Ecosystem–Structure and Function Questions in Gujarati

(B) નિવસનતંત્રમાં,ગીધ મૃત અને સડતા કાર્બનિક પદાર્થો પર ખોરાક તરીકે આધાર રાખે છે. જે સજીવો મૃત પ્રાણીઓનું ભક્ષણ કરે છે તેમને અપમાર્જક (Scavengers) કહેવામાં આવે છે. તેથી,ગીધ નિવસનતંત્રમાં અપમાર્જક તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,પ્રાથમિક ઉત્પાદકો સ્વયંપોષી (વનસ્પતિઓ) છે જે પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
દ્વિતીયક ઉત્પાદકો એવા સજીવો છે જે પ્રાથમિક ઉત્પાદકો (તૃણાહારીઓ) નો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે અને વનસ્પતિના જૈવભારનું પ્રાણી જૈવભારમાં રૂપાંતર કરે છે.
તેથી,તૃણાહારીઓને દ્વિતીયક ઉત્પાદકો ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ ઉપભોક્તાનું પ્રથમ સ્તર છે જે વનસ્પતિ પદાર્થોમાંથી જૈવભારનું ઉત્પાદન કરે છે.

(D) નિવસનતંત્ર એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
$1$. નિવસનતંત્ર સ્વ-નિયંત્રિત હોય છે કારણ કે તેઓ હોમિયોસ્ટેસિસ (સમસ્થિતિ) જાળવી રાખે છે.
$2$. તેઓ સ્વ-નિર્ભર હોય છે કારણ કે તેઓ ઉર્જા પ્રવાહ અને પોષક ચક્રો દ્વારા કાર્ય કરવા માટે સક્ષમ હોય છે.
$3$. નિવસનતંત્રમાં,સર્વોચ્ચ માંસાહારીઓ હંમેશા ટોચના પોષક સ્તર (Apex trophic level) પર હોય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(C) 'પોષકસ્તર' શબ્દ આહાર શૃંખલામાં સજીવના સ્થાનને દર્શાવે છે. પોષકસ્તરનું મુખ્ય કાર્ય એક સ્તરમાંથી બીજા સ્તરમાં ઉર્જા અને પોષક તત્વોનું સ્થળાંતર કરવાનું છે. તેથી,'પોષણ' એ સૌથી યોગ્ય જવાબ છે કારણ કે તે નિવસનતંત્રમાં ઉર્જા અને કાર્બનિક દ્રવ્યોના પ્રવાહ સાથે સંબંધિત છે.

(B) જે પ્રક્રિયા દ્વારા વનસ્પતિની જાતિઓ પાણીમાંથી જમીન પર સ્થળાંતરિત થઈ અને નવા નિવાસસ્થાનોમાં સ્થાપિત થઈ,તેને નિવસનતંત્રીય અનુક્રમણ (Ecological Succession) કહેવામાં આવે છે. ખાસ કરીને,આને 'જલક્રમક' (Hydrarch succession) અથવા 'જલક્રમ' (Hydrosere) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જેમાં સમુદાય સમય જતાં જલીય સ્થિતિમાંથી શુષ્ક (સૂકી) સ્થિતિ તરફ આગળ વધે છે.

(C) પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા સમય જતાં જૈવિક સમુદાયની રચના વિકસે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,વનસ્પતિ પ્રજાતિઓની રચનામાં બે રીતે ફેરફાર થાય છે:
$1$. ક્રમિક: પ્રજાતિઓની રચના એક અનુમાનિત અને વ્યવસ્થિત ક્રમમાં બદલાય છે (ક્રમવર્તી અવસ્થાઓ).
$2$. વિકાસાત્મક: સમુદાય વધુ જટિલ અને સ્થિર સ્થિતિ તરફ વિકાસ પામે છે,જે અંતે ચરમ સમુદાય સુધી પહોંચે છે.

(D) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર (Ecosystem) માં,ત્રણેય જૂથો—ઉત્પાદકો,ઉપભોક્તાઓ અને વિઘટકો—મહત્વપૂર્ણ પરિસ્થિતિકીય ભૂમિકા ભજવે છે.
$1$. ઉત્પાદકો (સ્વયંપોષી) અકાર્બનિક પદાર્થોમાંથી કાર્બનિક સંયોજનોનું સંશ્લેષણ કરે છે,જે આહાર શૃંખલાનો પાયો બનાવે છે.
$2$. ઉપભોક્તાઓ (પરપોષી) વસ્તીનું કદ નિયંત્રિત કરે છે અને પોષક સ્તરો દ્વારા ઉર્જાના પ્રવાહને સરળ બનાવે છે.
$3$. વિઘટકો (મૃતપજીવી) કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરીને તેને અકાર્બનિક પોષક તત્વોમાં ફેરવે છે,જે જમીનમાં પાછા ફરે છે અને પોષક ચક્ર માટે આવશ્યક છે.
તેથી,આ તમામ જૂથો પરિસ્થિતિકીય તંત્રની જાળવણી અને સ્થિરતા માટે અનિવાર્ય છે.

