Organism and its Environment Questions in Gujarati

(A) : જૈવિક સમુદાયના લક્ષણોમાં પ્રભુત્વ,જાતિ વિવિધતા,પોષક સ્તરનું આયોજન,સ્તરીકરણ,ગતિશીલતા અને સ્થિરતાનો સમાવેશ થાય છે.
સજીવો સમુદાયમાં સમાન રીતે વિતરિત હોતા નથી; તેઓ સામાન્ય રીતે ચોક્કસ ઝોનમાં જોવા મળે છે.
વસ્તીની આ અવકાશી ગોઠવણીને સ્તરીકરણ કહેવામાં આવે છે.
રચનાત્મક રીતે,એક સમુદાયને આડા વિભાગોમાં વહેંચી શકાય છે,જેને ઝોનેશન કહેવાય છે.
તેનાથી વિપરીત,જન્મદર,મૃત્યુદર,વય સંરચના અને જાતિ પ્રમાણ એ વસ્તીના મૂળભૂત લક્ષણો છે,સમુદાયના નહીં.

(C) સાચો જવાબ $C$ ($3$ અને $4$) છે.
કાંગારૂ રેટ $(Dipodomys \ merriami)$ એ રણનું ઉંદર જેવું પ્રાણી છે જે શુષ્ક વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે વિશિષ્ટ અનુકૂલનો દર્શાવે છે.
વિધાન $(3)$ સાચું છે: તેઓ સૂકા બીજ ખાય છે અને તેમને પાણી પીવાની જરૂર પડતી નથી કારણ કે તેઓ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાંથી પાણી મેળવે છે.
વિધાન $(4)$ સાચું છે: તેઓ પાણીનો વ્યય ઘટાડવા માટે ખૂબ જ સાંદ્ર પેશાબનો ત્યાગ કરે છે અને શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત કરવા માટે પાણીનો (જેમ કે પરસેવો) ઉપયોગ કરતા નથી.
વિધાન $(1)$ ખોટું છે કારણ કે તેઓ ઘન પેશાબનો ત્યાગ કરતા નથી (તેઓ સાંદ્ર પેશાબનો ત્યાગ કરે છે).
વિધાન $(2)$ ખોટું છે કારણ કે તેઓ પાણી બચાવવા માટે ધીમેથી શ્વાસ લેતા નથી; તેના બદલે,તેઓ દરમાં રહીને પાણીનો વ્યય ઘટાડે છે.

(C) $Quercus$ (ઓક) પ્રજાતિઓ સમશીતોષ્ણ પાનખર જંગલોમાં પ્રભાવી ઘટક છે.
સમશીતોષ્ણ પહોળા પાંદડાવાળા (પાનખર) જંગલોમાં ઉનાળો ગરમ અને શિયાળો મધ્યમ ઠંડો હોય છે,જેમાં વાર્ષિક વરસાદ $100-250 \ cm$ જેટલો થાય છે.
આ જંગલોમાં મુખ્ય વૃક્ષોમાં ઓક,એલ્મ,બિર્ચ,મેપલ,એશ,ચેસ્ટનટ,હિકરી,બીચ,પોપ્લર અને મેગ્નોલિયાનો સમાવેશ થાય છે.
ભારતમાં,સમશીતોષ્ણ પહોળા પાંદડાવાળા જંગલોમાં મુખ્યત્વે વિવિધ ઓક પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે,જેમ કે $Quercus \ semecarpifolia$ (હિમાલયનો બ્રાઉન ઓક),$Q. \ floribunda$ (ટિલોનાજ ઓક),$Q. \ lanuginosa$ (રિયાંજ ઓક) અને $Q. \ leucotrichophora$ (બાંજ ઓક).
આ જંગલોના પ્રાણીસૃષ્ટિમાં હરણ,શિયાળ,બીવર,જંગલી બિલાડી અને રેકૂન જેવા પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે.

(B) : ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનોમાં વનસ્પતિનું આવરણ ખૂબ જ ઘટ્ટ હોય છે. ત્યાં વરસાદનું પ્રમાણ પણ ઘણું વધારે હોય છે,તેથી જમીન હંમેશા ભેજવાળી રહે છે. આ પરિસ્થિતિઓને કારણે પ્રાણીઓએ વૃક્ષવાસી (arboreal) જીવનશૈલી અપનાવી છે. ત્યાં જોવા મળતા મોટાભાગના પ્રાણીઓ વૃક્ષવાસી હોય છે કારણ કે જમીન પરની લગભગ દરેક જગ્યા ઘટ્ટ વનસ્પતિઓ દ્વારા રોકાયેલી હોય છે.

(D) જે સજીવો તાપમાનના વિશાળ ગાળાને સહન કરી શકે છે અને તેમાં સારી રીતે વિકાસ પામી શકે છે, તેમને $Eurythermal$ (યુરીથર્મલ) સજીવો કહેવામાં આવે છે.
તેની વિરુદ્ધ, જે સજીવો તાપમાનના મર્યાદિત ગાળામાં જ જીવી શકે છે, તેમને $Stenothermal$ (સ્ટેનોથર્મલ) સજીવો કહેવામાં આવે છે.
$Eurythermal$ સજીવો, જેમ કે વંદો $(Periplaneta \, americana)$, વિવિધ તાપમાનની સ્થિતિમાં જીવવા માટે સક્ષમ છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) એલનનો નિયમ જણાવે છે કે ઠંડી આબોહવામાં રહેતા સસ્તન પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓના કાન અને અંગો સામાન્ય રીતે ટૂંકા હોય છે જેથી શરીરની સપાટી પરથી થતો ઉષ્માનો વ્યય ઘટાડી શકાય.
આ ઠંડા વાતાવરણમાં શરીરની ગરમી જાળવી રાખવા માટેનું એક અનુકૂલન છે.
તેથી,એલનનો નિયમ ઠંડી આબોહવાના પ્રાણીઓને લાગુ પડે છે.

(D) જે સજીવો શારીરિક (અને ક્યારેક વર્તણૂક સંબંધી) માધ્યમો દ્વારા હોમિયોસ્ટેસિસ (સમસ્થિતિ) જાળવી રાખવા સક્ષમ છે,જે શરીરનું તાપમાન,આસૃતિ સાંદ્રતા વગેરેને સ્થિર રાખે છે,તેમને રેગ્યુલેટર્સ (નિયંત્રકો) કહેવામાં આવે છે.
મનુષ્યો $37^{\circ}C$ નું સ્થિર શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખે છે. ઉનાળામાં,આપણે ઠંડક મેળવવા માટે પરસેવો પાડીએ છીએ અને શિયાળામાં,ગરમી ઉત્પન્ન કરવા માટે ધ્રુજીએ છીએ.
બાહ્ય પર્યાવરણમાં ફેરફાર હોવા છતાં આંતરિક પરિસ્થિતિઓને નિયંત્રિત કરવાની આ ક્ષમતા રેગ્યુલેટર્સનું લક્ષણ છે.

