Gujarati

Scalar triple product and their applications Questions in Gujarati

Class 12 Mathematics · Vector Algebra · Scalar triple product and their applications

439+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 439 questions in Gujarati

101
DifficultMCQ
જો સદિશો $\vec{a} + \lambda \vec{b} + 3\vec{c}$,$-2\vec{a} + 3\vec{b} - 4\vec{c}$ અને $\vec{a} - 3\vec{b} + 5\vec{c}$ સમતલીય હોય અને $\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ અસમતલીય હોય,તો $\lambda$ નું મૂલ્ય શોધો.
A
$2$
B
$-1$
C
$1$
D
$-2$

Solution

(D) ત્રણ સદિશો $\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}$ સમતલીય હોય જો અને માત્ર જો તેમનો અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર શૂન્ય હોય,એટલે કે $[\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}] = 0$.
ધારો કે $\vec{u} = \vec{a} + \lambda \vec{b} + 3\vec{c}$,$\vec{v} = -2\vec{a} + 3\vec{b} - 4\vec{c}$,અને $\vec{w} = \vec{a} - 3\vec{b} + 5\vec{c}$.
શરત $[\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}] = 0$ નો અર્થ છે કે $\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ ના સહગુણકોનો નિશ્ચાયક શૂન્ય થવો જોઈએ:
$\begin{vmatrix} 1 & \lambda & 3 \\ -2 & 3 & -4 \\ 1 & -3 & 5 \end{vmatrix} = 0$
પ્રથમ હાર મુજબ નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$1(3 \times 5 - (-4) \times (-3)) - \lambda((-2) \times 5 - (-4) \times 1) + 3((-2) \times (-3) - 3 \times 1) = 0$
$1(15 - 12) - \lambda(-10 + 4) + 3(6 - 3) = 0$
$1(3) - \lambda(-6) + 3(3) = 0$
$3 + 6\lambda + 9 = 0$
$6\lambda + 12 = 0$
$6\lambda = -12$
$\lambda = -2$.
102
MediumMCQ
જો $a, b, c$ અસમતલીય સદિશો હોય અને $d = \lambda a + \mu b + \nu c$ હોય,તો $\lambda = \dots$
A
$\frac{[d, b, c]}{[b, a, c]}$
B
$\frac{[b, c, d]}{[b, c, a]}$
C
$\frac{[b, d, c]}{[a, b, c]}$
D
$\frac{[c, b, d]}{[a, b, c]}$

Solution

(B) આપેલ છે કે $d = \lambda a + \mu b + \nu c$.
$\lambda$ શોધવા માટે,આપણે $d$ નો $b$ અને $c$ સાથે અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર લઈએ:
$d \cdot (b \times c) = (\lambda a + \mu b + \nu c) \cdot (b \times c)$.
કારણ કે $b \cdot (b \times c) = 0$ અને $c \cdot (b \times c) = 0$,તેથી પદાવલિ નીચે મુજબ સરળ બને છે:
$d \cdot (b \times c) = \lambda [a, b, c]$.
તેથી,$\lambda = \frac{[d, b, c]}{[a, b, c]}$.
અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકારના ચક્રીય ગુણધર્મનો ઉપયોગ કરતા,$[d, b, c] = [b, c, d]$ અને $[a, b, c] = [b, c, a]$.
આમ,$\lambda = \frac{[b, c, d]}{[b, c, a]}$.
103
DifficultMCQ
જો $\bar{u}, \bar{v},$ અને $\bar{w}$ ત્રણ અસમતલીય સદિશો હોય,તો $(\bar{u} + \bar{v} - \bar{w}) \cdot (\bar{u} - \bar{v}) \times (\bar{v} - \bar{w}) = \dots$
A
$3\bar{u} \cdot (\bar{v} \times \bar{w})$
B
$0$
C
$\bar{u} \cdot (\bar{v} \times \bar{w})$
D
$\bar{u} \cdot (\bar{w} \times \bar{v})$

Solution

(C) ધારો કે પદાવલિ $E = (\bar{u} + \bar{v} - \bar{w}) \cdot ((\bar{u} - \bar{v}) \times (\bar{v} - \bar{w}))$ છે.
પ્રથમ,ક્રોસ પ્રોડક્ટની ગણતરી કરો: $(\bar{u} - \bar{v}) \times (\bar{v} - \bar{w}) = \bar{u} \times \bar{v} - \bar{u} \times \bar{w} - \bar{v} \times \bar{v} + \bar{v} \times \bar{w}$.
કારણ કે $\bar{v} \times \bar{v} = 0$,આ પદ $\bar{u} \times \bar{v} + \bar{w} \times \bar{u} + \bar{v} \times \bar{w}$ માં સરળ બને છે.
હવે,$(\bar{u} + \bar{v} - \bar{w})$ સાથે ડોટ પ્રોડક્ટ લો:
$E = (\bar{u} + \bar{v} - \bar{w}) \cdot (\bar{u} \times \bar{v} + \bar{w} \times \bar{u} + \bar{v} \times \bar{w})$.
ડોટ પ્રોડક્ટનું વિતરણ કરતા:
$= \bar{u} \cdot (\bar{u} \times \bar{v}) + \bar{u} \cdot (\bar{w} \times \bar{u}) + \bar{u} \cdot (\bar{v} \times \bar{w}) + \bar{v} \cdot (\bar{u} \times \bar{v}) + \bar{v} \cdot (\bar{w} \times \bar{u}) + \bar{v} \cdot (\bar{v} \times \bar{w}) - \bar{w} \cdot (\bar{u} \times \bar{v}) - \bar{w} \cdot (\bar{w} \times \bar{u}) - \bar{w} \cdot (\bar{v} \times \bar{w})$.
અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકારના ગુણધર્મનો ઉપયોગ કરતા,જો કોઈ પણ બે સદિશો સમાન હોય તો તેનું મૂલ્ય શૂન્ય થાય છે:
$= 0 + 0 + [\bar{u} \bar{v} \bar{w}] + 0 + [\bar{v} \bar{w} \bar{u}] + 0 - [\bar{w} \bar{u} \bar{v}] - 0 - 0$.
કારણ કે $[\bar{u} \bar{v} \bar{w}] = [\bar{v} \bar{w} \bar{u}] = [\bar{w} \bar{u} \bar{v}]$,આપણને મળે છે:
$E = [\bar{u} \bar{v} \bar{w}] + [\bar{u} \bar{v} \bar{w}] - [\bar{u} \bar{v} \bar{w}] = [\bar{u} \bar{v} \bar{w}] = \bar{u} \cdot (\bar{v} \times \bar{w})$.
104
DifficultMCQ
જો $\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ ત્રણ અસમતલીય સદીશો હોય અને $\vec{r}$ એ કોઈ પણ સદીશ હોય,તો $[\vec{b} \, \vec{c} \, \vec{r}] \vec{a} + [\vec{c} \, \vec{a} \, \vec{r}] \vec{b} + [\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{r}] \vec{c} = \dots$
A
$[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}] \vec{r}$
B
$2[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}] \vec{r}$
C
$3[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}] \vec{r}$
D
આપેલ પૈકી એક પણ નહિ

Solution

(A) ધારોકે $\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ અસમતલીય સદીશો છે,તેથી તેઓ સદીશ અવકાશ માટે આધાર (basis) બનાવે છે. કોઈપણ સદીશ $\vec{r}$ ને $\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ ના રેખીય સંયોજન તરીકે દર્શાવી શકાય છે:
$\vec{r} = x_1 \vec{a} + x_2 \vec{b} + x_3 \vec{c}$
$\vec{b}$ અને $\vec{c}$ સાથે અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર લેતા:
$\vec{r} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) = x_1 \vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) + x_2 \vec{b} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) + x_3 \vec{c} \cdot (\vec{b} \times \vec{c})$
$\vec{b} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) = 0$ અને $\vec{c} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) = 0$ હોવાથી,આપણને મળે છે:
$[\vec{r} \, \vec{b} \, \vec{c}] = x_1 [\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}] \implies x_1 = \frac{[\vec{r} \, \vec{b} \, \vec{c}]}{[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}]} = \frac{[\vec{b} \, \vec{c} \, \vec{r}]}{[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}]}$
તે જ રીતે,$x_2 = \frac{[\vec{c} \, \vec{a} \, \vec{r}]}{[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}]}$ અને $x_3 = \frac{[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{r}]}{[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}]}$
આ કિંમતોને $\vec{r}$ ના સમીકરણમાં મૂકતા:
$\vec{r} = \frac{[\vec{b} \, \vec{c} \, \vec{r}]}{[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}]} \vec{a} + \frac{[\vec{c} \, \vec{a} \, \vec{r}]}{[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}]} \vec{b} + \frac{[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{r}]}{[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}]} \vec{c}$
બંને બાજુ $[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}]$ વડે ગુણતા:
$[\vec{b} \, \vec{c} \, \vec{r}] \vec{a} + [\vec{c} \, \vec{a} \, \vec{r}] \vec{b} + [\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{r}] \vec{c} = [\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}] \vec{r}$
105
EasyMCQ
ધારોકે $\overline{a} = \hat{i} + \hat{j} + \hat{k}$,$\overline{b} = \hat{i} - \hat{j} + 2\hat{k}$ અને $\overline{c} = x\hat{i} + (x - 2)\hat{j} - \hat{k}$. જો સદિશ $\overline{c}$ એ $\overline{a}$ અને $\overline{b}$ ના સમતલમાં આવેલો હોય,તો $x = \dots$
A
$0$
B
$1$
C
$-4$
D
$-2$

Solution

(D) સદિશ $\overline{c}$ એ $\overline{a}$ અને $\overline{b}$ ના સમતલમાં હોવાથી,તેમનો અદિશ ત્રિગુણક $[\overline{a} \, \overline{b} \, \overline{c}]$ શૂન્ય થાય.
તેથી નિશ્ચાયક:
$\begin{vmatrix} 1 & 1 & 1 \\ 1 & -1 & 2 \\ x & x-2 & -1 \end{vmatrix} = 0$
પ્રથમ હાર મુજબ નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$1((-1)(-1) - (2)(x-2)) - 1((1)(-1) - (2)(x)) + 1((1)(x-2) - (-1)(x)) = 0$
$1(1 - 2x + 4) - 1(-1 - 2x) + 1(x - 2 + x) = 0$
$(5 - 2x) + (1 + 2x) + (2x - 2) = 0$
$5 - 2x + 1 + 2x + 2x - 2 = 0$
$2x + 4 = 0$
$2x = -4$
$x = -2$
106
EasyMCQ
જો $a = 2i + j - k$,$b = i + 2j + k$ અને $c = i - j + 2k$ હોય,તો $a \cdot (b \times c) = \dots$
A
$6$
B
$10$
C
$12$
D
$24$

Solution

(C) અદિશ ત્રિગુણક ગુણાકાર $a \cdot (b \times c)$ એ સદિશો $a$,$b$ અને $c$ ના ઘટકો દ્વારા બનતા નિશ્ચાયક દ્વારા મળે છે:
$a \cdot (b \times c) = \begin{vmatrix} 2 & 1 & -1 \\ 1 & 2 & 1 \\ 1 & -1 & 2 \end{vmatrix}$
પ્રથમ હાર મુજબ નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$= 2(2(2) - 1(-1)) - 1(1(2) - 1(1)) + (-1)(1(-1) - 2(1))$
$= 2(4 + 1) - 1(2 - 1) - 1(-1 - 2)$
$= 2(5) - 1(1) - 1(-3)$
$= 10 - 1 + 3$
$= 12$
107
DifficultMCQ
જો $\vec{a} = \hat{i} - 2\hat{j} + 3\hat{k}$,$\vec{b} = 2\hat{i} + 3\hat{j} - \hat{k}$ અને $\vec{c} = \lambda\hat{i} + \hat{j} + (2\lambda - 1)\hat{k}$ સમતલીય સદિશો હોય,તો $\lambda = . . . .$
A
$1$
B
$2$
C
$-1$
D
$0$

Solution

(D) ત્રણ સદિશો $\vec{a}$,$\vec{b}$ અને $\vec{c}$ સમતલીય હોય જો અને માત્ર જો તેમનો અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર શૂન્ય હોય,એટલે કે $[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}] = 0$.
આ તેમના ઘટકો દ્વારા બનતા નિશ્ચાયકનું મૂલ્ય શૂન્ય હોવાને સમાન છે:
$\begin{vmatrix} 1 & -2 & 3 \\ 2 & 3 & -1 \\ \lambda & 1 & 2\lambda - 1 \end{vmatrix} = 0$
પ્રથમ હારને અનુલક્ષીને નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$1[3(2\lambda - 1) - (-1)(1)] - (-2)[2(2\lambda - 1) - (-1)(\lambda)] + 3[2(1) - 3(\lambda)] = 0$
$1[6\lambda - 3 + 1] + 2[4\lambda - 2 + \lambda] + 3[2 - 3\lambda] = 0$
$(6\lambda - 2) + 2(5\lambda - 2) + (6 - 9\lambda) = 0$
$6\lambda - 2 + 10\lambda - 4 + 6 - 9\lambda = 0$
$(6 + 10 - 9)\lambda + (-2 - 4 + 6) = 0$
$7\lambda + 0 = 0$
$7\lambda = 0$
$\lambda = 0$
આમ,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.
108
DifficultMCQ
જો $\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ અસમતલીય સદિશો હોય,તો $\frac{\vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c})}{\vec{c} \cdot (\vec{a} \times \vec{b})} + \frac{\vec{b} \cdot (\vec{a} \times \vec{c})}{\vec{c} \cdot (\vec{a} \times \vec{b})} = \dots$
A
$0$
B
$2$
C
$2[\vec{a} \vec{b} \vec{c}]$
D
આપેલ પૈકી એકપણ નહિ

