Environment (Abiotic and Biotic factors) Questions in Gujarati

(A) જુદા જુદા સ્થળોએ જમીનની પ્રકૃતિ અને ગુણધર્મો આબોહવા,અક્ષયન (weathering) પ્રક્રિયા,જમીનનું વહન અને તેના વિકાસની રીતને કારણે નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે. આ પરિસ્થિતિવિદ્યાનો એક પાયાનો ખ્યાલ છે.
વિકલ્પ $B$ ખોટો છે કારણ કે કણોના કદ ઉપરાંત,જમીનનું બંધારણ અને એકત્રીકરણ પણ જલધારણ ક્ષમતાને અસર કરે છે.
વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે જલીય પર્યાવરણમાં અવસાદના લક્ષણો ત્યાં વસતા બેન્થિક પ્રાણીઓના પ્રકાર નક્કી કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે વનસ્પતિ (ઉત્પાદકો) એ નક્કી કરે છે કે કયા પ્રકારના પ્રાણીઓ (ઉપભોક્તાઓ) તે વિસ્તારમાં જીવી શકે છે,ઉલટું નહીં.

(A) વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે આંતરિક જળ (મીઠું પાણી) માં ક્ષારનું પ્રમાણ $5$ (હજાર દીઠ ભાગ) કરતા ઓછું હોય છે.
વિધાન $R$ સાચું છે કારણ કે સમુદ્રમાં ક્ષારનું સરેરાશ પ્રમાણ $30 - 35$ (હજાર દીઠ ભાગ) હોય છે. મૂળ પ્રશ્નમાં આપેલ $45 - 50$ નું મૂલ્ય સમુદ્ર માટે ખોટું હોવાથી,તેને પ્રમાણિત જૈવિક મૂલ્ય $30 - 35$ માં સુધારવામાં આવ્યું છે.

(D) ક્ષારતાનું માપન ભાગ પ્રતિ હજાર $(ppt)$ માં કરવામાં આવે છે.
સમુદ્રમાં સરેરાશ ક્ષારતા $30 – 35$ $ppt$ હોય છે.
આંતરિક જળમાં ક્ષારતા $5$ $ppt$ થી ઓછી હોય છે.
અતિશય ક્ષારયુક્ત (hypersaline) લગૂન્સમાં ક્ષારતા $100$ $ppt$ કરતા વધારે હોય છે.

(D) સજીવો જટિલ એકમો છે જે તેમના આસપાસના વાતાવરણ સાથે અનેક રીતે આંતરક્રિયા કરે છે.
તેઓ ભૌતિક ઉત્તેજના (જેમ કે પ્રકાશ,તાપમાન અને પાણી),રાસાયણિક ઉત્તેજના (જેમ કે પ્રદૂષકો અથવા પોષક તત્વો) અને જૈવિક ઉત્તેજના (જેમ કે અન્ય સજીવો સાથેની આંતરક્રિયા) પ્રત્યે પ્રતિભાવ આપે છે.
તેથી,તેમના પર્યાવરણનો ઉદભવ ભૌતિક,રાસાયણિક અને જૈવિક સ્વરૂપો દ્વારા અનુભવાય છે.

(B) આપણે જાણીએ છીએ તેમ જીવન અસ્તિત્વમાં રહેવા માટે ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓની જરૂર હોય છે,જેમાં મુખ્યત્વે પ્રવાહી પાણીની હાજરી,ઓક્સિજનયુક્ત વાતાવરણ અને યોગ્ય તાપમાનનો સમાવેશ થાય છે.
ચંદ્ર પર વાયુઓને જકડી રાખવા કે તાપમાનનું નિયમન કરવા માટે કોઈ વાતાવરણ નથી,અને સપાટી પર પ્રવાહી પાણી પણ ઉપલબ્ધ નથી.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,પાણીની ગેરહાજરી એ સૌથી પાયાનું કારણ છે કે જેના કારણે ચંદ્ર પર જીવન ટકી શકતું નથી,કારણ કે પાણી એ સાર્વત્રિક દ્રાવક છે અને તમામ જૈવિક પ્રક્રિયાઓ માટે અનિવાર્ય છે.

(A) સજીવોને તેમના પર્યાવરણમાં ક્ષારતાના સ્તર પ્રત્યેની સહનશીલતાના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. $Stenohaline$ (સ્ટેનોહેલાઇન) સજીવો તે છે જે ક્ષારની ખૂબ જ મર્યાદિત સાંદ્રતા સહન કરી શકે છે.
$2$. $Euryhaline$ (યુરીહેલાઇન) સજીવો તે છે જે ક્ષારની વિશાળ શ્રેણી સહન કરી શકે છે.
$3$. $Anadromous$ અને $Catadromous$ એ મીઠા પાણી અને દરિયાઈ પર્યાવરણ વચ્ચે માછલીઓના સ્થળાંતરના પ્રકારો છે.
તેથી,જે સજીવો ક્ષારની મર્યાદિત સાંદ્રતા સહન કરી શકે છે તેમને $Stenohaline$ કહેવાય છે.

(C) અસમતાપી (Poikilotherms) પ્રાણીઓ એવા પ્રાણીઓ છે જેમના શરીરનું આંતરિક તાપમાન પર્યાવરણના તાપમાન સાથે બદલાતું રહે છે. સમતાપી (Homeotherms) પ્રાણીઓથી વિપરીત,જેઓ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ દ્વારા શરીરનું તાપમાન સ્થિર રાખે છે,અસમતાપી પ્રાણીઓમાં આવી આંતરિક નિયમનકારી પ્રણાલીઓનો અભાવ હોય છે. તેથી,તેમની શારીરિક પ્રક્રિયાઓ અને ચયાપચયનો દર સીધી રીતે બાહ્ય તાપમાનના ફેરફારોથી પ્રભાવિત થાય છે,જેના કારણે તેઓ સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત જૂથ છે.

(C) રણના નિવાસસ્થાનમાં જમીનના તાપમાનમાં સૌથી વધુ તફાવત જોવા મળે છે.
$1$. રણ પ્રદેશો અત્યંત આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓ માટે જાણીતા છે,જેમાં સૂર્યપ્રકાશનું ઊંચું પ્રમાણ અને જમીનમાં ભેજનું ખૂબ જ ઓછું પ્રમાણ હોય છે.
$2$. વનસ્પતિના આવરણનો અભાવ અને પાણીના ઓછા પ્રમાણને લીધે,રણની જમીન દિવસ દરમિયાન ઝડપથી ગરમ થાય છે અને રાત્રે ઝડપથી ઠંડી પડે છે,જેના કારણે તાપમાનમાં મોટો દૈનિક તફાવત જોવા મળે છે.
$3$. તેની સરખામણીમાં,જંગલો,વેટલેન્ડ અને તૃણભૂમિમાં વનસ્પતિનું આવરણ અને ભેજ વધુ હોય છે,જે તાપમાનને સ્થિર રાખવામાં મદદ કરે છે.