(D) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,મુખ્ય કાર્યાત્મક ભૂમિકાઓને ત્રણ મુખ્ય જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: $1$. ઉત્પાદકો (સ્વયંપોષી),$2$. ઉપભોક્તાઓ (પરપોષી),અને $3$. વિઘટકો (મૃતપજીવી). આ જૂથો ઊર્જાના પ્રવાહ અને પોષક તત્વોના ચક્રને સુનિશ્ચિત કરે છે. 'અવશોષણ' એ સજીવો દ્વારા કરવામાં આવતી એક શારીરિક પ્રક્રિયા છે,પરંતુ તેને પરિસ્થિતિકીય તંત્રના માળખામાં મુખ્ય પરિસ્થિતિકીય ભૂમિકા અથવા પોષક સ્તર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતી નથી.

(C) સજીવોને તેમની મુખ્ય પરિસ્થિતિકીય ભૂમિકાના આધારે ઉત્પાદકો,ઉપભોગીઓ અને વિઘટકો જેવા કાર્યાત્મક જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. આ ભૂમિકાઓ નક્કી કરે છે કે સજીવો કેવી રીતે ઉર્જા મેળવે છે અને નિવસનતંત્રમાં કેવી રીતે આંતરક્રિયા કરે છે. ઉત્પાદકો (સ્વપોષી) પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે,જ્યારે ઉપભોગીઓ અને વિઘટકો (પરપોષી) ઉર્જા માટે અન્ય સજીવો પર આધાર રાખે છે. તેથી,પરિસ્થિતિકીય ભૂમિકાના આધારે વર્ગીકરણ મુખ્યત્વે આ કાર્યાત્મક શ્રેણીઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય નિક (Ecological Niche) એ નિવસનતંત્રમાં સજીવની કાર્યાત્મક ભૂમિકા દર્શાવે છે.
તેમાં સજીવ તેના પર્યાવરણના જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકો સાથે કેવી રીતે આંતરક્રિયા કરે છે તેનો સમાવેશ થાય છે.
પરિસ્થિતિકીય નિકનું સૌથી પાયાનું પાસું પોષણકડી કે આહારજાળમાં સજીવનું સ્થાન છે,જે તેના પોષક સ્તર અને ઉર્જાના પ્રવાહમાં તેની ભૂમિકા નક્કી કરે છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર (Ecosystem) એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે,જેમાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક (નિર્જીવ) પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
તેથી,પરિસ્થિતિકીય તંત્ર જેવી પ્રાકૃતિક રચના જૈવિક (સજીવ) અને અજૈવિક (નિર્જીવ) એમ બંને ઘટકોની બનેલી હોય છે.

(D) જૈવિક શ્રેણીમાં, $\text{કોષ}$, $\text{અંગ}$ અને $\text{સજીવ}$ જેવી કક્ષાઓ મૂર્ત અને ભૌતિક એકમો છે જેને સીધી રીતે જોઈ અને માપી શકાય છે।
$\text{નિવસનતંત્ર}$ એ એક કાર્યાત્મક એકમ છે જે જૈવિક સમુદાયો અને તેમના અજૈવિક પર્યાવરણ વચ્ચેની આંતરક્રિયાઓથી બનેલું છે।
$\text{નિવસનતંત્ર}$ એ કોઈ એક ભૌતિક રચના હોવાને બદલે ચોક્કસ વિસ્તારમાં થતી આંતરક્રિયાઓ અને પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થાય છે, તેથી તેને કદની દ્રષ્ટિએ સંકલ્પનાત્મક કક્ષા માનવામાં આવે છે।

(D) $\text{નિવસનતંત્ર}$ એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે,જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે. જીવસમાજો (સજીવો) અને તેમના અજૈવિક પર્યાવરણ (ભૌતિક પરિબળો) વચ્ચેની આંતરક્રિયાને પરિણામે $\text{નિવસનતંત્ર}$ ની રચના થાય છે.

(D) નિવસનતંત્ર એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
જીવસમુદાય (સજીવો) અને અજૈવિક પર્યાવરણ (ભૌતિક પરિબળો) વચ્ચેની આ આંતરક્રિયા એક ચોક્કસ માળખું વિકસાવે છે,જે ઊર્જા પ્રવાહ,પોષક ચક્ર અને જાતિઓની રચના દ્વારા લાક્ષણિક બને છે.
તેથી,જીવસમુદાય અને પર્યાવરણ વચ્ચેની આંતરક્રિયા એ નિવસનતંત્રની રચના માટે જવાબદાર મૂળભૂત પ્રક્રિયા છે.

(C) જીવાવરણ એ પૃથ્વી પરના તમામ નિવસનતંત્રોનો વૈશ્વિક સરવાળો છે. તે પૃથ્વી પરના જીવનનો વિસ્તાર દર્શાવે છે,જ્યાં સજીવો તેમના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે. નિવસનતંત્ર એ પ્રકૃતિનો પાયાનો કાર્યાત્મક એકમ છે,જે જીવસમુદાયો અને તેમના અજૈવિક પર્યાવરણનો બનેલો છે. તેથી,જીવાવરણની રચના માટે નિવસનતંત્ર એ સૌથી અગત્યનું પરિબળ છે.