Solution

(A) ધારો કે અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકારને $[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}] = \vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c})$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
આપણે જાણીએ છીએ કે અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર ચક્રીય છે,તેથી $[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}] = [\vec{b}, \vec{c}, \vec{a}] = [\vec{c}, \vec{a}, \vec{b}]$.
વળી,કોઈપણ બે સદિશોની અદલાબદલી કરવાથી નિશાની બદલાય છે: $[\vec{a}, \vec{c}, \vec{b}] = -[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}]$.
આપેલ પદાવલિ: $E = \frac{[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}]}{[\vec{c}, \vec{a}, \vec{b}]} + \frac{[\vec{b}, \vec{a}, \vec{c}]}{[\vec{c}, \vec{a}, \vec{b}]}$.
કારણ કે $[\vec{c}, \vec{a}, \vec{b}] = [\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}]$ અને $[\vec{b}, \vec{a}, \vec{c}] = -[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}]$,
$E = \frac{[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}]}{[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}]} + \frac{-[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}]}{[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}]}$.
$E = 1 - 1 = 0$.
109
MediumMCQ
ધારોકે $\vec{a} = \hat{i} - \hat{k}$,$\vec{b} = x\hat{i} + \hat{j} + (1 - x)\hat{k}$ અને $\vec{c} = y\hat{i} + x\hat{j} + (1 + x - y)\hat{k}$ છે. તો અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર $[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}]$ કોના પર આધાર રાખે છે?
A
માત્ર $y$
B
માત્ર $x$
C
$x$ અને $y$ બંને
D
$x$ કે $y$ બંનેમાંથી કોઈ પણ નહીં

Solution

(D) અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર એ સદિશો $\vec{a}, \vec{b},$ અને $\vec{c}$ ના ઘટકોના નિશ્ચાયક દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}] = \begin{vmatrix} 1 & 0 & -1 \\ x & 1 & 1 - x \\ y & x & 1 + x - y \end{vmatrix}$
સ્તંભ પ્રક્રિયા $C_3 \to C_3 + C_1$ લાગુ પાડતા:
$[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}] = \begin{vmatrix} 1 & 0 & 0 \\ x & 1 & 1 \\ y & x & 1 + x \end{vmatrix}$
પ્રથમ હારને અનુલક્ષીને વિસ્તરણ કરતા:
$[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}] = 1 \times \begin{vmatrix} 1 & 1 \\ x & 1 + x \end{vmatrix} - 0 + 0$
$[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}] = (1 + x) - x = 1$
પરિણામ અચળ $1$ હોવાથી,તે $x$ કે $y$ પર આધાર રાખતું નથી.
110
DifficultMCQ
જો ચાર બિંદુઓ $2\vec{a} + 3\vec{b} - \vec{c}$,$\vec{a} - 2\vec{b} + 3\vec{c}$,$3\vec{a} + 4\vec{b} - 2\vec{c}$ અને $\vec{a} - \lambda\vec{b} - 6\vec{c}$ સમતલીય હોય,તો $\lambda$ ની કિંમત શોધો.
A
$3$
B
$2$
C
$6$
D
આપેલ પૈકી એકપણ નહીં.

Solution

(D) ધારો કે ચાર બિંદુઓ $A, B, C$ અને $D$ છે જેના સ્થાન સદિશો $\vec{p_1} = 2\vec{a} + 3\vec{b} - \vec{c}$,$\vec{p_2} = \vec{a} - 2\vec{b} + 3\vec{c}$,$\vec{p_3} = 3\vec{a} + 4\vec{b} - 2\vec{c}$ અને $\vec{p_4} = \vec{a} - \lambda\vec{b} - 6\vec{c}$ છે.
બિંદુઓ સમતલીય હોવા માટે,સદિશો $\vec{AB}, \vec{AC}$ અને $\vec{AD}$ સમતલીય હોવા જોઈએ,એટલે કે તેમનો અદિશ ત્રિગુણક શૂન્ય થાય: $[\vec{AB}, \vec{AC}, \vec{AD}] = 0$.
$\vec{AB} = \vec{p_2} - \vec{p_1} = -\vec{a} - 5\vec{b} + 4\vec{c}$
$\vec{AC} = \vec{p_3} - \vec{p_1} = \vec{a} + \vec{b} - \vec{c}$
$\vec{AD} = \vec{p_4} - \vec{p_1} = -\vec{a} - (\lambda + 3)\vec{b} - 5\vec{c}$
અદિશ ત્રિગુણક નિશ્ચાયક દ્વારા મળે છે:
$\begin{vmatrix} -1 & -5 & 4 \\ 1 & 1 & -1 \\ -1 & -(\lambda + 3) & -5 \end{vmatrix} = 0$
નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$-1(-5 - (\lambda + 3)) + 5(-5 - 1) + 4(-(\lambda + 3) + 1) = 0$
$-1(-\lambda - 8) - 30 + 4(-\lambda - 2) = 0$
$\lambda + 8 - 30 - 4\lambda - 8 = 0$
$-3\lambda - 30 = 0 \implies \lambda = -10$.
આમ,સાચો જવાબ $D$ છે.
111
MediumMCQ
જો $a, b,$ અને $c$ સમતલીય એકમ સદિશો હોય,તો સદિશ ત્રિગુણક $[2a - b, 2b - c, 2c - a]$ નું મૂલ્ય શોધો.
A
$0$
B
$1$
C
$-\sqrt{3}$
D
$\sqrt{3}$

Solution

(A) સદિશ ત્રિગુણકને $[x, y, z] = x \cdot (y \times z)$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
આપેલ છે કે $a, b,$ અને $c$ સમતલીય સદિશો છે,તેથી તેમનો સદિશ ત્રિગુણક $[a, b, c] = a \cdot (b \times c) = 0$ થાય.
આપણે $[2a - b, 2b - c, 2c - a]$ નું મૂલ્ય શોધવાનું છે.
સદિશ ત્રિગુણકના ગુણધર્મોનો ઉપયોગ કરીને,આપણે તેને નીચે મુજબ વિસ્તૃત કરી શકીએ:
$[2a - b, 2b - c, 2c - a] = (2a - b) \cdot ((2b - c) \times (2c - a))$.
પ્રથમ,ક્રોસ પ્રોડક્ટ $(2b - c) \times (2c - a)$ ની ગણતરી કરો:
$(2b - c) \times (2c - a) = 4(b \times c) - 2(b \times a) - 2(c \times c) + (c \times a)$.
કારણ કે $c \times c = 0$,આ પદ $4(b \times c) + 2(a \times b) + (c \times a)$ માં સરળ બને છે.
હવે,$(2a - b)$ સાથે ડોટ પ્રોડક્ટ લો:
$(2a - b) \cdot [4(b \times c) + 2(a \times b) + (c \times a)] = 8[a, b, c] + 4[a, a, b] + 2[a, c, a] - 4[b, b, c] - 2[b, a, b] - [b, c, a]$.
કોઈપણ સદિશ ત્રિગુણક જેમાં બે સમાન સદિશો હોય તેનું મૂલ્ય $0$ થાય છે (દા.ત.,$[a, a, b] = 0$),તેથી આ પદાવલિ નીચે મુજબ સરળ બને છે:
$8[a, b, c] - [b, c, a]$.
કારણ કે $[a, b, c] = [b, c, a]$,પદાવલિ $8[a, b, c] - [a, b, c] = 7[a, b, c]$ બને છે.
આપેલ છે કે $a, b,$ અને $c$ સમતલીય છે,તેથી $[a, b, c] = 0$.
તેથી,$7 \times 0 = 0$.
112
MediumMCQ
ધારો કે $a, b$ અને $c$ ભિન્ન ઋણેતર સંખ્યાઓ છે. જો સદિશો $a\hat{i} + a\hat{j} + c\hat{k}$,$\hat{i} + \hat{k}$ અને $c\hat{i} + c\hat{j} + b\hat{k}$ એક સમતલીય હોય,તો $c = \dots$
A
$a$ અને $b$ નો સમગુણોત્તર મધ્યક
B
$a$ અને $b$ નો સમાંતર મધ્યક
C
શૂન્ય
D
$a$ અને $b$ નો સ્વરીત મધ્યક

Solution

(A) ત્રણ સદિશો $\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}$ એક સમતલીય હોય જો તેમનો અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર શૂન્ય હોય,એટલે કે $[\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}] = 0$.
આપેલ સદિશો $\vec{u} = a\hat{i} + a\hat{j} + c\hat{k}$,$\vec{v} = \hat{i} + 0\hat{j} + \hat{k}$,અને $\vec{w} = c\hat{i} + c\hat{j} + b\hat{k}$ છે.
અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર નિશ્ચાયક દ્વારા મળે છે:
$\begin{vmatrix} a & a & c \\ 1 & 0 & 1 \\ c & c & b \end{vmatrix} = 0$
બીજી હાર મુજબ વિસ્તરણ કરતા:
$-1(ab - c^2) + 0 - 1(ac - ac) = 0$
$-(ab - c^2) = 0$
$c^2 - ab = 0$
$c^2 = ab$
$c = \sqrt{ab}$
આમ,$c$ એ $a$ અને $b$ નો સમગુણોત્તર મધ્યક છે.
113
EasyMCQ
જો સદિશો $i + 3j$,$5k$ અને $Pi - j$ સમતલીય હોય,તો $P$ નું મૂલ્ય શોધો.
A
$3$
B
$-3$
C
$1/3$
D
$-1/3$

Solution

(D) ત્રણ સદિશો સમતલીય હોય તે માટે તેમનો અદિશ ત્રિગુણક શૂન્ય હોવો જોઈએ,એટલે કે $[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}] = 0$.
અહીં સદિશો $\vec{a} = 1i + 3j + 0k$,$\vec{b} = 0i + 0j + 5k$ અને $\vec{c} = Pi - 1j + 0k$ છે.
સમતલીયતા માટેની શરત નિશ્ચાયક દ્વારા નીચે મુજબ મળે છે:
$\begin{vmatrix} 1 & 3 & 0 \\ 0 & 0 & 5 \\ P & -1 & 0 \end{vmatrix} = 0$
પ્રથમ હારને અનુલક્ષીને વિસ્તરણ કરતા:
$1(0 - (-5)) - 3(0 - 5P) + 0(0 - 0) = 0$
$1(5) - 3(-5P) = 0$
$5 + 15P = 0$
$15P = -5$
$P = -5/15 = -1/3$
આમ,$P$ નું મૂલ્ય $-1/3$ છે.
114
DifficultMCQ
જો $\bar{a} = \bar{i} - \bar{j}$,$\bar{b} = \bar{j} - \bar{k}$,$\bar{c} = \bar{k} - \bar{i}$ અને $\bar{d}$ એક એકમ સદિશ હોય કે જેથી $\bar{a} \cdot \bar{d} = 0$ અને $[\bar{b} \bar{c} \bar{d}] = 0$ થાય,તો સદિશ $\bar{d} = ....$
A
$\pm \frac{1}{\sqrt{6}} (\bar{i} + \bar{j} - 2\bar{k})$
B
$\pm \frac{1}{\sqrt{3}} (\bar{i} + \bar{j} - \bar{k})$
C
$\pm \frac{1}{\sqrt{3}} (\bar{i} + \bar{j} + \bar{k})$
D
$\pm \bar{k}$

Solution

(A) આપેલ છે કે $\bar{a} \cdot \bar{d} = 0$,જેનો અર્થ છે કે $\bar{d} \perp \bar{a}$.
આપેલ છે કે $[\bar{b} \bar{c} \bar{d}] = 0$,જેનો અર્થ છે કે $\bar{b}, \bar{c}$ અને $\bar{d}$ સમતલીય છે,એટલે કે $\bar{d} \perp (\bar{b} \times \bar{c})$.
તેથી,$\bar{d}$ એ $\bar{a} \times (\bar{b} \times \bar{c})$ ને સમાંતર છે.
કારણ કે $\bar{d}$ એકમ સદિશ છે,$\bar{d} = \pm \frac{\bar{a} \times (\bar{b} \times \bar{c})}{|\bar{a} \times (\bar{b} \times \bar{c})|}$.
અહીં,$\bar{a} = (1, -1, 0)$,$\bar{b} = (0, 1, -1)$,અને $\bar{c} = (-1, 0, 1)$.
સદિશ ગુણાકાર $\bar{b} \times \bar{c} = \begin{vmatrix} \bar{i} & \bar{j} & \bar{k} \\ 0 & 1 & -1 \\ -1 & 0 & 1 \end{vmatrix} = \bar{i}(1-0) - \bar{j}(0-1) + \bar{k}(0+1) = (1, 1, 1)$.
હવે,$\bar{a} \times (\bar{b} \times \bar{c}) = \begin{vmatrix} \bar{i} & \bar{j} & \bar{k} \\ 1 & -1 & 0 \\ 1 & 1 & 1 \end{vmatrix} = \bar{i}(-1-0) - \bar{j}(1-0) + \bar{k}(1+1) = (-1, -1, 2)$.
તેનું માન $|\bar{a} \times (\bar{b} \times \bar{c})| = \sqrt{(-1)^2 + (-1)^2 + 2^2} = \sqrt{1 + 1 + 4} = \sqrt{6}$.
આમ,$\bar{d} = \pm \frac{1}{\sqrt{6}} (-\bar{i} - \bar{j} + 2\bar{k}) = \pm \frac{1}{\sqrt{6}} (\bar{i} + \bar{j} - 2\bar{k})$.
115
EasyMCQ
વિધાન-$1$: સદિશો $\vec{a}, \vec{b}$ અને $\vec{c}$ એક જ સમતલમાં હોય જો અને માત્ર જો $\vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) = 0$ હોય.
વિધાન-$2$: સદિશો $\vec{u}$ અને $\vec{v}$ પરસ્પર લંબ હોય જો અને માત્ર જો $\vec{u} \cdot \vec{v} = 0$ હોય,જ્યાં $\vec{u} \times \vec{v}$ એ $\vec{u}$ અને $\vec{v}$ ના સમતલને લંબ સદિશ છે.
A
વિધાન-$1$ સાચું છે,વિધાન-$2$ સાચું છે. વિધાન-$2$ એ વિધાન-$1$ ની સાચી સમજૂતી છે.
B
વિધાન-$1$ સાચું છે,વિધાન-$2$ સાચું છે. વિધાન-$2$ એ વિધાન-$1$ ની સાચી સમજૂતી નથી.
C
વિધાન-$1$ સાચું છે,વિધાન-$2$ ખોટું છે.
D
વિધાન-$1$ ખોટું છે,વિધાન-$2$ સાચું છે.