(B) રણપ્રદેશનું પર્યાવરણ અત્યંત વિષમ પરિસ્થિતિઓ ધરાવે છે જે ઘણા સજીવોના અસ્તિત્વને મર્યાદિત કરે છે.
મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. ઓછો અને અનિયમિત વરસાદ.
$2$. સૂર્યના કિરણોત્સર્ગને કારણે ઊંચું તાપમાન.
$3$. બાષ્પીભવનનો ઊંચો દર.
$4$. વાતાવરણમાં ભેજનું ઓછું પ્રમાણ.
જોકે ઊંચું તાપમાન અને બાષ્પીભવન પણ રણના લક્ષણો છે,પરંતુ 'વાતાવરણમાં ભેજનું ઓછું પ્રમાણ' એ રણના જૈવિક વિસ્તારની શુષ્કતા નક્કી કરતું મૂળભૂત આબોહવાકીય લક્ષણ છે.

(A) પૃથ્વીના વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ નું પ્રમાણ આશરે $0.03\%$ થી $0.04\%$ જેટલું હોય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$0.0314\%$ એ વાતાવરણમાં $CO_2$ ની સાંદ્રતાનું સૌથી સચોટ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે (જેને ઘણીવાર પ્રમાણભૂત પાઠ્યપુસ્તકોમાં આશરે $314 \ ppm$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે).
તેથી,વિકલ્પ $A$ સાચો જવાબ છે.

(A) ક્ષારતા એટલે પાણીમાં ઓગળેલા ક્ષારોનું પ્રમાણ,જે પ્રતિ હજાર ભાગ $(ppt)$ માં માપવામાં આવે છે.
દરિયાના પાણીમાં ક્ષારતા સામાન્ય રીતે $30-35$ $ppt$ ની વચ્ચે હોય છે.
તેની સરખામણીમાં,આંતરિક જળાશયો (મીઠું પાણી) માં ક્ષારતા $5$ $ppt$ કરતા ઓછી હોય છે.
કેટલાક અતિશય ક્ષારયુક્ત સરોવરોમાં ક્ષારતા $100$ $ppt$ થી પણ વધી શકે છે.

(N/A) રણના વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના અનુકૂલનો
રણની વનસ્પતિઓના અનુકૂલનો: રણમાં જોવા મળતી વનસ્પતિઓ પાણીની અછત અને ગરમી સામે ટકી રહેવા માટે અનુકૂલિત હોય છે. તેઓ ભૂગર્ભ જળ મેળવવા માટે ઊંડા મૂળતંત્ર ધરાવે છે,બાષ્પોત્સર્જન ઘટાડવા માટે જાડું ક્યુટિકલ અને નિમગ્ન વાયુરંધ્રો ધરાવે છે. $Opuntia$ માં,પર્ણો કાંટામાં રૂપાંતરિત થાય છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણ લીલા પ્રકાંડ દ્વારા થાય છે. તેઓ $CAM$ પથનો ઉપયોગ કરે છે જેથી દિવસ દરમિયાન વાયુરંધ્રો બંધ રહી શકે.
રણના પ્રાણીઓના અનુકૂલનો: કાંગારૂ ઉંદર,ગરોળી અને સાપ જેવા પ્રાણીઓ સારી રીતે અનુકૂલિત છે. કાંગારૂ ઉંદર આખી જિંદગી પાણી પીતો નથી; તે પાણી બચાવવા માટે તેના મૂત્રને સાંદ્ર બનાવે છે. રણની ગરોળી સવારે તડકામાં બેસે છે અને બપોરે ગરમીથી બચવા માટે રેતીમાં દરમાં ભરાઈ જાય છે.
$(b)$ પાણીની અછત સામે વનસ્પતિઓના અનુકૂલનો: વનસ્પતિઓ ઊંડા મૂળતંત્ર,જાડા મીણયુક્ત ક્યુટિકલ અને નિમગ્ન વાયુરંધ્રો વિકસાવીને અનુકૂલન સાધે છે. ઘણી રણની વનસ્પતિઓ $CAM$ પથનો ઉપયોગ કરે છે,જે દિવસ દરમિયાન વાયુરંધ્રોને બંધ રાખવા દે છે,જેનાથી બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા થતો પાણીનો વ્યય ઘટે છે.
$(c)$ પ્રાણીઓમાં વર્તણૂકીય અનુકૂલનો: સજીવો પર્યાવરણીય તણાવથી બચવા માટે શીતનિદ્રા,ગ્રીષ્મનિદ્રા અને સ્થળાંતર જેવી વર્તણૂકીય ફેરફારો દર્શાવે છે. શીત રુધિરવાળા પ્રાણીઓ (Ectotherms) ગરમ થવા માટે તડકામાં બેસે છે અને ઠંડક મેળવવા માટે દરમાં ભરાઈ જાય છે. ઉષ્ણ રુધિરવાળા પ્રાણીઓ (Endotherms) આત્યંતિક તાપમાનમાં ટકી રહેવા માટે નિદ્રા લે છે.
$(d)$ વનસ્પતિઓ માટે પ્રકાશનું મહત્વ: સૂર્યપ્રકાશ પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. પ્રકાશ ફોટોપિરિયોડિક પ્રતિભાવોને પણ નિયંત્રિત કરે છે,જે પુષ્પસર્જન માટે જરૂરી છે. જલીય નિવાસસ્થાનમાં,પ્રકાશની તીવ્રતા વનસ્પતિઓના ઊર્ધ્વ વિતરણને નક્કી કરે છે.
$(e)$ તાપમાન અથવા પાણીની અછતની અસર અને પ્રાણીઓના અનુકૂલનો: તાપમાન પ્રાણીઓના વિતરણને અસર કરે છે; યુરિથર્મલ પ્રાણીઓ તાપમાનની વિશાળ શ્રેણી સહન કરી શકે છે,જ્યારે સ્ટેનોથર્મલ પ્રાણીઓ મર્યાદિત શ્રેણી સહન કરી શકે છે. ઠંડા પ્રદેશોના પ્રાણીઓમાં ગરમીનો વ્યય રોકવા માટે ટૂંકા કાન અને અંગો હોય છે,અને ઇન્સ્યુલેશન માટે ચરબીના જાડા સ્તરો હોય છે. પાણીની અછતને કારણે કાંગારૂ ઉંદરમાં સાંદ્ર મૂત્ર અને રણના સરીસૃપોમાં દરમાં ભરાઈ જવાની વર્તણૂકીય અનુકૂલનો જોવા મળે છે.