(C) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે,જેમાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
જૈવિક સમુદાયો અને તેમનું ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે મળીને એક પરિસ્થિતિકીય તંત્ર બનાવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(C)$ છે.

(C) નિવસનતંત્ર એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
જીવસમાજો (જૈવિક ઘટકો) અને તેમનું ભૌતિક પર્યાવરણ (અજૈવિક ઘટકો) એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરીને એક સ્થાયી અને સ્વનિર્ભર તંત્ર બનાવે છે જેને નિવસનતંત્ર કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ છે.

(D) જીવાવરણ એ પૃથ્વી પરના તમામ નિવસનતંત્રોનો વૈશ્વિક સરવાળો છે. તે પૃથ્વી પરના જીવનના એવા વિસ્તારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,જ્યાં તમામ સજીવો તેમના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે. તેથી,પ્રકૃતિના તમામ નિવસનતંત્રો સામૂહિક રીતે જીવાવરણની રચના કરે છે.

(D) જૈવિક શ્રેણીમાં, $\text{કોષ}$, $\text{અંગ}$ અને $\text{સજીવ}$ જેવી કક્ષાઓ ભૌતિક અને સ્પષ્ટ અસ્તિત્વ ધરાવે છે જેને સીધી રીતે જોઈ અને માપી શકાય છે। $\text{નિવસનતંત્ર}$ એ સંગઠનની એક સંકલ્પનાત્મક કક્ષા છે કારણ કે તેમાં ચોક્કસ વિસ્તારમાં જૈવિક (સજીવ) અને અજૈવિક (નિર્જીવ) ઘટકોની આંતરક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે। તે કોઈ એક ભૌતિક રચના નથી, પરંતુ પારિસ્થિતિક સંબંધો અને ઉર્જાના પ્રવાહ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત એક કાર્યાત્મક એકમ છે।

(A) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં વિવિધ સ્તરો પર રહેલી વિવિધ જાતિઓના ઊભા વિતરણને સ્તરીકરણ (stratification) કહેવામાં આવે છે. ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનમાં વનસ્પતિ ખૂબ જ જટિલ હોય છે અને સૂર્યપ્રકાશ માટેની તીવ્ર સ્પર્ધા તથા ઉચ્ચ જૈવવિવિધતાને કારણે તેમાં સ્પષ્ટ ઊભા સ્તરો (જેમ કે ઉભરતું સ્તર,કેનોપી,અન્ડરસ્ટોરી અને જંગલનું તળિયું) જોવા મળે છે. તેથી,વનસ્પતિઓની ઊંચાઈના આધારે સુસ્પષ્ટ ઊભા સ્તરોની ગોઠવણી ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનમાં શ્રેષ્ઠ રીતે જોઈ શકાય છે.

(C) : બેન્થિક સજીવો એ તળિયે રહેતા સજીવો છે જે જલજ નિવસનતંત્રના તળિયે સરકતા અથવા જોડાયેલા જોવા મળે છે. તળછટ (sediment) ના ભૌતિક અને રાસાયણિક લક્ષણો,જેમ કે કણોનું કદ,કાર્બનિક પદાર્થોનું પ્રમાણ અને ઓક્સિજનની પ્રાપ્યતા,તે ચોક્કસ પર્યાવરણમાં કયા પ્રકારના બેન્થિક સજીવો વિકાસ પામી શકે છે તે સીધી રીતે નક્કી કરે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ એ સમુદ્રના તળિયે આવેલી તિરાડો છે જે ખનિજો અને $H_2S$ થી સમૃદ્ધ ગરમ પાણીના ફુવારાઓ બહાર કાઢે છે.
આવા અત્યંત વાતાવરણમાં સૂર્યપ્રકાશનો અભાવ હોવાથી પ્રકાશસંશ્લેષણ થઈ શકતું નથી.
તેના બદલે,કેમોસિન્થેટિક બેક્ટેરિયા પ્રાથમિક ઉત્પાદકો તરીકે કાર્ય કરે છે.
આ બેક્ટેરિયા વેન્ટના પાણીમાં રહેલા હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ $(H_2S)$ નું ઓક્સિડેશન કરીને ઊર્જા મેળવે છે.
આ ઊર્જાનો ઉપયોગ અકાર્બનિક કાર્બન સ્ત્રોતોમાંથી કાર્બનિક સંયોજનો બનાવવા માટે થાય છે.
પરિણામે,આ બેક્ટેરિયા હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ ફૂડ વેબનો પાયો બનાવે છે અને તે ઇકોસિસ્ટમના અન્ય તમામ સજીવોને આધાર પૂરો પાડે છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
ખડકાળ નિવાસસ્થાન સજીવો માટે અત્યંત પ્રતિકૂળ વાતાવરણ ધરાવે છે.
આ વિસ્તારોમાં પાણીનો અભાવ હોય છે કારણ કે ખડકાળ સપાટી વરસાદના પાણીને શોષી કે જાળવી શકતી નથી.
વધુમાં, ત્યાં પોષક તત્વોને જાળવી રાખવાની કોઈ વ્યવસ્થા હોતી નથી, જેના કારણે મોટાભાગની વનસ્પતિઓ ત્યાં ઉગી શકતી નથી.
$Lichens$ આવા નિવાસસ્થાનમાં અગ્રગામી (pioneer) પ્રજાતિઓ છે કારણ કે તેઓ સૂકા વાતાવરણ (desiccation) સામે અત્યંત પ્રતિરોધક છે અને તાપમાનના ભારે ફેરફારોને સહન કરી શકે છે.
તેઓ એસિડનો સ્ત્રાવ કરે છે જે ખડકોના ધોવાણમાં મદદ કરે છે, જે અંતે જમીન નિર્માણમાં પરિણમે છે અને અન્ય અનુક્રમિત પ્રજાતિઓને તે વિસ્તારમાં વસવાટ કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