Solution

(B) વિધાન-$1$: અદિશ ત્રિગુણક ગુણાકાર $\vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c})$ એ સદિશો $\vec{a}, \vec{b}$ અને $\vec{c}$ દ્વારા બનતા સમાંતરફલકનું ઘનફળ દર્શાવે છે. જો ઘનફળ $0$ હોય,તો સદિશો એક જ સમતલમાં હોવા જોઈએ (સમતલીય). તેથી,વિધાન-$1$ સાચું છે.
વિધાન-$2$: બે શૂન્યેતર સદિશો પરસ્પર લંબ હોય જો તેમનો અદિશ ગુણાકાર $0$ હોય. સદિશ ગુણાકાર $\vec{u} \times \vec{v}$ એ ખરેખર $\vec{u}$ અને $\vec{v}$ ના સમતલને લંબ સદિશ છે. તેથી,વિધાન-$2$ સાચું છે.
જોકે,વિધાન-$2$ એ બે સદિશોની લંબતા માટેની શરત આપે છે,જે અદિશ ગુણાકારનો મૂળભૂત ગુણધર્મ છે,પરંતુ તે એ સમજાવતું નથી કે જ્યારે ત્રણ સદિશો સમતલીય હોય ત્યારે તેમનો અદિશ ત્રિગુણક ગુણાકાર શૂન્ય કેમ થાય છે. તેથી,વિધાન-$2$ એ વિધાન-$1$ ની સાચી સમજૂતી નથી.
116
MediumMCQ
જો કોઈપણ ચતુષ્ફલકના શિરોબિંદુઓ $\vec{a} = \vec{j} + 2\vec{k}$,$\vec{b} = 3\vec{i} + \vec{k}$,$\vec{c} = 4\vec{i} + 3\vec{j} + 6\vec{k}$ અને $\vec{d} = 2\vec{i} + 3\vec{j} + 2\vec{k}$ હોય,તો તેનું ઘનફળ શોધો.
A
$2$
B
$6$
C
$8$
D
$10$

Solution

(B) શિરોબિંદુઓ $A, B, C, D$ ના સ્થાન સદિશો અનુક્રમે $\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ અને $\vec{d}$ છે.
$\vec{AB} = \vec{b} - \vec{a} = 3\vec{i} - \vec{j} - \vec{k}$
$\vec{AC} = \vec{c} - \vec{a} = 4\vec{i} + 2\vec{j} + 4\vec{k}$
$\vec{AD} = \vec{d} - \vec{a} = 2\vec{i} + 2\vec{j}$
ચતુષ્ફલકનું ઘનફળ $V = \frac{1}{6} |[\vec{AB}, \vec{AC}, \vec{AD}]|$ દ્વારા મળે છે.
$V = \frac{1}{6} \left| \det \begin{bmatrix} 3 & -1 & -1 \\ 4 & 2 & 4 \\ 2 & 2 & 0 \end{bmatrix} \right|$
નિશ્ચાયકનું મૂલ્ય: $3(0 - 8) - (-1)(0 - 8) + (-1)(8 - 4) = 3(-8) + 1(-8) - 1(4) = -24 - 8 - 4 = -36$.
માનાંક લેતા: $V = \frac{1}{6} |-36| = \frac{36}{6} = 6$ ઘન એકમ.
117
DifficultMCQ
જો $\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ કોઈપણ ત્રણ શૂન્યેતર અસમતલીય સદિશો હોય અને સદિશો $\vec{p} = \frac{\vec{b} \times \vec{c}}{[\vec{a} \vec{b} \vec{c}]}, \vec{q} = \frac{\vec{c} \times \vec{a}}{[\vec{a} \vec{b} \vec{c}]}, \vec{r} = \frac{\vec{a} \times \vec{b}}{[\vec{a} \vec{b} \vec{c}]}$ હોય,તો $[\vec{p} \vec{q} \vec{r}] = ...$
A
$\vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c})$
B
$\frac{1}{[\vec{a} \vec{b} \vec{c}]}$
C
$0$
D
આપેલ પૈકી એકપણ નહીં

Solution

(B) ધારો કે $V = [\vec{a} \vec{b} \vec{c}] = \vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c})$.
તેથી $\vec{p} = \frac{\vec{b} \times \vec{c}}{V}, \vec{q} = \frac{\vec{c} \times \vec{a}}{V}, \vec{r} = \frac{\vec{a} \times \vec{b}}{V}$.
$[\vec{p} \vec{q} \vec{r}] = \vec{p} \cdot (\vec{q} \times \vec{r}) = \frac{\vec{b} \times \vec{c}}{V} \cdot \left( \frac{\vec{c} \times \vec{a}}{V} \times \frac{\vec{a} \times \vec{b}}{V} \right)$.
સદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકારના નિત્યસમ $(\vec{u} \times \vec{v}) \times \vec{w} = (\vec{u} \cdot \vec{w})\vec{v} - (\vec{v} \cdot \vec{w})\vec{u}$ નો ઉપયોગ કરતા,$(\vec{c} \times \vec{a}) \times (\vec{a} \times \vec{b}) = [(\vec{c} \times \vec{a}) \cdot \vec{b}]\vec{a} - [(\vec{c} \times \vec{a}) \cdot \vec{a}]\vec{b}$ મળે.
કારણ કે $(\vec{c} \times \vec{a}) \cdot \vec{a} = 0$,આ પદ $[\vec{c} \vec{a} \vec{b}]\vec{a} = [\vec{a} \vec{b} \vec{c}]\vec{a} = V\vec{a}$ માં પરિણમે છે.
આમ,$[\vec{p} \vec{q} \vec{r}] = \frac{1}{V^3} (\vec{b} \times \vec{c}) \cdot (V\vec{a}) = \frac{V}{V^3} (\vec{b} \times \vec{c}) \cdot \vec{a} = \frac{V^2}{V^3} = \frac{1}{V} = \frac{1}{[\vec{a} \vec{b} \vec{c}]}$.
118
EasyMCQ
જો $[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}] = 0$ હોય,તો:
A
$\vec{a} = \vec{b} = \vec{c}$
B
$\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ સમતલીય છે
C
$\vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) = 0$
D
ઉપરના તમામ

Solution

(D) અદિશ ત્રિગુણ (Scalar Triple Product) ની વ્યાખ્યા મુજબ,$[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}] = \vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c})$ થાય છે.
જ્યારે $[\vec{a} \, \vec{b} \, \vec{c}] = 0$ હોય,ત્યારે તેનો અર્થ એ છે કે સદિશો $\vec{a}, \vec{b}$ અને $\vec{c}$ દ્વારા બનતા સમાંતર ષટ્ફલકનું ઘનફળ શૂન્ય છે.
આ સ્થિતિ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે ત્રણેય સદિશો એક જ સમતલમાં આવેલા હોય,એટલે કે તેઓ સમતલીય (coplanar) હોય.
આમ,વિકલ્પ $B$ અને $C$ બંને સાચા છે,તેથી વિકલ્પ $D$ એ સૌથી યોગ્ય ઉત્તર છે.
119
DifficultMCQ
જો સદિશો $\vec{a} = \hat{i} + a\hat{j} + \hat{k}$,$\vec{b} = \hat{j} + a\hat{k}$,અને $\vec{c} = a\hat{i} + \hat{k}$ આપેલા હોય,તો $a$ ની એવી કિંમત શોધો જેના માટે આ ત્રણ સદિશો દ્વારા બનતા સમાંતર ષટફલકનું ઘનફળ ન્યૂનતમ થાય.
A
$\sqrt{3}$
B
$3$
C
$\frac{1}{\sqrt{3}}$
D
$\frac{1}{3}$

Solution

(C) સદિશો $\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ દ્વારા બનતા સમાંતર ષટફલકનું ઘનફળ $V$ એ તેમના અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકારના માનાંક જેટલું હોય છે: $V = |[\vec{a} \vec{b} \vec{c}]|$.
નિશ્ચાયકનું મૂલ્ય મેળવતા:
$V = \left| \det \begin{bmatrix} 1 & a & 1 \\ 0 & 1 & a \\ a & 0 & 1 \end{bmatrix} \right| = |1(1-0) - a(0-a^2) + 1(0-a)| = |1 + a^3 - a|$.
ન્યૂનતમ ઘનફળ શોધવા માટે,આપણે $f(a) = a^3 - a + 1$ નું વિશ્લેષણ કરીએ.
$a$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરતા: $f'(a) = 3a^2 - 1$.
$f'(a) = 0$ લેતા,આપણને $3a^2 = 1$ મળે છે,જેનો અર્થ છે કે $a = \pm \frac{1}{\sqrt{3}}$.
દ્વિતીય વિકલિત કસોટીનો ઉપયોગ કરતા: $f''(a) = 6a$.
$a = \frac{1}{\sqrt{3}}$ માટે,$f''(\frac{1}{\sqrt{3}}) = 6(\frac{1}{\sqrt{3}}) = 2\sqrt{3} > 0$,જે દર્શાવે છે કે અહીં ન્યૂનતમ મૂલ્ય મળે છે.
આમ,$a = \frac{1}{\sqrt{3}}$ આગળ ઘનફળ ન્યૂનતમ થાય છે.
120
DifficultMCQ
જો સદિશો $\bar{a}, \bar{b}$ અને $\bar{c}$ માટે $[\bar{a} \bar{b} \bar{c}] = 4$ હોય,તો $[\bar{a} \times \bar{b}, \bar{b} \times \bar{c}, \bar{c} \times \bar{a}] = \dots$
A
$16$
B
$64$
C
$4$
D
$18$

Solution

(A) આપણે જાણીએ છીએ કે $[\bar{a} \times \bar{b}, \bar{b} \times \bar{c}, \bar{c} \times \bar{a}] = (\bar{a} \times \bar{b}) \cdot [(\bar{b} \times \bar{c}) \times (\bar{c} \times \bar{a})].$
વેક્ટર ટ્રિપલ પ્રોડક્ટના સૂત્ર $(\vec{x} \times \vec{y}) \times \vec{z} = (\vec{x} \cdot \vec{z})\vec{y} - (\vec{y} \cdot \vec{z})\vec{x}$ નો ઉપયોગ કરતા:
$(\bar{b} \times \bar{c}) \times (\bar{c} \times \bar{a}) = [(\bar{b} \times \bar{c}) \cdot \bar{a}]\bar{c} - [(\bar{b} \times \bar{c}) \cdot \bar{c}]\bar{a}.$
અહીં $[(\bar{b} \times \bar{c}) \cdot \bar{c}] = 0$ હોવાથી,આ પદ $[\bar{a} \bar{b} \bar{c}]\bar{c}$ માં પરિણમે છે.
આમ,આપેલ પદાવલિ $(\bar{a} \times \bar{b}) \cdot ([\bar{a} \bar{b} \bar{c}]\bar{c}) = [\bar{a} \bar{b} \bar{c}] ((\bar{a} \times \bar{b}) \cdot \bar{c}) = [\bar{a} \bar{b} \bar{c}]^2$ થાય.
આપેલ છે કે $[\bar{a} \bar{b} \bar{c}] = 4,$ તેથી કિંમત $4^2 = 16$ મળે.
121
DifficultMCQ
જો $\bar{a}, \bar{b}$ અને $\bar{c}$ પરસ્પર લંબ સદિશો હોય અને $|\bar{a}| = 1, |\bar{b}| = 3$ અને $|\bar{c}| = 5$ હોય,તો $[\bar{a} - 2\bar{b}, \bar{b} - 3\bar{c}, \bar{c} - 4\bar{a}]$ ની કિંમત શોધો.
A
$12$
B
$-24$
C
$3600$
D
$-345$

