગોળાના પદાર્થની ઘનતા $\rho = 1.6 \ g/cm^3$ છે.
હવામાં સંતુલન સ્થિતિ $\tan \theta = \frac{F_e}{mg}$ છે,જ્યાં $F_e = \frac{1}{4\pi\epsilon_0} \frac{q^2}{r^2}$ છે.
પ્રવાહીમાં,અસરકારક વજન $mg' = V(\rho - \sigma)g$ થાય છે અને સ્થિત-વિદ્યુત બળ $F_e' = \frac{F_e}{K}$ થાય છે,જ્યાં $K$ એ ડાય-ઇલેક્ટ્રિક અચળાંક છે.
પ્રવાહીમાં સંતુલન સ્થિતિ $\tan \theta = \frac{F_e'}{mg'} = \frac{F_e / K}{V(\rho - \sigma)g}$ છે.
ખૂણો $\theta$ સમાન રહેતો હોવાથી,આપણે $\tan \theta$ માટેના બંને સમીકરણોને સરખાવીએ:
$\frac{F_e}{mg} = \frac{F_e}{K V(\rho - \sigma)g}$
$m = V\rho$ હોવાથી,આપણને મળે $\frac{F_e}{V\rho g} = \frac{F_e}{K V(\rho - \sigma)g}$.
સામાન્ય પદો દૂર કરતાં,$K = \frac{\rho}{\rho - \sigma}$ મળે છે.
કિંમતો મૂકતા: $K = \frac{1.6}{1.6 - 0.8} = \frac{1.6}{0.8} = 2$.
આમ,પ્રવાહીનો ડાય-ઇલેક્ટ્રિક અચળાંક $2$ છે.
113
MediumMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $R$ ત્રિજ્યા ધરાવતા બે સમાન ગોળાઓને $4R$ ના કેન્દ્ર-થી-કેન્દ્ર અંતરે રાખવામાં આવ્યા છે. તેઓને વીજભારિત કરવામાં આવે છે અને તેમની વચ્ચેના સ્થિત-વિદ્યુત બળની ગણતરી પ્રથમ તેમને તેમના કેન્દ્રો પર બિંદુવત વીજભાર ધારીને કરવામાં આવે છે $(F_c)$,અને આ બળને પ્રાયોગિક રીતે પણ માપવામાં આવે છે $(F_m)$. ($F_c$ અને $F_m$ બળનું મૂલ્ય દર્શાવે છે.)
Question diagram
A
જ્યારે તેઓ સમાન ચિહ્ન ધરાવતા વીજભારિત હોય ત્યારે $F_c > F_m$ અને જ્યારે તેઓ વિરુદ્ધ ચિહ્ન ધરાવતા વીજભારિત હોય ત્યારે $F_c < F_m$ માત્ર ત્યારે જ જ્યારે તેઓ અવાહક હોય.
B
જ્યારે તેઓ સમાન ચિહ્ન ધરાવતા વીજભારિત હોય ત્યારે $F_c > F_m$ અને જ્યારે તેઓ વિરુદ્ધ ચિહ્ન ધરાવતા વીજભારિત હોય ત્યારે $F_c < F_m$ માત્ર ત્યારે જ જ્યારે તેઓ સુવાહક હોય.
C
જ્યારે તેઓ સમાન ચિહ્ન ધરાવતા વીજભારિત હોય ત્યારે $F_c < F_m$ અને જ્યારે તેઓ વિરુદ્ધ ચિહ્ન ધરાવતા વીજભારિત હોય ત્યારે $F_c > F_m$ તેમના પદાર્થને ધ્યાનમાં લીધા વગર.
D
જ્યારે તેઓ સમાન ચિહ્ન ધરાવતા વીજભારિત હોય ત્યારે $F_c > F_m$ અને જ્યારે તેઓ વિરુદ્ધ ચિહ્ન ધરાવતા વીજભારિત હોય ત્યારે $F_c < F_m$ તેમના પદાર્થને ધ્યાનમાં લીધા વગર.

Solution

(B) જ્યારે બે વીજભારિત ગોળાઓને એકબીજાની નજીક રાખવામાં આવે છે,ત્યારે તેમની સપાટી પરના વીજભારનું વિતરણ સ્થિત-વિદ્યુત આંતરક્રિયા (સુવાહકોમાં પ્રેરણ અથવા અવાહકોમાં ધ્રુવીભવન) દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે.
જો ગોળાઓ સમાન ચિહ્ન ધરાવતા વીજભારિત હોય,તો સપાટી પરના વીજભાર એવી રીતે પુનઃવિતરિત થાય છે કે તેઓ એકબીજાથી દૂર જાય છે. આનાથી વીજભારના કેન્દ્રો વચ્ચેનું અસરકારક અંતર વધે છે,જેના પરિણામે માપેલું બળ $F_m$ એ ગણતરી કરેલા બળ $F_c$ (કેન્દ્રો પર બિંદુવત વીજભાર ધારીને) કરતા ઓછું હોય છે. આમ,$F_c > F_m$.
જો ગોળાઓ વિરુદ્ધ ચિહ્ન ધરાવતા વીજભારિત હોય,તો સપાટી પરના વીજભાર એવી રીતે પુનઃવિતરિત થાય છે કે તેઓ એકબીજાની નજીક આવે છે. આનાથી વીજભારના કેન્દ્રો વચ્ચેનું અસરકારક અંતર ઘટે છે,જેના પરિણામે માપેલું બળ $F_m$ એ ગણતરી કરેલા બળ $F_c$ કરતા વધારે હોય છે. આમ,$F_c < F_m$.
આ ઘટના સુવાહકો અને અવાહકો બંને માટે વીજભારના પુનઃવિતરણને કારણે થાય છે,તેથી સાચો વિકલ્પ $B$ છે.
Solution diagram
114
DifficultMCQ
એક વિદ્યુતભાર $Q$ એ $L$ લંબાઈની રેખા પર વિતરિત થયેલ છે. બીજો બિંદુવત વિદ્યુતભાર $q$ ને રેખીય વિતરણના કેન્દ્રથી $r$ અંતરે મૂકવામાં આવે છે. તો $q$ પર લાગતું બળ કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 (r^2 - L^2)}$
B
$\frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 (r^2 - (L/2)^2)}$
C
$\frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 r^2}$
D
$\frac{qQL}{4\pi \epsilon_0 r^3}$

Solution

(B) ધારો કે રેખીય વિદ્યુતભાર ઘનતા $\lambda = Q/L$ છે. વિદ્યુતભાર $q$ થી $x$ અંતરે એક નાનો ખંડ $dx$ ધ્યાનમાં લો. આ ખંડને કારણે વિદ્યુતભાર $q$ પર લાગતું બળ $dF = \frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{q (\lambda dx)}{x^2}$ છે.
આનું $x = r - L/2$ થી $x = r + L/2$ સુધી સંકલન કરતા:
$F = \int_{r - L/2}^{r + L/2} \frac{q \lambda}{4\pi \epsilon_0 x^2} dx$
$F = \frac{q \lambda}{4\pi \epsilon_0} \left[ -\frac{1}{x} \right]_{r - L/2}^{r + L/2}$
$F = \frac{q (Q/L)}{4\pi \epsilon_0} \left( \frac{1}{r - L/2} - \frac{1}{r + L/2} \right)$
$F = \frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 L} \left( \frac{(r + L/2) - (r - L/2)}{r^2 - (L/2)^2} \right)$
$F = \frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 L} \left( \frac{L}{r^2 - (L/2)^2} \right)$
$F = \frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 (r^2 - (L/2)^2)}$
Solution diagram
115
DifficultMCQ
$m$ દળ ધરાવતા બે સમાન નાના દડાઓ,જે દરેક $q$ વિદ્યુતભાર ધરાવે છે,તેમને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $l$ લંબાઈના રેશમી દોરા વડે લટકાવવામાં આવ્યા છે. તેઓ $x$ અંતરે અલગ પડેલા છે અને ખૂણો $2\theta$ નાનો છે. તો સંતુલન માટે:
Question diagram
A
$x = 2l$
B
$x = \frac{lq^2}{4\pi\varepsilon_0 mg}$
C
$x = \left(\frac{q^2 mg}{4\pi\varepsilon_0}\right)^{1/2}$
D
$x = \left(\frac{q^2 l}{2\pi\varepsilon_0 mg}\right)^{1/3}$

Solution

(D) સંતુલન સ્થિતિમાં,એક વિદ્યુતભાર પર લાગતા બળો આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ છે. બળોના સમક્ષિતિજ અને શિરોલંબ ઘટકોને સંતુલિત કરતા:
$T \cos \theta = mg$ (શિરોલંબ સંતુલન)
$T \sin \theta = F_e = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0} \cdot \frac{q^2}{x^2}$ (સમક્ષિતિજ સંતુલન)
બંને સમીકરણોનો ભાગાકાર કરતા:
$\tan \theta = \frac{F_e}{mg} = \frac{q^2}{4\pi\varepsilon_0 x^2 mg}$
આકૃતિની ભૂમિતિ પરથી,નાના $\theta$ માટે,$\sin \theta \approx \tan \theta \approx \frac{x/2}{l} = \frac{x}{2l}$.
આ કિંમતને સંતુલન સમીકરણમાં મૂકતા:
$\frac{x}{2l} = \frac{q^2}{4\pi\varepsilon_0 x^2 mg}$
$x^3 = \frac{2l q^2}{4\pi\varepsilon_0 mg} = \frac{l q^2}{2\pi\varepsilon_0 mg}$
$x = \left(\frac{q^2 l}{2\pi\varepsilon_0 mg}\right)^{1/3}$
સાચો જવાબ $D$ છે.
Solution diagram
116
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ,$10\, cm$ બાજુવાળા બે સમબાજુ ત્રિકોણના કેન્દ્ર $O$ પર મૂકવામાં આવેલા $2\, \mu C$ ના વિદ્યુતભાર પર લાગતા વિદ્યુત બળનું મૂલ્ય $P$ છે. જો $A, B, C, D, E$ અને $F$ પરના વિદ્યુતભારો અનુક્રમે $2\, \mu C, 2\, \mu C, 2\, \mu C, -2\, \mu C, -2\, \mu C$ અને $-2\, \mu C$ હોય,તો $P$ નું મૂલ્ય ..... $N$ છે.
Question diagram
A
$21.6$
B
$64.8$
C
$0$
D
$43.2$