(C) : પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ એ કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જાતિઓની રચનામાં થતો ક્રમિક અને અનુમાનિત ફેરફાર છે.
આ એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે જેમાં એક જ સ્થળે એક પછી એક જૈવિક સમુદાયોની શ્રેણી વિકસે છે,જ્યાં સુધી ચરમ સમુદાય (climax community) સ્થાપિત ન થાય.
ચરમ સમુદાય પર્યાવરણ સાથે લગભગ સંતુલનમાં હોય છે અને તેમાં વધુ ફેરફાર થતો નથી.
અનુક્રમણ દરમિયાન,સમય જતાં પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓની સંખ્યા અને પ્રકારોમાં વધારો થાય છે.
નવા જૈવિક સમુદાયની સ્થાપના તેના પ્રાથમિક તબક્કામાં ખૂબ જ ધીમી હોય છે કારણ કે તે ખુલ્લા વિસ્તારથી શરૂ થાય છે,જ્યારે ગૌણ અનુક્રમણમાં તે ઝડપી હોય છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
જૈવ-ભૂ-રાસાયણિક ચક્રો બે પ્રકારના હોય છે: વાયુરૂપ અને અવસાદી.
વાયુરૂપ પોષક ચક્રોમાં,જીવાવરણના જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકો વચ્ચે પરિભ્રમણ કરતા પદાર્થો વાયુ અથવા વરાળ સ્વરૂપે હોય છે અને તેનો સંગ્રહસ્થાન વાતાવરણ અથવા જલાવરણ છે. ઉદાહરણ તરીકે કાર્બન,નાઈટ્રોજન,ઓક્સિજન અને પાણી.
અવસાદી પોષક ચક્રોમાં,પરિભ્રમણ કરતા પદાર્થો વાયુ સ્વરૂપે હોતા નથી અને તેનું સંગ્રહસ્થાન મૃદાવરણ (પૃથ્વીનો પોપડો) છે. ઉદાહરણ તરીકે ફોસ્ફરસ,કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ.
સલ્ફર એ વિશિષ્ટ છે કારણ કે તે વાયુરૂપ અને અવસાદી બંને પ્રકારના પોષક ચક્રો દર્શાવે છે,પરંતુ પ્રમાણિત વર્ગીકરણમાં તેને ઘણીવાર અવસાદી ચક્રમાં ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેનો મુખ્ય ભંડાર મૃદાવરણમાં છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
સ્ટેન્ડિંગ ક્રોપ (સ્થાયી પાક) એટલે કોઈ ચોક્કસ સમયે નિવસનતંત્રના કોઈ ચોક્કસ પોષક સ્તરે હાજર જીવંત પદાર્થો (બાયોમાસ) નો કુલ જથ્થો.
તેને સામાન્ય રીતે એકમ વિસ્તાર દીઠ બાયોમાસ અથવા ઊર્જાના સંદર્ભમાં માપવામાં આવે છે.
સ્ટેન્ડિંગ ક્રોપ ઋતુ પ્રમાણે બદલાય છે; ઉદાહરણ તરીકે,પાનખર વૃક્ષોનો બાયોમાસ ઉનાળા અને શિયાળા વચ્ચે નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે.

(D) જૈવિક સમુદાયમાં વિવિધ સ્તરો પર રહેલી વિવિધ જાતિઓના ઊભી વિતરણને $stratification$ (સ્તરીકરણ) કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,જંગલના નિવસનતંત્રમાં,વૃક્ષો સૌથી ઉપરના સ્તરે હોય છે,ત્યારબાદ ક્ષુપ (છોડ) અને સૌથી નીચેના સ્તરે ક્ષુપ અને ઘાસ હોય છે. આ ગોઠવણી વિવિધ જાતિઓને સૂર્યપ્રકાશ અને જગ્યા જેવા સંસાધનોનો કાર્યક્ષમ રીતે ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરે છે.