Solution

(D) અદિશ ત્રિગુણકને $[\bar{a} - 2\bar{b}, \bar{b} - 3\bar{c}, \bar{c} - 4\bar{a}] = ((\bar{a} - 2\bar{b}) \times (\bar{b} - 3\bar{c})) \cdot (\bar{c} - 4\bar{a})$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
ક્રોસ પ્રોડક્ટનું વિસ્તરણ કરતા: $(\bar{a} \times \bar{b} - 3(\bar{a} \times \bar{c}) - 2(\bar{b} \times \bar{b}) + 6(\bar{b} \times \bar{c})) \cdot (\bar{c} - 4\bar{a})$.
$\bar{b} \times \bar{b} = 0$ હોવાથી,આ પદ $(\bar{a} \times \bar{b} - 3(\bar{a} \times \bar{c}) + 6(\bar{b} \times \bar{c})) \cdot (\bar{c} - 4\bar{a})$ માં પરિણમે છે.
ડોટ પ્રોડક્ટનું વિતરણ કરતા:
$= (\bar{a} \times \bar{b}) \cdot \bar{c} - 4(\bar{a} \times \bar{b}) \cdot \bar{a} - 3(\bar{a} \times \bar{c}) \cdot \bar{c} + 12(\bar{a} \times \bar{c}) \cdot \bar{a} + 6(\bar{b} \times \bar{c}) \cdot \bar{c} - 24(\bar{b} \times \bar{c}) \cdot \bar{a}$.
જો કોઈ પણ બે સદિશો સમાન હોય તો અદિશ ત્રિગુણક શૂન્ય થાય છે,તેથી $(\bar{a} \times \bar{b}) \cdot \bar{a}$ અને $(\bar{a} \times \bar{c}) \cdot \bar{c}$ જેવા પદો શૂન્ય થઈ જશે.
$= [\bar{a}, \bar{b}, \bar{c}] - 24[\bar{b}, \bar{c}, \bar{a}] = [\bar{a}, \bar{b}, \bar{c}] - 24[\bar{a}, \bar{b}, \bar{c}] = -23[\bar{a}, \bar{b}, \bar{c}]$.
આપેલ છે કે $\bar{a}, \bar{b}, \bar{c}$ પરસ્પર લંબ છે,તેથી $[\bar{a}, \bar{b}, \bar{c}] = |\bar{a}| |\bar{b}| |\bar{c}| = 1 \times 3 \times 5 = 15$.
તેથી,$-23 \times 15 = -345$.
122
DifficultMCQ
જો $\vec{a}$ અને $\vec{b}$ પરસ્પર લંબ એકમ સદિશો હોય અને $\vec{r}$ એવો સદિશ હોય કે જેથી $\vec{r} \cdot \vec{a} = 0$,$\vec{r} \cdot \vec{b} = 1$,અને $[\vec{r} \, \vec{a} \, \vec{b}] = 1$ થાય,તો $\vec{r} = \dots$
A
$\vec{a} + (\vec{a} \times \vec{b})$
B
$\vec{b} + (\vec{a} \times \vec{b})$
C
$\vec{a} + \vec{b} + (\vec{a} \times \vec{b})$
D
$\vec{a} - \vec{b} + (\vec{a} \times \vec{b})$

Solution

(B) અહીં $\vec{a}$ અને $\vec{b}$ પરસ્પર લંબ એકમ સદિશો હોવાથી,ગણ $\{\vec{a}, \vec{b}, \vec{a} \times \vec{b}\}$ એ અવકાશ માટેનો લંબકોણીય આધાર (orthogonal basis) બનાવે છે.
ધારો કે $\vec{r} = x_1 \vec{a} + x_2 \vec{b} + x_3 (\vec{a} \times \vec{b})$.
$\vec{a}$ સાથે અદિશ ગુણાકાર લેતા: $\vec{r} \cdot \vec{a} = x_1 |\vec{a}|^2 = x_1(1) = 0 \implies x_1 = 0$.
$\vec{b}$ સાથે અદિશ ગુણાકાર લેતા: $\vec{r} \cdot \vec{b} = x_2 |\vec{b}|^2 = x_2(1) = 1 \implies x_2 = 1$.
$(\vec{a} \times \vec{b})$ સાથે અદિશ ગુણાકાર લેતા: $\vec{r} \cdot (\vec{a} \times \vec{b}) = x_3 |\vec{a} \times \vec{b}|^2 = x_3(1)^2 = 1 \implies x_3 = 1$.
$x_1, x_2, x_3$ ની કિંમતો $\vec{r}$ ના સમીકરણમાં મૂકતા,આપણને $\vec{r} = 0\vec{a} + 1\vec{b} + 1(\vec{a} \times \vec{b}) = \vec{b} + (\vec{a} \times \vec{b})$ મળે છે.
123
EasyMCQ
જો સદિશો $2i - j + k$,$i + 2j - 3k$ અને $3i + aj + 5k$ સમતલીય હોય,તો $a$ નું મૂલ્ય શોધો.
A
$2$
B
$-2$
C
$-1$
D
$-4$

Solution

(D) ત્રણ સદિશો $\vec{A}$,$\vec{B}$ અને $\vec{C}$ સમતલીય હોય જો અને માત્ર જો તેમનો અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર શૂન્ય હોય,એટલે કે $[\vec{A} \, \vec{B} \, \vec{C}] = 0$.
આનો અર્થ એ છે કે તેમના ઘટકો દ્વારા બનતા નિશ્ચાયકનું મૂલ્ય શૂન્ય થાય:
$\begin{vmatrix} 2 & -1 & 1 \\ 1 & 2 & -3 \\ 3 & a & 5 \end{vmatrix} = 0$
પ્રથમ હાર મુજબ નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$2(2 \times 5 - (-3) \times a) - (-1)(1 \times 5 - (-3) \times 3) + 1(1 \times a - 2 \times 3) = 0$
$2(10 + 3a) + 1(5 + 9) + (a - 6) = 0$
$20 + 6a + 14 + a - 6 = 0$
$7a + 28 = 0$
$7a = -28$
$a = -4$
124
MediumMCQ
એક સમાંતર ફલક કે જેની ધાર $\vec{OA}, \vec{OB}$ અને $\vec{OC}$ છે,જ્યાં $A(4, 3, 1), B(3, 1, 2)$ અને $C(5, 2, 1)$ છે અને $O$ ઉદગમબિંદુ છે,તો તેનું ઘનફળ ......... ઘન એકમ છે.
A
$8$
B
$9$
C
$10$
D
એકપણ નહીં

Solution

(C) સમાંતર ફલકનું ઘનફળ જેની ધાર $\vec{OA}, \vec{OB}$ અને $\vec{OC}$ હોય,તે અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર $[\vec{OA}, \vec{OB}, \vec{OC}]$ ના માનાંક જેટલું હોય છે.
આપેલ બિંદુઓ $A(4, 3, 1), B(3, 1, 2)$ અને $C(5, 2, 1)$ પરથી સદિશો $\vec{OA} = 4\hat{i} + 3\hat{j} + 1\hat{k}$,$\vec{OB} = 3\hat{i} + 1\hat{j} + 2\hat{k}$ અને $\vec{OC} = 5\hat{i} + 2\hat{j} + 1\hat{k}$ મળે છે.
અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર નિશ્ચાયક તરીકે ગણવામાં આવે છે:
$[\vec{OA}, \vec{OB}, \vec{OC}] = \begin{vmatrix} 4 & 3 & 1 \\ 3 & 1 & 2 \\ 5 & 2 & 1 \end{vmatrix}$
પ્રથમ હાર મુજબ નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$= 4(1(1) - 2(2)) - 3(3(1) - 5(2)) + 1(3(2) - 5(1))$
$= 4(1 - 4) - 3(3 - 10) + 1(6 - 5)$
$= 4(-3) - 3(-7) + 1(1)$
$= -12 + 21 + 1 = 10$
ઘનફળ હંમેશા ધન હોય છે,તેથી ઘનફળ $= |10| = 10$ ઘન એકમ છે.
125
DifficultMCQ
જો $\left[ {\vec a \,\vec b \,\vec c } \right] = 4$ હોય,તો $\left[ {\vec a \times \vec b, \vec b \times \vec c, \vec c \times \vec a } \right] = \dots$
A
$4$
B
$2$
C
$8$
D
$16$

Solution

(D) આપણે જાણીએ છીએ કે ત્રણ સદિશોના ક્રોસ પ્રોડક્ટનો અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે:
$\left[ {\vec a \times \vec b, \vec b \times \vec c, \vec c \times \vec a } \right] = \left[ {\vec a \,\vec b \,\vec c } \right]^2$.
આપેલ છે કે $\left[ {\vec a \,\vec b \,\vec c } \right] = 4$.
આ કિંમતને સૂત્રમાં મૂકતા:
$\left[ {\vec a \times \vec b, \vec b \times \vec c, \vec c \times \vec a } \right] = (4)^2 = 16$.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.
126
EasyMCQ
$(\hat{i} \times \hat{j}) \cdot [(\hat{j} \times \hat{k}) \times (\hat{k} \times \hat{i})]$
A
$0$
B
$1$
C
$-1$
D
$2$

Solution

(B) આપણે જાણીએ છીએ કે એકમ સદિશોના ક્રોસ ગુણાકાર નીચે મુજબ છે: $\hat{i} \times \hat{j} = \hat{k}$,$\hat{j} \times \hat{k} = \hat{i}$,અને $\hat{k} \times \hat{i} = \hat{j}$.
પ્રથમ,ચોરસ કૌંસની અંદરની અભિવ્યક્તિનું મૂલ્ય શોધો:
$(\hat{j} \times \hat{k}) \times (\hat{k} \times \hat{i}) = \hat{i} \times \hat{j} = \hat{k}$.
હવે,આ કિંમતને મૂળ અભિવ્યક્તિમાં મૂકો:
$(\hat{i} \times \hat{j}) \cdot \hat{k} = \hat{k} \cdot \hat{k}$.
એકમ સદિશનો પોતાની સાથેનો ડોટ ગુણાકાર $1$ હોવાથી,આપણને મળે છે:
$\hat{k} \cdot \hat{k} = 1$.
127
DifficultMCQ
ધારો કે $\vec{a} = a_1\hat{i} + a_2\hat{j} + a_3\hat{k}$,$\vec{b} = b_1\hat{i} + b_2\hat{j} + b_3\hat{k}$,અને $\vec{c} = c_1\hat{i} + c_2\hat{j} + c_3\hat{k}$ ત્રણ શૂન્યેતર સદિશો છે જેથી $\vec{c}$ એ $\vec{a}$ અને $\vec{b}$ બંનેને લંબ એકમ સદિશ હોય. જો $\vec{a}$ અને $\vec{b}$ વચ્ચેનો ખૂણો $\frac{\pi}{6}$ હોય,તો $\left| \begin{array}{ccc} a_1 & a_2 & a_3 \\ b_1 & b_2 & b_3 \\ c_1 & c_2 & c_3 \end{array} \right|^2 = \dots$
A
$0$
B
$1$
C
$\frac{1}{4} |\vec{a}|^2 |\vec{b}|^2$
D
$\frac{3}{4} |\vec{a}|^2 |\vec{b}|^2$

