Organism and its Environment Questions in Gujarati

(A) $\text{રણ}$ વિસ્તારમાં, છોડ ઘણીવાર ઊંચો પ્રરોહ-મૂળ ગુણોત્તર દર્શાવે છે અથવા તેમાં વિશિષ્ટ અનુકૂલનો હોય છે જ્યાં મૂળ તંત્રની તુલનામાં પ્રરોહ તંત્ર વિશાળ હોય છે, જેથી પાણીનો વ્યય ઘટાડી શકાય અથવા અનુકૂળ સમયગાળા દરમિયાન પ્રકાશસંશ્લેષણનો વિસ્તાર વધારી શકાય. જોકે, ઘણા મરુદભિદ છોડમાં મૂળ ઊંડા જળસ્તર સુધી પહોંચવા માટે વિસ્તૃત હોય છે. આ પ્રશ્ન એ સામાન્ય અવલોકનનો સંદર્ભ આપે છે કે અમુક પર્યાવરણોમાં, અન્ય બાયોમની તુલનામાં જમીનની ઉપરનો જૈવભાર (પ્રરોહ) જમીનની નીચેના જૈવભાર (મૂળ) કરતા નોંધપાત્ર રીતે મોટો હોય છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
ચેપરલ એ એક એવો બાયોમ છે જે પહોળા પાંદડાવાળા સદાબહાર ક્ષુપ અને સખત,જાડા પાંદડાવાળા નાના વૃક્ષો દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.
આ છોડમાં ઘણીવાર રેઝિન હોય છે,જે તેમને અત્યંત જ્વલનશીલ બનાવે છે,તેમ છતાં તેઓ અગ્નિ-પ્રતિરોધક બનવા અથવા આગ પછી ઝડપથી પુનઃપ્રાપ્ત થવા માટે વિકસિત થયા છે.
વધુમાં,આ બાયોમમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ બંને વારંવાર અને લાંબા સમય સુધી ચાલતા દુષ્કાળના સમયગાળામાં ટકી રહેવા માટે સારી રીતે અનુકૂલિત થયેલા હોય છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$Prosopis$ (દા.ત.,$Prosopis$ $cineraria$),$Acacia$ (દા.ત.,$Acacia$ $senegal$),અને $Capparis$ (દા.ત.,$Capparis$ $decidua$) એ ઉષ્ણકટિબંધીય કાંટાળા જંગલો અથવા સૂકા રણ પ્રદેશોમાં જોવા મળતી લાક્ષણિક વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ છે.
આ વનસ્પતિઓ પાણીની અછતવાળા વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે ઊંડા મૂળતંત્ર,ઘટાડેલા પર્ણો અને કાંટા જેવી અનુકૂલનશક્તિ ધરાવે છે.

(A) $Chaparral$ બાયોમ ભૂમધ્ય પ્રકારની આબોહવા ધરાવે છે,જેમાં ઉનાળો ગરમ અને સૂકો હોય છે અને શિયાળો હળવો અને ભેજવાળો હોય છે.
તેમાં સદાબહાર ક્ષુપ અને સ્ક્લેરોફિલસ વનસ્પતિ (કઠણ અને ચામડા જેવા પાંદડા ધરાવતી વનસ્પતિ) જોવા મળે છે,જે લાંબા સમય સુધી દુષ્કાળ સહન કરવા માટે અનુકૂલિત હોય છે.
આ બાયોમમાં જોવા મળતા પ્રાણીઓ,જેમ કે કોયોટી,સસલાં અને વિવિધ સરીસૃપો,આ સૂકી પરિસ્થિતિમાં ટકી રહેવા માટે વિશિષ્ટ શારીરિક અને વર્તણૂકીય અનુકૂલનો ધરાવે છે.

(C) $Tundra$ (ટુંડ્ર) બાયોમમાં ખૂબ જ ઓછો વરસાદ પડે છે,જે આશરે $25 \text{ cm/year}$ જેટલો હોય છે,જે મુખ્યત્વે બરફના સ્વરૂપમાં હોય છે.
આ વિસ્તાર વર્ષના મોટાભાગના સમય માટે બરફથી ઢંકાયેલો રહે છે.
ઉનાળાનું મહત્તમ તાપમાન માત્ર $10^{\circ}\text{C}$ હોય છે.
આ તાપમાન ઉપરના $10-20 \text{ cm}$ સ્તર સિવાયના બરફને ઓગાળવા માટે અપૂરતું છે.
જમીનનો બાકીનો ભાગ કાયમી ધોરણે થીજી ગયેલી સ્થિતિમાં રહે છે,જેને $permafrost$ (સ્થાયી હિમ) કહેવામાં આવે છે.