(B) વધારે ઊંચાઈ પર વાતાવરણીય દબાણ ઓછું હોય છે,જેના પરિણામે ઓક્સિજનની પ્રાપ્યતા ઓછી (હાયપોક્સિયા) હોય છે.
આની ભરપાઈ કરવા માટે,માનવ શરીર શારીરિક અનુકૂલન દર્શાવે છે.
શરીર રક્તના ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા વધારવા માટે રક્તકણો $(RBCs)$ નું ઉત્પાદન વધારે છે.
વધુમાં,ઓક્સિજનને અસરકારક રીતે બાંધવા માટે હિમોગ્લોબિન $(Hb)$ નું પ્રમાણ પણ વધે છે.
તેથી,ઊંચાઈ પર રહેતા લોકોમાં સામાન્ય રીતે રક્તકણોની સંખ્યા અને હિમોગ્લોબિનનું પ્રમાણ વધારે હોય છે.

(B) કાંગારુ ઉંદર એ રણમાં રહેતું કૃંતક (rodent) પ્રાણી છે. તેણે પાણીની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતા ધરાવતા શુષ્ક વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે વિશિષ્ટ શારીરિક અને વર્તણૂકીય અનુકૂલનો વિકસાવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે,તે તેની પાણીની જરૂરિયાતો આંતરિક ચરબીના ઓક્સિડેશન (ચયાપચયનું પાણી) દ્વારા પૂરી કરી શકે છે અને તેને પ્રવાહી પાણી પીવાની જરૂર પડતી નથી. તેથી,તે મુખ્યત્વે રણના નિવસનતંત્રમાં જોવા મળે છે.

(D) બાયોમનું વિતરણ મુખ્યત્વે બે આબોહવાકીય પરિબળો દ્વારા નક્કી થાય છે: તાપમાન અને વરસાદ.
ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલો,ખાસ કરીને ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો,ઊંચા તાપમાન અને ખૂબ જ વધુ વાર્ષિક વરસાદ દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.
આ પ્રદેશો સમશીતોષ્ણ જંગલો,ઘાસના મેદાનો અને શંકુદ્રુમ જંગલોની તુલનામાં સૌથી વધુ સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ મેળવે છે.
તેથી,આ અનુકૂળ આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓને કારણે ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલોમાં સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા જોવા મળે છે.

(B) જે પ્રક્રિયા દ્વારા સજીવો બાહ્ય પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારો છતાં તેમના આંતરિક પર્યાવરણને પ્રમાણમાં સ્થિર જાળવી રાખે છે,તેને $Homoeostasis$ (સમસ્થિતિ) કહેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા સજીવોને તેમના શરીરનું તાપમાન,આસૃતિ સાંદ્રતા અને અન્ય શારીરિક પરિમાણોને સ્થિર મર્યાદામાં રાખવા દે છે,જે શ્રેષ્ઠ ચયાપચયની પ્રક્રિયા માટે આવશ્યક છે.

(D) કાંગારૂ ઉંદર એ રણ વિસ્તારમાં રહેતું પ્રાણી છે જે પાણીની અછતવાળા વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે વિશિષ્ટ શારીરિક અનુકૂલનો ધરાવે છે.
$1$. તેને પાણી પીવાની જરૂર પડતી નથી કારણ કે તે તેની પાણીની જરૂરિયાત ચયાપચયની પ્રક્રિયા દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા પાણી (metabolic water) દ્વારા પૂર્ણ કરે છે.
$2$. પાણીનો સંગ્રહ કરવા માટે,તે તેના મૂત્રને ખૂબ જ સાંદ્ર બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે,જેનાથી ઉત્સર્જન દ્વારા થતો પાણીનો વ્યય ન્યૂનતમ થાય છે.
$3$. તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી સૌથી મહત્વનું શારીરિક અનુકૂલન તેના મૂત્રને સાંદ્ર બનાવવાની ક્ષમતા છે.

(D) ખોટું વિધાન $D$ છે.
એલનના નિયમ મુજબ,ઠંડી આબોહવામાં રહેતા સસ્તન પ્રાણીઓ ગરમીનો વ્યય ઘટાડવા માટે સામાન્ય રીતે ટૂંકા કાન અને અંગો ધરાવે છે.
વિકલ્પ $A$ સાચો છે કારણ કે ઊંચાઈ પર રહેતા લોકો ઓક્સિજનની ઓછી ઉપલબ્ધતાને પહોંચી વળવા માટે તેમના રક્તકણોની સંખ્યામાં વધારો કરીને અનુકૂલન સાધે છે.
વિકલ્પ $B$ સાચો છે કારણ કે ઊંચાઈ પર વાતાવરણીય દબાણ ઓછું હોવાને કારણે 'એલ્ટિટ્યુડ સિકનેસ' એ એક સામાન્ય શારીરિક પ્રતિક્રિયા છે.
વિકલ્પ $C$ સાચો છે કારણ કે કેટલાક આર્કિબેક્ટેરિયા થર્મોફાઈલ્સ છે જે $100^{\circ}C$ થી વધુ તાપમાનમાં પણ જીવિત રહી શકે છે.

(A) જે સજીવો તાપમાનના વિશાળ ગાળાને સહન કરી શકે છે અને તેમાં વિકાસ પામી શકે છે તેમને યુરીથર્મલ કહેવામાં આવે છે.
જે સજીવો તાપમાનના મર્યાદિત ગાળામાં જ જીવી શકે છે તેમને સ્ટેનોથર્મલ કહેવામાં આવે છે.
$(1)$ પક્ષીઓ (Aves) અને $(2)$ સસ્તન પ્રાણીઓ (Mammals) એ અંતઃઉષ્મી (endotherms) છે જે શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખે છે અને સામાન્ય રીતે તેમને યુરીથર્મલ ગણવામાં આવે છે.
$(3)$ ઉભયજીવીઓ (Amphibia) અને $(4)$ સરીસૃપ (Reptile) એ બાહ્યઉષ્મી (ectotherms) છે અને સામાન્ય રીતે તેમને સ્ટેનોથર્મલ ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ અંતઃઉષ્મી પ્રાણીઓની તુલનામાં તાપમાનના સાંકડા ગાળા સુધી મર્યાદિત હોય છે.
તેથી,આપેલી એક પણ જોડી યોગ્ય રીતે જોડાયેલી નથી.
આમ,સાચી જોડીઓની સંખ્યા $0$ છે.