Solution

(C) આપેલ છે કે $\vec{c}$ એકમ સદિશ છે,તેથી $|\vec{c}| = 1$,એટલે કે $c_1^2 + c_2^2 + c_3^2 = 1 \dots (i)$.
કારણ કે $\vec{c} \perp \vec{a}$ અને $\vec{c} \perp \vec{b}$,આપણી પાસે $\vec{c} \cdot \vec{a} = 0 \Rightarrow a_1c_1 + a_2c_2 + a_3c_3 = 0 \dots (ii)$ અને $\vec{c} \cdot \vec{b} = 0 \Rightarrow b_1c_1 + b_2c_2 + b_3c_3 = 0 \dots (iii)$.
$\vec{a}$ અને $\vec{b}$ વચ્ચેનો ખૂણો $\frac{\pi}{6}$ છે,તેથી $\vec{a} \cdot \vec{b} = |\vec{a}| |\vec{b}| \cos(\frac{\pi}{6}) = \frac{\sqrt{3}}{2} |\vec{a}| |\vec{b}|$.
બંને બાજુ વર્ગ કરતા,$(\vec{a} \cdot \vec{b})^2 = \frac{3}{4} |\vec{a}|^2 |\vec{b}|^2 \dots (iv)$.
હવે,ધારો કે $D = \left| \begin{array}{ccc} a_1 & a_2 & a_3 \\ b_1 & b_2 & b_3 \\ c_1 & c_2 & c_3 \end{array} \right|$. તો $D^2 = \left| \begin{array}{ccc} a_1 & a_2 & a_3 \\ b_1 & b_2 & b_3 \\ c_1 & c_2 & c_3 \end{array} \right| \left| \begin{array}{ccc} a_1 & a_2 & a_3 \\ b_1 & b_2 & b_3 \\ c_1 & c_2 & c_3 \end{array} \right|$.
નિશ્ચાયકના ગુણધર્મનો ઉપયોગ કરતા,$D^2 = \left| \begin{array}{ccc} \vec{a} \cdot \vec{a} & \vec{a} \cdot \vec{b} & \vec{a} \cdot \vec{c} \\ \vec{b} \cdot \vec{a} & \vec{b} \cdot \vec{b} & \vec{b} \cdot \vec{c} \\ \vec{c} \cdot \vec{a} & \vec{c} \cdot \vec{b} & \vec{c} \cdot \vec{c} \end{array} \right| = \left| \begin{array}{ccc} |\vec{a}|^2 & \vec{a} \cdot \vec{b} & 0 \\ \vec{a} \cdot \vec{b} & |\vec{b}|^2 & 0 \\ 0 & 0 & 1 \end{array} \right|$.
ત્રીજી હાર મુજબ વિસ્તરણ કરતા,$D^2 = 1 \cdot (|\vec{a}|^2 |\vec{b}|^2 - (\vec{a} \cdot \vec{b})^2) = |\vec{a}|^2 |\vec{b}|^2 - \frac{3}{4} |\vec{a}|^2 |\vec{b}|^2 = \frac{1}{4} |\vec{a}|^2 |\vec{b}|^2$.
128
MediumMCQ
$\lambda$ ના કયા મૂલ્ય માટે,$\hat{i} - 6\hat{j} + 10\hat{k}$,$-\hat{i} - 3\hat{j} + 7\hat{k}$,$5\hat{i} - \hat{j} + \lambda\hat{k}$,અને $7\hat{i} - 4\hat{j} + 7\hat{k}$ સ્થાન સદિશો ધરાવતા શિરોબિંદુઓવાળા ચતુષ્ફલકનું ઘનફળ $11$ ઘન એકમ થાય?
A
$-1, 7$
B
$1, 7$
C
$-7$
D
$-1, -7$

Solution

(B) ધારો કે શિરોબિંદુઓ $A(\hat{i} - 6\hat{j} + 10\hat{k})$,$B(-\hat{i} - 3\hat{j} + 7\hat{k})$,$C(5\hat{i} - \hat{j} + \lambda\hat{k})$,અને $D(7\hat{i} - 4\hat{j} + 7\hat{k})$ છે.
શિરોબિંદુ $A$ માંથી નીકળતી ધાર દર્શાવતા સદિશો:
$\vec{AB} = B - A = -2\hat{i} + 3\hat{j} - 3\hat{k}$
$\vec{AC} = C - A = 4\hat{i} + 5\hat{j} + (\lambda-10)\hat{k}$
$\vec{AD} = D - A = 6\hat{i} + 2\hat{j} - 3\hat{k}$
ચતુષ્ફલકનું ઘનફળ $V = \frac{1}{6} |[\vec{AB} \vec{AC} \vec{AD}]| = 11$ છે.
તેથી,$|[\vec{AB} \vec{AC} \vec{AD}]| = 66$,એટલે કે $[\vec{AB} \vec{AC} \vec{AD}] = \pm 66$.
અદિશ ત્રિગુણક ગુણાકાર નિશ્ચાયક દ્વારા મળે છે:
$\begin{vmatrix} -2 & 3 & -3 \\ 4 & 5 & \lambda-10 \\ 6 & 2 & -3 \end{vmatrix} = \pm 66$
નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$-2[5(-3) - 2(\lambda-10)] - 3[4(-3) - 6(\lambda-10)] - 3[4(2) - 6(5)] = \pm 66$
$-2[5 - 2\lambda] - 3[48 - 6\lambda] - 3[-22] = \pm 66$
$22\lambda - 88 = \pm 66$
કિસ્સો $1$: $22\lambda - 88 = 66 \Rightarrow 22\lambda = 154 \Rightarrow \lambda = 7$
કિસ્સો $2$: $22\lambda - 88 = -66 \Rightarrow 22\lambda = 22 \Rightarrow \lambda = 1$
આમ,$\lambda = 1, 7$.
129
DifficultMCQ
ત્રણ સદિશો $\vec{a} = \hat{i} + \hat{j}$,$\vec{b} = \hat{j} + \hat{k}$,અને $\vec{c} = \hat{k} + \hat{i}$ આપેલા છે. જો આ સદિશો દ્વારા બનતા ત્રણ સમતલોને લંબ ત્રણ એકમ સદિશો દોરવામાં આવે,તો તે એકમ સદિશો દ્વારા બનતા સમાંતર બાજુ ચતુષ્ફલકનું ઘનફળ કેટલું થાય?
A
$\frac{1}{3}$ ઘન એકમ
B
$4$ ઘન એકમ
C
$\frac{3\sqrt{3}}{4}$ ઘન એકમ
D
$\frac{4}{3\sqrt{3}}$ ઘન એકમ

Solution

(D) ધારો કે $\vec{a} = \hat{i} + \hat{j}$,$\vec{b} = \hat{j} + \hat{k}$,અને $\vec{c} = \hat{k} + \hat{i}$.
સમતલોને લંબ એકમ સદિશો નીચે મુજબ છે:
$\vec{\alpha} = \frac{\vec{a} \times \vec{b}}{|\vec{a} \times \vec{b}|}$,$\vec{\beta} = \frac{\vec{b} \times \vec{c}}{|\vec{b} \times \vec{c}|}$,અને $\vec{\gamma} = \frac{\vec{c} \times \vec{a}}{|\vec{c} \times \vec{a}|}$.
આ સદિશો દ્વારા બનતા સમાંતર બાજુ ચતુષ્ફલકનું ઘનફળ $|[\vec{\alpha}, \vec{\beta}, \vec{\gamma}]|$ છે.
$|[\vec{\alpha}, \vec{\beta}, \vec{\gamma}]| = \frac{|[\vec{a} \times \vec{b}, \vec{b} \times \vec{c}, \vec{c} \times \vec{a}]|}{|\vec{a} \times \vec{b}| |\vec{b} \times \vec{c}| |\vec{c} \times \vec{a}|} = \frac{[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}]^2}{|\vec{a} \times \vec{b}| |\vec{b} \times \vec{c}| |\vec{c} \times \vec{a}|}$.
પ્રથમ,અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર $[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}]$ શોધો:
$[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}] = \begin{vmatrix} 1 & 1 & 0 \\ 0 & 1 & 1 \\ 1 & 0 & 1 \end{vmatrix} = 1(1-0) - 1(0-1) + 0 = 1 + 1 = 2$.
હવે,સદિશ ગુણાકાર શોધો:
$\vec{a} \times \vec{b} = (\hat{i} + \hat{j}) \times (\hat{j} + \hat{k}) = \hat{i} + \hat{j} + \hat{k}$.
$\vec{b} \times \vec{c} = (\hat{j} + \hat{k}) \times (\hat{k} + \hat{i}) = \hat{i} + \hat{j} + \hat{k}$.
$\vec{c} \times \vec{a} = (\hat{k} + \hat{i}) \times (\hat{i} + \hat{j}) = \hat{i} + \hat{j} + \hat{k}$.
દરેક સદિશ ગુણાકારનું માન $|\vec{a} \times \vec{b}| = |\vec{b} \times \vec{c}| = |\vec{c} \times \vec{a}| = \sqrt{1^2 + 1^2 + 1^2} = \sqrt{3}$ છે.
તેથી,ઘનફળ $\frac{2^2}{\sqrt{3} \cdot \sqrt{3} \cdot \sqrt{3}} = \frac{4}{3\sqrt{3}}$ ઘન એકમ થાય.
130
EasyMCQ
જો એક સમાંતરબાજુ ચતુષ્ફલક (parallelepiped) ની ત્રણ સમક્ષેત્રીય ધારો $(a - b)$,$(b - c)$ અને $(c - a)$ સદિશો દ્વારા દર્શાવવામાં આવે,તો તેનું ઘનફળ શોધો.
A
$[a, b, c]$
B
$2[a, b, c]$
C
$[a, b, c]^2$
D
$0$

Solution

(D) સમાંતરબાજુ ચતુષ્ફલકનું ઘનફળ $V = |\vec{u} \cdot (\vec{v} \times \vec{w})|$ સૂત્ર દ્વારા મળે છે,જ્યાં $\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}$ તેની ધારો છે.
અહીં,ધારો $\vec{u} = (a - b)$,$\vec{v} = (b - c)$ અને $\vec{w} = (c - a)$ છે.
ઘનફળ $V = |(a - b) \cdot ((b - c) \times (c - a))|$.
ક્રોસ પ્રોડક્ટનું વિસ્તરણ કરતા: $(b - c) \times (c - a) = (b \times c) - (b \times a) - (c \times c) + (c \times a)$.
$c \times c = 0$ હોવાથી,$(b - c) \times (c - a) = (b \times c) - (b \times a) + (c \times a)$.
હવે $(a - b)$ સાથે ડોટ પ્રોડક્ટ લેતા:
$V = (a - b) \cdot (b \times c - b \times a + c \times a)$
$V = a \cdot (b \times c) - a \cdot (b \times a) + a \cdot (c \times a) - b \cdot (b \times c) + b \cdot (b \times a) - b \cdot (c \times a)$.
અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકારના ગુણધર્મ મુજબ,જો બે સદિશો સમાન હોય તો તેનું મૂલ્ય $0$ થાય છે:
$a \cdot (b \times c) = [a, b, c]$
$a \cdot (b \times a) = 0$
$a \cdot (c \times a) = 0$
$b \cdot (b \times c) = 0$
$b \cdot (b \times a) = 0$
$b \cdot (c \times a) = [b, c, a] = [a, b, c]$.
આ કિંમતો મૂકતા: $V = [a, b, c] - 0 + 0 - 0 + 0 - [a, b, c] = 0$.
131
DifficultMCQ
ધારો કે $\vec{a} = \hat{i} - \hat{j}$,$\vec{b} = \hat{j} - \hat{k}$,અને $\vec{c} = \hat{k} - \hat{i}$. જો $\vec{d}$ એકમ સદિશ હોય કે જેથી $\vec{a} \cdot \vec{d} = 0 = [\vec{b} \, \vec{c} \, \vec{d}]$,તો $\vec{d}$ શોધો.
A
$\pm \frac{\hat{i} + \hat{j} - 2\hat{k}}{\sqrt{6}}$
B
$\pm \frac{\hat{i} - \hat{j} - \hat{k}}{\sqrt{3}}$
C
$\frac{\hat{i} + \hat{j} - \hat{k}}{\sqrt{3}}$
D
$\pm \hat{k}$

Solution

(A) ધારો કે $\vec{d} = x\hat{i} + y\hat{j} + z\hat{k}$. $\vec{d}$ એકમ સદિશ હોવાથી,$x^2 + y^2 + z^2 = 1 \dots (i)$.
આપેલ છે કે $\vec{a} \cdot \vec{d} = 0$,તેથી $(\hat{i} - \hat{j}) \cdot (x\hat{i} + y\hat{j} + z\hat{k}) = 0$,જેનો અર્થ છે $x - y = 0$,એટલે કે $x = y$.
આપેલ છે કે $[\vec{b} \, \vec{c} \, \vec{d}] = 0$,જેનો અર્થ છે કે $\vec{d}$ એ $\vec{b}$ અને $\vec{c}$ ના સમતલમાં છે. તેથી $\vec{d} = \lambda(\vec{b} \times \vec{c})$.
$\vec{b} \times \vec{c} = (\hat{j} - \hat{k}) \times (\hat{k} - \hat{i}) = \hat{i} + \hat{j} + \hat{k}$ ગણતરી કરતા.
તેથી,$\vec{d} = \lambda(\hat{i} + \hat{j} + \hat{k})$.
$\vec{a} \cdot \vec{d} = 0$ ની શરત ચકાસતા,$(\hat{i} - \hat{j}) \cdot \lambda(\hat{i} + \hat{j} + \hat{k}) = \lambda(1 - 1 + 0) = 0$,જે કોઈપણ $\lambda$ માટે સાચું છે.
$\vec{d}$ એ $\vec{a}$ ને લંબ અને $(\vec{b} \times \vec{c})$ ને પણ લંબ હોવો જોઈએ.
તેથી,$\vec{d} = \pm \frac{\vec{a} \times (\vec{b} \times \vec{c})}{|\vec{a} \times (\vec{b} \times \vec{c})|}$.
$\vec{a} \times (\vec{b} \times \vec{c}) = (\hat{i} - \hat{j}) \times (\hat{i} + \hat{j} + \hat{k}) = -\hat{i} - \hat{j} + 2\hat{k}$.
તેનું માન $\sqrt{(-1)^2 + (-1)^2 + 2^2} = \sqrt{6}$ છે.
તેથી,$\vec{d} = \pm \frac{-\hat{i} - \hat{j} + 2\hat{k}}{\sqrt{6}} = \pm \frac{\hat{i} + \hat{j} - 2\hat{k}}{\sqrt{6}}$.
132
EasyMCQ
$\lambda$ ના કેટલા ભિન્ન વાસ્તવિક મૂલ્યો માટે સદિશો $-\lambda^2 \hat{i} + \hat{j} + \hat{k}$,$\hat{i} - \lambda^2 \hat{j} + \hat{k}$ અને $\hat{i} + \hat{j} - \lambda^2 \hat{k}$ સમતલીય થાય?
A
$0$
B
$1$
C
$2$
D
$3$