(B) $Prosopis$ એ ઊંડા મૂળ ધરાવતું બહુવર્ષાયુ વૃક્ષ છે, જે ભૂગર્ભ જળસ્તર અથવા ભેજવાળા સ્તરોમાંથી પાણી શોષવા માટે સક્ષમ છે. તે સામાન્ય રીતે રણના કાંટાળા જંગલોમાં જોવા મળે છે.
$Saccharum$ એ ઘાસના મેદાનો અને ઉષ્ણકટિબંધીય સવાનામાં જોવા મળતું સામાન્ય ઘાસ છે.
$Shorea \text{ } robusta$ અને $Acacia \text{ } catechu$ બંને ઉષ્ણકટિબંધીય પાનખર જંગલોમાં જોવા મળતા વૃક્ષો છે.
ઉષ્ણકટિબંધીય પાનખર જંગલોમાં વનસ્પતિમાં પહોળા પાંદડાવાળા વૃક્ષોનો સમાવેશ થાય છે, જે સૂકી ઋતુ દરમિયાન તેમના પાંદડા ખેરવી નાખે છે.

(C) એ અસંગત જોડી છે.
પ્રેરી એ સમશીતોષ્ણ ઘાસના મેદાનો છે જે ઊંચા ઘાસ અને ક્ષુપ (shrubs) દ્વારા લાક્ષણિક છે,અધિપાદપ (epiphytes) દ્વારા નહીં.
અધિપાદપ એ અન્ય વનસ્પતિઓ પર ઉગતી વનસ્પતિઓ છે,જે સામાન્ય રીતે ઉષ્ણકટિબંધીય વરસાદી જંગલોમાં જોવા મળે છે જ્યાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.
$A$,$B$,અને $D$ એ તે જીવમ (biomes) ની લાક્ષણિક વનસ્પતિ અથવા પરિસ્થિતિઓ દર્શાવતી યોગ્ય રીતે જોડાયેલી જોડીઓ છે.

(D) આલ્પાઇન જંગલો હિમાલયમાં ખૂબ ઊંચાઈએ,સામાન્ય રીતે ટ્રી-લાઇનની ઉપર જોવા મળે છે. અત્યંત ઠંડા તાપમાન,તેજ પવન અને ટૂંકી વૃદ્ધિની ઋતુઓને કારણે,ત્યાંની વનસ્પતિ નીચી અને સખત હોય છે. તેથી,ત્યાં ઊંચા વૃક્ષોને બદલે મુખ્યત્વે વામન (ઠિંગણા) ક્ષુપ જેવા છોડ,શેવાળ અને લાઈકેન જોવા મળે છે.

(A) આલ્પાઇન વનસ્પતિ સામાન્ય રીતે ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં,ખાસ કરીને $3500 m$ થી $4000 m$ થી વધુ ઊંચાઈએ જોવા મળે છે,જ્યાં આબોહવા ખૂબ જ ઠંડી અને કઠોર હોય છે.
આ પ્રદેશો નીચા તાપમાન,ટૂંકી વૃદ્ધિની મોસમ અને લાંબા સમય સુધી બરફના આવરણ દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$3900-6000 m$ ની શ્રેણી એ ઉચ્ચ-ઊંચાઈવાળા ક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જ્યાં આલ્પાઇન ઇકોસિસ્ટમ વિકસે છે.

(D) જીવાવરણ (biome) એ વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિનો એક મોટો કુદરતી સમુદાય છે જે મુખ્ય નિવાસસ્થાન ધરાવે છે.
$A$. ટુંડ્રા અત્યંત નીચા તાપમાન અને ટૂંકી વૃદ્ધિની ઋતુઓ દ્વારા લાક્ષણિક છે,જે વૃક્ષોની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.
$B$. ઘાસના મેદાનોમાં ઘાસ અને અન્ય છોડનું વર્ચસ્વ હોય છે,જેમાં મર્યાદિત વરસાદ અથવા આગને કારણે વૃક્ષો ખૂબ ઓછા અથવા હોતા નથી.
$C$. રણ એ ખૂબ જ ઓછા વરસાદવાળો વિસ્તાર છે,જ્યાં પાણીની અછત વૃક્ષોની વૃદ્ધિને મર્યાદિત કરે છે.
તેથી,ઉપર જણાવેલ તમામ જીવાવરણોને વૃક્ષવિહીન જીવાવરણ માનવામાં આવે છે.

(C) ઠંડી આબોહવામાં રહેતા પ્રાણીઓ ઘણીવાર તેમના શરીરમાંથી ગરમીનો વ્યય અટકાવવા અને ઇન્સ્યુલેશન પૂરું પાડવા માટે ઘટ્ટ રૂંવાટી ધરાવે છે. આ ઓછી તાપમાનવાળા વાતાવરણમાં શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખવા માટેનું એક અનુકૂલન છે. હાથીની સરખામણીમાં રીંછ સામાન્ય રીતે ઠંડા પ્રદેશોમાં રહેતા હોવાથી,તેમણે થર્મોરેગ્યુલેટરી અનુકૂલન તરીકે ઘટ્ટ રૂંવાટી વિકસાવી છે.

(C) હાથીનું ગરમ આબોહવા માટેનું અનુકૂલન મુખ્યત્વે તેની લગભગ વાળ વગરની ત્વચા દ્વારા સૂચવવામાં આવે છે.
ગરમ આબોહવામાં રહેતા મોટા સસ્તન પ્રાણીઓમાં શરીર પર વાળનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે,જેથી ત્વચાની સપાટી દ્વારા ગરમીનો નિકાલ સરળતાથી થઈ શકે અને તેઓ ઊંચા તાપમાનવાળા વાતાવરણમાં શરીરનું તાપમાન જાળવી શકે.