Solution

(D) સમબાજુ ત્રિકોણના કેન્દ્ર $O$ થી દરેક શિરોબિંદુનું અંતર $r = \frac{a}{\sqrt{3}} = \frac{10\, cm}{\sqrt{3}} = \frac{0.1}{\sqrt{3}}\, m$ છે.
ધારો કે કેન્દ્ર $O$ પરનો વિદ્યુતભાર $q = 2\, \mu C = 2 \times 10^{-6}\, C$ છે અને શિરોબિંદુઓ પરના વિદ્યુતભારનું મૂલ્ય $q_0 = 2\, \mu C$ છે.
દરેક વિદ્યુતભારને કારણે કેન્દ્ર પર લાગતું બળ $F = \frac{k q q_0}{r^2} = \frac{9 \times 10^9 \times (2 \times 10^{-6})^2}{(0.1/\sqrt{3})^2} = \frac{9 \times 10^9 \times 4 \times 10^{-12}}{0.01/3} = 36 \times 10^{-3} \times 300 = 10.8\, N$ છે.
સમપ્રમાણતા જોતા,$A, B, C$ (ધન) અને $D, E, F$ (ઋણ) ના બળો કેન્દ્ર પરના વિદ્યુતભાર $q$ પર લાગે છે. કેન્દ્ર પરનો વિદ્યુતભાર ધન $(2\, \mu C)$ હોવાથી,તે $A, B, C$ દ્વારા અપાકર્ષાય છે અને $D, E, F$ દ્વારા આકર્ષાય છે.
આ બળોના સદિશો શિરોબિંદુઓ $D, E, F$ તરફ નિર્દેશ કરે છે. આ સદિશોનો સરવાળો કરતા,પરિણામી બળ $F_{net} = 4F = 4 \times 10.8 = 43.2\, N$ મળે છે.
Solution diagram
117
MediumMCQ
$x$-અક્ષ પર $d$ અંતરે બે વિદ્યુતભારો $q$ અને $-3q$ સ્થિર રાખેલા છે. ત્રીજો વિદ્યુતભાર $2q$ ક્યાં મૂકવો જોઈએ જેથી તેના પર કોઈ બળ ન લાગે?
A
$q$ થી $\frac{d}{2}(1 + \sqrt{3})$ અંતરે
B
$-3q$ થી $\frac{d}{2}(1 + \sqrt{3})$ અંતરે
C
$q$ થી $d(1 + \sqrt{3})$ અંતરે
D
$-2q$ થી $d(1 + \sqrt{3})$ અંતરે

Solution

(A) ધારો કે $2q$ વિદ્યુતભારને $q$ થી $x$ અંતરે (બંને વિદ્યુતભારોની વચ્ચેના વિસ્તારની બહાર) મૂકવામાં આવે છે.
$2q$ પરનું પરિણામી બળ શૂન્ય થવા માટે,$q$ ને કારણે લાગતું બળ અને $-3q$ ને કારણે લાગતું બળ સમાન હોવું જોઈએ.
$\frac{k(q)(2q)}{x^2} = \frac{k(3q)(2q)}{(d+x)^2}$
$\frac{1}{x^2} = \frac{3}{(d+x)^2}$
$(d+x)^2 = 3x^2$
$d+x = \pm \sqrt{3}x$
$x$ ધન હોવું જોઈએ,તેથી $d+x = \sqrt{3}x$ લેતા.
$d = x(\sqrt{3} - 1)$
$x = \frac{d}{\sqrt{3}-1} = \frac{d(\sqrt{3}+1)}{3-1} = \frac{d}{2}(1+\sqrt{3})$
આમ,$2q$ વિદ્યુતભારને $q$ થી $-3q$ ની વિરુદ્ધ દિશામાં $\frac{d}{2}(1+\sqrt{3})$ અંતરે મૂકવો જોઈએ.
118
MediumMCQ
હવામાં $r$ અંતરે મૂકવામાં આવેલા બે બિંદુવત વિદ્યુતભારો એક ચોક્કસ બળ અનુભવે છે. તો $K$ ડાયઇલેક્ટ્રિક અચળાંક ધરાવતા માધ્યમમાં તેઓ તેટલું જ બળ અનુભવે તે માટેનું અંતર કેટલું હશે?
A
$r/K$
B
$Kr$
C
$r/\sqrt{K}$
D
$r\sqrt{K}$

Solution

(C) $r$ અંતરે રહેલા બે બિંદુવત વિદ્યુતભારો $q_1$ અને $q_2$ વચ્ચે હવામાં લાગતું બળ કુલંબના નિયમ મુજબ: $F = \frac{1}{4\pi\epsilon_0} \frac{q_1 q_2}{r^2}$ છે.
$K$ ડાયઇલેક્ટ્રિક અચળાંક ધરાવતા માધ્યમમાં,નવું બળ $F'$ એ $F' = \frac{1}{4\pi\epsilon_0 K} \frac{q_1 q_2}{r'^2}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $r'$ એ નવું અંતર છે.
આપેલ છે કે બળ સમાન રહે છે,તેથી $F = F'$:
$\frac{1}{4\pi\epsilon_0} \frac{q_1 q_2}{r^2} = \frac{1}{4\pi\epsilon_0 K} \frac{q_1 q_2}{r'^2}$.
સમાન પદોને દૂર કરતા,આપણને મળે છે: $\frac{1}{r^2} = \frac{1}{K r'^2}$.
$r'$ માટે ગોઠવતા: $r'^2 = \frac{r^2}{K}$.
બંને બાજુ વર્ગમૂળ લેતા,આપણને મળે છે: $r' = \frac{r}{\sqrt{K}}$.
119
MediumMCQ
બે સમાન વાહક ગોળાઓ કે જેના પર અસમાન ધન વિદ્યુતભારો $q_1$ અને $q_2$ છે,તેમને $r$ અંતરે રાખવામાં આવ્યા છે. જો તેમને એકબીજાના સંપર્કમાં લાવીને ફરીથી તેટલા જ અંતરે રાખવામાં આવે,તો આ કિસ્સામાં ગોળાઓ વચ્ચેનું સ્થિત-વિદ્યુત બળ કેટલું હશે? (પ્રેરિત વિદ્યુતભારને અવગણો):
A
પહેલા કરતા ઓછું
B
પહેલા જેટલું જ
C
પહેલા કરતા વધારે
D
શૂન્ય

Solution

(C) બે ગોળાઓ વચ્ચેનું પ્રારંભિક સ્થિત-વિદ્યુત બળ $F_1 = k \frac{q_1 q_2}{r^2}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
જ્યારે બે સમાન ગોળાઓને સ્પર્શ કરાવવામાં આવે છે,ત્યારે કુલ વિદ્યુતભાર તેમની વચ્ચે સમાન રીતે વહેંચાઈ જાય છે કારણ કે તેઓ સમાન છે. દરેક ગોળા પરનો નવો વિદ્યુતભાર $q' = \frac{q_1 + q_2}{2}$ થાય છે.
તે જ અંતર $r$ પર ગોળાઓ વચ્ચેનું નવું સ્થિત-વિદ્યુત બળ $F_2 = k \frac{q' q'}{r^2} = k \frac{(\frac{q_1 + q_2}{2})^2}{r^2} = k \frac{(q_1 + q_2)^2}{4r^2}$ છે.
બંને બળોની સરખામણી કરવા માટે,આપણે વિદ્યુતભારોના ગુણાકારને જોઈએ: $(q_1 + q_2)^2$ અને $4q_1 q_2$.
કારણ કે $(q_1 + q_2)^2 - 4q_1 q_2 = (q_1 - q_2)^2$,અને $q_1 \neq q_2$ માટે $(q_1 - q_2)^2 > 0$ હોવાથી,$(q_1 + q_2)^2 > 4q_1 q_2$ સાબિત થાય છે.
તેથી,$F_2 > F_1$,જેનો અર્થ છે કે બળ પહેલા કરતા વધારે હશે.
120
EasyMCQ
એક માધ્યમમાં,$d$ અંતરે રહેલા બે બિંદુવત વિદ્યુતભારો વચ્ચેનું આકર્ષણ બળ $F$ છે. આ જ માધ્યમમાં આ વિદ્યુતભારોને કેટલા અંતરે રાખવા જોઈએ જેથી તેમની વચ્ચેનું બળ $16F$ થાય?
A
$d/2$
B
$d/4$
C
$d/\sqrt{3}$
D
$d/\sqrt{2}$

Solution

(B) કુલંબના નિયમ મુજબ,એક માધ્યમમાં $r$ અંતરે રહેલા બે બિંદુવત વિદ્યુતભારો $q_1$ અને $q_2$ વચ્ચેનું બળ $F = \frac{k q_1 q_2}{r^2}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $k$ એ તે માધ્યમ માટેનો સ્થિત-વિદ્યુત અચળાંક છે.
પ્રારંભિક સ્થિતિ મુજબ: $F = \frac{k q_1 q_2}{d^2}$.
ધારો કે નવું અંતર $d'$ છે જેથી નવું બળ $F' = 16F$ થાય.
તેથી,$16F = \frac{k q_1 q_2}{(d')^2}$.
પ્રથમ સમીકરણમાંથી $F$ ની કિંમત મૂકતા: $16 \left( \frac{k q_1 q_2}{d^2} \right) = \frac{k q_1 q_2}{(d')^2}$.
બંને બાજુથી $k q_1 q_2$ ને દૂર કરતા,આપણને મળે છે: $\frac{16}{d^2} = \frac{1}{(d')^2}$.
બંને બાજુ વર્ગમૂળ લેતા: $\frac{4}{d} = \frac{1}{d'}$.
તેથી,$d' = \frac{d}{4}$.
121
EasyMCQ
બે સમાન લોલક $A$ અને $B$ ને એક જ બિંદુએથી લટકાવવામાં આવ્યા છે. બંને ગોળાઓને ધન વિદ્યુતભાર આપવામાં આવે છે,જેમાં $A$ પર $B$ કરતા વધારે વિદ્યુતભાર છે. તેઓ એકબીજાથી દૂર જાય છે અને સંતુલન સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે,જેમાં $A$ અને $B$ શિરોલંબ સાથે અનુક્રમે $\theta_1$ અને $\theta_2$ ખૂણો બનાવે છે. તો:
A
$\theta_1 = \theta_2$
B
$\theta_1 > \theta_2$
C
$\theta_1 < \theta_2$
D
$A$ માં તણાવ $B$ કરતા ઓછું છે