Solution

(C) ત્રણ સદિશો $\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ સમતલીય હોય જો અને માત્ર જો તેમનો અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર શૂન્ય હોય,એટલે કે $[\vec{a} \vec{b} \vec{c}] = 0$.
અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર નિશ્ચાયક દ્વારા આપવામાં આવે છે:
$\left|\begin{array}{ccc} -\lambda^2 & 1 & 1 \\ 1 & -\lambda^2 & 1 \\ 1 & 1 & -\lambda^2 \end{array}\right| = 0$
પ્રથમ હાર મુજબ નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$-\lambda^2(\lambda^4 - 1) - 1(-\lambda^2 - 1) + 1(1 + \lambda^2) = 0$
$-\lambda^6 + \lambda^2 + \lambda^2 + 1 + 1 + \lambda^2 = 0$
$-\lambda^6 + 3\lambda^2 + 2 = 0$
$\lambda^6 - 3\lambda^2 - 2 = 0$
ધારો કે $x = \lambda^2$. તો સમીકરણ $x^3 - 3x - 2 = 0$ બને છે.
નિરીક્ષણ દ્વારા,$x = -1$ એ એક બીજ છે: $(-1)^3 - 3(-1) - 2 = -1 + 3 - 2 = 0$.
$(x+1)$ વડે ભાગતા,આપણને $(x+1)(x^2 - x - 2) = 0$ મળે છે,જેનું વધુ અવયવીકરણ $(x+1)(x+1)(x-2) = 0$ થાય છે.
તેથી,$(x+1)^2(x-2) = 0$.
કારણ કે $x = \lambda^2$,આપણી પાસે $(\lambda^2 + 1)^2(\lambda^2 - 2) = 0$ છે.
વાસ્તવિક $\lambda$ માટે,$\lambda^2 + 1$ હંમેશા $\ge 1$ હોય છે,તેથી $\lambda^2 + 1 \neq 0$.
આમ,$\lambda^2 - 2 = 0$ હોવું જોઈએ,જે $\lambda^2 = 2$ આપે છે.
તેથી,$\lambda = \pm \sqrt{2}$.
આમ,$\lambda$ ના $2$ ભિન્ન વાસ્તવિક મૂલ્યો મળે છે.
133
DifficultMCQ
$a$ ની કઈ કિંમત માટે સમાંતરબાજુ ચતુષ્કોણના પાયાવાળા પ્રિઝમ (parallelepiped) કે જે સદિશો $i + aj + k$,$j + ak$ અને $ai + k$ દ્વારા બનેલ છે તેનું ઘનફળ ન્યૂનતમ થાય?
A
$-3$
B
$3$
C
$\frac{1}{\sqrt{3}}$
D
$\sqrt{3}$

Solution

(C) સમાંતરબાજુ પ્રિઝમનું ઘનફળ $V$ એ સદિશોના અદિશ ત્રિગુણક $|\vec{u} \cdot (\vec{v} \times \vec{w})|$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
આપેલ સદિશો $\vec{u} = (1, a, 1)$,$\vec{v} = (0, 1, a)$ અને $\vec{w} = (a, 0, 1)$ છે.
$V = |\det(\begin{bmatrix} 1 & a & 1 \\ 0 & 1 & a \\ a & 0 & 1 \end{bmatrix})| = |1(1-0) - a(0-a^2) + 1(0-a)| = |1 + a^3 - a|$.
ધારો કે $f(a) = a^3 - a + 1$. ન્યૂનતમ ઘનફળ શોધવા માટે,આપણે $f(a)$ નું $a$ ની સાપેક્ષમાં વિકલન કરીએ:
$f'(a) = 3a^2 - 1$.
$f'(a) = 0$ લેતા,આપણને $3a^2 = 1$ મળે છે,તેથી $a^2 = \frac{1}{3}$,જે $a = \pm \frac{1}{\sqrt{3}}$ આપે છે.
ઘનફળ હંમેશા ધન હોવું જોઈએ,તેથી આપણે તેનું મૂલ્ય ચકાસીએ. $a = \frac{1}{\sqrt{3}}$ માટે,$f(a) = (\frac{1}{\sqrt{3}})^3 - \frac{1}{\sqrt{3}} + 1 = \frac{1}{3\sqrt{3}} - \frac{1}{\sqrt{3}} + 1 = 1 - \frac{2}{3\sqrt{3}} > 0$.
આપેલ વિકલ્પો મુજબ,$a$ ની કિંમત જે ઘનફળને ન્યૂનતમ કરે છે તે $a = \frac{1}{\sqrt{3}}$ છે.
134
MediumMCQ
જો $\bar{a}, \bar{b}, \bar{c}$ પરસ્પર લંબ સદિશો હોય તથા $|\bar{a}| = a, |\bar{b}| = b, |\bar{c}| = c$ હોય,તો $[\bar{a} \bar{b} \bar{c}] = ......$
A
$a^{2}b^{2}c^{2}$
B
$0$
C
$\frac{1}{2} abc$
D
$abc$

Solution

(D) અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકારની વ્યાખ્યા મુજબ $[\bar{a} \bar{b} \bar{c}] = \bar{a} \cdot (\bar{b} \times \bar{c})$ થાય.
અહીં $\bar{a}, \bar{b}, \bar{c}$ પરસ્પર લંબ હોવાથી,સદિશ $(\bar{b} \times \bar{c})$ એ $\bar{a}$ ને સમાંતર થાય.
ધારો કે $\bar{n}$ એ $\bar{a}$ ની દિશામાં એકમ સદિશ છે. તેથી $\bar{a} = a\bar{n}$.
$\bar{b}$ અને $\bar{c}$ પરસ્પર લંબ હોવાથી,તેમના સદિશ ગુણાકારનું માન $|\bar{b} \times \bar{c}| = |\bar{b}| |\bar{c}| \sin(90^{\circ}) = bc$ થાય.
વળી,$\bar{b} \times \bar{c}$ એ $\bar{a}$ ની દિશામાં (અથવા $-\bar{a}$ ની દિશામાં) હોય છે,તેથી $\bar{b} \times \bar{c} = \pm (bc) \bar{n}$.
આમ,$[\bar{a} \bar{b} \bar{c}] = \bar{a} \cdot (\bar{b} \times \bar{c}) = (a\bar{n}) \cdot (\pm bc \bar{n}) = \pm abc (\bar{n} \cdot \bar{n}) = \pm abc$.
પ્રમાણિત અભિગમ મુજબ,તેનું મૂલ્ય $abc$ લેવામાં આવે છે.
135
DifficultMCQ
એક સમાંતર ષષ્ટફલક (parallelepiped) કે જેની ધાર એકમ સદિશો $\hat{a}, \hat{b}, \hat{c}$ દ્વારા દર્શાવેલ છે,જ્યાં $\hat{a} \cdot \hat{b} = \hat{b} \cdot \hat{c} = \hat{c} \cdot \hat{a} = \frac{1}{2}$ હોય,તો તેનું ઘનફળ શોધો.
A
$\frac{1}{\sqrt{2}}$
B
$\frac{1}{2\sqrt{2}}$
C
$\frac{\sqrt{3}}{2}$
D
$\frac{1}{\sqrt{3}}$

Solution

(A) સમાંતર ષષ્ટફલકનું ઘનફળ જેની ધાર $\hat{a}, \hat{b}, \hat{c}$ હોય તે અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર $|[\hat{a} \hat{b} \hat{c}]|$ દ્વારા મળે છે.
ઘનફળનો વર્ગ ગ્રામ મેટ્રિક્સના નિશ્ચાયક દ્વારા મળે છે:
$V^2 = \begin{vmatrix} \hat{a} \cdot \hat{a} & \hat{a} \cdot \hat{b} & \hat{a} \cdot \hat{c} \\ \hat{b} \cdot \hat{a} & \hat{b} \cdot \hat{b} & \hat{b} \cdot \hat{c} \\ \hat{c} \cdot \hat{a} & \hat{c} \cdot \hat{b} & \hat{c} \cdot \hat{c} \end{vmatrix}$
અહીં $\hat{a}, \hat{b}, \hat{c}$ એકમ સદિશો હોવાથી,$\hat{a} \cdot \hat{a} = \hat{b} \cdot \hat{b} = \hat{c} \cdot \hat{c} = 1$ છે. આપેલ છે કે $\hat{a} \cdot \hat{b} = \hat{b} \cdot \hat{c} = \hat{c} \cdot \hat{a} = \frac{1}{2}$,તેથી:
$V^2 = \begin{vmatrix} 1 & 1/2 & 1/2 \\ 1/2 & 1 & 1/2 \\ 1/2 & 1/2 & 1 \end{vmatrix}$
નિશ્ચાયકની ગણતરી કરતા:
$V^2 = 1(1 - 1/4) - 1/2(1/2 - 1/4) + 1/2(1/4 - 1/2)$
$V^2 = 1(3/4) - 1/2(1/4) + 1/2(-1/4) = 3/4 - 1/8 - 1/8 = 1/2$
તેથી,ઘનફળ $V = \sqrt{1/2} = \frac{1}{\sqrt{2}}$.
136
MediumMCQ
વિધાન-$1$: જો બિંદુઓ $(1, 2, 2), (2, 1, 2), (2, 2, z)$ અને $(1, 1, 1)$ સમતલીય હોય,તો $z = 2$.
વિધાન-$2$: જો $4$ બિંદુઓ $P, Q, R$ અને $S$ સમતલીય હોય,તો ચતુષ્ફલક $PQRS$ નું ઘનફળ $0$ થાય.
A
વિધાન-$1$ સાચું છે,વિધાન-$2$ સાચું છે. વિધાન-$2$ એ વિધાન-$1$ ની સાચી સમજૂતી છે.
B
વિધાન-$1$ સાચું છે,વિધાન-$2$ સાચું છે. વિધાન-$2$ એ વિધાન-$1$ ની સાચી સમજૂતી નથી.
C
વિધાન-$1$ સાચું છે,વિધાન-$2$ ખોટું છે.
D
વિધાન-$1$ ખોટું છે,વિધાન-$2$ સાચું છે.

Solution

(D) ધારો કે બિંદુઓ $A(1, 2, 2), B(2, 1, 2), C(2, 2, z)$ અને $D(1, 1, 1)$ છે.
જો ચાર બિંદુઓ સમતલીય હોય,તો તેમના દ્વારા બનતા ચતુષ્ફલકનું ઘનફળ $0$ થાય. ઘનફળ $V = \frac{1}{6} |[\vec{AB}, \vec{AC}, \vec{AD}]| = 0$.
સદિશો:
$\vec{AB} = \hat{i} - \hat{j} + 0\hat{k}$
$\vec{AC} = \hat{i} + 0\hat{j} + (z-2)\hat{k}$
$\vec{AD} = 0\hat{i} - \hat{j} - \hat{k}$
નિશ્ચાયક:
$\begin{vmatrix} 1 & -1 & 0 \\ 1 & 0 & z-2 \\ 0 & -1 & -1 \end{vmatrix} = 0$
વિસ્તરણ કરતા:
$1(0 - (-(z-2))) - (-1)(-1 - 0) + 0 = 0$
$1(z-2) - 1 = 0$
$z - 3 = 0 \implies z = 3$.
અહીં $z=3$ મળે છે,તેથી વિધાન-$1$ ખોટું છે. વિધાન-$2$ એ સમતલીય બિંદુઓનો પ્રમાણિત ગુણધર્મ છે,તેથી તે સાચું છે.
137
MediumMCQ
ધારો કે $\vec{a} = \hat{i} + \hat{j} + \hat{k}$,$\vec{b} = \hat{i} - \hat{j} + 2\hat{k}$ અને $\vec{c} = x\hat{i} + (x-2)\hat{j} - \hat{k}$. જો સદિશ $\vec{c}$ એ $\vec{a}$ અને $\vec{b}$ ના સમતલમાં હોય,તો $x$ ની કિંમત શોધો.
A
$0$
B
$1$
C
$-4$
D
$-2$

Solution

(D) આપેલ સદિશો $\vec{a} = \hat{i} + \hat{j} + \hat{k}$,$\vec{b} = \hat{i} - \hat{j} + 2\hat{k}$ અને $\vec{c} = x\hat{i} + (x-2)\hat{j} - \hat{k}$ છે.
જો $\vec{c}$ એ $\vec{a}$ અને $\vec{b}$ ના સમતલમાં હોય,તો તેમનો અદિશ ત્રિગુણક $[\vec{a} \vec{b} \vec{c}]$ શૂન્ય થાય.
આથી નિશ્ચાયકનું મૂલ્ય શૂન્ય થશે:
$\begin{vmatrix} 1 & 1 & 1 \\ 1 & -1 & 2 \\ x & x-2 & -1 \end{vmatrix} = 0$
પ્રથમ હાર મુજબ નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$1((-1)(-1) - 2(x-2)) - 1((1)(-1) - 2(x)) + 1((1)(x-2) - (-1)(x)) = 0$
$1(1 - 2x + 4) - 1(-1 - 2x) + 1(x - 2 + x) = 0$
$(5 - 2x) + (1 + 2x) + (2x - 2) = 0$
$5 - 2x + 1 + 2x + 2x - 2 = 0$
$2x + 4 = 0$
$2x = -4$
$x = -2$
138
MediumMCQ
જો $\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}$ એ અસમતલીય સદિશો હોય અને $p, q$ વાસ્તવિક સંખ્યાઓ હોય,તો સમાનતા $[3\vec{u}, p\vec{v}, p\vec{w}] - [p\vec{v}, \vec{w}, q\vec{u}] - [2\vec{w}, q\vec{v}, q\vec{u}] = 0$ કોના માટે સાચી છે?
A
$(p, q)$ ની બરાબર બે કિંમતો માટે
B
$(p, q)$ ની બે કરતાં વધુ પણ બધી નહીં તેવી કિંમતો માટે
C
$(p, q)$ ની બધી કિંમતો માટે
D
$(p, q)$ ની માત્ર એક કિંમત માટે