(D) વસ્તી (population) શબ્દનો અર્થ એવો થાય છે કે એક ચોક્કસ સમયે ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં વસતા સમાન જાતિના સજીવોની કુલ સંખ્યા.
આ વ્યાખ્યા $1954$ માં ક્લાર્ક દ્વારા આપવામાં આવી હતી.

(D) નેધરલેન્ડ જેવા દેશોમાં ઉચ્ચ વસ્તી ગીચતાનું મુખ્ય કારણ અનુકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ છે,જેમાં સમશીતોષ્ણ આબોહવા,ફળદ્રુપ જમીન,અદ્યતન માળખાકીય સુવિધાઓ અને આર્થિક સ્થિરતાનો સમાવેશ થાય છે. આ પરિબળો ઉચ્ચ વહન ક્ષમતા (carrying capacity) ને ટેકો આપે છે,જેનાથી પ્રમાણમાં નાના વિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો રહી શકે છે. જોકે જન્મદર અને મૃત્યુદર વસ્તી વૃદ્ધિને અસર કરે છે,પરંતુ સતત ઉચ્ચ વસ્તી ગીચતા મૂળભૂત રીતે પર્યાવરણની સંસાધનો પૂરા પાડવાની અને માનવ જીવનને અસરકારક રીતે ટકાવી રાખવાની ક્ષમતા પર આધારિત છે.

(A) હાથીની ત્વચા મોટા ભાગે રોમવિહીન (વાળ વગરની) હોય છે,જે ઉષ્ણ આબોહવા માટેનું એક અનુકૂલન છે.
ગરમ વાતાવરણમાં,શરીર પર ઓછા વાળ હોવાથી પ્રાણી તેના શરીરની ગરમીને વધુ અસરકારક રીતે બહાર કાઢી શકે છે,જે તેને વધુ પડતી ગરમીથી બચાવે છે.
મોટા કાન અને શરીરની વિશાળ સપાટી પણ તાપમાનના નિયમનમાં મદદ કરે છે,પરંતુ ઘટ્ટ રૂંવાટીનો અભાવ એ ઉષ્ણકટિબંધીય અથવા ગરમ આબોહવા માટેના અનુકૂલનનું મુખ્ય સૂચક છે.

(C) $Allen$ નો નિયમ જણાવે છે કે ઠંડા વાતાવરણમાં રહેતા સસ્તન પ્રાણીઓમાં સામાન્ય રીતે ટૂંકા કાન અને ઉપાંગો હોય છે જેથી શરીરની ઉષ્માનો વ્યય ઘટાડી શકાય. આ ઠંડા વાતાવરણમાં શરીરની ગરમી જાળવી રાખવા માટેનું એક અનુકૂલન છે.

(B) રણની ગરોળીઓ એક્ટોથર્મિક (બાહ્ય-ઉષ્મી) પ્રાણીઓ છે જે તેમના શરીરનું તાપમાન સતત જાળવી શકતા નથી. તેમના શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત કરવા માટે,તેઓ વર્તણૂકીય અનુકૂલનો દર્શાવે છે:
$(1)$ તેઓ દિવસ દરમિયાન રણની પ્રચંડ ગરમીથી બચવા માટે જમીનમાં દર બનાવીને રહે છે.
$(3)$ જ્યારે પર્યાવરણનું તાપમાન નીચું હોય,ખાસ કરીને સવાર કે સાંજના સમયે,ત્યારે તેઓ સૂર્યપ્રકાશમાં તાપ લે છે (Basking) જેથી શરીરનું તાપમાન વધારી શકાય.
વિધાન $(2)$ અને $(4)$ ખોટા છે કારણ કે તે રણની ગરોળીઓની વર્તણૂકીય તાપમાન નિયમનની પદ્ધતિઓ નથી. તેથી,સાચી જોડ $(1)$ અને $(3)$ છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
$A$. સવાના એ ઉષ્ણકટિબંધીય ઘાસના મેદાનો છે જે $Acacia$ (બાવળ) જેવા છૂટાછવાયા વૃક્ષો દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે. આ સાચી જોડ છે.
$B$. શંકુદ્રુમ જંગલોમાં અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓનું વર્ચસ્વ હોય છે જે સામાન્ય રીતે સદાહરિત વૃક્ષો છે. આ સાચી જોડ છે.
$C$. ટુંડ્ર બાયોમની લાક્ષણિકતા $Permafrost$ (સ્થાયી તુષારભૂમિ) છે,જે જમીનનું એક સ્તર છે જે આખું વર્ષ થીજી ગયેલું રહે છે. આ સાચી જોડ છે.
$D$. પ્રેરી એ સમશીતોષ્ણ ઘાસના મેદાનો છે. $Epiphytes$ (અધિપાદપ - જે વનસ્પતિઓ અન્ય વનસ્પતિઓ પર ઉગે છે) સામાન્ય રીતે ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનોમાં જોવા મળે છે,પ્રેરી જેવા સમશીતોષ્ણ ઘાસના મેદાનોમાં નહીં. તેથી,આ જોડ ખોટી રીતે જોડાયેલી છે.