Solution

(A) ધારો કે ગોળાઓ પરના વિદ્યુતભારો $q_A$ અને $q_B$ છે,જ્યાં $q_A > q_B$ છે. ધારો કે દરેક ગોળાનું દળ $m$ છે અને દોરીની લંબાઈ $l$ છે.
સંતુલન સ્થિતિમાં,દરેક ગોળા પર લાગતા બળો નીચે મુજબ છે:
$1$. નીચેની તરફ લાગતું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ $mg$.
$2$. આડી દિશામાં લાગતું સ્થિત વિદ્યુત અપાકર્ષણ બળ $F_e = \frac{k q_A q_B}{r^2}$.
$3$. દોરીમાં ઉદ્ભવતું તણાવ બળ $T$.
દરેક ગોળા માટે સંતુલનની શરત:
$T \sin \theta = F_e$
$T \cos \theta = mg$
આ બંને સમીકરણોનો ભાગાકાર કરતા:
$\tan \theta = \frac{F_e}{mg}$
ન્યૂટનના ત્રીજા નિયમ મુજબ,બંને ગોળાઓ પર લાગતું સ્થિત વિદ્યુત બળ $F_e$ સમાન હોય છે અને બંનેના દળ $m$ સમાન હોવાથી,બંને ખૂણા સમાન હોવા જોઈએ.
તેથી,$\theta_1 = \theta_2$.
122
MediumMCQ
$A$ અને $B$ એ વાહક પદાર્થમાંથી બનેલા બે સમાન બ્લોક છે. તેઓને આડા ઘર્ષણરહિત ટેબલ પર મૂકવામાં આવ્યા છે અને $K$ બળ અચળાંક ધરાવતી હલકી વાહક સ્પ્રિંગ દ્વારા જોડવામાં આવ્યા છે. સ્પ્રિંગની ખેંચાયા વગરની લંબાઈ $L_0$ છે. દરેક બ્લોકને $Q/2$ જેટલો વિદ્યુતભાર આપવામાં આવે છે. પરિણામે,સ્પ્રિંગ ખેંચાઈને સંતુલિત લંબાઈ $L$ પ્રાપ્ત કરે છે. $Q$ નું મૂલ્ય શોધો.
Question diagram
A
$\sqrt {4\pi {\varepsilon _0}KL} $
B
$L\sqrt {\frac{K}{{4\pi {\varepsilon _0}\left( {L - {L_0}} \right)}}} $
C
$2L\sqrt {4\pi {\varepsilon _0}K\left( {L - {L_0}} \right)} $
D
$4\pi {\varepsilon _0}K\left( {L - {L_0}} \right)$

Solution

(C) સંતુલન સ્થિતિમાં,બે બ્લોક્સ વચ્ચેનું સ્થિત વિદ્યુત અપાકર્ષણ બળ સ્પ્રિંગના બળ દ્વારા સંતુલિત થાય છે.
કુલંબના નિયમ મુજબ,$L$ અંતરે રહેલા $Q/2$ વિદ્યુતભાર ધરાવતા બે બ્લોક્સ વચ્ચેનું સ્થિત વિદ્યુત બળ:
$F_e = \frac{1}{4 \pi \varepsilon_{0}} \frac{(Q/2)(Q/2)}{L^2} = \frac{1}{4 \pi \varepsilon_{0}} \frac{Q^2}{4L^2}$
હુકના નિયમ મુજબ,$(L - L_0)$ જેટલા વિસ્તરણ માટે સ્પ્રિંગનું બળ:
$F_s = K(L - L_0)$
સંતુલન સ્થિતિમાં બંને બળોને સરખાવતા:
$\frac{1}{4 \pi \varepsilon_{0}} \frac{Q^2}{4L^2} = K(L - L_0)$
$Q^2$ માટે ઉકેલતા:
$Q^2 = 16 \pi \varepsilon_{0} K L^2 (L - L_0)$
બંને બાજુ વર્ગમૂળ લેતા:
$Q = 4L \sqrt{\pi \varepsilon_{0} K (L - L_0)}$
વિકલ્પ $C$ ને તપાસતા: $2L \sqrt{4 \pi \varepsilon_0 K (L - L_0)} = 2L \cdot 2 \sqrt{\pi \varepsilon_0 K (L - L_0)} = 4L \sqrt{\pi \varepsilon_0 K (L - L_0)}$.
આમ,વિકલ્પ $C$ સાચો છે.
123
MediumMCQ
એક વિદ્યુતભાર $Q$ ને બે ભાગ $q$ અને $Q-q$ માં વિભાજિત કરવામાં આવે છે અને તેમને $R$ અંતરે રાખવામાં આવે છે. તેમની વચ્ચેનું અપાકર્ષણ બળ મહત્તમ ક્યારે હશે?
A
$q = Q/4$
B
$q = Q/2$
C
$q = Q$
D
આમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(B) $R$ અંતરે રહેલા બે વિદ્યુતભારો $q$ અને $Q-q$ વચ્ચેનું સ્થિત-વિદ્યુત બળ કુલંબના નિયમ મુજબ:
$F = \frac{1}{4 \pi \varepsilon_{0}} \frac{q(Q-q)}{R^2}$
બળ મહત્તમ હોવા માટે,આપણે $F$ નું $q$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીને તેને શૂન્ય સાથે સરખાવીએ:
$\frac{dF}{dq} = \frac{1}{4 \pi \varepsilon_{0} R^2} \frac{d}{dq} (Qq - q^2) = 0$
$\frac{1}{4 \pi \varepsilon_{0} R^2} (Q - 2q) = 0$
અહીં $\frac{1}{4 \pi \varepsilon_{0} R^2} \neq 0$ હોવાથી:
$Q - 2q = 0$
$q = \frac{Q}{2}$
આમ,જ્યારે વિદ્યુતભારને બે સમાન ભાગોમાં વહેંચવામાં આવે ત્યારે બળ મહત્તમ હોય છે.
124
MediumMCQ
સમાન વિદ્યુતભાર ધરાવતા બે સમાન ગોળાઓ વચ્ચેનું બળ $F$ છે. જો એક ગોળાનો $75\%$ વિદ્યુતભાર બીજા ગોળા પર સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે,તો નવું બળ કેટલું થશે?
A
$\frac{15F}{16}$
B
$\frac{3F}{4}$
C
$\frac{5F}{16}$
D
$\frac{7F}{16}$

Solution

(D) શરૂઆતમાં,બંને ગોળાઓ પર $q$ વિદ્યુતભાર છે અને તેઓ $r$ અંતરે રહેલા છે. કુલંબના નિયમ મુજબ,તેમની વચ્ચેનું બળ $F = \frac{Kq^2}{r^2}$ છે.
જ્યારે એક ગોળાનો $75\%$ વિદ્યુતભાર બીજા ગોળા પર સ્થાનાંતરિત થાય છે,ત્યારે સ્થાનાંતરિત થયેલ વિદ્યુતભાર $0.75q = \frac{3q}{4}$ થાય છે.
પ્રથમ ગોળા પરનો વિદ્યુતભાર $q - \frac{3q}{4} = \frac{q}{4}$ થાય છે.
બીજા ગોળા પરનો વિદ્યુતભાર $q + \frac{3q}{4} = \frac{7q}{4}$ થાય છે.
ગોળાઓ વચ્ચેનું નવું બળ $F'$ એ $F' = \frac{K(\frac{q}{4})(\frac{7q}{4})}{r^2} = \frac{7}{16} \cdot \frac{Kq^2}{r^2}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
આમ,$F = \frac{Kq^2}{r^2}$ હોવાથી,આપણે આ કિંમત સમીકરણમાં મૂકતા $F' = \frac{7}{16}F$ મળે છે.
Solution diagram
125
MediumMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવેલ નિયમિત પંચકોણ તંત્ર માટે,કેન્દ્ર પર મૂકવામાં આવેલા વિદ્યુતભાર $q_0$ પર લાગતું પરિણામી સ્થિત-વિદ્યુત બળ શોધો.
Question diagram
A
$\frac{KQq_0}{x^2}$
B
$\frac{2KQq_0}{x^2}$
C
$\frac{KQq_0}{2x^2}$
D
શૂન્ય

Solution

(A) નિયમિત પંચકોણમાં,જો બધા શિરોબિંદુઓ પર સમાન વિદ્યુતભારો હોય,તો સંમિતિને કારણે કેન્દ્ર પર લાગતું પરિણામી બળ શૂન્ય થાય છે.
ધારો કે પાંચ શિરોબિંદુઓ પરના વિદ્યુતભારો $q_1, q_2, q_3, q_4, q_5$ છે. અહીં,ચાર શિરોબિંદુઓ પર $2Q$ વિદ્યુતભાર છે અને એક શિરોબિંદુ પર $Q$ વિદ્યુતભાર છે.
આને આપણે દરેક $2Q$ ના પાંચ વિદ્યુતભારોના તંત્ર તરીકે ગણી શકીએ,જેમાં ઉપરના શિરોબિંદુ પર વધારાનો $-Q$ વિદ્યુતભાર છે.
કેન્દ્ર પર $2Q$ ના પાંચ સમાન વિદ્યુતભારોને કારણે લાગતું પરિણામી બળ શૂન્ય છે.
તેથી,$q_0$ પર લાગતું પરિણામી બળ ફક્ત ઉપરના શિરોબિંદુ પરના વધારાના $-Q$ વિદ્યુતભારને કારણે છે.
$x$ અંતરે રહેલા $-Q$ વિદ્યુતભાર દ્વારા $q_0$ પર લાગતું બળ $F = \frac{K(-Q)q_0}{x^2}$ છે.
આ બળનું મૂલ્ય $\frac{KQq_0}{x^2}$ છે જે ઉપરના શિરોબિંદુ તરફ લાગે છે.
Solution diagram
126
MediumMCQ
બે બિંદુવત વિદ્યુતભારો $A$ અને $B$ વચ્ચેનું બળ $F$ છે. જો $A$ ના વિદ્યુતભારનો $75\%$ ભાગ $B$ પર સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે,તો $A$ અને $B$ વચ્ચેનું નવું બળ કેટલું થશે?
Question diagram
A
$F$
B
$\frac{F}{4}$
C
$\frac{3F}{4}$
D
$\frac{F}{2}$

Solution

(A) શરૂઆતના વિદ્યુતભારો $q_A = 4Q$ અને $q_B = Q$ છે. તેમની વચ્ચેનું અંતર $r$ છે.
શરૂઆતનું બળ $F = \frac{k(4Q)(Q)}{r^2} = \frac{4kQ^2}{r^2}$.
$A$ ના વિદ્યુતભારનો $75\%$ ભાગ એટલે $0.75 \times 4Q = 3Q$ થાય. આ વિદ્યુતભાર $B$ પર સ્થાનાંતરિત થાય છે.
$A$ પરનો નવો વિદ્યુતભાર $q_A' = 4Q - 3Q = Q$.
$B$ પરનો નવો વિદ્યુતભાર $q_B' = Q + 3Q = 4Q$.
નવું બળ $F' = \frac{k(q_A')(q_B')}{r^2} = \frac{k(Q)(4Q)}{r^2} = \frac{4kQ^2}{r^2}$.
બંનેની સરખામણી કરતા,$F' = F$.
Solution diagram
127
DifficultMCQ
સમાન દળ અને સમાન વિદ્યુતભાર ધરાવતા બે ગોળાઓને $l$ લંબાઈના દોરા વડે એક નિશ્ચિત આધાર પરથી લટકાવવામાં આવ્યા છે. સ્થિત-વિદ્યુત સંતુલન સ્થિતિમાં,જો દરેક દોરા દ્વારા બનતો ખૂણો નાનો હોય,તો ગોળાઓ વચ્ચેનું અંતર $x$ એ કોના સમપ્રમાણમાં હશે?
A
$l$
B
$l^2$
C
$l^{2/3}$
D
$l^{1/3}$