(D) : દ્વિતીયક અનુક્રમણ (Secondary succession) એ જૈવિક અનુક્રમણ છે જે એવા વિસ્તારમાં થાય છે જે અગાઉ ત્યાં હાજર સમુદાયના વિનાશને કારણે ગૌણ રીતે ખુલ્લો થઈ ગયો હોય.
દ્વિતીયક અનુક્રમણ અગાઉથી બનેલા સબસ્ટ્રેટા (substrata) થી શરૂ થાય છે જેમાં પહેલેથી જ જીવંત પદાર્થ અથવા જમીન અસ્તિત્વમાં હોય છે.
કોઈપણ બાહ્ય બળની ક્રિયા,જેમ કે આબોહવાકીય પરિબળોમાં અચાનક ફેરફાર,જૈવિક હસ્તક્ષેપ,આગ અથવા જંગલોનો નાશ,અગાઉના સમુદાયના વિનાશમાં પરિણમે છે.
આમ,વિસ્તાર જીવંત પદાર્થોથી વંચિત થઈ જાય છે,પરંતુ તેનું સબસ્ટ્રેટમ અકબંધ રહે છે.
તેમાં કાર્બનિક પદાર્થો હોય છે,જે તેને જૈવિક રીતે ફળદ્રુપ બનાવે છે,અને તેથી,આ અનુક્રમણ પ્રાથમિક અનુક્રમણની તુલનામાં વધુ ઝડપી હોય છે.

(A) : ફોસ્ફરસનો મુખ્ય સંગ્રહસ્થાન ફોસ્ફેટ ખડકોમાં હોય છે,જ્યારે ચક્રીય પૂલ (cycling pool) અનુક્રમે પાર્થિવ અને જલીય નિવસનતંત્ર માટે જમીન અને પાણી છે.
ખડકોના ધોવાણ દ્વારા ફોસ્ફેટનો થોડો જથ્થો સતત ચક્રીય પૂલમાં ઉમેરાતો રહે છે.
ફોસ્ફેટ સામાન્ય રીતે જમીનમાં કેલ્શિયમ,આયર્ન અને એલ્યુમિનિયમ સાથે સંયોજિત સ્વરૂપે જોવા મળે છે.
કાર્બન કે નાઈટ્રોજનથી વિપરીત,ફોસ્ફરસ માટે વાતાવરણીય કે વાયુમય ચક્રનો અભાવ હોય છે.
ફોસ્ફેટ અજૈવિક પર્યાવરણમાં મૃદાવરણ (lithosphere) અને જલાવરણ (hydrosphere) બંનેમાં પરિભ્રમણ કરે છે.

(A) : ઉત્પાદકોથી ઉપભોક્તાઓ સુધી ખોરાક ઉર્જાનું સ્થાનાંતરણ સજીવોની શ્રેણી દ્વારા થાય છે,જેમાં વારંવાર ખાવાની અને ખવાવાની પ્રક્રિયા થાય છે,જેને આહાર શૃંખલા કહેવામાં આવે છે.
લીલી વનસ્પતિઓ હંમેશા આહાર શૃંખલાની પ્રથમ કડી હોય છે કારણ કે માત્ર તેઓ જ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પ્રકાશ ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને કાર્બનિક ખોરાકનું સંશ્લેષણ કરવામાં સક્ષમ છે.
આપેલ શૃંખલામાં: નાના છોડ (ઉત્પાદકો) $\rightarrow$ ઝૂપ્લેન્કટોન (પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ) $\rightarrow$ માછલી (દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ) $\rightarrow$ મનુષ્ય (તૃતીય ઉપભોક્તા).
તેથી,આ શૃંખલામાં ઉત્પાદક નાના છોડ છે.

(D) નવા બનેલા તળાવ કે સરોવરમાં એક પછી એક વિકસતા જૈવિક સમુદાયોની શ્રેણીને હાઈડ્રોસિયર (જલક્રમક) કહેવામાં આવે છે.
તે કાદવવાળું પાણી સ્વચ્છ થતાની સાથે જ શરૂ થાય છે.
હાઈડ્રોસિયરનો અગ્રગામી (પાયોનિયર) તબક્કો ફાઈટોપ્લાન્કટન (વનસ્પતિ પ્લવક) તબક્કો છે.
પ્રથમ ક્રમિક તબક્કામાં ફાઈટોપ્લાન્કટનના મૃત્યુ અને વિઘટનથી કાર્બનિક દ્રવ્યો ઉત્પન્ન થાય છે,જે તળિયે રહેલી માટી અને કાંપ સાથે ભળીને નરમ કાદવ બનાવે છે.
આ નરમ કાદવ આગામી ક્રમિક તબક્કામાં નિમગ્ન જલોદભિદ વનસ્પતિઓના વિકાસ માટે અનુકૂળ હોય છે.
તેથી,હાઈડ્રોસિયરનો બીજો તબક્કો $Vallisneria$ જેવી નિમગ્ન જલોદભિદ વનસ્પતિઓ દ્વારા રોકાયેલ હોય છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
સ્ટેન્ડિંગ ક્રોપ (Standing crop) એટલે કોઈ ચોક્કસ સમયે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં પોષક સ્તરે હાજર રહેલા જીવંત પદાર્થોનો કુલ જથ્થો (બાયોમાસ).
તેને સામાન્ય રીતે બાયોમાસ અથવા ઉર્જાના સંદર્ભમાં તેના સમકક્ષ એકમ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
સ્ટેન્ડિંગ ક્રોપ આખા વર્ષ દરમિયાન બદલાઈ શકે છે,ઉદાહરણ તરીકે,પાનખર વૃક્ષોમાં ઉનાળા અને શિયાળા વચ્ચેના સમયગાળામાં થતા ફેરફારો.