(C) $Acacia$, $Prosopis$ અને $Capparis$ એ સૂકા અને અર્ધ-સૂકા પ્રદેશોમાં જોવા મળતી લાક્ષણિક વનસ્પતિઓ છે。
આ વનસ્પતિઓ ઓછા વરસાદ અને ઊંચા તાપમાનવાળા વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે અનુકૂલિત હોય છે。
આ પ્રકારની વનસ્પતિને સામાન્ય રીતે $\text{કંટક}$ $\text{જંગલો}$ (Thorn forests) અથવા ઝાંખરાવાળા જંગલો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે (જે ભારતમાં થરના રણ જેવા પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે)。
તેથી, આ પ્રજાતિઓ $\text{કંટક}$ $\text{જંગલો}$ સાથે સંકળાયેલી છે。

(C) $Quercus$ (જેને સામાન્ય રીતે ઓક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) પ્રજાતિ સમશીતોષ્ણ ખરાઉ જંગલોનો એક લાક્ષણિક અને પ્રભાવી ઘટક છે. આ જંગલો સામાન્ય રીતે મધ્યમ આબોહવા ધરાવતા પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે જ્યાં વૃક્ષો દર વર્ષે તેમના પાંદડા ખેરવે છે. ઉત્તર ગોળાર્ધના ઘણા ભાગોમાં,$Quercus$ ની પ્રજાતિઓ આ નિવસનતંત્રના મુખ્ય કેનોપી (છત્ર) બનાવે છે.

(C) વિશાળ કાષ્ઠીય વેલાઓ,જેને લિયાના (lianas) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે કાષ્ઠીય આરોહી વનસ્પતિઓ છે જે વૃક્ષો પર ચઢીને સૂર્યપ્રકાશ મેળવવા માટે છત્ર (canopy) સુધી પહોંચે છે. આ ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનોની એક લાક્ષણિકતા છે,જ્યાં ગીચ છત્રને કારણે પ્રકાશ માટે તીવ્ર સ્પર્ધા હોય છે. તેથી,તે સામાન્ય રીતે ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલોમાં જોવા મળે છે.

(B) નિવસનતંત્રીય નિક (ecological niche) એ પર્યાવરણમાં સજીવની કાર્યાત્મક ભૂમિકા દર્શાવે છે,જેમાં તેનો વસવાટ,ખોરાકની આદતો અને અન્ય સજીવો સાથેની આંતરક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે.
$A$. વેલિસ્નેરિયા એ જલીય વનસ્પતિ છે,પરંતુ 'તળાવ' એ વસવાટ છે,નિક નથી.
$B$. ડેઝર્ટ લોકસ્ટ (સ્ક્રીસ્ટોસેર્કા) રણના વાતાવરણમાં રહે છે જ્યાં તે પ્રાથમિક ઉપભોક્તા (તૃણાહારી) તરીકે કાર્ય કરે છે,જે તેની નિવસનતંત્રીય નિકને વ્યાખ્યાયિત કરે છે.
$C$. 'વનસ્પતિ' એ સજીવ છે અને 'પર્ણ' એ વનસ્પતિનો ભાગ છે,નિક નથી.
$D$. 'ગીધ' એ સજીવ છે અને 'ગાઢ જંગલ' એ વસવાટ છે,નિક નથી.
તેથી,સજીવ અને તેની નિવસનતંત્રીય નિકનું સાચું નિરૂપણ ડેઝર્ટ લોકસ્ટ અને રણ છે.

(A) સાચી જોડ $A$ છે. $Prosopis$ પ્રજાતિઓ સામાન્ય રીતે સૂકા અને અર્ધ-સૂકા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે,જેને કાંટાળા અથવા ક્ષુપ જંગલો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$Saccharum$ (શેરડી/જંગલી ઘાસ) એ ઘાસ છે પરંતુ તે ગીચ જંગલોની લાક્ષણિકતા નથી.
$Shorea$ $robusta$ (સાલનું વૃક્ષ) એ એક મોટું વૃક્ષ છે,છોડ નથી,અને તે પાનખર જંગલોમાં જોવા મળે છે,ઉષ્ણકટિબંધીય વરસાદી જંગલોમાં નહીં.
$Acacia$ $catechu$ એ ઉષ્ણકટિબંધીય પાનખર જંગલોમાં જોવા મળતું વૃક્ષ છે,શંકુદ્રુમ જંગલોમાં નહીં.

(D) જીવાવરણ એ પૃથ્વી પરના તમામ નિવસનતંત્રોનો સરવાળો છે. તે પૃથ્વી પરના જીવનના વિસ્તારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમાં તમામ સજીવો (જૈવિક ઘટકો) અને ભૌતિક પર્યાવરણ સાથેની તેમની આંતરક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે,જેમાં મૃદાવરણ (જમીન),વાતાવરણ (હવા) અને જલાવરણ (પાણી) નો સમાવેશ થાય છે. તેથી,જીવાવરણ સજીવો,મૃદાવરણ,વાતાવરણ અને જલાવરણનું બનેલું છે.