Solution

(D) સંતુલન સ્થિતિમાં,એક ગોળા પર લાગતા બળો સ્થિત-વિદ્યુત બળ $F_e$,તણાવ બળ $T$ અને વજન બળ $mg$ છે.
$F_e = T \sin \theta$
$mg = T \cos \theta$
બંને સમીકરણોનો ભાગાકાર કરતા,$\tan \theta = \frac{F_e}{mg} = \frac{q^2}{4 \pi \epsilon_0 x^2 mg}$ મળે.
ખૂણો $\theta$ નાનો હોવાથી,$\tan \theta \approx \sin \theta = \frac{x/2}{l}$.
$\tan \theta$ માટેના બંને સમીકરણોને સરખાવતા:
$\frac{x}{2l} = \frac{q^2}{4 \pi \epsilon_0 x^2 mg}$
$x^3 = \frac{2 q^2 l}{4 \pi \epsilon_0 mg}$
$x^3 = \frac{q^2 l}{2 \pi \epsilon_0 mg}$
આમ,$x = \left( \frac{q^2 l}{2 \pi \epsilon_0 mg} \right)^{1/3}$.
તેથી,$x \propto l^{1/3}$.
Solution diagram
128
DifficultMCQ
$x$-અક્ષ પર ઉગમબિંદુથી $0, \frac{d}{2}$ અને $d$ અંતરે ત્રણ વિદ્યુતભારો $+Q, q, +Q$ અનુક્રમે મૂકવામાં આવ્યા છે. જો $x = 0$ પર મૂકવામાં આવેલા $+Q$ વિદ્યુતભાર પર લાગતું પરિણામી બળ શૂન્ય હોય,તો $q$ નું મૂલ્ય કેટલું હશે?
A
$-\frac{Q}{2}$
B
$+\frac{Q}{2}$
C
$+\frac{Q}{4}$
D
$-\frac{Q}{4}$

Solution

(D) ધારો કે $x=0$ પરનો વિદ્યુતભાર $Q_1 = +Q$ છે,$x=d/2$ પરનો વિદ્યુતભાર $q$ છે અને $x=d$ પરનો વિદ્યુતભાર $Q_2 = +Q$ છે.
$q$ દ્વારા $Q_1$ પર લાગતું બળ $F_q = \frac{k Q q}{(d/2)^2} = \frac{4 k Q q}{d^2}$ છે (જો $q$ ઋણ હોય તો તે $q$ ની દિશામાં હશે).
$Q_2$ દ્વારા $Q_1$ પર લાગતું બળ $F_{Q_2} = \frac{k Q Q}{d^2} = \frac{k Q^2}{d^2}$ છે (બંને ધન હોવાથી તે $Q_2$ થી દૂરની દિશામાં હશે).
$Q_1$ પરનું પરિણામી બળ શૂન્ય થવા માટે,આ બળોના મૂલ્યો સમાન અને દિશાઓ વિરુદ્ધ હોવી જોઈએ:
$F_q + F_{Q_2} = 0$
$\frac{4 k Q q}{d^2} + \frac{k Q^2}{d^2} = 0$
$4 k Q q = -k Q^2$
$4 q = -Q$
$q = -\frac{Q}{4}$
Solution diagram
129
EasyMCQ
એક બિંદુવત વિદ્યુતભાર $q_1$ બીજા બિંદુવત વિદ્યુતભાર $q_2$ પર $F$ જેટલું બળ લગાડે છે. જો ત્રીજો વિદ્યુતભાર $q_3$ ને $q_2$ ની નજીક મૂકવામાં આવે, તો વિદ્યુતભાર $q_1$ દ્વારા $q_2$ પર લાગતું બળ કેટલું હશે?
A
$F$
B
$ > F$
C
$ < F$
D
શૂન્ય

Solution

(A) સુપરપોઝિશનના સિદ્ધાંત મુજબ, એક બિંદુવત વિદ્યુતભાર દ્વારા બીજા બિંદુવત વિદ્યુતભાર પર લાગતું બળ તેની આસપાસના અન્ય વિદ્યુતભારોની હાજરીથી સ્વતંત્ર હોય છે.
$q_1$ અને $q_2$ વચ્ચેનું બળ કુલંબના નિયમ દ્વારા આપવામાં આવે છે: $F = k \frac{|q_1 q_2|}{r^2}$, જ્યાં $r$ એ તેમની વચ્ચેનું અંતર છે.
જેમ કે $q_1$, $q_2$ અને $r$ બદલાતા નથી, તેથી $q_3$ ની હાજરી હોવા છતાં $q_1$ દ્વારા $q_2$ પર લાગતું બળ $F$ સમાન જ રહેશે.
130
MediumMCQ
સમાન વિદ્યુતભાર $q$ ધરાવતા બે સમાન ગોળાઓ વચ્ચેનું બળ $F$ છે. જો એક ગોળાનો $50\%$ વિદ્યુતભાર બીજા ગોળા પર સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે,તો નવું બળ કેટલું થશે?
A
$\frac{3F}{4}$
B
$\frac{3}{8}F$
C
$\frac{3}{2}F$
D
કોઈ નહીં

Solution

(A) શરૂઆતમાં,$r$ અંતરે રહેલા $q$ વિદ્યુતભાર ધરાવતા બે સમાન ગોળાઓ વચ્ચેનું બળ કુલંબના નિયમ મુજબ:
$F = \frac{K q^2}{r^2}$
જ્યારે પ્રથમ ગોળાનો $50\%$ વિદ્યુતભાર બીજા ગોળા પર સ્થાનાંતરિત થાય છે,ત્યારે ગોળાઓ પરનો નવો વિદ્યુતભાર:
$q_1 = q - 0.5q = 0.5q = \frac{q}{2}$
$q_2 = q + 0.5q = 1.5q = \frac{3q}{2}$
તેથી,સમાન અંતર $r$ પર નવું બળ $F_{\text{new}}$:
$F_{\text{new}} = \frac{K q_1 q_2}{r^2} = \frac{K (q/2) (3q/2)}{r^2}$
$F_{\text{new}} = \frac{3}{4} \left( \frac{K q^2}{r^2} \right)$
$F = \frac{K q^2}{r^2}$ હોવાથી,આપણને મળે છે:
$F_{\text{new}} = \frac{3}{4} F$
Solution diagram
131
EasyMCQ
$5\, nC$ અને $-2\, nC$ મૂલ્યના બે વિદ્યુતભારોને અવકાશમાં $(2\, cm, 0, 0)$ અને $(x\, cm, 0, 0)$ બિંદુઓ પર મૂકવામાં આવ્યા છે,જ્યાં અન્ય કોઈ બાહ્ય ક્ષેત્ર નથી. જો તંત્રની સ્થિત-વિદ્યુત સ્થિતિઊર્જા $-0.5\,\mu J$ હોય,તો $x$ નું મૂલ્ય $cm$ માં શોધો.
A
$20$
B
$80$
C
$4$
D
$16$

Solution

(A) બે બિંદુવત વિદ્યુતભારો $q_1$ અને $q_2$ ધરાવતા તંત્રની સ્થિત-વિદ્યુત સ્થિતિઊર્જા $U$ નું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:
$U = \frac{1}{4 \pi \varepsilon_0} \frac{q_1 q_2}{r}$
આપેલ છે:
$q_1 = 5 \times 10^{-9} \, C$
$q_2 = -2 \times 10^{-9} \, C$
$U = -0.5 \times 10^{-6} \, J$
અંતર $r = |x - 2| \times 10^{-2} \, m$
સૂત્રમાં કિંમતો મૂકતા:
$-0.5 \times 10^{-6} = (9 \times 10^9) \times \frac{(5 \times 10^{-9}) \times (-2 \times 10^{-9})}{(x - 2) \times 10^{-2}}$
$-0.5 \times 10^{-6} = \frac{-90 \times 10^{-9}}{(x - 2) \times 10^{-2}}$
$(x - 2) \times 10^{-2} = \frac{-9 \times 10^{-7}}{-0.5 \times 10^{-6}} = 18 \times 10^{-2} \, m$
$x - 2 = 18$
$x = 20 \, cm$
132
DifficultMCQ
$x$-અક્ષ પર બે વિદ્યુતભારો $+q$ અને $-3q$ ને $d$ અંતરે મૂકવામાં આવ્યા છે. ($-3q$ એ $q$ ની જમણી બાજુએ છે). ત્રીજા વિદ્યુતભાર $2q$ ને ક્યાં મૂકવો જોઈએ જેથી તેના પર કોઈ ચોખ્ખું બળ ન લાગે?
A
$q$ ની ડાબી બાજુએ $\frac{d}{2}(1 + \sqrt{3})$
B
$q$ ની ડાબી બાજુએ $\frac{d}{2}(1 - \sqrt{3})$
C
$q$ ની જમણી બાજુએ $\frac{d}{2}(1 - \sqrt{3})$
D
$q$ ની જમણી બાજુએ $\frac{d}{2}(1 + \sqrt{3})$

Solution

(A) ધારો કે ત્રીજો વિદ્યુતભાર $2q$ એ $+q$ વિદ્યુતભારની ડાબી બાજુએ $x$ અંતરે મૂકવામાં આવ્યો છે.
$2q$ પર લાગતું ચોખ્ખું બળ શૂન્ય થાય તે માટે,$+q$ ને કારણે લાગતા સ્થિત-વિદ્યુત બળનું મૂલ્ય અને $-3q$ ને કારણે લાગતા સ્થિત-વિદ્યુત બળનું મૂલ્ય સમાન હોવું જોઈએ.
કુલંબના નિયમનો ઉપયોગ કરતા: $\frac{k(q)(2q)}{x^2} = \frac{k(3q)(2q)}{(x+d)^2}$.
સમીકરણનું સાદું રૂપ આપતા: $\frac{1}{x^2} = \frac{3}{(x+d)^2}$.
બંને બાજુ વર્ગમૂળ લેતા: $\frac{1}{x} = \frac{\sqrt{3}}{x+d}$.
$x+d = x\sqrt{3} \Rightarrow d = x(\sqrt{3}-1)$.
$x = \frac{d}{\sqrt{3}-1}$.
છેદનું સંમેયીકરણ કરતા: $x = \frac{d(\sqrt{3}+1)}{3-1} = \frac{d}{2}(1+\sqrt{3})$.
આમ,વિદ્યુતભારને $q$ ની ડાબી બાજુએ $\frac{d}{2}(1+\sqrt{3})$ અંતરે મૂકવો જોઈએ.
Solution diagram
133
DifficultMCQ
એક ચોરસના સામસામેના ખૂણાઓ પર $Q$ વિદ્યુતભાર મૂકવામાં આવે છે. બાકીના બે ખૂણાઓ પર $q$ વિદ્યુતભાર મૂકવામાં આવે છે. જો $Q$ પર લાગતું પરિણામી વિદ્યુત બળ શૂન્ય હોય,તો $Q/q$ નું મૂલ્ય કેટલું થાય?
A
$-2\sqrt{2}$
B
$-1$
C
$1$
D
$-\frac{1}{2\sqrt{2}}$