(C) બધા જ નિવસનતંત્રમાં ઉર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત સૌર ઉર્જા છે.
પૃથ્વીની સપાટી પર આપાત થતા કુલ સૌર વિકિરણના આશરે $50\%$ જેટલો ભાગ $PAR$ (પ્રકાશસંશ્લેષી સક્રિય વિકિરણ) તરીકે ઓળખાય છે.
તેથી,$PAR$ નું પ્રમાણ કુલ આપાત સૌર વિકિરણના $50\%$ થી ઓછું હોય છે.
માત્ર $1-5\%$ જેટલું જ આપાત સૌર વિકિરણ પ્રકાશસંશ્લેષી સજીવો દ્વારા કાર્બનિક દ્રવ્યોના સંશ્લેષણ (કુલ પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા) માટે ગ્રહણ કરવામાં આવે છે.

(B) : ગૌણ અનુક્રમણ એવા વિસ્તારોમાં શરૂ થાય છે જ્યાં કુદરતી જૈવિક સમુદાયોનો નાશ થયો હોય,જેમ કે ત્યજી દેવાયેલી ખેતીલાયક જમીન,સળગાવેલા અથવા કાપેલા જંગલો (deforested site),અથવા પૂરગ્રસ્ત જમીન વગેરે. પ્રાથમિક અનુક્રમણથી વિપરીત,જે ખડકો જેવા ખુલ્લા વિસ્તારોમાં શરૂ થાય છે જ્યાં જમીન હોતી નથી,ગૌણ અનુક્રમણ એવા વિસ્તારોમાં થાય છે જ્યાં જમીન પહેલેથી જ હાજર હોય છે,જેના કારણે આ પ્રક્રિયા નોંધપાત્ર રીતે ઝડપી બને છે.

(A) હાઇડ્રાર્ક અનુક્રમણ પાણીવાળા વિસ્તારોમાં થાય છે,અને અનુક્રમિક શ્રેણી જલીય (hydric) થી મધ્યવર્તી (mesic) સ્થિતિ તરફ આગળ વધે છે.
ઝેરાર્ક અનુક્રમણ સૂકા વિસ્તારોમાં થાય છે,અને શ્રેણી શુષ્ક (xeric) થી મધ્યવર્તી (mesic) સ્થિતિ તરફ આગળ વધે છે.
તેથી,હાઇડ્રાર્ક અને ઝેરાર્ક બંને પ્રકારના અનુક્રમણ મધ્યમ પાણીની સ્થિતિ (mesic) તરફ દોરી જાય છે.

(A) સાચો ક્રમ $A$ છે.
હાઈડ્રોસિયર એ જલીય પર્યાવરણમાં થતી વનસ્પતિ અનુક્રમણ છે,જે તળાવ કે સરોવર જેવા જળાશયોથી શરૂ થાય છે અને અંતે ચરમ (climax) જંગલ સમુદાયમાં પરિણમે છે.
તેના તબક્કાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. ફાઈટોપ્લાન્કટોન (વનસ્પતિપ્લવક) તબક્કો: $Volvox$ (પ્રાથમિક સમુદાય).
$2$. મૂળ ધરાવતો નિમગ્ન તબક્કો: $Hydrilla$.
$3$. મૂળ ધરાવતો તરતો તબક્કો: $Pistia$.
$4$. રીડ સ્વેમ્પ (નરકુલ દલદલ) તબક્કો: $Scirpus$.
$5$. માર્શ-મેડો (કળણ-તૃણભૂમિ) તબક્કો: $Lantana$.
$6$. ચરમ જંગલ તબક્કો: $Oak$ (વૃક્ષો).

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
કાર્બન સજીવોના શુષ્ક વજનના $49\%$ ભાગનું નિર્માણ કરે છે અને પાણી પછી તે બીજા ક્રમનું સૌથી વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળતું તત્વ છે.
કુલ વૈશ્વિક કાર્બનના જથ્થામાંથી આશરે $71\%$ કાર્બન મહાસાગરોમાં ઓગળેલા સ્વરૂપે જોવા મળે છે,જ્યારે વાતાવરણમાં માત્ર $1\%$ કાર્બન જોવા મળે છે.
કાર્બનનું ચક્ર વાતાવરણ,મહાસાગરો અને જીવંત અથવા મૃત સજીવો દ્વારા સતત ચાલતું રહે છે.

(C) સૂર્ય પૃથ્વી પરની તમામ જીવસૃષ્ટિ માટે ઉર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
તે પ્રકાશ પૂરો પાડે છે,જે વનસ્પતિઓ અને અન્ય સ્વયંપોષી સજીવોમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે.
વધુમાં,સૌર વિકિરણ એ પૃથ્વીના વિવિધ પ્રદેશોના તાપમાનને નિર્ધારિત કરવા માટેનું મુખ્ય પરિબળ છે.
તેથી,સૂર્ય એ તાપમાન અને પ્રકાશ બંનેનો સ્ત્રોત છે.