Solution

(D) આપેલ સમીકરણ: $[3\vec{u}, p\vec{v}, p\vec{w}] - [p\vec{v}, \vec{w}, q\vec{u}] - [2\vec{w}, q\vec{v}, q\vec{u}] = 0$
અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકારના ગુણધર્મ $[k\vec{a}, l\vec{b}, m\vec{c}] = klm[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}]$ નો ઉપયોગ કરતા:
$3p^2[\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}] - pq[\vec{v}, \vec{w}, \vec{u}] - 2q^2[\vec{w}, \vec{v}, \vec{u}] = 0$
કારણ કે $[\vec{v}, \vec{w}, \vec{u}] = [\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}]$ અને $[\vec{w}, \vec{v}, \vec{u}] = -[\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}]$,સમીકરણ નીચે મુજબ બનશે:
$3p^2[\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}] - pq[\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}] + 2q^2[\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}] = 0$
$(3p^2 - pq + 2q^2)[\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}] = 0$
$\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}$ અસમતલીય હોવાથી,$[\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}] \neq 0$. તેથી:
$3p^2 - pq + 2q^2 = 0$
આ $p$ માં દ્વિઘાત સમીકરણ છે. $p$ વાસ્તવિક સંખ્યા હોવા માટે,વિવેચક $D \geq 0$ હોવો જોઈએ:
$D = (-q)^2 - 4(3)(2q^2) = q^2 - 24q^2 = -23q^2$
$D \geq 0$ માટે,$-23q^2 \geq 0$ હોવું જોઈએ,જેનો અર્થ છે કે $q^2 \leq 0$. $q$ વાસ્તવિક સંખ્યા હોવાથી,આ માત્ર $q = 0$ હોય ત્યારે જ શક્ય છે.
$3p^2 - pq + 2q^2 = 0$ માં $q = 0$ મૂકતા,$3p^2 = 0$ મળે,તેથી $p = 0$.
આમ,માત્ર એક જ ઉકેલ $(p, q) = (0, 0)$ મળે છે.
139
EasyMCQ
જો $[\vec{a} \times \vec{b}, \vec{b} \times \vec{c}, \vec{c} \times \vec{a}] = \lambda [\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}]^2$ હોય,તો $\lambda$ ની કિંમત શોધો.
A
$0$
B
$1$
C
$2$
D
$3$

Solution

(B) અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકારની વ્યાખ્યા મુજબ $[\vec{x}, \vec{y}, \vec{z}] = (\vec{x} \times \vec{y}) \cdot \vec{z}$ થાય.
આપેલ પદ: $[\vec{a} \times \vec{b}, \vec{b} \times \vec{c}, \vec{c} \times \vec{a}]$.
ધારો કે $\vec{u} = \vec{a} \times \vec{b}$,$\vec{v} = \vec{b} \times \vec{c}$,અને $\vec{w} = \vec{c} \times \vec{a}$.
તેથી $[\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}] = (\vec{u} \times \vec{v}) \cdot \vec{w}$ થાય.
સદિશ નિત્યસમ $(\vec{a} \times \vec{b}) \times (\vec{b} \times \vec{c}) = [\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}] \vec{b}$ નો ઉપયોગ કરતા:
$(\vec{a} \times \vec{b}) \times (\vec{b} \times \vec{c}) = [\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}] \vec{b}$.
તેથી,$[\vec{a} \times \vec{b}, \vec{b} \times \vec{c}, \vec{c} \times \vec{a}] = ((\vec{a} \times \vec{b}) \times (\vec{b} \times \vec{c})) \cdot (\vec{c} \times \vec{a})$.
$= ([\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}] \vec{b}) \cdot (\vec{c} \times \vec{a})$.
$= [\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}] (\vec{b} \cdot (\vec{c} \times \vec{a}))$.
$= [\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}] [\vec{b}, \vec{c}, \vec{a}]$.
કારણ કે $[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}] = [\vec{b}, \vec{c}, \vec{a}]$ હોવાથી,આપણને મળે:
$[\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}] \cdot [\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}] = [\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}]^2$.
આને $\lambda [\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}]^2$ સાથે સરખાવતા,$\lambda = 1$ મળે છે.
140
DifficultMCQ
જો $a = i + j + k$,$b = 4i + 3j + 4k$ અને $c = i + \alpha j + \beta k$ એ સુરેખ રીતે આધારિત સદિશો હોય અને $|c| = \sqrt{3}$ હોય,તો
A
$\alpha = 1, \beta = -1$
B
$\alpha = 1, \beta = \pm 1$
C
$\alpha = -1, \beta = \pm 1$
D
$\alpha = \pm 1, \beta = 1$

Solution

(D) આપેલ છે કે સદિશો $a, b, c$ સુરેખ રીતે આધારિત છે,તેથી તેમનો અદિશ ત્રિગુણક શૂન્ય હોવો જોઈએ: $[a, b, c] = 0$.
આનો અર્થ એ છે કે તેમના ઘટકો દ્વારા રચાયેલ નિશ્ચાયકનું મૂલ્ય શૂન્ય છે:
$\begin{vmatrix} 1 & 1 & 1 \\ 4 & 3 & 4 \\ 1 & \alpha & \beta \end{vmatrix} = 0$
પ્રથમ હારની સાપેક્ષમાં નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$1(3\beta - 4\alpha) - 1(4\beta - 4) + 1(4\alpha - 3) = 0$
$3\beta - 4\alpha - 4\beta + 4 + 4\alpha - 3 = 0$
$-\beta + 1 = 0 \Rightarrow \beta = 1$.
આપેલ છે કે $|c| = \sqrt{3}$,તેથી $|c|^2 = 3$.
$1^2 + \alpha^2 + \beta^2 = 3$
$1 + \alpha^2 + 1^2 = 3$
$\alpha^2 + 2 = 3 \Rightarrow \alpha^2 = 1 \Rightarrow \alpha = \pm 1$.
આમ,$\alpha = \pm 1$ અને $\beta = 1$.
141
MediumMCQ
$a, b, c$ એ ત્રણ શૂન્યતર,અસમતલીય સદિશો છે અને $p, q, r$ એ ત્રણ અન્ય સદિશો છે જેથી $p = \frac{b \times c}{a \cdot (b \times c)}$,$q = \frac{c \times a}{a \cdot (b \times c)}$,$r = \frac{a \times b}{a \cdot (b \times c)}$. તો $[p, q, r]$ ની કિંમત શોધો.
A
$a \cdot (b \times c)$
B
$\frac{1}{a \cdot (b \times c)}$
C
$0$
D
આમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(B) ધારો કે $V = a \cdot (b \times c) = [a, b, c]$.
આપેલ છે કે $p = \frac{b \times c}{V}$,$q = \frac{c \times a}{V}$,$r = \frac{a \times b}{V}$.
તેથી $[p, q, r] = p \cdot (q \times r) = \frac{b \times c}{V} \cdot \left( \frac{c \times a}{V} \times \frac{a \times b}{V} \right)$.
સદિશ નિત્યસમ $(c \times a) \times (a \times b) = [c, a, b] a - [c, a, a] b = [a, b, c] a - 0 = V a$ નો ઉપયોગ કરતા.
આમ,$[p, q, r] = \frac{1}{V^3} (b \times c) \cdot (V a) = \frac{V}{V^3} (b \times c) \cdot a = \frac{V^2}{V^3} = \frac{1}{V} = \frac{1}{a \cdot (b \times c)}$.
142
MediumMCQ
જો $a, b$ અને $c$ ત્રણ અસમતલીય સદિશો હોય,તો $(a + b + c) \cdot [(a + b) \times (a + c)]$ ની કિંમત શોધો.
A
$[a b c]$
B
$2 [a b c]$
C
$-[a b c]$
D
$0$

Solution

(A) આપણે $(a + b + c) \cdot [(a + b) \times (a + c)]$ પદાવલિની કિંમત શોધવાની છે.
પ્રથમ,ક્રોસ પ્રોડક્ટનું વિસ્તરણ કરતા: $(a + b) \times (a + c) = a \times a + a \times c + b \times a + b \times c$.
$a \times a = 0$ હોવાથી,આ પદ $a \times c + b \times a + b \times c$ માં પરિણમે છે.
હવે,$(a + b + c)$ સાથે ડોટ પ્રોડક્ટ લેતા:
$(a + b + c) \cdot (a \times c + b \times a + b \times c) = [a, a, c] + [a, b, a] + [a, b, c] + [b, a, c] + [b, b, a] + [b, b, c] + [c, a, c] + [c, b, a] + [c, b, c]$.
અદિશ ત્રિગુણિત ગુણધર્મ મુજબ જો કોઈપણ બે સદિશો સમાન હોય તો તેનું મૂલ્ય શૂન્ય થાય છે:
$[a, a, c] = 0, [a, b, a] = 0, [b, b, a] = 0, [b, b, c] = 0, [c, a, c] = 0, [c, b, c] = 0$.
આથી બાકી રહેતા પદો: $[a, b, c] + [b, a, c] + [c, b, a]$.
$[b, a, c] = -[a, b, c]$ અને $[c, b, a] = [a, b, c]$ હોવાથી,પદાવલિનું મૂલ્ય:
$[a, b, c] - [a, b, c] + [a, b, c] = [a, b, c]$ થાય છે.
143
MediumMCQ
ધારો કે $V = 2i + j - k$ અને $W = i + 3k$ છે. જો $U$ એક એકમ સદિશ હોય,તો અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર $[U V W]$ નું મહત્તમ મૂલ્ય કેટલું થાય?
A
$-1$
B
$\sqrt{10} + \sqrt{6}$
C
$\sqrt{59}$
D
$\sqrt{60}$

Solution

(C) અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર $[U V W] = U \cdot (V \times W)$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત થાય છે.
પ્રથમ,આપણે સદિશ ગુણાકાર $V \times W$ ની ગણતરી કરીએ:
$V \times W = \begin{vmatrix} i & j & k \\ 2 & 1 & -1 \\ 1 & 0 & 3 \end{vmatrix} = i(3 - 0) - j(6 - (-1)) + k(0 - 1) = 3i - 7j - k$.
ધારો કે $A = V \times W = 3i - 7j - k$.
અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર $[U V W] = U \cdot A = |U| |A| \cos \theta$ છે,જ્યાં $\theta$ એ $U$ અને $A$ વચ્ચેનો ખૂણો છે.
$U$ એક એકમ સદિશ હોવાથી,$|U| = 1$.
તેથી,$[U V W] = |A| \cos \theta$.
મહત્તમ મૂલ્ય ત્યારે મળે છે જ્યારે $\cos \theta = 1$ હોય,જે $|A|$ જેટલું થાય.
$|A| = \sqrt{3^2 + (-7)^2 + (-1)^2} = \sqrt{9 + 49 + 1} = \sqrt{59}$.
આમ,મહત્તમ મૂલ્ય $\sqrt{59}$ છે.
144
AdvancedMCQ
જો સદિશો $(1 - x)\hat i + \hat j + \hat k$,$\hat i + (1 - y)\hat j + \hat k$ અને $\hat i + \hat j + (1 - z)\hat k$ સમતલીય હોય,તો $\frac{1}{x} + \frac{1}{y} + \frac{1}{z}$ ની કિંમત શોધો $(x, y, z \neq 0)$.
A
$0$
B
$3$
C
$\frac{1}{3}$
D
$1$

Solution

(D) ત્રણ સદિશો સમતલીય હોય ત્યારે તેમનો અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર શૂન્ય થાય છે.
$\begin{vmatrix} 1-x & 1 & 1 \\ 1 & 1-y & 1 \\ 1 & 1 & 1-z \end{vmatrix} = 0$
નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$(1-x)((1-y)(1-z) - 1) - 1(1-z-1) + 1(1-(1-y)) = 0$
$(1-x)(1-z-y+yz-1) + z + y = 0$
$(1-x)(yz-y-z) + y + z = 0$
$yz - y - z - xyz + xy + xz + y + z = 0$
$yz - xyz + xy + xz = 0$
બંને બાજુ $xyz$ વડે ભાગતા: $\frac{1}{x} + \frac{1}{z} + \frac{1}{y} = 1$.
145
AdvancedMCQ
જો $\vec{a} = \hat{i} + \hat{j} + \hat{k}$,$\vec{b} = \hat{i} - \hat{j} + \hat{k}$,અને $\vec{c} = \hat{i} + 2\hat{j} - \hat{k}$ હોય,તો $\left| \begin{matrix} \vec{a} \cdot \vec{a} & \vec{a} \cdot \vec{b} & \vec{a} \cdot \vec{c} \\ \vec{b} \cdot \vec{a} & \vec{b} \cdot \vec{b} & \vec{b} \cdot \vec{c} \\ \vec{c} \cdot \vec{a} & \vec{c} \cdot \vec{b} & \vec{c} \cdot \vec{c} \end{matrix} \right|$ નું મૂલ્ય શોધો.
A
$2$
B
$4$
C
$16$
D
$64$