(N/A) સજીવોના જીવનને અસર કરતા મુખ્ય અજૈવિક પર્યાવરણીય પરિબળો નીચે મુજબ છે:
$1$. તાપમાન: તે સૌથી વધુ પારિસ્થિતિકીય રીતે સુસંગત પર્યાવરણીય પરિબળ છે,જે ઉત્સેચકોની ગતિશાસ્ત્ર અને સજીવોના પાયાના ચયાપચયને અસર કરે છે.
$2$. પાણી: તે જીવન માટે આવશ્યક છે,અને વનસ્પતિઓની ઉત્પાદકતા અને વિતરણ પાણીની ઉપલબ્ધતા પર ખૂબ આધાર રાખે છે.
$3$. પ્રકાશ: વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક બનાવે છે,તેથી તેમના વિકાસ માટે પ્રકાશ નિર્ણાયક છે. ઘણા પ્રાણીઓ ખોરાકની શોધ,પ્રજનન અને સ્થળાંતર પ્રવૃત્તિઓ માટે પ્રકાશના સંકેતોનો ઉપયોગ કરે છે.
$4$. જમીન: જમીનનું સ્વરૂપ અને ગુણધર્મો (જેમ કે જમીનનું બંધારણ,કણોનું કદ અને જલધારણ ક્ષમતા) તે વિસ્તારની વનસ્પતિ નક્કી કરે છે,જે બદલામાં ત્યાં કેવા પ્રકારના પ્રાણીઓ રહી શકે છે તે નક્કી કરે છે.

(N/A) સજીવોના જીવનને અસર કરતા મુખ્ય અજૈવિક પરિબળો નીચે મુજબ છે:
$1$. $\text{તાપમાન}$: તે સૌથી વધુ પારિસ્થિતિકીય રીતે સુસંગત પર્યાવરણીય પરિબળ છે. તે ઉત્સેચકોની ગતિશાસ્ત્ર,પાયાના ચયાપચય અને અન્ય શારીરિક કાર્યોને અસર કરે છે. સજીવોને $\text{યુરિથર્મલ}$ (તાપમાનની વિશાળ શ્રેણી સહન કરી શકે તેવા) અથવા $\text{સ્ટેનોથર્મલ}$ (તાપમાનની મર્યાદિત શ્રેણી સુધી મર્યાદિત) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$2$. $\text{પાણી}$: પૃથ્વી પર જીવનની ઉત્પત્તિ પાણીમાં થઈ હતી અને તેના વિના જીવન અશક્ય છે. જલીય સજીવો માટે,પાણીની ગુણવત્તા (રાસાયણિક બંધારણ અને $pH$) અને ક્ષારનું પ્રમાણ (ક્ષારતા) નિર્ણાયક છે. સજીવોને $\text{યુરિહેલાઇન}$ (ક્ષારતાની વિશાળ શ્રેણી સહન કરી શકે તેવા) અથવા $\text{સ્ટેનોહેલાઇન}$ (મર્યાદિત શ્રેણી સુધી મર્યાદિત) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$3$. $\text{પ્રકાશ}$: સ્વયંપોષી સજીવોમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે. જંગલોમાં ઘણા છોડ ઓછા પ્રકાશમાં અનુકૂલિત થાય છે. પ્રકાશ ફૂલ આવવા માટે ફોટોપિરિયોડિક જરૂરિયાતોને પણ નિયંત્રિત કરે છે અને પ્રાણીઓમાં ખોરાકની શોધ,પ્રજનન અને સ્થળાંતરની પ્રવૃત્તિઓ માટે સંકેત તરીકે કાર્ય કરે છે. સૌર વિકિરણની વર્ણપટ ગુણવત્તા,જેમાં $UV$ ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે,તે પણ જીવનને અસર કરે છે.
$4$. $\text{જમીન}$: જમીનનું સ્વરૂપ અને ગુણધર્મો (બંધારણ,કણોનું કદ,જલધારણ ક્ષમતા) તે વિસ્તારની વનસ્પતિ નક્કી કરે છે,જે બદલામાં ત્યાં કયા પ્રકારના પ્રાણીઓ રહી શકે તે નક્કી કરે છે.

(N/A) અત્યંત પરિવર્તનશીલ બાહ્ય પર્યાવરણ સજીવોને ઘણીવાર સંતાપ પમાડે છે. એવી અપેક્ષા રાખી શકાય કે તેના અસ્તિત્વના લાખો વર્ષો દરમિયાન,ઘણી જાતિઓએ એક પ્રમાણમાં સ્થાયી આંતરિક (શરીરની અંદરનું) પર્યાવરણ વિકસિત કર્યું હશે,જે તમામ જૈવરાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ અને દેહધાર્મિક કાર્યોને મહત્તમ કાર્યક્ષમતા સાથે થવા દે છે અને આમ,જાતિની એકંદર યોગ્યતા (fitness) માં વધારો કરે છે.
આ સ્થિરતા દેહજળના ઈષ્ટતમ તાપમાન અને આસૃતિ સાંદ્રતાના સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે. આદર્શ રીતે,સજીવે તેના આંતરિક પર્યાવરણની સ્થિરતા (સમસ્થિતિ - homeostasis) જાળવવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ,ભલે બાહ્ય પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ ગમે તેટલી બદલાતી હોય જે તેની સમસ્થિતિને બગાડવાનું વલણ ધરાવે છે.
આ મહત્વપૂર્ણ સંકલ્પનાને સમજવા માટે એક સાદ્રશ્ય (analogy) લઈએ. ધારો કે કોઈ વ્યક્તિ જ્યારે તાપમાન $25^o C$ હોય ત્યારે શ્રેષ્ઠ કાર્ય કરવા સક્ષમ છે અને તે બહાર ગમે તેટલી કાળઝાળ ગરમી કે થીજવી દેતી ઠંડી હોય તો પણ તે તાપમાન જાળવી રાખવા માંગે છે. તે ઘરે,મુસાફરી દરમિયાન કારમાં અને કાર્યસ્થળે ઉનાળામાં વાતાનુકૂલક (air conditioner) અને શિયાળામાં હીટરનો ઉપયોગ કરીને આ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. ત્યારે તેની આસપાસના હવામાનને ધ્યાનમાં લીધા વિના તેની કાર્યક્ષમતા હંમેશા મહત્તમ રહેશે. અહીં વ્યક્તિની સમસ્થિતિ દેહધાર્મિક રીતે નહીં,પરંતુ કૃત્રિમ સાધનો દ્વારા પૂર્ણ કરવામાં આવે છે.