(C) આપેલ આકૃતિ ધોરણ $12$ ના $NCERT$ જીવવિજ્ઞાન પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલ સરેરાશ વાર્ષિક તાપમાન અને સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ પર આધારિત પ્રમાણિત બાયોમ વિતરણ આલેખ છે।
આ આલેખમાં, $X$-અક્ષ સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ $(cm)$ દર્શાવે છે અને $Y$-અક્ષ સરેરાશ વાર્ષિક તાપમાન $(^\circ C)$ દર્શાવે છે।
$X$ તરીકે લેબલ થયેલ બાયોમ મધ્યમ તાપમાન અને મધ્યમ વરસાદ ધરાવતા પ્રદેશમાં આવેલું છે।
પ્રમાણિત બાયોમ વિતરણ આકૃતિ મુજબ, આ ચોક્કસ પ્રદેશ 'સમશીતોષ્ણ જંગલ' (Temperate forest) ને અનુરૂપ છે।
તેથી, સાચો વિકલ્પ $C$ છે।

(C) બ્લબર એ ચરબીયુક્ત પેશીઓનું જાડું પડ છે જે વ્હેલ,ડોલ્ફિન અને સીલ જેવા દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણીઓની ત્વચાની નીચે જોવા મળે છે.
તે ઠંડા જલીય વાતાવરણમાં શરીરની ગરમીને બહાર જતી અટકાવવા માટે એક ઇન્સ્યુલેટર તરીકે કાર્ય કરે છે,ઉત્પ્લાવકતા (buoyancy) પૂરી પાડે છે અને ઊર્જાના સંગ્રહ તરીકે કામ કરે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Seal$ એ એક દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણી છે જે બ્લબરનું જાડું પડ ધરાવે છે.

(C) $Kangaroo \ rat$ (Dipodomys) એ રણના અત્યંત શુષ્ક વાતાવરણમાં અનુકૂલિત સજીવનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
$1$. તે તેના મૂત્રને ખૂબ જ ઉચ્ચ સ્તર સુધી સાંદ્ર કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે,જે ઉત્સર્જન દ્વારા પાણીનો વ્યય ઘટાડે છે.
$2$. તેને પાણી પીવાની જરૂર પડતી નથી કારણ કે તે તેની પાણીની જરૂરિયાતો આંતરિક ચરબીના ચયાપચયી ઓક્સિડેશન દ્વારા પૂરી કરે છે,જેમાં પાણી એક આડપેદાશ તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે.
$3$. તે ઉત્તર અમેરિકાના રણ (અમેરિકન રણ) માં જોવા મળે છે.

(A) બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને વિવિધ નિમ્ન કક્ષાની વનસ્પતિઓ જેવા સજીવોમાં,જાડી દીવાલવાળા બીજાણુઓનું નિર્માણ એ પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં જીવંત રહેવાની એક વ્યૂહરચના છે.
આ પ્રક્રિયા સજીવને તેની ચયાપચયની પ્રક્રિયાને ન્યૂનતમ સ્તર સુધી ઘટાડવાની મંજૂરી આપે છે,જે અસરકારક રીતે સુષુપ્ત અવસ્થામાં પ્રવેશ કરે છે.
પરિસ્થિતિકીય અનુકૂલનના સંદર્ભમાં,આ વ્યૂહરચનાને $Suspend$ (સ્થગિત) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) પેંગ્વિન એ ઉડી ન શકતા જળચર પક્ષીઓનો એક સમૂહ છે. તેઓ લગભગ સંપૂર્ણપણે દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં રહે છે,જેમાં સૌથી મોટી વસ્તી ઍન્ટાર્કટિકામાં જોવા મળે છે. તેઓ પાણીમાં જીવન જીવવા માટે અત્યંત અનુકૂલિત હોય છે,જેમાં તરવા માટે ફ્લિપર્સ અને ઍન્ટાર્કટિકાના અતિશય ઠંડા વાતાવરણ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે ચરબીનું જાડું પડ હોય છે.

(A) કાંગારુ ઉંદર રણના વાતાવરણમાં અનુકૂલિત હોય છે.
વિધાન $(c)$ સાચું છે કારણ કે તેઓ સૂકા બીજના ઓક્સિડેશન દ્વારા ચયાપચયનું પાણી મેળવે છે અને તેમને પીવાના પાણીની જરૂર પડતી નથી.
વિધાન $(d)$ સાચું છે કારણ કે તેઓ પાણીનો વ્યય ઘટાડવા માટે ખૂબ જ સાંદ્ર મૂત્રનો ત્યાગ કરે છે અને શરીરના તાપમાનને નિયંત્રિત કરવા માટે પાણીનો ઉપયોગ કરતા નથી (જેમ કે પરસેવો),જે તેમને શુષ્ક પરિસ્થિતિઓમાં જીવવામાં મદદ કરે છે.
વિધાન $(a)$ અને $(b)$ માં તેમની શારીરિક અનુકૂલનક્ષમતા અંગે અચોક્કસ માહિતી છે (દા.ત.,તેઓ 'ઘન' મૂત્રનો ત્યાગ કરતા નથી).
તેથી,સાચા વિધાનો $(c)$ અને $(d)$ છે.

(D) એલેનનો નિયમ જણાવે છે કે ઠંડા વાતાવરણમાં રહેતા પ્રાણીઓના અંગો (કાન,પૂંછડી,હાથ-પગ) ગરમ વાતાવરણમાં રહેતા પ્રાણીઓની તુલનામાં ટૂંકા હોય છે.
આ અનુકૂલન શરીરની સપાટીના ક્ષેત્રફળ અને કદના ગુણોત્તરને ઘટાડવા માટે છે,જેથી શરીરમાંથી ગરમીનો વ્યય ઓછો થાય.
બર્ગમેનનો નિયમ શરીરના કદ સાથે સંબંધિત છે,ગ્લોજરનો નિયમ રંગદ્રવ્ય સાથે સંબંધિત છે,અને જોર્ડનનો નિયમ માછલીઓમાં કરોડરજ્જુની સંખ્યા સાથે સંબંધિત છે.

(A) પરિસ્થિતિ વિદ્યામાં,નિવસનતંત્રમાં કોઈ સજીવની કાર્યાત્મક ભૂમિકા અને સ્થાનને 'નીશ' (niche) કહેવામાં આવે છે. તેમાં સજીવ તેના નિવાસસ્થાનમાં ઉપલબ્ધ સંસાધનોનો કેવી રીતે ઉપયોગ કરે છે,અન્ય જાતિઓ સાથેની તેની આંતરક્રિયાઓ અને તેના અસ્તિત્વ તેમજ પ્રજનન માટેની ચોક્કસ જરૂરિયાતોનો સમાવેશ થાય છે. નિવાસસ્થાન એ સજીવનું 'સરનામું' છે,જ્યારે નીશ એ સજીવનો 'વ્યવસાય' અથવા તેની કાર્યાત્મક ભૂમિકા છે.