Solution

(A) ધારો કે ચોરસની બાજુની લંબાઈ $a$ છે. ધારો કે $Q$ વિદ્યુતભાર ખૂણા $A$ અને $C$ પર છે,અને $q$ વિદ્યુતભાર ખૂણા $B$ અને $D$ પર છે.
ખૂણા $C$ પર રહેલા $Q$ વિદ્યુતભાર પર લાગતું બળ ધ્યાનમાં લો.
$A$ પરના $Q$ વિદ્યુતભારને કારણે લાગતું બળ $F_A = \frac{kQ^2}{(\sqrt{2}a)^2} = \frac{kQ^2}{2a^2}$ છે,જે $AC$ ની દિશામાં છે.
$B$ અને $D$ પરના $q$ વિદ્યુતભારને કારણે લાગતા બળો $F_B = \frac{kqQ}{a^2}$ અને $F_D = \frac{kqQ}{a^2}$ છે,જે અનુક્રમે $BC$ અને $DC$ ની દિશામાં છે.
$F_B$ અને $F_D$ નું પરિણામી બળ $F_{BD} = \sqrt{F_B^2 + F_D^2} = \sqrt{2} \frac{kqQ}{a^2}$ છે,જે $AC$ ની દિશામાં છે.
$Q$ પર લાગતું કુલ બળ શૂન્ય થવા માટે,$F_A + F_{BD} = 0$ હોવું જોઈએ.
$\frac{kQ^2}{2a^2} + \sqrt{2} \frac{kqQ}{a^2} = 0$.
$\frac{kQ}{a^2}$ વડે ભાગતા,આપણને $\frac{Q}{2} + \sqrt{2}q = 0$ મળે છે.
તેથી,$\frac{Q}{q} = -2\sqrt{2}$.
134
MediumMCQ
એક કુલ વિદ્યુતભાર $Q$ ને બે ભાગ $Q_1$ અને $Q_2$ માં વિભાજિત કરવામાં આવે છે અને તેમને એકબીજાથી $R$ અંતરે રાખવામાં આવે છે. તેમની વચ્ચે અપાકર્ષણનું મહત્તમ બળ ક્યારે લાગશે?
A
$Q_2 = \frac{Q}{R}, Q_1 = Q - \frac{Q}{R}$
B
$Q_2 = \frac{Q}{4}, Q_1 = Q - \frac{2Q}{3}$
C
$Q_2 = \frac{Q}{4}, Q_1 = \frac{3Q}{4}$
D
$Q_1 = \frac{Q}{2}, Q_2 = \frac{Q}{2}$

Solution

(D) આપેલ છે કે કુલ વિદ્યુતભાર $Q$ ને બે ભાગ $Q_1$ અને $Q_2$ માં વિભાજિત કરવામાં આવે છે,તેથી $Q_1 + Q_2 = Q$,જેનો અર્થ છે કે $Q_2 = Q - Q_1$.
તેમની વચ્ચે લાગતું અપાકર્ષણનું સ્થિત વિદ્યુત બળ કુલંબના નિયમ મુજબ છે: $F = k \frac{Q_1 Q_2}{R^2}$.
$Q_2$ ની કિંમત $Q_1$ ના પદમાં મૂકતા: $F = \frac{k}{R^2} Q_1 (Q - Q_1) = \frac{k}{R^2} (Q Q_1 - Q_1^2)$.
મહત્તમ બળ શોધવા માટે,આપણે $F$ નું $Q_1$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીએ અને તેને શૂન્ય સાથે સરખાવીએ: $\frac{dF}{dQ_1} = \frac{k}{R^2} (Q - 2Q_1) = 0$.
$Q_1$ માટે ઉકેલતા,આપણને મળે છે $Q - 2Q_1 = 0$,જેનો અર્થ છે $Q_1 = \frac{Q}{2}$.
કારણ કે $Q_2 = Q - Q_1$,તેથી $Q_2 = Q - \frac{Q}{2} = \frac{Q}{2}$.
આમ,જ્યારે $Q_1 = Q_2 = \frac{Q}{2}$ હોય ત્યારે બળ મહત્તમ હોય છે.
135
MediumMCQ
બે સમાન વાહક ગોળાઓ કે જેઓ અલગ અલગ વિદ્યુતભારો ધરાવે છે,તેમને હવાના માધ્યમમાં $d$ અંતરે રાખતા તેમની વચ્ચે $F$ જેટલું આકર્ષણ બળ લાગે છે. આ ગોળાઓને એકબીજાના સંપર્કમાં લાવીને ફરીથી તેમના મૂળ સ્થાને મૂકવામાં આવે છે. હવે બંને ગોળાઓ એકબીજાને એટલા જ મૂલ્યના બળથી અપાકર્ષે છે જેટલું પ્રારંભિક આકર્ષણ બળ હતું. ગોળાઓ પરના પ્રારંભિક વિદ્યુતભારોનો ગુણોત્તર શોધો.
A
$ - (3 + \sqrt{8}) $ માત્ર
B
$ - 3 + \sqrt{8} $
C
$ - (3 + \sqrt{8}) $ અથવા $ (-3 + \sqrt{8}) $
D
$ +\sqrt{3} $

Solution

(C) ધારો કે બે ગોળાઓ પરના પ્રારંભિક વિદ્યુતભારો $Q_1$ અને $Q_2$ છે. તેઓ એકબીજાને આકર્ષે છે,તેથી તેમના ચિહ્નો વિરુદ્ધ હોવા જોઈએ,એટલે કે $Q_1 Q_2 < 0$.
પ્રારંભિક બળ $F = \frac{k |Q_1 Q_2|}{d^2}$ છે. આકર્ષણ હોવાથી,$F = -\frac{k Q_1 Q_2}{d^2}$.
જ્યારે ગોળાઓને સંપર્કમાં લાવવામાં આવે છે,ત્યારે કુલ વિદ્યુતભાર સમાન રીતે વહેંચાય છે કારણ કે ગોળાઓ સમાન છે. દરેક ગોળા પરનો નવો વિદ્યુતભાર $Q' = \frac{Q_1 + Q_2}{2}$ થશે.
મૂળ સ્થાને પાછા લાવ્યા પછી,નવું બળ $F' = \frac{k (Q')^2}{d^2} = \frac{k (Q_1 + Q_2)^2}{4d^2}$ થશે.
પ્રશ્ન મુજબ,નવા અપાકર્ષણ બળનું મૂલ્ય પ્રારંભિક આકર્ષણ બળના મૂલ્ય જેટલું છે: $\frac{k (Q_1 + Q_2)^2}{4d^2} = \frac{k |Q_1 Q_2|}{d^2}$.
$Q_1$ અને $Q_2$ વિરુદ્ધ ચિહ્નો ધરાવતા હોવાથી,$|Q_1 Q_2| = -Q_1 Q_2$. તેથી,$(Q_1 + Q_2)^2 = -4 Q_1 Q_2$.
$Q_1^2 + Q_2^2 + 2 Q_1 Q_2 = -4 Q_1 Q_2 \Rightarrow Q_1^2 + Q_2^2 + 6 Q_1 Q_2 = 0$.
$Q_2^2$ વડે ભાગતા,$(\frac{Q_1}{Q_2})^2 + 6(\frac{Q_1}{Q_2}) + 1 = 0$ મળે.
દ્વિઘાત સૂત્ર $x = \frac{-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac}}{2a}$ નો ઉપયોગ કરતા,જ્યાં $x = \frac{Q_1}{Q_2}$:
$\frac{Q_1}{Q_2} = \frac{-6 \pm \sqrt{36 - 4}}{2} = \frac{-6 \pm \sqrt{32}}{2} = -3 \pm \sqrt{8}$.
136
MediumMCQ
ત્રણ વિદ્યુતભારો આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ મૂકવામાં આવ્યા છે. $q_1$ નું મૂલ્ય $2.00\, \mu C$ છે,પરંતુ તેની સંજ્ઞા અને $q_2$ વિદ્યુતભારનું મૂલ્ય જાણીતું નથી. વિદ્યુતભાર $q_3$ એ $+4.00\, \mu C$ છે,અને $q_3$ પર લાગતું પરિણામી બળ સંપૂર્ણપણે ઋણ $x-$ દિશામાં છે. $q_2$ નું મૂલ્ય કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{27}{64}\, \mu C$
B
$\frac{27}{32}\, \mu C$
C
$\frac{13}{32}\, \mu C$
D
$\frac{13}{64}\, \mu C$

Solution

(B) $q_3$ પરનું પરિણામી બળ ઋણ $x-$ દિશામાં છે,જેનો અર્થ છે કે $q_3$ ના સ્થાન પરનું પરિણામી વિદ્યુતક્ષેત્ર $\vec{E}$ પણ ઋણ $x-$ દિશામાં હોવું જોઈએ. આનો અર્થ એ છે કે $q_3$ પર વિદ્યુતક્ષેત્રનો શિરોલંબ ઘટક શૂન્ય હોવો જોઈએ.
ધારો કે $q_1$ પાસેનો ખૂણો $\theta$ છે. ભૂમિતિ પરથી,$\sin \theta = \frac{3}{5}$ અને $\cos \theta = \frac{4}{5}$ થાય.
$q_3$ પર $q_1$ ને કારણે વિદ્યુતક્ષેત્ર $E_1 = \frac{k|q_1|}{r_1^2}$ અને $q_2$ ને કારણે $E_2 = \frac{k|q_2|}{r_2^2}$ છે.
શિરોલંબ ઘટક શૂન્ય થવા માટે,$\vec{E}_1$ અને $\vec{E}_2$ ના શિરોલંબ ઘટકો એકબીજાને નાબૂદ કરવા જોઈએ.
ભૂમિતિ પરથી,$q_1q_3$ રેખા અને સમક્ષિતિજ વચ્ચેનો ખૂણો $\theta$ છે. $q_2q_3$ અને સમક્ષિતિજ વચ્ચેનો ખૂણો $90^\circ - \theta$ છે.
તેથી,શિરોલંબ ઘટકોને સમાન લેતા: $\frac{k|q_1|}{(4 \times 10^{-2})^2} \sin \theta = \frac{k|q_2|}{(3 \times 10^{-2})^2} \cos \theta$.
$\sin \theta = 3/5$ અને $\cos \theta = 4/5$ નો ઉપયોગ કરતા,આપણને મળે: $\frac{|q_1|}{16} \times \frac{3}{5} = \frac{|q_2|}{9} \times \frac{4}{5}$.
$|q_2| = |q_1| \times \frac{9}{16} \times \frac{3}{4} = 2.00\, \mu C \times \frac{27}{64} = \frac{27}{32}\, \mu C$.
Solution diagram
137
MediumMCQ
બે સમાન રીતે વિદ્યુતભારિત પિથ બોલને એક જ બિંદુથી બે દળરહિત સમાન દોરીઓ વડે લટકાવવામાં આવ્યા છે. દરેક બોલની ઘનતા $\rho$ છે. જો આ તંત્રને $\sigma$ ઘનતા ધરાવતા માધ્યમમાં ડૂબાડવામાં આવે અને બોલ સમાન ખૂણે વિચલિત રહે,તો માધ્યમનો ડાયઇલેક્ટ્રિક અચળાંક કેટલો હશે?
A
$\frac{\rho}{\rho - \sigma}$
B
$\frac{\rho - \sigma}{\rho}$
C
$\frac{\sigma}{\rho - \sigma}$
D
$\frac{\rho - \sigma}{\sigma}$