(B) જે સજીવો તાપમાનના માત્ર મર્યાદિત ગાળાને સહન કરી શકે છે તેમને $Stenothermal$ (સ્ટેનોથર્મલ) પ્રજાતિઓ કહેવામાં આવે છે.
તેનાથી વિપરીત,જે સજીવો તાપમાનના વિશાળ ગાળાને સહન કરી શકે છે તેમને $Eurythermal$ (યુરીથર્મલ) પ્રજાતિઓ કહેવામાં આવે છે.
$Steno-$ નો અર્થ મર્યાદિત અથવા સાંકડો થાય છે,અને $thermal$ તાપમાન સાથે સંબંધિત છે.

(B) જે જાતિઓ તાપમાનના વિશાળ ગાળાને સહન કરી શકે છે અને તેમાં જીવી શકે છે,તેમને યુરીથર્મલ (Eurythermic) જાતિઓ કહેવામાં આવે છે.
આ સજીવો પર્યાવરણીય તાપમાનમાં થતા નોંધપાત્ર ફેરફારો દરમિયાન પણ તેમની શારીરિક ક્રિયાઓ જાળવી રાખવા માટે સક્ષમ હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,ઘણા સસ્તન પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) જે જાતિઓ ક્ષારતાના ખૂબ જ મર્યાદિત ગાળાને સહન કરી શકે છે,તેમને સ્ટેનોહેલાઇન જાતિઓ કહેવામાં આવે છે. આ જાતિઓ સામાન્ય રીતે મીઠા પાણી અથવા દરિયાઈ નિવાસસ્થાનો સુધી મર્યાદિત હોય છે અને ક્ષારની સાંદ્રતામાં થતા નોંધપાત્ર ફેરફારોને સહન કરી શકતી નથી.

(N/A) નિવાસસ્થાન અને તાપમાન વચ્ચેનો સંબંધ સજીવોના વિતરણ અને અસ્તિત્વ માટે પાયારૂપ છે.
$1$. તાપમાન એ એક મહત્વપૂર્ણ પર્યાવરણીય પરિબળ છે જે ધ્રુવીય પ્રદેશો,સમશીતોષ્ણ કટિબંધ અને ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો જેવા વિવિધ નિવાસસ્થાનોમાં નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે.
$2$. સજીવો ચોક્કસ તાપમાનની શ્રેણીમાં અનુકૂલિત થયેલા હોય છે; ઉદાહરણ તરીકે,'સ્ટેનોથર્મલ' (stenothermal) સજીવો માત્ર તાપમાનની સાંકડી શ્રેણી સહન કરી શકે છે,જ્યારે 'યુરીથર્મલ' (eurythermal) સજીવો તાપમાનની વિશાળ શ્રેણીમાં જીવી શકે છે.
$3$. નિવાસસ્થાનનું તાપમાન સીધી રીતે ચયાપચયના દર,ઉત્સેચકની પ્રવૃત્તિ અને શારીરિક પ્રક્રિયાઓને અસર કરે છે.
$4$. જેમ જેમ આપણે વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવો તરફ જઈએ છીએ,તેમ સરેરાશ તાપમાન ઘટે છે,જે તે ચોક્કસ નિવાસસ્થાનોમાં જોવા મળતી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના પ્રકારો નક્કી કરે છે.

(B) જે વનસ્પતિઓ દરિયાકિનારાના વિસ્તારો કે ક્ષારયુક્ત જમીન જેવા વધુ ખારાશવાળા વાતાવરણમાં ઉગવા માટે અનુકૂલિત હોય છે,તેમને $Halophytes$ (લવણોદભિદ) કહેવામાં આવે છે. આ વનસ્પતિઓ પાસે વધારાના ક્ષારને સહન કરવા અથવા બહાર કાઢવા માટે વિશિષ્ટ પદ્ધતિઓ હોય છે,જે તેમને એવી પરિસ્થિતિઓમાં જીવંત રહેવા દે છે જ્યાં અન્ય સામાન્ય જમીન પરની વનસ્પતિઓ મૃત્યુ પામે છે.

(N/A) ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં સૂર્યપ્રકાશ વધુ તેજસ્વી હોય છે કારણ કે ત્યાં વાતાવરણ પાતળું હોય છે,જેના પરિણામે ધૂળના રજકણો અને વાતાવરણીય વાયુઓ દ્વારા સૂર્યના કિરણોનું પ્રકીર્ણન અને શોષણ ઓછું થાય છે.
વધુમાં,ઊંચાઈ પર વાતાવરણીય દબાણ ઓછું હોય છે. તાપમાન એ હવામાં રહેલા અણુઓની ઘનતા સાથે સીધી રીતે સંબંધિત હોવાથી,ઓછું વાતાવરણીય દબાણ તાપમાનમાં ઘટાડો કરે છે,જેના કારણે આ પ્રદેશો મેદાની વિસ્તારો કરતા ઠંડા હોય છે.

(N/A) હેલિયોફાઇટ્સ, જેને સૂર્યપ્રિય વનસ્પતિઓ પણ કહેવામાં આવે છે, તે એવી વનસ્પતિઓ છે જેને તેમના શ્રેષ્ઠ વિકાસ માટે સંપૂર્ણ સૂર્યપ્રકાશની જરૂર હોય છે。
ઉદાહરણ: $Mangifera \text{ } indica$ (આંબો), $Helianthus \text{ } annuus$ (સૂર્યમુખી).
સાયફાઇટ્સ, જેને છાયાપ્રિય વનસ્પતિઓ પણ કહેવામાં આવે છે, તે એવી વનસ્પતિઓ છે જેને તેમના વિકાસ માટે ઓછી પ્રકાશની તીવ્રતાની જરૂર હોય છે。
ઉદાહરણ: $Lycopodium$, $Abies$, $Taxus$.