(D) પાયાની જાતિ (Foundation species) એવી જાતિ છે જે અન્ય જાતિઓને આધાર આપતા નિવાસસ્થાનના નિર્માણ અથવા જાળવણીમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. આ જાતિઓ ઘણીવાર મોટો જૈવભાર ધરાવે છે અને ભૌતિક નિવાસસ્થાન અથવા સંસાધનો પૂરા પાડીને સમુદાયની રચનાને નોંધપાત્ર રીતે પ્રભાવિત કરે છે. તેથી,વિકલ્પ $D$ એ પાયાની જાતિનું સાચું વર્ણન છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
$A$. ટુંડ્ર પ્રદેશ $Permafrost$ (કાયમી થીજી ગયેલી જમીન) દ્વારા લાક્ષણિક છે,જે જમીનનું એક સ્તર છે જે આખું વર્ષ થીજી ગયેલું રહે છે. આ સાચી જોડ છે.
$B$. સવાના બાયોમ ઘાસ અને છૂટાછવાયા વૃક્ષો દ્વારા પ્રભુત્વ ધરાવે છે,જેમાં $Acacia$ (બાવળ) એક લાક્ષણિક વૃક્ષ પ્રજાતિ છે. આ સાચી જોડ છે.
$C$. પ્રેઅરી એ સમશીતોષ્ણ ઘાસના મેદાનોનો બાયોમ છે. $Epiphytes$ (અધિપાદપ - જે વનસ્પતિ અન્ય વનસ્પતિ પર ઉગે છે) ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનોની લાક્ષણિકતા છે,સમશીતોષ્ણ ઘાસના મેદાનોની નહીં. તેથી,આ જોડ અસંગત છે.
$D$. શંકુદ્રુમ જંગલો (ટેગા) માં પાઈન અને સ્પ્રુસ જેવા અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓનું પ્રભુત્વ હોય છે,જે $Evergreen$ (સદાહરિત) વૃક્ષો છે. આ સાચી જોડ છે.

(C) સ્થળાંતર એ ખોરાક,અનુકૂળ આબોહવા અથવા પ્રજનન માટે સજીવોનું એક વિસ્તારમાંથી બીજા વિસ્તારમાં થતું મોસમી ગમન છે.
$A$. સાલ્મોન એ એનાડ્રોમસ માછલી છે જે પ્રજનન માટે સમુદ્રમાંથી મીઠા પાણીની નદીઓમાં સ્થળાંતર કરે છે.
$B$. સાઇબેરીયન ક્રેઈન જાણીતા સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ છે જે કઠોર શિયાળાથી બચવા માટે લાંબા અંતરની મુસાફરી કરે છે.
$C$. સાલામાન્ડર એ ઉભયજીવી પ્રાણીઓ છે જે સામાન્ય રીતે ચોક્કસ નિવાસસ્થાનમાં જ રહે છે અને લાંબા અંતરનું વાર્ષિક સ્થળાંતર કરતા નથી.
$D$. આર્કટિક ટર્ન પક્ષીઓ સૌથી લાંબુ સ્થળાંતર કરવા માટે જાણીતા છે,જે દર વર્ષે આર્કટિકથી એન્ટાર્કટિક સુધીની મુસાફરી કરે છે.
તેથી,સાચો જવાબ સાલામાન્ડર છે.

(A) કાંગારુ ઉંદર એ રણના વાતાવરણમાં અનુકૂલિત સજીવનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
$(1)$ તેઓ સૂકા બીજ ખાય છે,જે ઓક્સિડેશન દ્વારા ચયાપચયનું પાણી પૂરું પાડે છે,તેથી તેમને પીવાના પાણીની જરૂર પડતી નથી. આમ,વિધાન $(c)$ સાચું છે.
$(2)$ પાણી બચાવવા માટે,તેઓ ખૂબ જ સાંદ્ર મૂત્રનો ત્યાગ કરે છે અને શરીરના તાપમાનને નિયંત્રિત કરવા માટે બાષ્પીભવન (પરસેવો) દ્વારા પાણીનો ઉપયોગ કરતા નથી. આમ,વિધાન $(d)$ સાચું છે.
$(3)$ વિધાન $(a)$ ખોટું છે કારણ કે તેઓ ઘન મૂત્રનો ત્યાગ કરતા નથી; તેઓ અત્યંત સાંદ્ર પ્રવાહી મૂત્રનો ત્યાગ કરે છે.
$(4)$ વિધાન $(b)$ ખોટું છે કારણ કે આ સંદર્ભમાં પાણી બચાવવા માટે તેમની પાસે જાડા વાળ હોવા જરૂરી નથી,અને શ્વસન દર એ પાણી બચાવવાની પ્રાથમિક પદ્ધતિ નથી.
તેથી,વિધાનો $(c)$ અને $(d)$ સાચા છે.

(A) જૈવ સમાજ એ એક ચોક્કસ વિસ્તારમાં રહેતી અને એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરતી વિવિધ જાતિઓની વસ્તીનો સમૂહ છે.
$1$. સ્તરીકરણ એ સમાજમાં વિવિધ સ્તરો પર રહેતી વિવિધ જાતિઓનું ઊભું વિતરણ છે (દા.ત.,જંગલમાં વૃક્ષો,ક્ષુપ અને છોડ).
$2$. જન્મદર,મૃત્યુદર અને જાતિ-પ્રમાણ એ વસ્તીના લક્ષણો છે,સમાજના નહીં.

(B) રણની ગરોળીઓ બાહ્ય-ઉષ્મી (ectotherms) પ્રાણીઓ છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ તેમના શરીરનું તાપમાન સતત જાળવી શકતા નથી. તેઓ તેમના શરીરના તાપમાનને નિયંત્રિત કરવા માટે વર્તણૂકીય અનુકૂલન પર આધાર રાખે છે.
$(i)$ ઊંચા તાપમાનથી બચવા માટે જમીનમાં દર કરવું એ એક મહત્વપૂર્ણ અનુકૂલન છે.
$(iii)$ જ્યારે તાપમાન નીચું હોય ત્યારે સૂર્યપ્રકાશમાં બેસીને ગરમી મેળવવી એ પણ તેમનું અનુકૂલન છે જેથી તેઓ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ ચાલુ રાખી શકે.
$(ii)$ અને $(iv)$ એ રણની ગરોળીઓ માટે સામાન્ય વર્તણૂકીય અનુકૂલન નથી; તેમની પાસે સસ્તન પ્રાણીઓની જેમ ચરબીનું જાડું સ્તર હોતું નથી અને તેઓ ઊંચા તાપમાન દરમિયાન ગરમી ગુમાવવાની વ્યૂહરચનાનો ઉપયોગ કરતા નથી.
તેથી,સાચી જોડ $(i)$ અને $(iii)$ છે.

(C) જૈવિક સમાજ (Biotic community) એ એક નિશ્ચિત વિસ્તારમાં રહેતી વિવિધ જાતિઓની વસ્તીનો સમૂહ છે જે એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
- વસ્તી એટલે એક જ જાતિના સજીવોનો સમૂહ.
- નિત્યસ્થાન (Niche) એટલે પર્યાવરણમાં સજીવની કાર્યાત્મક ભૂમિકા.
- નિવસનતંત્રમાં જૈવિક સમાજ અને પર્યાવરણના અજૈવિક (ભૌતિક) પરિબળો બંનેનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,આપેલ વિસ્તારમાં વિવિધ જાતિઓની વસ્તીની આંતરક્રિયા માટેનો સાચો શબ્દ 'જૈવિક સમાજ' છે.