Solution

(A) હવામાં,પિથ બોલ પર લાગતા બળો તણાવ $T$,વજન $mg$ અને સ્થિત વિદ્યુત બળ $F_0$ છે. બળોના ઘટકો પાડતા:
$T \sin \theta = F_0$ $(i)$
$T \cos \theta = mg$ (ii)
$(i)$ ને (ii) વડે ભાગતા,આપણને $\tan \theta = \frac{F_0}{mg}$ મળે છે,તેથી $F_0 = mg \tan \theta$.
જ્યારે $K$ ડાયઇલેક્ટ્રિક અચળાંક અને $\sigma$ ઘનતા ધરાવતા માધ્યમમાં ડૂબાડવામાં આવે છે,ત્યારે બોલનું અસરકારક વજન $mg' = mg - F_B = mg - V\sigma g = V\rho g - V\sigma g = Vg(\rho - \sigma) = mg(1 - \frac{\sigma}{\rho})$ થાય છે,જ્યાં $V$ એ બોલનું કદ છે.
નવું સ્થિત વિદ્યુત બળ $F_m = \frac{F_0}{K}$ છે.
ખૂણો $\theta$ સમાન રહેતો હોવાથી:
$\tan \theta = \frac{F_m}{mg'} = \frac{F_0 / K}{mg(1 - \frac{\sigma}{\rho})}$
$\tan \theta$ માટેના બંને સમીકરણોને સરખાવતા:
$\frac{F_0}{mg} = \frac{F_0}{K mg (1 - \frac{\sigma}{\rho})}$
$1 = \frac{1}{K (1 - \frac{\sigma}{\rho})}$
$K = \frac{1}{1 - \frac{\sigma}{\rho}} = \frac{\rho}{\rho - \sigma}$
Solution diagram
138
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ $Q$ જેટલો કુલ વિદ્યુતભાર અને $L$ લંબાઈ ધરાવતા સમાન રીતે વિદ્યુતભારીત સળિયા અને $q$ જેટલા બિંદુવત વિદ્યુતભાર વચ્ચેનું સ્થિત-વિદ્યુત બળ કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{qQ}{d(d+L)}$
B
$\frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{4qQ}{(2d+L)^2}$
C
$\frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{Qq}{d^2}$
D
$\frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{qQ}{(d+L)^2}$

Solution

(A) ધારો કે સળિયાની રેખીય વિદ્યુતભાર ઘનતા $\lambda = \frac{Q}{L}$ છે.
બિંદુવત વિદ્યુતભાર $q$ થી $x$ અંતરે સળિયા પર $dx$ લંબાઈનો એક નાનો ખંડ વિચારો.
આ ખંડનો વિદ્યુતભાર $dq = \lambda dx = \frac{Q}{L} dx$ છે.
આ ખંડ અને બિંદુવત વિદ્યુતભાર $q$ વચ્ચેનું સ્થિત-વિદ્યુત બળ $dF$ કુલંબના નિયમ મુજબ:
$dF = \frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{q dq}{x^2} = \frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{q (Q/L) dx}{x^2}$.
કુલ બળ $F$ શોધવા માટે,આપણે $x = d$ થી $x = d + L$ સુધી $dF$ નું સંકલન કરીશું:
$F = \int_{d}^{d+L} \frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{qQ}{L} \frac{dx}{x^2} = \frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 L} \int_{d}^{d+L} x^{-2} dx$.
$F = \frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 L} \left[ -\frac{1}{x} \right]_{d}^{d+L} = \frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 L} \left( -\frac{1}{d+L} - (-\frac{1}{d}) \right)$.
$F = \frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 L} \left( \frac{1}{d} - \frac{1}{d+L} \right) = \frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 L} \left( \frac{d+L-d}{d(d+L)} \right)$.
$F = \frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 L} \left( \frac{L}{d(d+L)} \right) = \frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{qQ}{d(d+L)}$.
Solution diagram
139
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ,$L$ લંબાઈના પાતળા અવાહક સળિયા,જેના પર $Q$ વિદ્યુતભાર (તેની લંબાઈ પર સમાન રીતે વહેંચાયેલ છે) રહેલો છે,તેના એક છેડાથી $d$ અંતરે એક બિંદુવત વિદ્યુતભાર $q$ મૂકવામાં આવ્યો છે. તો તેમની વચ્ચે લાગતા વિદ્યુત બળનું મૂલ્ય કેટલું હશે?
Question diagram
A
$\frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{qQ}{2d(d+L)}$
B
$\frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{2qQ}{d(d+L)}$
C
$\frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{qQ}{3d(d+L)}$
D
$\frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{qQ}{d(d+L)}$

Solution

(D) ધારો કે બિંદુવત વિદ્યુતભાર $q$ થી $x$ અંતરે સળિયા પર $dx$ લંબાઈનો એક નાનો ખંડ છે. આ ખંડ પરનો વિદ્યુતભાર $dq = \frac{Q}{L} dx$ છે.
બિંદુવત વિદ્યુતભાર $q$ અને ખંડ $dq$ વચ્ચે લાગતું નાનું વિદ્યુત બળ $dF$ કુલંબના નિયમ મુજબ:
$dF = \frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{q \cdot dq}{x^2} = \frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{q (Q/L) dx}{x^2}$.
કુલ બળ $F$ શોધવા માટે,$x = d$ થી $x = d+L$ સુધી $dF$ નું સંકલન કરો:
$F = \int_{d}^{d+L} \frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 L} \frac{dx}{x^2} = \frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 L} \left[ -\frac{1}{x} \right]_{d}^{d+L}$.
$F = \frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 L} \left( \frac{1}{d} - \frac{1}{d+L} \right) = \frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 L} \left( \frac{d+L-d}{d(d+L)} \right)$.
$F = \frac{qQ}{4\pi \epsilon_0 L} \left( \frac{L}{d(d+L)} \right) = \frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{qQ}{d(d+L)}$.
આમ,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.
Solution diagram
140
MediumMCQ
બે મુક્ત ધન વિદ્યુતભારો $4q$ અને $q$ એકબીજાથી $l$ અંતરે રહેલા છે. સમગ્ર તંત્રને સંતુલનમાં રાખવા માટે કયા વિદ્યુતભાર $Q$ ની જરૂર પડશે અને તેને $q$ થી કેટલા અંતરે મૂકવો જોઈએ?
A
$Q = \frac{4}{9} q$ (ઋણ) $\frac{l}{3}$ અંતરે
B
$Q = \frac{4}{9} q$ (ધન) $\frac{l}{3}$ અંતરે
C
$Q = q$ (ધન) $\frac{l}{3}$ અંતરે
D
$Q = q$ (ઋણ) $\frac{l}{3}$ અંતરે

Solution

(A) તંત્ર સંતુલનમાં રહે તે માટે દરેક વિદ્યુતભાર પરનું પરિણામી બળ શૂન્ય હોવું જોઈએ.
ધારો કે વિદ્યુતભાર $Q$ ને $q$ થી $x$ અંતરે અને $4q$ થી $(l-x)$ અંતરે મૂકવામાં આવે છે.
વિદ્યુતભાર $q$ સંતુલનમાં રહે તે માટે,$4q$ અને $Q$ દ્વારા લાગતા બળો સમાન હોવા જોઈએ:
$\frac{k(4q)(q)}{l^2} = \frac{k(Q)(q)}{x^2} \implies \frac{4}{l^2} = \frac{Q/q}{x^2} \implies \frac{Q}{q} = 4\frac{x^2}{l^2} \quad (1)$
વિદ્યુતભાર $4q$ સંતુલનમાં રહે તે માટે,$q$ અને $Q$ દ્વારા લાગતા બળો સમાન હોવા જોઈએ:
$\frac{k(4q)(q)}{l^2} = \frac{k(4q)(Q)}{(l-x)^2} \implies \frac{q}{l^2} = \frac{Q}{(l-x)^2} \implies \frac{Q}{q} = \frac{(l-x)^2}{l^2} \quad (2)$
$(1)$ અને $(2)$ ને સરખાવતા:
$4\frac{x^2}{l^2} = \frac{(l-x)^2}{l^2} \implies 4x^2 = (l-x)^2 \implies 2x = l-x \implies 3x = l \implies x = \frac{l}{3}$.
$x = l/3$ ની કિંમત $(1)$ માં મૂકતા:
$\frac{Q}{q} = 4 \frac{(l/3)^2}{l^2} = 4 \cdot \frac{1}{9} = \frac{4}{9}$.
અહીં $4q$ અને $q$ ધન હોવાથી,તેમને સંતુલિત કરવા માટે $Q$ ઋણ હોવો જોઈએ. તેથી,$Q = -\frac{4}{9}q$.
Solution diagram
141
DifficultMCQ
બે બિંદુવત વિદ્યુતભારો $A$ અને $B$ વચ્ચેનું બળ $F$ છે. જો $A$ પરના વિદ્યુતભારનો $75\%$ ભાગ $B$ પર સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે,તો $A$ અને $B$ વચ્ચેનું નવું બળ કેટલું થશે?
Question diagram
A
$F$
B
$0.75F$
C
$0.5F$
D
$0.25F$