(N/A) હા,પ્રકાશ એ એક મહત્વપૂર્ણ અજૈવિક પરિબળ છે જે સજીવોના વિતરણને નોંધપાત્ર રીતે અસર કરે છે.
$1$. વનસ્પતિઓ: વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક બનાવે છે,જેના માટે ઉર્જાના સ્ત્રોત તરીકે સૂર્યપ્રકાશની જરૂર હોય છે,તેથી પ્રકાશની ઉપલબ્ધતા તેમની વૃદ્ધિ નક્કી કરે છે. જંગલોમાં ઘણી નાની વનસ્પતિઓ (છોડ અને ક્ષુપ) ઓછી પ્રકાશની સ્થિતિમાં પણ શ્રેષ્ઠ રીતે પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવા માટે અનુકૂલિત હોય છે કારણ કે તેઓ ઊંચા,છત્ર ધરાવતા વૃક્ષોની છાયામાં રહે છે. વધુમાં,ઘણી વનસ્પતિઓ પુષ્પસર્જન માટે તેમના પ્રકાશકાલ (photoperiodic) જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે સૂર્યપ્રકાશ પર આધાર રાખે છે.
$2$. પ્રાણીઓ: ઘણા પ્રાણીઓ માટે પ્રકાશ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેઓ પ્રકાશની તીવ્રતા અને સમયગાળા (પ્રકાશકાલ) માં થતા દૈનિક અને મોસમી ફેરફારોનો ઉપયોગ તેમના ખોરાકની શોધ,પ્રજનન અને સ્થળાંતરની પ્રવૃત્તિઓના સમય માટે સંકેત તરીકે કરે છે.

(A) વિવિધ નિવાસસ્થાનોની ભૌતિક અને રાસાયણિક પરિસ્થિતિઓમાં વિવિધતા મુખ્યત્વે બે મુખ્ય પરિબળો દ્વારા નક્કી થાય છે:
$(a)$ અજૈવિક પરિબળો: આમાં તાપમાન,પાણી,પ્રકાશ અને જમીનનો સમાવેશ થાય છે. આ નિર્જીવ ઘટકો નિવાસસ્થાનના પર્યાવરણને નોંધપાત્ર રીતે અસર કરે છે.
$(b)$ જૈવિક પરિબળો: આમાં રોગકારકો,પરોપજીવીઓ,શિકારીઓ અને સ્પર્ધકોનો સમાવેશ થાય છે જેની સાથે સજીવ સતત આંતરક્રિયા કરે છે.
મુખ્ય અજૈવિક પરિબળો:
$1$. તાપમાન: તે સૌથી વધુ પરિસ્થિતિકીય સુસંગત પર્યાવરણીય પરિબળ છે. તે ઉત્સેચક ગતિશાસ્ત્ર,પાયાના ચયાપચય અને શારીરિક કાર્યોને અસર કરે છે. સજીવોને યુરીથર્મલ (વિશાળ શ્રેણી) અથવા સ્ટેનોથર્મલ (મર્યાદિત શ્રેણી) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$2$. પાણી: તે જીવન માટે આવશ્યક છે. વનસ્પતિઓની ઉત્પાદકતા અને વિતરણ પાણી પર આધારિત છે. જલીય સજીવો માટે,પાણીની ગુણવત્તા ($pH$ અને ક્ષારતા) નિર્ણાયક છે. સજીવોને યુરીહેલાઇન (ક્ષારતાની વિશાળ શ્રેણી) અથવા સ્ટેનોહેલાઇન (ક્ષારતાની મર્યાદિત શ્રેણી) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$3$. પ્રકાશ: સ્વયંપોષીઓમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે. ઘણી વનસ્પતિઓ ઓછા પ્રકાશની સ્થિતિમાં અનુકૂલિત હોય છે. પ્રકાશ પ્રાણીઓ માટે ખોરાકની શોધ,પ્રજનન અને સ્થળાંતર માટે ફોટોપિરિયડના આધારે સંકેત તરીકે પણ કામ કરે છે. વર્ણપટની ગુણવત્તા પણ મહત્વપૂર્ણ છે,કારણ કે $UV$ ઘટકો હાનિકારક હોઈ શકે છે.
$4$. જમીન: જમીનનું સ્વરૂપ અને ગુણધર્મો (બંધારણ,કણોનું કદ,જલધારણ ક્ષમતા) નિવાસસ્થાનમાં વનસ્પતિ અને પરિણામે પ્રાણી જીવન નક્કી કરે છે.

(A) હા,તે સાચું છે કે ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં વધુ સૌર ઊર્જા ઉપલબ્ધ હોય છે.
ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારો વિષુવવૃત્તની નજીક આવેલા છે,જ્યાં સૂર્યના કિરણો આખા વર્ષ દરમિયાન લગભગ સીધા (લંબવત) પડે છે.
આના પરિણામે,સમશીતોષ્ણ અને ધ્રુવીય પ્રદેશોની તુલનામાં એકમ ક્ષેત્રફળ દીઠ સૌર વિકિરણની તીવ્રતા વધુ હોય છે.
વધુમાં,વિષુવવૃત્ત પર દિવસ અને રાત્રિની લંબાઈ પ્રમાણમાં સ્થિર રહે છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ અને જૈવિક ઉત્પાદકતા માટે ઊર્જાનો સતત પુરવઠો પૂરો પાડે છે.

(A) રણ પ્રદેશ (Desert biome) તેની અતિશય તાપમાનની સ્થિતિ અને ખૂબ જ ઓછા વાર્ષિક વરસાદ (વૃષ્ટિપાત) માટે જાણીતો છે.
પરિસ્થિતિકીય વર્ગીકરણ મુજબ,રણ પ્રદેશમાં સરેરાશ વાર્ષિક તાપમાન $20^{\circ}C$ થી $25^{\circ}C$ ની વચ્ચે હોય છે અને વાર્ષિક વૃષ્ટિપાત $50 \, cm$ થી ઓછો હોય છે.
આથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી વિકલ્પ $A$ એ આ પર્યાવરણીય સ્થિતિ માટે સૌથી સચોટ છે.