(C) નિવસનતંત્ર એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
નિવસનતંત્રને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: કુદરતી નિવસનતંત્ર અને માનવ-નિર્મિત (કૃત્રિમ) નિવસનતંત્ર.
કુદરતી નિવસનતંત્રમાં જંગલો,રણ,નદીઓ અને મહાસાગરોનો સમાવેશ થાય છે,જે માનવીય હસ્તક્ષેપ વિના કુદરતી પરિસ્થિતિઓમાં કાર્ય કરે છે.
માનવ-નિર્મિત અથવા કૃત્રિમ નિવસનતંત્ર માનવીઓ દ્વારા ચોક્કસ હેતુઓ માટે,જેમ કે ખેતી અથવા મનોરંજન માટે બનાવવામાં અને જાળવવામાં આવે છે. તેના ઉદાહરણોમાં પાકના ખેતરો,બગીચાઓ અને માછલીઘરનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,પાકના ખેતરો એ માનવ-નિર્મિત નિવસનતંત્રનું ઉદાહરણ છે.

(D) પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા જૈવિક સમુદાયની રચના સમય જતાં વિકસે છે.
જેમ જેમ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ બદલાય છે,તેમ સમુદાયની પ્રજાતિઓનું બંધારણ પણ બદલાય છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન વિકસતા મધ્યવર્તી સમુદાયોને $Seral$ સમુદાયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
અંતિમ,સ્થિર સમુદાય જે પર્યાવરણ સાથે લગભગ સંતુલનમાં હોય છે તેને $Climax$ (ચરમ) સમુદાય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $Climax$ સમુદાય છે.

(A) પોષક ચક્રોને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: વાયુરૂપ અને અવસાદી (Sedimentary).
$1$. વાયુરૂપ ચક્રો: આ ચક્રોમાં પોષક તત્વોનો મુખ્ય સંગ્રહસ્થાન વાતાવરણ અથવા જલાવરણ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે કાર્બન ચક્ર અને નાઈટ્રોજન ચક્ર.
$2$. અવસાદી ચક્રો: આ ચક્રોમાં પોષક તત્વોનો મુખ્ય સંગ્રહસ્થાન પૃથ્વીનું ભૂપૃષ્ઠ (ખડકો/જમીન) હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે ફોસ્ફરસ ચક્ર અને સલ્ફર ચક્ર.
તેથી,નાઈટ્રોજન અને કાર્બન ચક્રને વાયુરૂપ પોષક ચક્રો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(C) ફોસ્ફરસનું કુદરતી સંગ્રહસ્થાન ખડક છે,જેમાં ફોસ્ફરસ ફોસ્ફેટના સ્વરૂપમાં હોય છે. જ્યારે ખડકોનું ધોવાણ થાય છે,ત્યારે આ ફોસ્ફેટનો થોડો જથ્થો જમીનના દ્રાવણમાં ઓગળી જાય છે અને વનસ્પતિના મૂળ દ્વારા શોષાય છે. આમ,ફોસ્ફરસ ચક્ર એ એક અવસાદી (sedimentary) ચક્ર છે.

(D) પરિસ્થિતિકીય તંત્રની સેવાઓ એ માનવીને પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાંથી મળતા લાભો છે. જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. જળ ચક્ર અને જમીનની સ્થિરતાનું નિયમન કરીને દુષ્કાળ અને પૂરને નિયંત્રિત કરવા.
$2$. વિઘટન અને પોષક તત્વોના ચક્ર દ્વારા ફળદ્રુપ જમીનનું નિર્માણ કરવું.
$3$. જૈવવિવિધતા જાળવવી,જે પરિસ્થિતિકીય તંત્રની સ્થિતિસ્થાપકતાને ટેકો આપે છે અને સંસાધનો પૂરા પાડે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો પરિસ્થિતિકીય તંત્રની સેવાઓના સાચા ઉદાહરણો છે.

(C) તૃતીયક ઉપભોક્તા એ એવો સજીવ છે જે આહાર શૃંખલામાં સૌથી ઉચ્ચ પોષક સ્તર ધરાવે છે, જે સામાન્ય રીતે દ્વિતીયક ઉપભોક્તા પર ખોરાક માટે આધાર રાખે છે。
ઘણા નિવસનતંત્રમાં, $\text{સિંહ}$ એ સર્વોચ્ચ શિકારી અથવા તૃતીયક ઉપભોક્તા તરીકે કાર્ય કરે છે કારણ કે તે તૃણાહારીઓ (પ્રાથમિક ઉપભોક્તા) અને માંસાહારીઓ (દ્વિતીયક ઉપભોક્તા) ને ખાય છે。
$\text{માછલીઓ}$ પ્રજાતિના આધારે વિવિધ સ્તરો પર હોઈ શકે છે, $\text{સસલું}$ એ પ્રાથમિક ઉપભોક્તા (તૃણાહારી) છે, અને $\text{કૂતરો}$ સામાન્ય રીતે દ્વિતીયક ઉપભોક્તા ગણાય છે。