Solution

(A) ધારો કે $A$ અને $B$ પરના પ્રારંભિક વિદ્યુતભારો અનુક્રમે $q_A = 4Q$ અને $q_B = Q$ છે,જે $r$ અંતરે રહેલા છે. કુલંબના નિયમ મુજબ પ્રારંભિક બળ:
$F = \frac{k(4Q)(Q)}{r^2} = \frac{4kQ^2}{r^2}$
હવે,$A$ પરના વિદ્યુતભારનો $75\%$ ભાગ $B$ પર સ્થાનાંતરિત થાય છે. સ્થાનાંતરિત થયેલ વિદ્યુતભાર:
$\Delta q = 0.75 \times 4Q = 3Q$
$A$ અને $B$ પરના નવા વિદ્યુતભારો:
$q_A' = 4Q - 3Q = Q$
$q_B' = Q + 3Q = 4Q$
તેમની વચ્ચેનું નવું બળ $F'$:
$F' = \frac{k(q_A')(q_B')}{r^2} = \frac{k(Q)(4Q)}{r^2} = \frac{4kQ^2}{r^2}$
બંને સમીકરણોની સરખામણી કરતા,આપણને મળે છે કે $F' = F$.
Solution diagram
142
DifficultMCQ
બે બિંદુવત વિદ્યુતભારો $A$ અને $B$ વચ્ચેનું બળ $F$ છે. જો $A$ ના વિદ્યુતભારનો $75\%$ ભાગ $B$ પર સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે,તો $A$ અને $B$ વચ્ચેનું નવું બળ કેટલું થશે?
Question diagram
A
$\frac{F}{4}$
B
$4F$
C
$F$
D
આમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(C) ધારો કે $A$ અને $B$ પરના પ્રારંભિક વિદ્યુતભારો અનુક્રમે $q_A = 4Q$ અને $q_B = Q$ છે,જે $r$ અંતરે રહેલા છે. કુલંબના નિયમ મુજબ પ્રારંભિક બળ:
$F = \frac{k(4Q)(Q)}{r^2} = \frac{4kQ^2}{r^2}$
જ્યારે $A$ ના વિદ્યુતભારનો $75\%$ ભાગ $B$ પર સ્થાનાંતરિત થાય છે,ત્યારે સ્થાનાંતરિત થતો વિદ્યુતભાર $0.75 \times 4Q = 3Q$ છે.
હવે નવા વિદ્યુતભારો:
$q_A' = 4Q - 3Q = Q$
$q_B' = Q + 3Q = 4Q$
તેમની વચ્ચેનું નવું બળ $F'$:
$F' = \frac{k(q_A')(q_B')}{r^2} = \frac{k(Q)(4Q)}{r^2} = \frac{4kQ^2}{r^2}$
બંને સમીકરણોની સરખામણી કરતા,આપણને $F' = F$ મળે છે.
Solution diagram
143
MediumMCQ
આપેલ આકૃતિમાં,$e$ વિદ્યુતભાર ધરાવતા કણથી તટસ્થ બિંદુનું અંતર $cm$ માં શોધો.
Question diagram
A
$20$
B
$10$
C
$15$
D
$7.5$

Solution

(B) વિદ્યુતભાર $q_1$ થી તટસ્થ બિંદુનું અંતર $x$ નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે:
$x = \frac{r \sqrt{q_1}}{\sqrt{q_1} + \sqrt{q_2}}$
અહીં,$q_1 = e$,$q_2 = 4e$,અને $r = 30 \, cm$ છે.
આ કિંમતો સૂત્રમાં મૂકતા:
$x = \frac{30 \sqrt{e}}{\sqrt{e} + \sqrt{4e}}$
$x = \frac{30 \sqrt{e}}{\sqrt{e} + 2\sqrt{e}}$
$x = \frac{30 \sqrt{e}}{3\sqrt{e}}$
$x = 10 \, cm$
આમ,તટસ્થ બિંદુ $e$ વિદ્યુતભારથી $10 \, cm$ ના અંતરે છે.
144
DifficultMCQ
બે સમાન ગોળાઓ કે જેના પર સમાન પ્રકારના વિદ્યુતભારો $Q_1$ અને $Q_2$ છે, તેમને $r$ અંતરે રાખતા તેમની વચ્ચે લાગતું અપાકર્ષણ બળ $F$ છે. તેમને એકબીજાના સંપર્કમાં લાવવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ તેમના પ્રારંભિક અંતર કરતા અડધા અંતરે રાખવામાં આવે છે. તેમની વચ્ચેનું અપાકર્ષણ બળ પ્રારંભિક મૂલ્ય કરતા $4.5$ ગણું વધે છે. ગોળાઓના પ્રારંભિક વિદ્યુતભારોનો ગુણોત્તર $\frac{Q_1}{Q_2}$ કેટલો હશે?
A
$2$
B
$3$
C
$4$
D
$6$

Solution

(A) $Q_1$ અને $Q_2$ વિદ્યુતભારો વચ્ચે $r$ અંતરે લાગતું પ્રારંભિક બળ કુલંબના નિયમ મુજબ:
$F = \frac{k Q_1 Q_2}{r^2}$
જ્યારે બે સમાન ગોળાઓને સંપર્કમાં લાવવામાં આવે છે, ત્યારે કુલ વિદ્યુતભાર તેમની વચ્ચે સમાન રીતે વહેંચાય છે. હવે દરેક ગોળા પરનો વિદ્યુતભાર $Q' = \frac{Q_1 + Q_2}{2}$ થશે.
નવું અંતર $r' = \frac{r}{2}$ છે.
નવું બળ $F' = 4.5 F$ આપેલ છે. નવી સ્થિતિ માટે કુલંબનો નિયમ વાપરતા:
$F' = \frac{k Q' Q'}{(r')^2} = \frac{k \left( \frac{Q_1 + Q_2}{2} \right)^2}{\left( \frac{r}{2} \right)^2} = \frac{k (Q_1 + Q_2)^2}{r^2}$
$F' = 4.5 F$ હોવાથી:
$\frac{k (Q_1 + Q_2)^2}{r^2} = 4.5 \left( \frac{k Q_1 Q_2}{r^2} \right)$
$(Q_1 + Q_2)^2 = 4.5 Q_1 Q_2$
$Q_1^2 + Q_2^2 + 2 Q_1 Q_2 = 4.5 Q_1 Q_2$
$Q_1^2 + Q_2^2 - 2.5 Q_1 Q_2 = 0$
$Q_2^2$ વડે ભાગતા અને $x = \frac{Q_1}{Q_2}$ લેતા:
$x^2 - 2.5 x + 1 = 0$
દ્વિઘાત સૂત્ર $x = \frac{-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac}}{2a}$ નો ઉપયોગ કરતા:
$x = \frac{2.5 \pm \sqrt{6.25 - 4}}{2} = \frac{2.5 \pm \sqrt{2.25}}{2} = \frac{2.5 \pm 1.5}{2}$
$x = \frac{4}{2} = 2$ અથવા $x = \frac{1}{2} = 0.5$.
આમ, ગુણોત્તર $\frac{Q_1}{Q_2}$ એ $2$ હોઈ શકે છે.
Solution diagram
145
DifficultMCQ
$a$ બાજુની લંબાઈ ધરાવતા ચોરસના ચાર ખૂણાઓ પર $-Q$ જેટલા ચાર વિદ્યુતભારો મૂકવામાં આવ્યા છે અને તેના કેન્દ્રમાં $q$ વિદ્યુતભાર છે. જો તંત્ર સંતુલનમાં હોય,તો $q$ નું મૂલ્ય કેટલું હશે?
A
$-(Q/ 4)(1+ 2\sqrt 2)$
B
$(Q/ 4)(1+ 2\sqrt 2)$
C
$-(Q/ 2)(1+ 2\sqrt 2)$
D
$(Q/ 2)(1+ 2\sqrt 2)$

Solution

(A) ધારો કે ચોરસની બાજુ $a$ છે. કેન્દ્રથી દરેક ખૂણાનું અંતર $r = \frac{a}{\sqrt{2}}$ છે.
તંત્ર સંતુલનમાં રહે તે માટે,કોઈપણ એક ખૂણા પરના $-Q$ વિદ્યુતભાર પર લાગતું કુલ બળ શૂન્ય હોવું જોઈએ.
એક ખૂણા પરના $-Q$ વિદ્યુતભાર પર અન્ય ત્રણ ખૂણાઓ પરના વિદ્યુતભારોને કારણે લાગતા બળો નીચે મુજબ છે:
$1$. ચોરસની બાજુઓ પર $F_1 = \frac{1}{4\pi\epsilon_0} \frac{Q^2}{a^2}$ મૂલ્યના બે બળો.
$2$. વિકર્ણ પર $F_2 = \frac{1}{4\pi\epsilon_0} \frac{Q^2}{(\sqrt{2}a)^2} = \frac{1}{4\pi\epsilon_0} \frac{Q^2}{2a^2}$ મૂલ્યનું એક બળ.
બે $F_1$ બળોનું પરિણામી બળ $F_{1net} = \sqrt{F_1^2 + F_1^2} = \sqrt{2} F_1 = \frac{\sqrt{2}Q^2}{4\pi\epsilon_0 a^2}$ થાય.
ત્રણ વિદ્યુતભારોને કારણે લાગતું કુલ બળ $F_{total} = F_{1net} + F_2 = \frac{1}{4\pi\epsilon_0} \left( \frac{\sqrt{2}Q^2}{a^2} + \frac{Q^2}{2a^2} \right) = \frac{Q^2}{4\pi\epsilon_0 a^2} \left( \sqrt{2} + \frac{1}{2} \right)$ થાય.
સંતુલન માટે,આ બળ કેન્દ્રમાં રહેલા $q$ વિદ્યુતભાર દ્વારા લાગતા બળ દ્વારા સંતુલિત થવું જોઈએ: $F_q = \frac{1}{4\pi\epsilon_0} \frac{qQ}{r^2} = \frac{1}{4\pi\epsilon_0} \frac{qQ}{(a/\sqrt{2})^2} = \frac{2qQ}{4\pi\epsilon_0 a^2}$.
બળોના મૂલ્યોને સરખાવતા: $\frac{Q^2}{4\pi\epsilon_0 a^2} \left( \sqrt{2} + \frac{1}{2} \right) = \frac{2qQ}{4\pi\epsilon_0 a^2}$.
$q = \frac{Q}{2} \left( \sqrt{2} + \frac{1}{2} \right) = \frac{Q}{4} (2\sqrt{2} + 1)$.
બળ આકર્ષી પ્રકારનું હોવું જોઈએ,તેથી $q$ ની સંજ્ઞા $Q$ કરતા વિરુદ્ધ હોવી જોઈએ. આમ,$q = -\frac{Q}{4}(1+2\sqrt{2})$.
Solution diagram
146
MediumMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ એક ચોરસના ખૂણાઓ પર $q, 2q, 3q,$ અને $4q$ વિદ્યુતભારો મૂકવામાં આવ્યા છે. તેના કેન્દ્ર પર $q_0$ વિદ્યુતભાર મૂકવામાં આવે છે. $q_0$ પર લાગતું પરિણામી બળ શોધો.
Question diagram
A
$2\sqrt{2} \frac{kq q_0}{r^2}$
B
$\sqrt{2} \frac{kq q_0}{r^2}$
C
$\frac{2kq q_0}{r^2}$
D
$\frac{1}{2\sqrt{2}} \frac{kq q_0}{r^2}$