(A) નાનાં પ્રાણીઓ તેમના કદની સાપેક્ષમાં ઊંચું સપાટીનું ક્ષેત્રફળ ધરાવે છે,જે શરીરના એકમ વજન દીઠ ઊંચા ચયાપચયના દર (metabolic rate) તરફ દોરી જાય છે. આ ઊંચો ચયાપચયનો દર તેમને તેમના શરીરના દળની સાપેક્ષમાં વધુ ઊર્જા પૂરી પાડે છે,જે તેમને વધુ ચપળતા આપે છે અને મોટાં પ્રાણીઓની તુલનામાં સપાટી પર સરળતાથી ચઢવાની ક્ષમતા આપે છે,કારણ કે મોટાં પ્રાણીઓની ઊર્જા મુખ્યત્વે શરીરના દળને જાળવી રાખવા અને તાપમાનના નિયમન (thermoregulation) પાછળ ખર્ચાય છે.

(B) $Prosopis$ (ખીજડો),$Acacia$ (બાવળ) અને $Capparis$ (કેરડો) એ શુષ્ક અને અર્ધ-શુષ્ક વિસ્તારોમાં ટકી રહેવા માટે અનુકૂલિત થયેલી મરુદભિદ વનસ્પતિઓ છે.
આ વનસ્પતિઓ ઉષ્ણકટિબંધીય કાંટાળાં જંગલોની લાક્ષણિકતા છે,જ્યાં પાણીની પ્રાપ્યતા ઓછી હોય છે અને તાપમાન ઊંચું હોય છે.
તેથી,તેઓ ઉષ્ણકટિબંધીય કાંટાળાં જંગલના જીવમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(A) $Quercus$ (જેને સામાન્ય રીતે ઓક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) પ્રજાતિ એ સમશીતોષ્ણ કટિબંધના પાનખર જંગલોનો એક લાક્ષણિક અને પ્રભાવી ઘટક છે. આ જંગલો સામાન્ય રીતે મધ્યમ આબોહવા ધરાવતા પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે જ્યાં વૃક્ષો દર વર્ષે તેમના પાંદડા ખેરવે છે. $Quercus$ ની જાતિઓ આ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ માટે સારી રીતે અનુકૂલિત હોય છે,જે તેમને આવા જૈવિક વિસ્તારોમાં જંગલના કેનોપી (ઉપલા સ્તર) નો મુખ્ય ભાગ બનાવે છે.

(B) $Niche$ (નિકેત) એટલે સજીવ દ્વારા તેના નિવસનતંત્રમાં ભજવવામાં આવતી વિશિષ્ટ કાર્યાત્મક ભૂમિકા. તેમાં સજીવ તેના પર્યાવરણના જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકો સાથે કેવી રીતે આંતરક્રિયા કરે છે,તેનો સમાવેશ થાય છે,જેમાં તેનો ખોરાક,પ્રજનનની આદતો અને તે સંસાધનોનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરે છે તે બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે $Habitat$ (નૈસર્ગિક નિવાસસ્થાન) એ તે ભૌતિક જગ્યા દર્શાવે છે જ્યાં સજીવ રહે છે,ત્યારે $Niche$ એ સમુદાયમાં તેની 'વ્યવસાયિક' અથવા કાર્યાત્મક સ્થિતિનું વર્ણન કરે છે.

(C) પરિસ્થિતિકીય શ્રેણીબદ્ધતા આ મુજબ છે: સજીવ $\rightarrow$ વસ્તી $\rightarrow$ જૈવિક સમુદાય $\rightarrow$ નિવસનતંત્ર $\rightarrow$ જીવમ $\rightarrow$ જીવાવરણ.
તેથી,વિધાન સાચું છે કારણ કે જૈવિક સમુદાય એ ચોક્કસ વિસ્તારમાં સાથે રહેતી વિવિધ જાતિઓની અનેક વસ્તીઓનો બનેલો છે,જે તેને વસ્તી કરતા ઉચ્ચ સ્તરે મૂકે છે.
કારણ ખોટું છે કારણ કે જૈવિક સમુદાયમાં વસ્તીઓ અલગ રહેતી નથી. તેઓ સ્પર્ધા,શિકાર,સહજીવન અને સહભોજિત્વ જેવી વિવિધ પરિસ્થિતિકીય પ્રક્રિયાઓ દ્વારા એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરે છે અને એક જટિલ,પરસ્પર નિર્ભર નેટવર્ક બનાવે છે.

(B) આ પ્રકારોને ઇકોફીન્સ (અથવા ઇકેડ્સ) કહેવામાં આવે છે.
ઇકોફીન્સ એ એક જ પ્રજાતિની અંદર જોવા મળતી બાહ્યાકાર વિવિધતાઓ છે જે આનુવંશિક તફાવતોને બદલે પર્યાવરણીય પરિબળો દ્વારા પ્રેરિત થાય છે.
જ્યારે આ પ્રકારોને સમાન પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં ઉગાડવામાં આવે છે,ત્યારે બાહ્યાકાર તફાવતો અદૃશ્ય થઈ જાય છે,જે સાબિત કરે છે કે તેઓ આનુવંશિક રીતે અલગ નથી.
આ ઘટના ફેનોટાઇપિક પ્લાસ્ટિસિટીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જ્યાં એક જ જનીન પ્રકાર (genotype) ઊંચાઈ,તાપમાન અથવા જમીનના $pH$ જેવા વિવિધ પર્યાવરણીય પરિબળોના પ્રતિભાવમાં અલગ-અલગ બાહ્યાકાર લક્ષણો (phenotypes) દર્શાવે છે.

(N/A) ડાયાપોઝ એ પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવા માટે વિકાસની સ્થગિત અવસ્થા છે. ઝૂપ્લેન્કટોન અને કીટકોની ઘણી પ્રજાતિઓ તેમના વિકાસ દરમિયાન પ્રતિકૂળ આબોહવાની પરિસ્થિતિઓને પાર કરવા માટે ડાયાપોઝ દર્શાવે છે.
હાઇબરનેશન અથવા શિયાળુ નિદ્રા એ એક આરામની અવસ્થા છે જેમાં પ્રાણીઓ ઠંડીથી બચવા માટે તેમના આશ્રયસ્થાનોમાં છુપાઈ જાય છે. તેઓ તેમના ચયાપચય (metabolism) ને ધીમું કરીને નિષ્ક્રિયતાની સ્થિતિમાં પ્રવેશ કરે છે અને શિયાળાની ઋતુ પસાર કરે છે. હાઇબરનેશનની આ ઘટના ચામાચીડિયા,ખિસકોલી અને અન્ય ઉંદરો જેવા પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે.