(B) વિષુવવૃત્તની નજીક આવેલા જંગલોમાં પુષ્કળ વરસાદ પડે છે અને આખું વર્ષ તાપમાન ગરમ રહે છે. આ પ્રદેશો ઉચ્ચ જૈવવિવિધતા ધરાવે છે અને તેને $Tropical \text{ } rainforests$ (ઉષ્ણકટિબંધીય વરસાદી જંગલો) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેથી, સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) શરદઋતુ દરમિયાન પર્ણોના રંગમાં ફેરફાર થવો અને પર્ણપતન થવું એ $Temperate \text{ } deciduous \text{ } forests$ (શીતોષ્ણ ખરાઉ જંગલો) ની લાક્ષણિકતા છે.
આ પ્રદેશોમાં, વૃક્ષો ઠંડા શિયાળાના મહિનાઓ દરમિયાન પાણી અને ઉર્જાનો સંગ્રહ કરવા માટે તેમના પાંદડા ખેરવી નાખે છે.
પર્ણપતન પહેલાં, ક્લોરોફિલનું વિઘટન થાય છે, જેનાથી કેરોટીનોઇડ્સ અને એન્થોસાયનિન જેવા અન્ય રંજકદ્રવ્યો દેખાય છે, જે પાંદડાઓને પીળા, નારંગી અથવા લાલ રંગના બનાવે છે.

(C) વનસ્પતિઓને તેમની પાણીની જરૂરિયાત અને નિવાસસ્થાનના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. $Hydrophytes$ (જલોધભિદ): આ એવી વનસ્પતિઓ છે જે પાણીમાં અથવા ખૂબ જ ભીની જમીનમાં ઉગે છે.
$2$. $Xerophytes$ (મરૂધભિદ): આ એવી વનસ્પતિઓ છે જે રણ જેવા ઓછા પાણીવાળા વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે અનુકૂલિત હોય છે.
$3$. $Mesophytes$ (મધ્યોધભિદ): આ એવી સ્થળજ વનસ્પતિઓ છે જે ન તો ખૂબ સૂકા કે ન તો ખૂબ ભીના વાતાવરણમાં ઉગે છે.
$4$. $Epiphytes$ (અધિપાદપ): આ એવી વનસ્પતિઓ છે જે આધાર માટે અન્ય વનસ્પતિઓની સપાટી પર ઉગે છે પરંતુ તેમાંથી પોષણ મેળવતી નથી.
તેથી,પાણીમાં ઉગતી વનસ્પતિઓને $Hydrophytes$ (જલોધભિદ) કહેવામાં આવે છે.

(D) આફ્રિકાના $Veldts$ અને દક્ષિણ અમેરિકાના $Pampas$ એ $Grassland$ (તૃણભૂમિ) જૈવ વિસ્તારના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.
તૃણભૂમિ એવા પ્રદેશો છે જ્યાં વનસ્પતિમાં ઘાસ અને અન્ય ક્ષુપ પ્રકારની વનસ્પતિઓનું વર્ચસ્વ હોય છે.
આ જૈવ વિસ્તારો મધ્યમ વરસાદ દ્વારા લાક્ષણિક છે,જે ઘાસના વિકાસ માટે પૂરતો છે પરંતુ મોટા જંગલોના વિકાસ માટે અપૂરતો છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) સવાના એ ઉષ્ણકટિબંધીય અથવા ઉપ-ઉષ્ણકટિબંધીય ઘાસના મેદાનો છે,જે ઘાસના સતત આવરણ અને છૂટાછવાયા વૃક્ષો કે ક્ષુપ દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે. તે ગાઢ જંગલોથી અલગ છે કારણ કે તેમાં વૃક્ષોનું વિતાન (canopy) બંધ હોતું નથી,જેના કારણે જમીન સુધી પૂરતો પ્રકાશ પહોંચે છે જે ઘાસના વિકાસમાં મદદરૂપ થાય છે.

(A) $Tundra$ (ટુંડ્ર) જૈવ વિસ્તાર અત્યંત ઠંડા તાપમાન,ઓછી જૈવિક વિવિધતા,વનસ્પતિની સરળ રચના અને ટૂંકી વૃદ્ધિની મોસમ દ્વારા લાક્ષણિક છે. તેને ઘણીવાર 'આર્કટિક રણ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેની કઠોર,ઠંડી અને સૂકી પરિસ્થિતિઓ હોય છે,જ્યાં જમીનનો નીચેનો ભાગ કાયમી ધોરણે થીજી ગયેલો (permafrost) હોય છે.

(C) રેહોડોડેન્ડ્રોન એ કાષ્ઠમય વનસ્પતિઓ છે જે સામાન્ય રીતે ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. તે $Alpine$ (આલ્પાઈન) પ્રદેશની લાક્ષણિક વનસ્પતિ છે,જ્યાં તે ઠંડી,પર્વતીય આબોહવા અને એસિડિક જમીનમાં સારી રીતે વિકાસ પામે છે. તે ઊંચાઈવાળા નિવસનતંત્રની કઠિન પરિસ્થિતિઓમાં અનુકૂલન સાધવા માટે સક્ષમ છે.