(D) નિવસનતંત્રની ભૌતિક અને રાસાયણિક સ્થિતિ મુખ્યત્વે અજૈવિક પરિબળો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
આ પરિબળોમાં તાપમાન,પાણી,પ્રકાશ અને ભૂમિનો સમાવેશ થાય છે.
તાપમાન એ સૌથી વધુ પારિસ્થિતિક રીતે સુસંગત પર્યાવરણીય પરિબળ છે.
પ્રકાશ પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે અને ભૂમિનું બંધારણ તે વિસ્તારની વનસ્પતિ નક્કી કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો એ મુખ્ય ઘટકો છે જે નિવસનતંત્રની ભૌતિક અને રાસાયણિક સ્થિતિમાં વિવિધતા લાવે છે.

(C) ઉચ્ચ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં ઊંચાઈ વધવાની સાથે વાતાવરણીય દબાણ અને તાપમાનમાં ઘટાડો થવાને કારણે અત્યંત ઠંડીની સ્થિતિ જોવા મળે છે. આ વિસ્તારોમાં તાપમાન ઘણીવાર નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે અને વારંવાર પાણીના ઠારણ બિંદુ $(0^{\circ} C)$ થી નીચે જાય છે. આ નીચું તાપમાન એક મહત્વપૂર્ણ અજૈવિક પરિબળ તરીકે કાર્ય કરે છે જે ઉચ્ચ ઊંચાઈવાળા નિવસનતંત્રમાં સજીવોના અસ્તિત્વ અને વિતરણને મર્યાદિત કરે છે.

(C) સજીવોને તાપમાનની સહનશીલતાના આધારે બે મુખ્ય પ્રકારોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: $eurythermal$ (પૃથુતાપી) અને $stenothermal$ (તનુતાપી).
$Eurythermal$ સજીવો એવા સજીવો છે જે તાપમાનની વ્યાપક ક્ષેત્રમર્યાદાને સહન કરી શકે છે અને તેમાં વૃદ્ધિ પામી શકે છે.
તેનાથી વિપરીત,$stenothermal$ સજીવો તાપમાનની મર્યાદિત કે ઓછી ક્ષેત્રમર્યાદા સુધી જ સીમિત હોય છે.
તેથી,$eurythermal$ સજીવની લાક્ષણિકતા તાપમાનની વ્યાપક ક્ષેત્રમર્યાદા સહન કરવાની અને તેમાં વૃદ્ધિ પામવાની ક્ષમતા છે.

(D) ક્ષારની સાંદ્રતા,જે ભાગ પ્રતિ હજાર $(ppt)$ માં માપવામાં આવે છે,તે વિવિધ જલીય પર્યાવરણોમાં અલગ-અલગ હોય છે.
$1$. અંતઃસ્થલીય જળ (મીઠા પાણી) માં ક્ષારતા $5 \%$ કરતાં ઓછી હોય છે.
$2$. સમુદ્રમાં ક્ષારતા $30$ થી $35 \%$ ની વચ્ચે હોય છે.
$3$. અતિ-ક્ષારીય સરોવરોમાં ક્ષારતા $100 \%$ થી પણ વધી શકે છે.
$4$. 'સ્ટીનોથર્મલ' શબ્દ એવા સજીવો માટે વપરાય છે જે તાપમાનના ખૂબ જ મર્યાદિત ગાળાને સહન કરી શકે છે,તે કોઈ જળાશયનો પ્રકાર કે ચોક્કસ ક્ષારતાની સાંદ્રતા નથી. તેથી,વિકલ્પ $D$ ખોટું છે.

(A) સ્ટીનોહેલાઈન પ્રાણીઓ એવા સજીવો છે જે ક્ષારતાના ખૂબ જ મર્યાદિત ગાળાને સહન કરી શકે છે. દરિયાઈ વસવાટમાં ક્ષારતાનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું હોય છે. જ્યારે સ્ટીનોહેલાઈન પ્રાણીઓને આવા વાતાવરણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે તેઓ ગંભીર આસૃતિ (osmotic) તણાવનો સામનો કરે છે કારણ કે તેમના શરીરના આંતરિક પ્રવાહી અત્યંત સાંદ્ર બાહ્ય વાતાવરણ સાથે સંતુલન જાળવી શકતા નથી. આના પરિણામે પાણીનો વ્યય અથવા પ્રવેશ થાય છે,જે કોષોને નુકસાન પહોંચાડે છે અને મૃત્યુનું કારણ બને છે. તેથી,આસૃતિ સંબંધિત સમસ્યાઓ એ મુખ્ય કારણ છે કે તેઓ દરિયાઈ વસવાટમાં લાંબા સમય સુધી ટકી શકતા નથી.

(D) જુદા જુદા સ્થળોએ ભૂમિની પ્રકૃતિ અને ગુણધર્મો અલગ-અલગ હોય છે; તે આબોહવા,અક્ષયનની પ્રક્રિયા,ભૂમિનું વહન કે નિક્ષેપણ અને ભૂમિના વિકાસ પર આધાર રાખે છે.
ભૂમિના વિવિધ લક્ષણો જેવા કે ભૂમિનું બંધારણ,કણોનું કદ અને સમૂહીકરણ ભૂમિની અંત:સ્ત્રવણ ક્ષમતા અને જલગહણ ક્ષમતા નક્કી કરે છે.
આ લક્ષણો સાથે $pH$,ખનિજ બંધારણ અને સ્થળની ભૂસ્તરીય રચના જેવા પરિમાણો કોઈપણ વિસ્તારની વનસ્પતિ નક્કી કરવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે.
તેથી,ભૂમિનું બંધારણ અને કણોનું કદ/સમૂહીકરણ બંને ભૂમિની અંત:સ્ત્રવણ અને જલગહણ ક્ષમતા નક્કી કરવા માટે જવાબદાર છે.

(A) કોઈપણ વિસ્તારમાં જમીનનું સ્વરૂપ અને તેના ગુણધર્મો આબોહવા,અક્ષયની પ્રક્રિયા,જમીનનું વહન કે નિક્ષેપન અને જમીનનો વિકાસ કેવી રીતે થાય છે તેના પર આધાર રાખે છે.
જમીનનું બંધારણ,કણોનું કદ અને એકત્રીકરણ જેવા લક્ષણો જમીનની અંત:સ્ત્રવણ ક્ષમતા અને જલ-ગ્રહણ ક્ષમતા નક્કી કરે છે.
આ લક્ષણો,$pH$,ખનીજ બંધારણ અને ભૂતલ (ટોપોગ્રાફી) જેવા પરિબળો સાથે મળીને તે વિસ્તારની વનસ્પતિ નક્કી કરે છે.
આ વનસ્પતિ બદલામાં તે વિસ્તારમાં કેવા પ્રકારના પ્રાણીઓ રહી શકશે તે નક્કી કરે છે.
આમ,જમીનના લક્ષણો વનસ્પતિ સમુદાય નક્કી કરે છે,જે ત્યારબાદ સજીવોનો વસવાટ નક્કી કરે છે.