(N/A) ફિનોટાઇપિક અનુકૂલન એટલે પર્યાવરણીય દબાણ અથવા તણાવના પ્રતિભાવમાં સજીવના ફિનોટાઇપમાં થતા શારીરિક,બાહ્યાકાર અથવા વર્તણૂકીય ફેરફારો. આ ફેરફારો સજીવને તેના ચોક્કસ નિવાસસ્થાનમાં ટકી રહેવા અને પ્રજનન કરવામાં મદદ કરે છે.
ઉદાહરણ: રણની વનસ્પતિઓ,જેમ કે $Opuntia$ (થોર),બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણીનો વ્યય ઘટાડવા માટે તેમની પર્ણની સપાટી પર જાડું ક્યુટિકલ અને નિમગ્ન વાયુરંધ્રો (sunken stomata) ધરાવે છે.

(N/A) શીત નિદ્રા અને ગ્રીષ્મ નિદ્રા

શીત નિદ્રા	ગ્રીષ્મ નિદ્રા
$1.$ શીત નિદ્રા એ કેટલાક સજીવોમાં ઠંડી શિયાળાની પરિસ્થિતિઓથી બચવા માટેની ઓછી ચયાપચયની પ્રવૃત્તિની સ્થિતિ છે.	$1.$ ગ્રીષ્મ નિદ્રા એ કેટલાક સજીવોમાં ઉનાળાની ગરમીને કારણે થતા જલશુષ્કતા (desiccation) થી બચવા માટેની ઓછી ચયાપચયની પ્રવૃત્તિની સ્થિતિ છે.
$2.$ ઠંડા પ્રદેશોમાં રહેતા રીંછ અને ખિસકોલી એ શિયાળા દરમિયાન શીત નિદ્રા લેતા પ્રાણીઓના ઉદાહરણો છે.	$2.$ માછલીઓ અને ગોકળગાય એ ઉનાળા દરમિયાન ગ્રીષ્મ નિદ્રા લેતા સજીવોના ઉદાહરણો છે.

$(b)$ બાહ્યતાપી અને અંતઃતાપી

બાહ્યતાપી (Ectotherms)	અંતઃતાપી (Endotherms)
$1.$ બાહ્યતાપી પ્રાણીઓ ઠંડા રુધિરવાળા હોય છે. તેમનું શરીરનું તાપમાન તેમની આસપાસના પર્યાવરણ સાથે બદલાય છે.	$1.$ અંતઃતાપી પ્રાણીઓ ગરમ રુધિરવાળા હોય છે. તેઓ તેમના શરીરનું તાપમાન અચળ જાળવી રાખે છે.
$2.$ માછલીઓ,ઉભયજીવીઓ અને સરીસૃપો બાહ્યતાપી પ્રાણીઓ છે.	$2.$ પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ અંતઃતાપી પ્રાણીઓ છે.

(N/A) અંતઃઉષ્મી પ્રાણી: પક્ષીઓ (દા.ત.,કાગડા,કબૂતર) અને સસ્તન પ્રાણીઓ (દા.ત.,મનુષ્ય,ગાય) એ અંતઃઉષ્મી પ્રાણીઓ છે જે તેમના શરીરનું તાપમાન સ્થિર રાખે છે.
$(b)$ બાહ્યઉષ્મી પ્રાણી: માછલીઓ (દા.ત.,શાર્ક),ઉભયજીવીઓ (દા.ત.,દેડકા) અને સરીસૃપ (દા.ત.,સાપ,ગરોળી) એ બાહ્યઉષ્મી પ્રાણીઓ છે,જેમના શરીરનું તાપમાન પર્યાવરણના તાપમાન સાથે બદલાય છે.
$(c)$ નિતલસ્થ વિસ્તારનો સજીવ: નિતલસ્થ સજીવો જળાશયના સૌથી નીચેના સ્તરે રહે છે. તેના ઉદાહરણોમાં તારામાછલી,સમુદ્ર ફૂલ (Sea anemones) અને અમુક વિઘટન કરતા બેક્ટેરિયાનો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) સજીવ સ્તરે પરિસ્થિતિવિદ્યા એ મૂળભૂત રીતે દેહધાર્મિક પરિસ્થિતિવિદ્યા (physiological ecology) છે,જે અભ્યાસ કરે છે કે વિવિધ સજીવો તેમના પર્યાવરણમાં જીવિત રહેવા અને પ્રજનન કરવા માટે કેવી રીતે અનુકૂલિત થયેલા છે.
દરેક જૈવવિસ્તાર (biome) ની અંદરની ક્ષેત્રીય અને સ્થાનિક વિવિધતાઓને કારણે નૈસર્ગિક નિવાસસ્થાનો (habitats) ની વિશાળ વિવિધતા સર્જાય છે. ભારતના મુખ્ય જૈવવિસ્તારો આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે.
પૃથ્વી પર સજીવ જીવન માત્ર અનુકૂળ નિવાસસ્થાનો પૂરતું મર્યાદિત નથી,પરંતુ તે અતિશય સખત અને કઠોર પર્યાવરણમાં પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે - જેમ કે રાજસ્થાનનું દઝાડતું રણ,મેઘાલયના સતત વરસાદવાળા જંગલો,ગહન મહાસાગરીય ખાઈઓ,વેગવંતા પ્રવાહો,બરફથી છવાયેલા ધ્રુવીય વિસ્તારો,ઊંચા પર્વતશિખરો,ઉકળતા ગરમ ઝરણાં અને દુર્ગંધ મારતી સેન્દ્રીય ખીણો.
આપણા આંતરડા પણ હજારો સૂક્ષ્મજીવોની જાતિઓ માટે એક અજોડ નિવાસસ્થાન છે.