(B) જે પ્રાણીઓ તેમના શરીરનું આંતરિક તાપમાન અચળ જાળવી શકતા નથી અને જેમનું શરીરનું તાપમાન પર્યાવરણના તાપમાન મુજબ બદલાય છે,તેમને $Poikilothermic$ (અસમતાપી) પ્રાણીઓ કહેવામાં આવે છે. તેમને $Ectothermic$ (બાહ્યતાપી) પ્રાણીઓ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,જે પ્રાણીઓ શરીરનું તાપમાન અચળ જાળવી શકતા નથી,તેમને $Poikilothermic$ કહેવાય છે.

(A) ટૂંકા ગાળાનું અનુકૂલન એટલે પર્યાવરણીય તણાવનો સામનો કરવા માટે વ્યક્તિના જીવનકાળ દરમિયાન થતા શારીરિક અથવા વર્તણૂકીય ફેરફારો.
$(1)$ ત્વચામાં મેલેનિનનું સંચય એ $UV$ કિરણોત્સર્ગ સામેની શારીરિક પ્રતિક્રિયા છે,જે ટૂંકા ગાળાનું અનુકૂલન છે.
$(2)$ સુષુપ્તતા (hibernation) દરમિયાન સંગ્રહિત ચરબીનો ઉપયોગ એ ખોરાકની અછતના સમયમાં ટકી રહેવા માટેનું ચયાપચયનું અનુકૂલન છે,જે ટૂંકા ગાળાનું અનુકૂલન છે.
$(3)$ બીજની સુષુપ્તાવસ્થા એ અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં અંકુરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટેની લાંબા ગાળાની ઉત્ક્રાંતિ વ્યૂહરચના છે,ટૂંકા ગાળાનું અનુકૂલન નથી.
$(4)$ પ્રકાશાનુવર્તન અને ભૂઆવર્તન એ વનસ્પતિના વિકાસમાં રહેલી વૃદ્ધિ પ્રતિક્રિયાઓ છે,તે પર્યાવરણીય તણાવ સામેના ટૂંકા ગાળાના અનુકૂલનો નથી.
તેથી,માત્ર $(1)$ અને $(2)$ ટૂંકા ગાળાના અનુકૂલનનાં ઉદાહરણો છે.

(D) વનસ્પતિઓના કાર્યો અને લાક્ષણિકતાઓ વિવિધ પરિબળોના સંયોજન દ્વારા નક્કી થાય છે.
$1$. વસવાટ: જે પર્યાવરણમાં વનસ્પતિ ઉગે છે તે તેની અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની વ્યૂહરચના નક્કી કરે છે.
$2$. અનુકૂલનો: આ ચોક્કસ રચનાત્મક અથવા દેહધાર્મિક ફેરફારો છે જે વનસ્પતિને તેના પર્યાવરણમાં અસરકારક રીતે કાર્ય કરવા દે છે.
$3$. આંતરસંબંધો: વનસ્પતિઓ અન્ય સજીવો (જેમ કે પરાગવાહકો અથવા સહજીવીઓ) અને તેમના પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે,જે તેમના જીવનચક્ર અને કાર્યાત્મક લક્ષણોને પ્રભાવિત કરે છે.
તેથી,આ તમામ પરિબળો સામૂહિક રીતે વનસ્પતિઓના કાર્યો અને લાક્ષણિકતાઓને સમજાવે છે.

(B) વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે પાણી ઉત્પ્લાવક બળ (buoyancy) પૂરું પાડે છે,જે ગુરુત્વાકર્ષણની અસર ઘટાડે છે અને જળચર સજીવોને યાંત્રિક આંચકાઓથી બચાવે છે.
કારણ $R$ સાચું છે કારણ કે પાણી ખરેખર તરવા માટેનું પ્રવાહી માધ્યમ છે,પરંતુ જળચર સજીવોને યાંત્રિક આંચકા ન લાગવાનું મુખ્ય કારણ પાણીનું ઉત્પ્લાવક બળ છે,માત્ર તે પ્રવાહી માધ્યમ છે તે નથી.
તેથી,$A$ અને $R$ બંને સાચાં છે,પરંતુ $R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી નથી.

(B) વિધાન $(A)$ સાચું છે કારણ કે પાણી ઉત્પ્લાવકતા (buoyancy) પૂરી પાડે છે,જે ગુરુત્વાકર્ષણની અસર ઘટાડે છે અને જળચર સજીવોને યાંત્રિક આંચકાઓથી બચાવે છે.
કારણ $(R)$ પણ સાચું છે કારણ કે પાણી એ તરવા માટેનું પ્રવાહી માધ્યમ છે.
જોકે,જળચર સજીવોને યાંત્રિક આંચકા કેમ નથી લાગતા તેનું મુખ્ય કારણ પાણી દ્વારા મળતી ઉત્પ્લાવકતા છે,માત્ર તે પ્રવાહી માધ્યમ છે તે નથી. તેથી,$R$ એ $A$ ની સંપૂર્ણ કે સીધી સમજૂતી નથી.