(B) આપેલી આકૃતિ સરેરાશ વાર્ષિક તાપમાન અને સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદના આધારે જીવાવરણોનું પ્રમાણિત નિરૂપણ છે.
આ આલેખમાં,$B$ તરીકે દર્શાવેલ જીવાવરણ 'ઉષ્ણકટિબંધીય વન' (Tropical forest) છે,જે ઊંચા સરેરાશ વાર્ષિક તાપમાન અને વધુ સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.

(D) આ ઘટનાને $Bergmann$ ના નિયમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે। આ નિયમ મુજબ, ઠંડા વાતાવરણમાં રહેતા પ્રાણીઓનું કદ ગરમ વાતાવરણમાં રહેતા પ્રાણીઓ કરતા મોટું હોય છે। તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે મોટું શરીર ધરાવતા પ્રાણીઓમાં સપાટીનું ક્ષેત્રફળ અને કદનો ગુણોત્તર ઓછો હોય છે, જે ઠંડા વાતાવરણમાં શરીરની ગરમી જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે। તેથી, $\text{તાપમાન}$ એ આ અનુકૂલનને અસર કરતું મુખ્ય અજૈવિક પરિબળ છે।

(A) નિયંત્રકો એવા સજીવો છે જે બાહ્ય પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં લીધા વિના શરીરનું આંતરિક તાપમાન સતત જાળવી શકે છે. આ સજીવોને એન્ડોથર્મ્સ (Endotherms) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ઉત્ક્રાંતિ જીવવિજ્ઞાનીઓ માને છે કે સસ્તન પ્રાણીઓની સફળતા મુખ્યત્વે તેમના શરીરનું તાપમાન સતત જાળવી રાખવાની (એન્ડોથર્મ્સ) ક્ષમતાને કારણે છે,જેનાથી તેઓ એન્ટાર્કટિકા હોય કે સહારાનું રણ,ગમે ત્યાં આરામથી જીવી શકે છે.

(D) જુદા જુદા સ્થળોએ જમીનનું સ્વરૂપ અને તેના ગુણધર્મો મુખ્યત્વે આબોહવા,અપક્ષયની પ્રક્રિયા અને તે વિસ્તારની ભૂપૃષ્ઠ રચના (Topography) દ્વારા નક્કી થાય છે.
$1$. આબોહવા: તાપમાન અને વરસાદ અપક્ષયના દરને અને જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થોના સંગ્રહને અસર કરે છે.
$2$. અપક્ષયની પ્રક્રિયા: ખડકોનું નાના કણોમાં વિઘટન ભૌતિક (યાંત્રિક),રાસાયણિક અને જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા થાય છે.
$3$. ભૂપૃષ્ઠ રચના (Topography): જમીનનો ઢાળ અને ઊંચાઈ જમીનના નિકાલ,ધોવાણ અને ખનિજોના સંગ્રહને અસર કરે છે.
આ પરિબળો સામૂહિક રીતે જમીનના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણધર્મો નક્કી કરે છે,જે બદલામાં તે ચોક્કસ નિવાસસ્થાનમાં ઉગી શકતી વનસ્પતિના પ્રકારો નક્કી કરે છે.

(C) રણમાં દિવસો ખૂબ ગરમ અને રાત્રિ ખૂબ ઠંડી હોય છે. વનસ્પતિના આવરણના અભાવને કારણે,રણની જમીન અન્ય વિસ્તારોની તુલનામાં આ તાપમાનના ફેરફારો સામે વધુ ખુલ્લી રહે છે. દિવસ દરમિયાન,જમીન ઝડપથી ગરમી શોષી લે છે અને ખૂબ ગરમ થઈ જાય છે,જ્યારે રાત્રે તે ઝડપથી ગરમી ગુમાવે છે અને ઠંડી થઈ જાય છે.

(B) મહાસાગરોમાં,સૂર્યપ્રકાશ એક ચોક્કસ ઊંડાઈથી નીચે પહોંચી શકતો નથી.
$500 \, m$ થી વધુ ઊંડાઈએ પર્યાવરણ કાયમી ધોરણે અંધકારમય હોય છે.
આ ઊંડાઈએ રહેતા સજીવો પ્રકાશના કોઈ પણ અવકાશી સ્ત્રોતની હાજરીથી અજાણ હોય છે.

(B) પૃથ્વીની સપાટી પર તાપમાનનો ઢાળ આશરે $1000 \, m$ અક્ષાંશ દીઠ $6.4^{\circ} C$ થી $6.5^{\circ} C$ જેટલો હોય છે (વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવો તરફ જતાં).
આ ઢાળને કારણે વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવો તરફ જતાં સરેરાશ તાપમાનમાં ઘટાડો થાય છે.
સજીવોને તેમની તાપમાનની જરૂરિયાત મુજબ નીચે મુજબ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. મેગાથર્મ્સ (Megatherms): ઉષ્ણકટિબંધીય સજીવો.
$2$. મેસોથર્મ્સ (Mesotherms): ઉપ-ઉષ્ણકટિબંધીય સજીવો.
$3$. માઇક્રોથર્મ્સ (Microtherms): સમશીતોષ્ણ સજીવો.
$4$. હેકિસ્ટોથર્મ્સ (Hekistotherms): આર્કટિક સજીવો.