(N/A) $(i)$ નિયમન કરવું (Regulate): કેટલાક સજીવો દેહધાર્મિક (ક્યારેક વર્તણૂકને લગતા) સાધનો દ્વારા સમસ્થિતિ જાળવી રાખવા સક્ષમ હોય છે,જે શરીરનું તાપમાન અને આસુતિક સાંદ્રતા વગેરેને સ્થિર રાખે છે. બધાં જ પક્ષીઓ અને સસ્તનો તથા ખૂબ જ નિમ્ન કક્ષાના પૃષ્ઠવંશી અને અપૃષ્ઠવંશી સજીવો આ પ્રકારનું નિયમન (ઉષ્મીય નિયમન અને આકૃતિ નિયમન) કરવા કાર્યદક્ષ છે. સસ્તન પ્રાણીઓની સફળતા તેમના શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખવાની ક્ષમતાને કારણે છે.
મનુષ્યોમાં,આપણે શરીરનું તાપમાન $37^o C$ સ્થાયી રાખીએ છીએ. ઉનાળામાં,જ્યારે બહારનું તાપમાન વધારે હોય ત્યારે પરસેવો થાય છે,જેનાથી બાષ્પીભવન દ્વારા શીતળતા (evaporative cooling) મળે છે. શિયાળામાં,જ્યારે તાપમાન નીચું હોય ત્યારે આપણે ધ્રુજારી (shiver) અનુભવીએ છીએ,જે ઉષ્મા પેદા કરે છે. વનસ્પતિઓમાં આવી કોઈ ક્રિયાવિધિ હોતી નથી.
$(ii)$ અનુકૂળ થવું (Conform): લગભગ $99\%$ પ્રાણીઓ અને બધી જ વનસ્પતિઓ તેમનું આંતરિક પર્યાવરણ સ્થિર જાળવી શકતા નથી. તેમના શરીરનું તાપમાન અને આસુતિક સાંદ્રતા આસપાસના પર્યાવરણ મુજબ બદલાયા કરે છે. આવા સજીવોને અનુકૂલિત સજીવો (conformers) કહેવાય છે. ઉષ્મીય નિયમન એ ઊર્જાની દ્રષ્ટિએ ખૂબ ખર્ચાળ છે,ખાસ કરીને છછુંદરો અને ગુંજન પક્ષીઓ જેવા નાનાં પ્રાણીઓ માટે. નાનાં પ્રાણીઓનું સપાટીય ક્ષેત્રફળ તેમના કદની સાપેક્ષે વધારે હોવાથી તેઓ ઝડપથી ઉષ્મા ગુમાવે છે,તેથી તેમને ચયાપચય દ્વારા ઉષ્મા પેદા કરવા ખૂબ ઊર્જા ખર્ચવી પડે છે. આથી જ ખૂબ નાનાં પ્રાણીઓ ધ્રુવ પ્રદેશોમાં જોવા મળતા નથી. ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન,કેટલીક જાતિઓએ મર્યાદિત મર્યાદામાં નિયમન કરવાની ક્ષમતા વિકસાવી છે,પરંતુ તે મર્યાદા બહાર તેઓ અનુકૂલિત (conform) થાય છે.

(N/A) અનુકૂલન એ સજીવનું કોઈ એક સવિશેષ લક્ષણ (બાહ્યાકારકીય,દેહધાર્મિક કે વ્યાવહારિક) છે,જે સજીવને તેના નિવાસસ્થાનમાં જીવિત રહેવા અને પ્રજનન કરવા માટે યોગ્ય બનાવે છે. ઘણાં અનુકૂલનો લાંબા ઉદ્વિકાસકીય સમય બાદ વિકસિત થયા છે અને જનીનિક રીતે સ્થાયી બન્યા છે.
$1$. દેહધાર્મિક અનુકૂલન: પાણીના બાહ્ય સ્ત્રોતની ગેરહાજરીમાં,ઉત્તર અમેરિકાના રણમાં કાંગારુ ઉંદર (kangaroo rat) તેની આંતરિક ચરબીના ઑક્સિડેશન દ્વારા પાણીની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરે છે. તે તેના મૂત્રને સાંદ્ર બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે,જેથી ઉત્સર્ગ પેદાશોના નિકાલ માટે ઓછા પાણીનો ઉપયોગ થાય છે.
$2$. બાહ્યાકારકીય અનુકૂલન: રણની વનસ્પતિઓ પર્ણોની સપાટી પર જાડું ક્યુટિકલ ધરાવે છે અને બાષ્પોત્સર્જન ઘટાડવા તેમના પર્ણરંધ્રો ઊંડા ગર્તોમાં ગોઠવાયેલા હોય છે. તેઓ $CAM$ પ્રકાશસંશ્લેષી માર્ગ ધરાવે છે. ફાફડાથોર $(Opuntia)$ જેવી વનસ્પતિઓમાં પર્ણો કંટકોમાં રૂપાંતરિત થાય છે અને પ્રકાંડ પ્રકાશસંશ્લેષણનું કાર્ય કરે છે.
$3$. એલનનો નિયમ: ઠંડી આબોહવા ધરાવતા સસ્તન પ્રાણીઓ ઉષ્માનો વ્યય ઘટાડવા ટૂંકા કાન અને ટૂંકા ઉપાંગો ધરાવે છે,જેને એલનનો નિયમ કહેવાય છે. ધ્રુવીય સમુદ્રોમાં સીલ જેવા સસ્તનો ત્વચાની નીચે ચરબીનું જાડું પડ (blubber) ધરાવે છે જે ઉષ્માઅવરોધક તરીકે કામ કરે છે.
$4$. પર્યાનુકૂલન (Acclimatization): ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં $(> 3500 \ m)$ ઓક્સિજનના ઓછા દબાણને કારણે ઉત્તુંગતા બીમારી (altitude sickness) થાય છે. શરીર લાલ રુધિર કોષોનું ઉત્પાદન વધારીને,હિમોગ્લોબીનની બંધન-ક્ષમતા ઘટાડીને અને શ્વસનદરમાં વધારો કરીને આ પરિસ્થિતિ સામે અનુકૂલન સાધે છે.

(N/A) સજીવો જે નિવાસસ્થાનમાં રહે છે તેમાં પોતાની મહત્તમ પ્રજનનયોગ્યતા,જેને ડાર્વિનિયન યોગ્યતા (ઊંચા $r$ મૂલ્યની યોગ્યતા) પણ કહેવામાં આવે છે,તે માટે વિકસિત થાય છે.
કેટલાક સજીવો તેમના જીવનકાળમાં ફક્ત એક જ વાર પ્રજનન કરે છે,જેમ કે પ્રશાંત મહાસાગરની સાલ્મન માછલી અને વાંસ,જ્યારે અન્ય સજીવો તેમના જીવનકાળ દરમિયાન ઘણી વાર પ્રજનન કરે છે,જેમ કે મોટા ભાગનાં પક્ષીઓ અને સસ્તનો.
કેટલાક સજીવો ઘણી સંખ્યામાં નાના કદની સંતતિઓ ઉત્પન્ન કરે છે,જેમ કે છીપ અને ગહન સામુદ્રિક માછલીઓ,જ્યારે અન્ય ઓછી સંખ્યામાં મોટા કદની સંતતિઓ ઉત્પન્ન કરે છે,જેમ કે પક્ષીઓ અને સસ્તનો.
પરિસ્થિતિવિદો સૂચવે છે કે સજીવોનાં જીવન-વૃત્તાંત લક્ષણો એ તેઓ જે નિવાસસ્થાનમાં રહે છે તેના જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકો દ્વારા લાદવામાં આવેલ પ્રતિબંધોની સાપેક્ષમાં વિકસિત થાય છે.
વિવિધ જાતિઓમાં જીવન-વૃત્તાંત લક્ષણોનો ઉદ્વિકાસ એ વર્તમાન સમયમાં પરિસ્થિતિવિદો દ્વારા સંશોધનનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર છે.