Solution

(A) ધારો કે ચોરસના ખૂણાઓ $A, B, C,$ અને $D$ છે,જ્યાં વિદ્યુતભારો અનુક્રમે $4q, 3q, 2q,$ અને $q$ છે. કેન્દ્ર $O$ થી દરેક ખૂણાનું અંતર $r$ છે.
ખૂણા $D$ પરના $q$ વિદ્યુતભાર દ્વારા $O$ પરના $q_0$ પર લાગતું બળ $F_D = \frac{kq q_0}{r^2}$ ($D$ થી દૂરની દિશામાં).
ખૂણા $B$ પરના $3q$ વિદ્યુતભાર દ્વારા $O$ પરના $q_0$ પર લાગતું બળ $F_B = \frac{k(3q) q_0}{r^2}$ ($B$ થી દૂરની દિશામાં).
વિકર્ણ $BD$ પરનું પરિણામી બળ $F_{BD} = F_B - F_D = \frac{3kq q_0}{r^2} - \frac{kq q_0}{r^2} = \frac{2kq q_0}{r^2}$ ($D$ ની દિશામાં).
તે જ રીતે,ખૂણા $C$ પરના $2q$ વિદ્યુતભાર દ્વારા $O$ પરના $q_0$ પર લાગતું બળ $F_C = \frac{k(2q) q_0}{r^2}$ ($C$ થી દૂરની દિશામાં).
ખૂણા $A$ પરના $4q$ વિદ્યુતભાર દ્વારા $O$ પરના $q_0$ પર લાગતું બળ $F_A = \frac{k(4q) q_0}{r^2}$ ($A$ થી દૂરની દિશામાં).
વિકર્ણ $AC$ પરનું પરિણામી બળ $F_{AC} = F_A - F_C = \frac{4kq q_0}{r^2} - \frac{2kq q_0}{r^2} = \frac{2kq q_0}{r^2}$ ($C$ ની દિશામાં).
ચોરસના વિકર્ણો પરસ્પર લંબ હોવાથી,પરિણામી બળ $F_{net}$ એ $F_{BD}$ અને $F_{AC}$ નો સદિશ સરવાળો છે,જેમના મૂલ્યો સમાન $(F = \frac{2kq q_0}{r^2})$ છે અને તેઓ પરસ્પર લંબ છે.
$F_{net} = \sqrt{F^2 + F^2} = F\sqrt{2} = \frac{2kq q_0}{r^2} \times \sqrt{2} = 2\sqrt{2} \frac{kq q_0}{r^2}$.
Solution diagram
147
MediumMCQ
જો બે સમાન બિંદુવત વિદ્યુતભારો વચ્ચેનું અંતર બમણું કરવામાં આવે,તો તેમની વચ્ચે લાગતું બળ શું થશે?
A
$F$
B
$\frac{F}{2}$
C
$\frac{F}{4}$
D
$\frac{F}{3}$

Solution

(C) કુલંબના નિયમ મુજબ,$r$ અંતરે રહેલા બે બિંદુવત વિદ્યુતભારો $q_1$ અને $q_2$ વચ્ચે લાગતું સ્થિત વિદ્યુત બળ $F = \frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{q_1 q_2}{r^2}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
અહીં વિદ્યુતભારો સમાન હોવાથી,ધારો કે $q_1 = q_2 = q$. તેથી,$F = \frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{q^2}{r^2}$.
જ્યારે અંતર બમણું કરવામાં આવે,ત્યારે નવું અંતર $r' = 2r$ થાય છે.
નવું બળ $F'$ આ મુજબ મળે: $F' = \frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{q^2}{(2r)^2}$.
$F' = \frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{q^2}{4r^2} = \frac{1}{4} \left( \frac{1}{4\pi \epsilon_0} \frac{q^2}{r^2} \right)$.
તેથી,$F' = \frac{F}{4}$.
148
DifficultMCQ
$+2\,\mu C$ અને $+6\,\mu C$ ના બે બિંદુવત વિદ્યુતભારો એકબીજાને $12\,N$ ના બળથી અપાકર્ષે છે. જો દરેકને વધારાનો $-4\,\mu C$ વિદ્યુતભાર આપવામાં આવે,તો બળ કેટલું થશે?
A
$4\,N$ (આકર્ષી)
B
$60\,N$ (આકર્ષી)
C
$4\,N$ (અપાકર્ષી)
D
$12\,N$ (આકર્ષી)

Solution

(A) કુલંબના નિયમ મુજબ શરૂઆતનું બળ: $F_1 = \frac{k q_1 q_2}{r^2} = \frac{k(2\,\mu C)(6\,\mu C)}{r^2} = 12\,N$.
જ્યારે દરેક પર $-4\,\mu C$ નો વધારાનો વિદ્યુતભાર ઉમેરવામાં આવે,ત્યારે નવા વિદ્યુતભારો:
$q_1' = 2\,\mu C - 4\,\mu C = -2\,\mu C$
$q_2' = 6\,\mu C - 4\,\mu C = +2\,\mu C$
નવું બળ $F_2 = \frac{k q_1' q_2'}{r^2} = \frac{k(-2\,\mu C)(2\,\mu C)}{r^2} = -\frac{k(2\,\mu C)(2\,\mu C)}{r^2}$.
$F_1$ અને $F_2$ ની સરખામણી કરતા:
$\frac{F_2}{F_1} = \frac{-2 \times 2}{2 \times 6} = -\frac{4}{12} = -\frac{1}{3}$.
$F_2 = -\frac{1}{3} \times 12\,N = -4\,N$.
ઋણ નિશાની દર્શાવે છે કે બળ આકર્ષી પ્રકારનું છે. તેથી,બળ $4\,N$ (આકર્ષી) થશે.
149
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ એક ઘડિયાળના ડાયલના પરિઘ પર ચાર વિદ્યુતભારો મૂકવામાં આવ્યા છે. જો ઘડિયાળમાં ફક્ત કલાકનો કાંટો હોય,તો કેન્દ્રમાં મૂકવામાં આવેલા વિદ્યુતભાર $q_0$ પર લાગતું પરિણામી બળ કયા સમયની દિશામાં હશે ($:30$ માં)?
Question diagram
A
$1$
B
$7$
C
$4$
D
$10$

Solution

(B) ધારો કે ઘડિયાળનું કેન્દ્ર ઉગમબિંદુ $(0,0)$ છે.
$12$ વાગ્યાના સ્થાને $+q$ વિદ્યુતભાર છે.
$3$ વાગ્યાના સ્થાને $+q$ વિદ્યુતભાર છે.
$6$ વાગ્યાના સ્થાને $-q$ વિદ્યુતભાર છે.
$9$ વાગ્યાના સ્થાને $-q$ વિદ્યુતભાર છે.
કેન્દ્રમાં રહેલા $q_0$ પર $q$ વિદ્યુતભાર દ્વારા લાગતું બળ $F = \frac{kq q_0}{r^2}$ છે.
$12$ વાગ્યાના સ્થાને રહેલા $+q$ ને કારણે લાગતું બળ $F$ નીચેની તરફ ($6$ તરફ) છે.
$6$ વાગ્યાના સ્થાને રહેલા $-q$ ને કારણે લાગતું બળ $F$ નીચેની તરફ ($6$ તરફ) છે.
કુલ શિરોલંબ બળ $F_y = F + F = 2F$ (નીચેની તરફ).
$3$ વાગ્યાના સ્થાને રહેલા $+q$ ને કારણે લાગતું બળ $F$ ડાબી તરફ ($9$ તરફ) છે.
$9$ વાગ્યાના સ્થાને રહેલા $-q$ ને કારણે લાગતું બળ $F$ ડાબી તરફ ($9$ તરફ) છે.
કુલ સમક્ષિતિજ બળ $F_x = F + F = 2F$ (ડાબી તરફ).
પરિણામી બળ $F_{net} = \sqrt{F_x^2 + F_y^2} = \sqrt{(2F)^2 + (2F)^2} = 2\sqrt{2}F$.
પરિણામી બળની દિશા શિરોલંબ અને સમક્ષિતિજ અક્ષ સાથે $45^{\circ}$ નો ખૂણો બનાવે છે,જે ત્રીજા ચરણમાં ($6$ અને $9$ ની વચ્ચે) નિર્દેશ કરે છે.
આ દિશા ઘડિયાળમાં $7:30$ સમય દર્શાવે છે.
Solution diagram
150
MediumMCQ
બે નાની ગોળાકાર બોલ,જે દરેક $Q = 10\,\mu C$ નો વિદ્યુતભાર ધરાવે છે,તેમને છત પરના એક નિશ્ચિત બિંદુથી સમાન લંબાઈ $L = 3\, m$ ધરાવતા બે અવાહક દોરા વડે લટકાવવામાં આવ્યા છે. સંતુલન સ્થિતિમાં,આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ દોરાઓ વચ્ચેનો ખૂણો $120^{\circ}$ છે. દોરામાં ઉદ્ભવતું તણાવ બળ કેટલું હશે? (આપેલ છે: $\frac{1}{4\pi\varepsilon_0} = 9 \times 10^9\, N\cdot m^2/C^2$)
Question diagram
A
$\left( \frac{0.2}{\sqrt{3}} \right)\, N$
B
$1.8\, N$
C
$\left( \frac{0.2}{\sqrt{5}} \right)\, N$
D
આપેલ પૈકી એક પણ નહીં

Solution

(D) ધારો કે દરેક દોરાની લંબાઈ $L = 3\, m$ છે. દોરાઓ વચ્ચેનો ખૂણો $120^{\circ}$ છે,તેથી દરેક દોરો શિરોલંબ સાથે $\theta = 60^{\circ}$ નો ખૂણો બનાવે છે.
બે વિદ્યુતભારો વચ્ચેનું અંતર $r = 2L \sin(60^{\circ}) = 2 \times 3 \times \frac{\sqrt{3}}{2} = 3\sqrt{3}\, m$ છે.
વિદ્યુતભારો વચ્ચેનું સ્થિત-વિદ્યુત બળ $F_e = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0} \frac{Q^2}{r^2} = 9 \times 10^9 \times \frac{(10 \times 10^{-6})^2}{(3\sqrt{3})^2} = 9 \times 10^9 \times \frac{10^{-8}}{27} = \frac{10}{27} \approx 0.37\, N$ છે.
સંતુલન સ્થિતિમાં,એક બોલ પર લાગતા બળો તણાવ બળ $T$,સ્થિત-વિદ્યુત બળ $F_e$ અને વજન બળ $mg$ છે. અહીં દળ $m$ આપેલ નથી. બળોના સંતુલન મુજબ $T \sin(60^{\circ}) = F_e$ થાય. તેથી $T = \frac{F_e}{\sin(60^{\circ})} = \frac{10/27}{\sqrt{3}/2} = \frac{20}{27\sqrt{3}} \approx 0.427\, N$ મળે છે. આપેલ વિકલ્પોમાંથી કોઈ પણ આ પરિણામ સાથે મેળ ખાતું નથી.

Electric Charges and Fields — Electrostatic Force and Coulombs Law · Frequently Asked Questions

1Are these Electric Charges and Fields questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Electric Charges and Fields Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.