(B) જલીય નિવાસસ્થાનોમાં,પ્રકાશના પ્રવેશના આધારે ઊંડા તળાવો અને મહાસાગરોમાં પ્રકાશનું ઝોનેશન (સ્તરીકરણ) જોવા મળે છે:
$(i)$ યુફોટિક ઝોન $(A)$: આ સૌથી ઉપરનું સ્તર છે જ્યાં પ્રકાશની તીવ્રતા પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે પૂરતી હોય છે. અહીં સૌથી વધુ સૂર્યપ્રકાશ મળે છે.
$(ii)$ ડિસ્ફોટિક ઝોન $(B)$: આ મધ્યવર્તી સ્તર (ટ્વાઇલાઇટ ઝોન) છે જ્યાં પ્રકાશની તીવ્રતા ઓછી હોય છે,જે ઘણીવાર વળતર બિંદુ (compensation point) પર અથવા તેની નીચે હોય છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રવૃત્તિને મર્યાદિત કરે છે.
$(iii)$ અફોટિક ઝોન $(C)$: આ સૌથી ઊંડું સ્તર છે જ્યાં પ્રકાશ પ્રવેશતો નથી,જેના પરિણામે કાયમી અંધકાર રહે છે. અહીં પ્રકાશસંશ્લેષણ થઈ શકતું નથી.
આપેલ આકૃતિના આધારે,$A$ એ યુફોટિક ઝોન દર્શાવે છે,$B$ એ ડિસ્ફોટિક ઝોન દર્શાવે છે,અને $C$ એ અફોટિક ઝોન દર્શાવે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) થર્મલ સ્પ્રિંગ્સ (ગરમ પાણીના ઝરા) અને ઊંડા સમુદ્રના હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ જેવા વિશિષ્ટ નિવાસસ્થાનો છે જ્યાં સરેરાશ તાપમાન $100^{\circ} C$ થી વધી જાય છે. આ અત્યંત ગરમ વાતાવરણમાં વિશિષ્ટ પ્રકારના સૂક્ષ્મજીવો જોવા મળે છે,જેને એક્સટ્રીમોફાઇલ્સ (extremophiles) કહેવામાં આવે છે,જે આટલા ઊંચા તાપમાને પણ જીવંત રહી શકે છે.

(C) મુખ્ય જીવાવરણોનું નિર્માણ મુખ્યત્વે તાપમાન અને વરસાદની તીવ્રતા અને સમયગાળામાં થતા વાર્ષિક ફેરફારો દ્વારા નક્કી થાય છે.
આ ફેરફારો આપણા ગ્રહના સૂર્યની આસપાસના પરિભ્રમણ અને તેની ધરી પરના નમનને કારણે થાય છે.
તેથી,બંને પરિબળો વિશિષ્ટ આબોહવાની પરિસ્થિતિઓમાં ફાળો આપે છે જે વિવિધ જીવાવરણોને વ્યાખ્યાયિત કરે છે.

(B) ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં જોવા મળતા સજીવોને મેગાથર્મ્સ કહેવામાં આવે છે.
પૃથ્વીની સપાટી પર તાપમાનનો ઢાળ આશરે દર $1000\,m$ ની ઊંચાઈએ અથવા દર $10^{\circ}$ અક્ષાંશ પર $6.4-6.5^{\circ}C$ જેટલો હોય છે. પરિણામે,વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવો તરફ જતાં સરેરાશ વાર્ષિક તાપમાનમાં ઘટાડો થાય છે.
આ ચોક્કસ આબોહવાકીય ઝોનમાં અનુકૂલિત સજીવોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:
$1$. ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશો: મેગાથર્મ્સ
$2$. ઉપ-ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશો: મેસોથર્મ્સ
$3$. સમશીતોષ્ણ પ્રદેશો: માઇક્રોથર્મ્સ
$4$. આર્કટિક/આલ્પાઇન પ્રદેશો: હેકિસ્ટોથર્મ્સ

(B) મુખ્ય બાયોમ્સનું નિર્માણ મુખ્યત્વે આબોહવામાં પ્રાદેશિક તફાવતો દ્વારા નક્કી થાય છે. આ તફાવતોને અસર કરતા બે સૌથી મહત્વપૂર્ણ અજૈવિક પરિબળો તાપમાન અને વરસાદ (precipitation) છે. આ પરિબળો નક્કી કરે છે કે ચોક્કસ પ્રદેશમાં કેવા પ્રકારની વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ વિકસી શકે છે,જે રણ,વર્ષાવન અને ટુંડ્ર જેવા વિશિષ્ટ બાયોમ્સના વિકાસ તરફ દોરી જાય છે.

(B) પરમાફ્રોસ્ટ એટલે કે જમીનનું પેટાળ જે આખું વર્ષ થીજી ગયેલું રહે છે,તે ઠંડા રણ જીવાવરણ (જેને ટુંડ્ર જીવાવરણ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) નું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.

(A) સ્થલાકૃતિના પરિબળો (જેને ભૌગોલિક પરિબળો પણ કહેવાય છે) જમીનની સપાટીની લાક્ષણિકતાઓ સાથે સંબંધિત છે,જેમ કે પર્વતનો ઢાળ અથવા ભૂપ્રદેશની સ્થિતિ.
જમીનનું બંધારણ એ એડેફિક પરિબળોનો એક ભાગ છે,જે જમીનના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણધર્મો સાથે સંબંધિત છે.
તેથી,જોડી '$A$' ખોટી છે કારણ કે જમીનનું બંધારણ એ એડેફિક પરિબળ છે,સ્થલાકૃતિનું પરિબળ નથી.

(A) પર્માફ્રોસ્ટ એ $Tundra$ બાયોમની લાક્ષણિકતા છે,જ્યાં જમીન કાયમી ધોરણે થીજી ગયેલી રહે છે.
$Drip$ $tips$,$woody$ $climbers$ અને $epiphytes$ એ ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનોમાં જોવા મળતી લાક્ષણિક અનુકૂલનો છે,જે ત્યાંના વધુ વરસાદ અને સૂર્યપ્રકાશ માટેની તીવ્ર સ્પર્ધાને કારણે વિકસે છે.

(B) તાપમાન એ સૌથી વધુ પરિસ્થિતિકીય રીતે સુસંગત પર્યાવરણીય પરિબળ માનવામાં આવે છે. તે ઉત્સેચકોની ગતિશીલતાને અને તેના દ્વારા સજીવની ચયાપચયની પ્રવૃત્તિઓ તથા અન્ય શારીરિક કાર્યોને નોંધપાત્ર રીતે અસર કરે છે. તે સજીવોના ભૌગોલિક વિતરણને પણ પ્રભાવિત કરે છે.

(B) નિવાસસ્થાન એ કુદરતી પર્યાવરણ છે જેમાં સજીવ રહે છે. તે અજૈવિક (નિર્જીવ) અને જૈવિક (સજીવ) બંને ઘટકોની આંતરક્રિયા દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થાય છે. અજૈવિક પરિબળોમાં તાપમાન,પાણી,પ્રકાશ અને જમીનનો સમાવેશ થાય છે,જ્યારે જૈવિક પરિબળોમાં વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવોનો સમાવેશ થાય છે.