(N/A) શીતનિદ્રા અને ગ્રીષ્મનિદ્રા એ સજીવો દ્વારા પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવા માટે નિષ્ક્રિયતાની સ્થિતિમાં પ્રવેશવાની વ્યૂહરચનાઓ છે.
$1$. શીતનિદ્રા (Hibernation): આ પ્રાણીઓમાં ચયાપચયની મંદતાની સ્થિતિ છે,જે નીચા શરીરના તાપમાન,ધીમા શ્વાસ અને હૃદયના ધબકારા અને ઓછા ચયાપચયના દર દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. તે શિયાળાની ઋતુમાં અતિશય ઠંડી અને ખોરાકની અછતથી બચવા માટે થાય છે. ઉદાહરણોમાં રીંછ,ગ્રાઉન્ડ ખિસકોલી અને ચામાચીડિયાનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. ગ્રીષ્મનિદ્રા (Aestivation): આ પ્રાણીઓની નિષ્ક્રિયતાની સ્થિતિ છે,જે શીતનિદ્રા જેવી જ છે પરંતુ ઉનાળાની ઋતુમાં થાય છે. તે ઊંચા તાપમાન અને શુષ્ક પરિસ્થિતિઓ (દુષ્કાળ) સામેની પ્રતિક્રિયા છે. તે પ્રાણીઓને પાણી અને ઊર્જા બચાવવામાં મદદ કરે છે. ઉદાહરણોમાં ગોકળગાય,અળસિયા અને કેટલાક રણના ઉભયજીવીઓનો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) એક્ટોથર્મ્સ અને એન્ડોથર્મ્સ વચ્ચેના તફાવતો નીચે મુજબ છે:
$1$. વ્યાખ્યા: એક્ટોથર્મ્સ એવા સજીવો છે જે તેમના શરીરનું તાપમાન જાળવવા માટે બાહ્ય પર્યાવરણીય ગરમીના સ્ત્રોતો પર આધાર રાખે છે,જ્યારે એન્ડોથર્મ્સ એવા સજીવો છે જે શરીરનું તાપમાન અચળ રાખવા માટે પોતાની આંતરિક ચયાપચયની ગરમી ઉત્પન્ન કરે છે.
$2$. ચયાપચયનો દર: એન્ડોથર્મ્સની તુલનામાં એક્ટોથર્મ્સનો ચયાપચયનો દર ઓછો હોય છે.
$3$. પર્યાવરણીય નિર્ભરતા: એક્ટોથર્મ્સ તેમની શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ માટે આસપાસના તાપમાન પર ખૂબ આધાર રાખે છે,જ્યારે એન્ડોથર્મ્સ પર્યાવરણીય તાપમાનની વિશાળ શ્રેણીમાં સક્રિય રહી શકે છે.
$4$. ઉર્જાની જરૂરિયાત: એક્ટોથર્મ્સને ઓછી ખોરાક ઉર્જાની જરૂર હોય છે કારણ કે તેઓ તાપમાનના નિયમન માટે ઉર્જા ખર્ચતા નથી,જ્યારે એન્ડોથર્મ્સને શરીરનું તાપમાન અચળ રાખવા માટે વધુ ઉર્જાની જરૂર પડે છે.
$5$. ઉદાહરણો: એક્ટોથર્મ્સમાં સરીસૃપ,ઉભયજીવી અને મોટાભાગની માછલીઓનો સમાવેશ થાય છે. એન્ડોથર્મ્સમાં પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે.

(A) આંબાનાં વૃક્ષો ઉષ્ણકટિબંધીય વનસ્પતિઓ છે,જેને વિકાસ પામવા માટે ગરમ આબોહવાની જરૂર હોય છે.
કેનેડા અને જર્મની સમશીતોષ્ણ પ્રદેશોમાં આવેલા છે,જ્યાં શિયાળા દરમિયાન તાપમાન ઘણીવાર ઠારબિંદુ (freezing point) થી નીચે જતું રહે છે.
આંબાનાં વૃક્ષો હિમ (frost) પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે અને આવી નીચા તાપમાનની સ્થિતિમાં જીવી શકતા નથી.
તેથી,આ દેશોની આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓ આંબાનાં વૃક્ષોના વિકાસ અને અસ્તિત્વ માટે અનુકૂળ નથી.

(D) મીઠા પાણીનાં પ્રાણીઓ ઓછા ક્ષારવાળા વાતાવરણ (અલ્પસાંદ્ર દ્રાવણ) માં રહેવા માટે અનુકૂલિત હોય છે.
જ્યારે તેમને સમુદ્રના પાણીમાં મૂકવામાં આવે છે,જે અતિસાંદ્ર દ્રાવણ છે,ત્યારે તેઓ ગંભીર આસૃતિના દબાણનો સામનો કરે છે.
આસપાસના સમુદ્રના પાણીમાં ક્ષારની ઊંચી સાંદ્રતાને કારણે,આસૃતિની પ્રક્રિયા દ્વારા તેમના શરીરના કોષોમાંથી પાણી બહાર નીકળી જાય છે,જેના પરિણામે ગંભીર નિર્જલીકરણ (dehydration) થાય છે.
વધુમાં,આ સજીવોમાં સમુદ્રના પાણીની ઊંચી ક્ષારતાને સહન કરવા માટે જરૂરી વિશિષ્ટ શારીરિક કાર્યપદ્ધતિઓ (જેમ કે ક્ષારનો નિકાલ કરતી ગ્રંથીઓ) નો અભાવ હોય છે,જે તેમના મૃત્યુનું કારણ બને છે.

(B) જે સજીવો ક્ષારતાના વિશાળ ગાળાને સહન કરી શકે છે તેમને $Euryhaline$ (યુરીહેલાઇન) જાતિઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેનાથી વિપરીત,જે સજીવો ક્ષારતાના ખૂબ જ મર્યાદિત ગાળામાં જ જીવી શકે છે તેમને $Stenohaline$ (સ્ટેનોહેલાઇન) જાતિઓ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,ક્ષારતાના વિશાળ ગાળાને સહન કરતી જાતિઓ માટે યોગ્ય શબ્દ $Euryhaline$ છે.

(N/A) સમસ્થિતિ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા સજીવો બાહ્ય પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં ફેરફાર હોવા છતાં તેમના આંતરિક વાતાવરણને સ્થિર જાળવી રાખે છે.
ગ્રીષ્મ નિદ્રા એ સુષુપ્તતા અથવા ઓછી પ્રવૃત્તિની સ્થિતિ છે,જે ચયાપચયના દર (metabolic rate) માં ઘટાડા દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. આ સ્થિતિ અમુક પ્રાણીઓમાં ઊંચા તાપમાન અને શુષ્ક પરિસ્થિતિઓ સામેની શારીરિક પ્રતિક્રિયા તરીકે જોવા મળે છે.

(N/A) ડાયાપોઝ એ સસ્પેન્ડેડ ડેવલપમેન્ટ (સ્થગિત વિકાસ) ની એક અવસ્થા છે,જે સરોવરો અને તળાવોમાં જોવા મળતી ઘણી ઝૂપ્લેન્કટોન (પ્રાણીપ્લવક) જાતિઓમાં પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ દરમિયાન જોવા મળે છે.
તેનું મહત્વ એ છે કે તે આ પ્રાણીઓને પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાંથી બચવા અને ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે,જ્યાં સુધી પરિસ્થિતિ ફરીથી અનુકૂળ ન થાય.