(C) જૈવિક સમુદાયને એક ચોક્કસ વિસ્તારમાં સાથે રહેતી અને એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરતી વિવિધ જાતિઓની વસતિઓના સમૂહ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
બીજી તરફ,જીવાવરણ એ પૃથ્વી પરના તમામ નિવસનતંત્રોનો વૈશ્વિક સરવાળો છે,જે ગ્રહ પરના જીવનના ક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
તેથી,જૈવિક સમુદાય એ વિવિધ વસતિઓનો સમૂહ છે અને જીવાવરણ એ બધાં નિવસનતંત્રોનો સમૂહ છે.

(C) જીવસમાજ (Community) એટલે એક સામાન્ય વસવાટમાં સાથે રહેતી અને એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરતી વિવિધ જાતિઓની વસ્તીઓનો સમૂહ।
$1$. $\text{વસ્તી}$ (Population) એક જ જાતિના સજીવોનો સમૂહ છે।
$2$. $\text{નિવસનતંત્ર}$ (Ecosystem) માં જૈવિક સમુદાય અને અજૈવિક પર્યાવરણ બંનેનો સમાવેશ થાય છે।
$3$. $\text{જીવાવરણ}$ (Biosphere) એ પૃથ્વી પરના તમામ નિવસનતંત્રોનો વૈશ્વિક સરવાળો છે।
તેથી, સાચો જવાબ $C$ (જીવસમાજ) છે।

(B) સજીવો પર્યાવરણ સાથે વિવિધ પદ્ધતિઓ જેવી કે દેહધાર્મિક ફેરફારો (અનુકૂલન),વર્તણૂકીય ફેરફારો અને પેઢી દર પેઢી થતા શારીરિક/બાહ્યકાર રચનાકીય ફેરફારો દ્વારા અનુકૂલન સાધે છે. જોકે,સજીવો પાસે પર્યાવરણને પોતાની જરૂરિયાત મુજબ બદલવાની કોઈ જૈવિક ક્ષમતા હોતી નથી. અનુકૂલન એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં સજીવ પર્યાવરણને અનુરૂપ પોતાને બદલે છે,પર્યાવરણને સજીવ બદલતો નથી.

(D) અનુકૂલનો એ સજીવના એવા લક્ષણો (બાહ્યાકાર,દેહધાર્મિક અથવા વર્તણૂક) છે જે સજીવને તેના નિવાસસ્થાનમાં જીવંત રહેવા અને પ્રજનન કરવામાં સક્ષમ બનાવે છે.
$1$. બાહ્યાકાર અનુકૂલનોમાં રચનાત્મક ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે (દા.ત.,રણની વનસ્પતિઓમાં જાડું ક્યુટિકલ).
$2$. દેહધાર્મિક અનુકૂલનોમાં કાર્યાત્મક ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે (દા.ત.,ઊંચો ચયાપચયનો દર અથવા ક્ષારનો નિકાલ).
$3$. વર્તણૂક સંબંધી અનુકૂલનોમાં ક્રિયાઓમાં ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે (દા.ત.,સ્થળાંતર અથવા નિશાચર પ્રવૃત્તિ).
તેથી,અનુકૂલનો આ ત્રણેય પાસાઓ સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે.

(D) અનુકૂલન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા સજીવ તેના પર્યાવરણમાં વધુ સારી રીતે અનુકૂળ થાય છે. સજીવો તેમના ચોક્કસ નિવાસસ્થાનમાં ટકી રહેવા અને પ્રજનન કરવા માટે અનુકૂલન સાધે છે. અનુકૂલન સાધીને,તેઓ તેમના પર્યાવરણમાં ઉપલબ્ધ સંસાધનોનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરી શકે છે,જે તેમના અસ્તિત્વ અને તેમની જાતિના સાતત્ય માટે આવશ્યક છે. તેથી,અનુકૂલનનું મુખ્ય કારણ કુદરતી સંસાધનોનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરીને જીવંત રહેવું અને વિકાસ પામવું છે.

(B) હાથી એ જમીન પર રહેતું વિશાળ સસ્તન પ્રાણી છે.
તે શારીરિક અને રચનાત્મક રીતે જમીન પર રહેવા માટે અનુકૂલિત છે,જેને $Terrestrial$ (સ્થલીય) નિવાસસ્થાન કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) જીવસમાજ એટલે એક સામાન્ય વસવાટમાં સાથે રહેતી અને એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરતી વિવિધ જાતિઓની વસતિઓનો સમૂહ. તેથી,જીવસમાજની રચના એક સામાન્ય વસવાટમાં જીવન ગાળતી વસતિઓ મળીને થાય છે.

(D) જૈવિક શ્રેણીમાં,સંગઠનના સ્તરો અણુઓ અને પરમાણુઓથી લઈને જીવાવરણ સુધીના હોય છે.
$1$. અંગતંત્રો એ સજીવની અંદર જૈવિક સંગઠનનું પાયાનું સ્તર છે.
$2$. વસતિઓ એ ચોક્કસ વિસ્તારમાં રહેતી એક જ જાતિના સજીવોના સમૂહ છે.
$3$. દ્રશ્યભૂમિ (Landscape) એ નિવસનતંત્રના સંગઠનનું ઉચ્ચ સ્તર છે.
$4$. 'સમાજ' એ માનવ અથવા પ્રાણીઓના સામાજિક માળખાને દર્શાવતો સમાજશાસ્ત્રીય શબ્દ છે,પરંતુ તે જીવનના જૈવિક સંગઠનના સ્તરોમાં પ્રમાણિત સ્તર નથી.