(C) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં પોષક સ્તરો નીચે મુજબ ગોઠવાયેલા હોય છે:
$1$. પ્રથમ પોષક સ્તરમાં પ્રાથમિક ઉત્પાદકો (સ્વયંપોષીઓ જેમ કે વનસ્પતિઓ અને ફાઈટોપ્લાન્કટોન)નો સમાવેશ થાય છે.
$2$. દ્વિતીય પોષક સ્તરમાં પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ (તૃણાહારીઓ)નો સમાવેશ થાય છે.
$3$. તૃતીય પોષક સ્તરમાં દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ (માંસાહારીઓ)નો સમાવેશ થાય છે.
$4$. ચતુર્થ પોષક સ્તરમાં તૃતીય ઉપભોક્તાઓ (સર્વોચ્ચ માંસાહારીઓ)નો સમાવેશ થાય છે.
વિકલ્પ $C$ સાચો છે કારણ કે દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ તૃતીય પોષક સ્તર પર હોય છે,અને પક્ષીઓ તથા વરુ જેવા સજીવો ઘણી આહાર શૃંખલાઓમાં દ્વિતીય ઉપભોક્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) સ્વયંપોષી સજીવો એવા સજીવો છે જે સૂર્યપ્રકાશ (પ્રકાશસંશ્લેષણ) અથવા રાસાયણિક ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવી શકે છે.
વનસ્પતિપ્લવકો (Phytoplankton) એ સૂક્ષ્મ જલીય વનસ્પતિઓ (લીલ અને સાયનોબેક્ટેરિયા) છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે અને જલીય નિવસનતંત્રમાં પ્રાથમિક ઉત્પાદકો તરીકે કાર્ય કરે છે.
પ્રાણીપ્લવકો પરપોષી હોય છે,ફૂગ મૃતોપજીવી અથવા પરોપજીવી હોય છે,અને કશાધારીઓ સ્વયંપોષી અથવા પરપોષી બંને હોઈ શકે છે,પરંતુ 'વનસ્પતિપ્લવકો' શબ્દ ખાસ કરીને જલીય આહાર શૃંખલાના સ્વયંપોષી ઉત્પાદકોને વ્યાખ્યાયિત કરે છે.

(D) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,પોષક સ્તરો આહાર શૃંખલામાં સજીવના સ્થાન દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
$1^{st}$ પોષક સ્તર: ઉત્પાદકો (દા.ત.,વનસ્પતિ પ્લવકો,ઘાસ).
$2^{nd}$ પોષક સ્તર: પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (દા.ત.,પ્રાણી પ્લવકો,ગાય).
$3^{rd}$ પોષક સ્તર: દ્વિતીયક ઉપભોગીઓ (દા.ત.,પક્ષીઓ,માછલી જે પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ પર ખોરાક તરીકે આધાર રાખે છે).
તેથી,પક્ષીઓ અને માછલી સામાન્ય રીતે ત્રીજા પોષક સ્તરે હોય છે.

(B) પ્રાથમિક અનુક્રમણ એ એવી જગ્યાએ થતી નિવસનતંત્રીય અનુક્રમણની પ્રક્રિયા છે જ્યાં અગાઉ કોઈ સજીવો અસ્તિત્વમાં નહોતા,જેમ કે ખુલ્લા ખડકો,નવો ઠરેલો લાવા અથવા નવું બનેલું તળાવ.
તેનાથી વિપરીત,ગૌણ અનુક્રમણ એવી જગ્યાએ થાય છે જ્યાં અગાઉ જીવન અસ્તિત્વમાં હતું પરંતુ તેનો નાશ થયો હોય,જેમ કે કાપેલું જંગલ અથવા પૂરગ્રસ્ત જમીન.
તેથી,નવું બનેલું તળાવ એ પ્રાથમિક અનુક્રમણનું ઉદાહરણ છે કારણ કે તે સંપૂર્ણપણે નિર્જીવ વાતાવરણથી શરૂ થાય છે.

(D) પરિસ્થિતિકીય ઉત્તરાધિકારમાં,ખુલ્લા વિસ્તારમાં વસવાટ કરનાર સજીવોના પ્રથમ જૂથને અગ્રણી પ્રજાતિ (pioneer species) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ઝીરોસિયર (ખડકો પર થતો ઉત્તરાધિકાર) માં,લાઇકેન્સ સામાન્ય રીતે અગ્રણી પ્રજાતિઓ છે.
લાઇકેન્સ ખુલ્લા ખડકો પર એસિડનો સ્ત્રાવ કરીને ટકી શકે છે,જે ખડકોના ધોવાણમાં મદદ કરે છે અને તેનાથી જમીનનું નિર્માણ થાય છે.
આ જમીનનું નિર્માણ દ્વિઅંગી (જેમ કે શેવાળ) અને અંતે ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના વસવાટ માટે માર્ગ મોકળો કરે છે.

(B) ફોસ્ફરસનું કુદરતી સંગ્રહસ્થાન પૃથ્વીનું પોપડું છે,જે મુખ્યત્વે ખડકોના સ્વરૂપમાં હોય છે.
ફોસ્ફરસ એક ખનિજ તત્વ છે જે તેના ચક્રમાં વાતાવરણીય તબક્કો ધરાવતું નથી.
ખડકોના ઘસારાને કારણે ફોસ્ફેટ આયનો જમીનમાં મુક્ત થાય છે,જે ત્યારબાદ વનસ્પતિઓ દ્વારા શોષાય છે અને આહાર શૃંખલામાં પ્રવેશે છે.
તેથી,ખડકો ફોસ્ફરસ માટે પ્રાથમિક કુદરતી સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.