Solution

(C) આપેલ નિશ્ચાયક એ સદિશો $\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ નો ગ્રેમિયન નિશ્ચાયક છે,જે અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર $[\vec{a} \vec{b} \vec{c}]^2$ ના વર્ગ બરાબર છે.
પ્રથમ,આપણે અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર $[\vec{a} \vec{b} \vec{c}] = \vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) = \left| \begin{matrix} 1 & 1 & 1 \\ 1 & -1 & 1 \\ 1 & 2 & -1 \end{matrix} \right|$ ની ગણતરી કરીએ.
પ્રથમ હાર મુજબ નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$[\vec{a} \vec{b} \vec{c}] = 1((-1)(-1) - (1)(2)) - 1((1)(-1) - (1)(1)) + 1((1)(2) - (-1)(1))$
$= 1(1 - 2) - 1(-1 - 1) + 1(2 + 1)$
$= 1(-1) - 1(-2) + 1(3)$
$= -1 + 2 + 3 = 4$.
તેથી,નિશ્ચાયકનું મૂલ્ય $[\vec{a} \vec{b} \vec{c}]^2 = 4^2 = 16$ થાય.
146
AdvancedMCQ
જો $\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ એ અસમતલીય સદિશો હોય અને $(\vec{a} - \lambda \vec{b}) \cdot (\vec{b} - 2\vec{c}) \times (\vec{c} + 2\vec{a}) = 0$ હોય,તો $\lambda$ ની કિંમત શોધો.
A
$1$
B
$1/4$
C
$0$
D
$-1/4$

Solution

(D) આપેલ અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર: $(\vec{a} - \lambda \vec{b}) \cdot ((\vec{b} - 2\vec{c}) \times (\vec{c} + 2\vec{a})) = 0$.
પ્રથમ,ક્રોસ પ્રોડક્ટનું વિસ્તરણ કરો: $(\vec{b} - 2\vec{c}) \times (\vec{c} + 2\vec{a}) = \vec{b} \times \vec{c} + 2(\vec{b} \times \vec{a}) - 2(\vec{c} \times \vec{c}) - 4(\vec{c} \times \vec{a})$.
કારણ કે $\vec{c} \times \vec{c} = 0$,આ પદ $\vec{b} \times \vec{c} + 2(\vec{b} \times \vec{a}) - 4(\vec{c} \times \vec{a})$ માં સરળ બને છે.
હવે,$(\vec{a} - \lambda \vec{b})$ સાથે ડોટ પ્રોડક્ટ લેતા:
$(\vec{a} - \lambda \vec{b}) \cdot (\vec{b} \times \vec{c} + 2(\vec{b} \times \vec{a}) - 4(\vec{c} \times \vec{a})) = 0$.
ડોટ પ્રોડક્ટનું વિતરણ કરતા:
$\vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) + 2\vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{a}) - 4\vec{a} \cdot (\vec{c} \times \vec{a}) - \lambda \vec{b} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) - 2\lambda \vec{b} \cdot (\vec{b} \times \vec{a}) + 4\lambda \vec{b} \cdot (\vec{c} \times \vec{a}) = 0$.
અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકારના ગુણધર્મ મુજબ,જો કોઈપણ બે સદિશો સમાન હોય તો તે શૂન્ય થાય છે,તેથી $\vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{a}) = 0$,$\vec{a} \cdot (\vec{c} \times \vec{a}) = 0$,$\vec{b} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) = 0$,અને $\vec{b} \cdot (\vec{b} \times \vec{a}) = 0$.
આથી બાકી રહે છે: $\vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c}) + 4\lambda \vec{b} \cdot (\vec{c} \times \vec{a}) = 0$.
કારણ કે $\vec{b} \cdot (\vec{c} \times \vec{a}) = \vec{a} \cdot (\vec{b} \times \vec{c})$,આપણને મળે છે: $(1 + 4\lambda) [\vec{a} \vec{b} \vec{c}] = 0$.
કારણ કે $\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ અસમતલીય છે,$[\vec{a} \vec{b} \vec{c}] \neq 0$,તેથી $1 + 4\lambda = 0$,જેનો અર્થ છે કે $\lambda = -1/4$.
147
AdvancedMCQ
$\overrightarrow{a}, \overrightarrow{b}, \overrightarrow{c}$ એ અસમતલીય સદિશો છે જેથી $\overrightarrow{P} = \overrightarrow{a} + \overrightarrow{b} + \overrightarrow{c}$,$\overrightarrow{Q} = 4\overrightarrow{a} + 3\overrightarrow{b} + 4\overrightarrow{c}$ અને $\overrightarrow{R} = \overrightarrow{a} + \alpha\overrightarrow{b} + \beta\overrightarrow{c}$ એ સુરેખ રીતે આધારિત સદિશો છે. તો $\alpha$ ની શક્ય કિંમતોની સંખ્યા કેટલી છે?
A
$0$
B
$1$
C
$2$
D
અનંત

Solution

(D) કારણ કે $\overrightarrow{a}, \overrightarrow{b}, \overrightarrow{c}$ અસમતલીય છે,સદિશો $\overrightarrow{P}, \overrightarrow{Q}, \overrightarrow{R}$ સુરેખ રીતે આધારિત હોય જો અને માત્ર જો તેમનો અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર શૂન્ય હોય,એટલે કે $[\overrightarrow{P}, \overrightarrow{Q}, \overrightarrow{R}] = 0$.
આ સહગુણકોના નિશ્ચાયક શૂન્ય હોવાને સમતુલ્ય છે:
$\begin{vmatrix} 1 & 1 & 1 \\ 4 & 3 & 4 \\ 1 & \alpha & \beta \end{vmatrix} = 0$
પ્રથમ હાર મુજબ નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$1(3\beta - 4\alpha) - 1(4\beta - 4) + 1(4\alpha - 3) = 0$
$3\beta - 4\alpha - 4\beta + 4 + 4\alpha - 3 = 0$
$-\beta + 1 = 0$
$\beta = 1$
આમ,સમીકરણ $\beta = 1$ મળે છે જે $\alpha$ થી સ્વતંત્ર છે,તેથી $\alpha$ કોઈપણ વાસ્તવિક કિંમત લઈ શકે છે. તેથી,$\alpha$ માટે અનંત શક્ય કિંમતો છે.
148
AdvancedMCQ
$\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ ધારવાળા સમાંતરફલકનું ઘનફળ $12$ ઘન એકમ છે. $\vec{a} - \vec{b}, \vec{b} - \vec{c}, \vec{a} + \vec{b} - \vec{c}$ ધારવાળા ચતુષ્ફલકનું ઘનફળ ............. ઘન એકમ થશે.
A
$2$
B
$3$
C
$6$
D
$12$

Solution

(A) $\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}$ ધારવાળા સમાંતરફલકનું ઘનફળ અદિશ ત્રિગુણ ગુણાકાર $[\vec{a} \vec{b} \vec{c}] = 12$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$\vec{u}, \vec{v}, \vec{w}$ ધારવાળા ચતુષ્ફલકનું ઘનફળ $V = \frac{1}{6} |[\vec{u} \vec{v} \vec{w}]|$ છે.
અહીં,$\vec{u} = \vec{a} - \vec{b}$,$\vec{v} = \vec{b} - \vec{c}$,અને $\vec{w} = \vec{a} + \vec{b} - \vec{c}$ છે.
અદિશ ત્રિગુણ ગુણાકાર $[\vec{u} \vec{v} \vec{w}] = [(\vec{a} - \vec{b}) (\vec{b} - \vec{c}) (\vec{a} + \vec{b} - \vec{c})]$ ની ગણતરી કરતા.
અદિશ ત્રિગુણ ગુણાકારના ગુણધર્મોનો ઉપયોગ કરીને,આનું સાદું રૂપ $[\vec{a} - \vec{b}, \vec{b} - \vec{c}, \vec{a} + \vec{b} - \vec{c}] = [\vec{a} \vec{b} \vec{c}] = 12$ થાય છે.
તેથી,ચતુષ્ફલકનું ઘનફળ $\frac{1}{6} \times 12 = 2$ ઘન એકમ છે.
149
AdvancedMCQ
ધારો કે ચતુષ્ફલક $ABCD$ નું ઘનફળ $81$ ઘન એકમ છે અને $G_1, G_2, G_3$ એ અનુક્રમે ત્રિકોણીય ફલકો $ABC, ABD$ અને $ACD$ ના મધ્યકેન્દ્રો છે. તો ચતુષ્ફલક $AG_1G_2G_3$ નું ઘનફળ (ઘન એકમમાં) કેટલું થાય?
A
$3$
B
$6$
C
$\frac{81}{4}$
D
$54$

Solution

(B) ધારો કે ચતુષ્ફલકના શિરોબિંદુઓ $A(\vec{0}), B(\vec{a}), C(\vec{b})$ અને $D(\vec{c})$ છે.
ચતુષ્ફલક $ABCD$ નું ઘનફળ $V = \frac{1}{6} |[\vec{a} \vec{b} \vec{c}]| = 81$ છે.
ફલકોના મધ્યકેન્દ્રો નીચે મુજબ છે:
$G_1 = \frac{\vec{a} + \vec{b}}{3}$
$G_2 = \frac{\vec{a} + \vec{c}}{3}$
$G_3 = \frac{\vec{b} + \vec{c}}{3}$
ચતુષ્ફલક $AG_1G_2G_3$ નું ઘનફળ $V' = \frac{1}{6} |[\vec{G_1} \vec{G_2} \vec{G_3}]|$ દ્વારા મળે છે.
કિંમતો મૂકતા:
$V' = \frac{1}{6} |[\frac{\vec{a} + \vec{b}}{3}, \frac{\vec{a} + \vec{c}}{3}, \frac{\vec{b} + \vec{c}}{3}]|$
અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકારના ગુણધર્મોનો ઉપયોગ કરતા:
$V' = \frac{1}{6} \times \frac{1}{27} |[\vec{a} + \vec{b}, \vec{a} + \vec{c}, \vec{b} + \vec{c}]|$
અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકારનું વિસ્તરણ કરતા:
$[\vec{a} + \vec{b}, \vec{a} + \vec{c}, \vec{b} + \vec{c}] = 2[\vec{a} \vec{b} \vec{c}]$
તેથી,$V' = \frac{1}{6} \times \frac{1}{27} \times 2 |[\vec{a} \vec{b} \vec{c}]| = \frac{2}{27} \times 81 = 6$ ઘન એકમ.
150
AdvancedMCQ
જો $\vec a = 2\sin \theta \hat i - \hat j + 2\hat k$,$\vec b = 2\hat i + 2\sin \theta \hat j - \hat k$ અને $\vec c = 4\hat i + \hat j + 4\cos^2 \theta \hat k$ સમતલીય હોય,તો $\theta$ ની કિંમત શું હોઈ શકે?
A
$n\pi + {(-1)^n}\frac{\pi}{6}, n \in I$
B
$n\pi + {(-1)^n}\frac{\pi}{4}, n \in I$
C
$n\pi + {(-1)^n}\frac{\pi}{3}, n \in I$
D
$(2n + 1)\frac{\pi}{2}, n \in I$

Solution

(A) આપેલ સદિશો $\vec a, \vec b$,અને $\vec c$ સમતલીય હોવાથી,તેમનો અદિશ ત્રિગુણિત ગુણાકાર શૂન્ય થાય: $[\vec a \vec b \vec c] = 0$.
આ નિશ્ચાયક દ્વારા દર્શાવી શકાય છે:
$\begin{vmatrix} 2\sin \theta & -1 & 2 \\ 2 & 2\sin \theta & -1 \\ 4 & -1 & 4\cos^2 \theta \end{vmatrix} = 0$
પ્રથમ હાર મુજબ નિશ્ચાયકનું વિસ્તરણ કરતા:
$2\sin \theta (8\sin \theta \cos^2 \theta - 1) + 1(8\cos^2 \theta + 4) + 2(-2 - 8\sin \theta) = 0$
$16\sin^2 \theta \cos^2 \theta - 2\sin \theta + 8\cos^2 \theta + 4 - 4 - 16\sin \theta = 0$
$4\sin^2(2\theta) + 8(1 - \sin^2 \theta) - 18\sin \theta = 0$
આ સમીકરણ ઉકેલતા,આપણને મળે છે કે $\sin \theta = \frac{1}{2}$ શરતનું પાલન કરે છે.
$\sin \theta = \frac{1}{2}$ માટે,વ્યાપક ઉકેલ $\theta = n\pi + {(-1)^n}\frac{\pi}{6}$ છે,જ્યાં $n \in I$.

Vector Algebra — Scalar triple product and their applications · Frequently Asked Questions

1Are these Vector Algebra questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Vector Algebra Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.