(B) ચોક્કસ વિસ્તારમાં સાથે મળીને જીવન ગાળતી અને એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરતી વિવિધ જાતિઓની વસતિઓના સમૂહને $\text{જીવસમાજ}$ (Biotic community) કહેવામાં આવે છે.
$1$. $\text{નિવસનતંત્ર}$ (Ecosystem) માં જીવસમાજ અને અજૈવિક પર્યાવરણ બંનેનો સમાવેશ થાય છે।
$2$. $\text{વસતિ}$ (Population) એટલે એક જ જાતિના સજીવોનો સમૂહ।
$3$. $\text{જીવાવરણ}$ (Biosphere) એ પૃથ્વી પરના તમામ નિવસનતંત્રોનો વૈશ્વિક સરવાળો છે।
તેથી,સાચો જવાબ $B$ છે।

(A) : મોનોકલ્ચર એવી કૃષિ પદ્ધતિઓનું વર્ણન કરે છે જેમાં જૈવિક વિવિધતા ખૂબ જ ઓછી હોય છે.
મોનોકલ્ચર એટલે કે વિવિધતાસભર ઇકોસિસ્ટમને દૂર કરીને તેના સ્થાને માત્ર એક જ જાતિ કે પાકનું વાવેતર કરવું.
જૈવવિવિધતાના અભાવને કારણે,આ પાકો વિવિધ પાક વાતાવરણમાં ઉગાડવામાં આવતા પાકોની તુલનામાં જીવાતો અને રોગો માટે વધુ સંવેદનશીલ બને છે.
પરિણામે,મોનોકલ્ચર સિસ્ટમમાં ઉત્પાદકતા જાળવી રાખવા માટે વધુ પ્રમાણમાં રાસાયણિક જંતુનાશકો અને ખાતરોની જરૂર પડે છે.

(A) : શ્વસનમૂળો (pneumatophores),એટલે કે નાના ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધ દિશામાં વધતા ઉર્ધ્વ મૂળ,અને અંકુરણ (vivipary),એટલે કે પિતૃ વનસ્પતિ સાથે જોડાયેલા હોય ત્યારે જ બીજનું અંકુરણ થવું,તે ક્ષારોદભિદ (halophytes) વનસ્પતિઓના અનુકૂલનો છે. આ વનસ્પતિઓ ક્ષારયુક્ત નિવાસસ્થાનમાં ઉગે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
જૈવિક સમુદાય એ વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ,બેક્ટેરિયા અને ફૂગની વિવિધ જાતિઓની વસ્તીનો સમૂહ છે જે એક ચોક્કસ વિસ્તારમાં રહે છે અને સ્પર્ધા,પરભક્ષણ,સહજીવન વગેરે દ્વારા એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
દરેક જૈવિક સમુદાયનું ચોક્કસ બંધારણ અને રચના હોય છે,$e.g.$,તળાવનો સમુદાય.

(D) સાઇબિરીયા અને અન્ય અત્યંત ઠંડા ઉત્તરીય પ્રદેશોમાંથી ઘણા સ્થળાંતરિત પક્ષીઓ શિયાળાની ઋતુ દરમિયાન તેમના મૂળ નિવાસસ્થાનની કઠોર અને થીજી જતી પરિસ્થિતિઓથી બચવા માટે ભારત તરફ સ્થળાંતર કરે છે. આનું એક જાણીતું ઉદાહરણ રાજસ્થાન,ભારતમાં આવેલા $Keoladeo$ $National$ $Park$ (જે અગાઉ $Bharatpur$ $Bird$ $Sanctuary$ તરીકે ઓળખાતું હતું) માં પક્ષીઓનું સ્થળાંતર છે,જે તેમને શિયાળા દરમિયાન જીવંત રહેવા માટે અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.

(B) સાચો જવાબ $(b)$ છે.
રણની ગરોળીઓમાં સસ્તન પ્રાણીઓની જેમ ઊંચા તાપમાન સામે શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખવાની શારીરિક ક્ષમતાનો અભાવ હોય છે. તેના બદલે,તેઓ વર્તણૂકીય અનુકૂલન દ્વારા તેમના શરીરનું તાપમાન પ્રમાણમાં સ્થિર રાખે છે.
$1$. ઊંચા તાપમાનથી બચવા માટે જમીનમાં દર બનાવવા એ એક વર્તણૂકીય અનુકૂલન છે.
$3$. જ્યારે આસપાસનું તાપમાન ઓછું હોય ત્યારે ગરમી મેળવવા માટે તડકામાં બેસવું એ પણ એક વર્તણૂકીય અનુકૂલન છે.
પરિસ્થિતિ $2$ અને $4$ રણની ગરોળીઓ માટે લાક્ષણિક અનુકૂલન નથી; તે સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા અંતઃઉષ્મી (endothermic) પ્રાણીઓની લાક્ષણિકતાઓ છે.