Ecological Pyramids Questions in Gujarati

(C) એક નિવસનતંત્રમાં, દરેક પોષક સ્તરે સજીવોની સંખ્યાને આલેખ દ્વારા દર્શાવી શકાય છે, જેને $\text{સંખ્યાનો } \text{પિરામિડ}$ કહેવામાં આવે છે.
મોટાભાગના સ્થળજ નિવસનતંત્રમાં, ઉત્પાદકોની સંખ્યા પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ કરતા વધારે હોય છે, અને સામાન્ય રીતે શિકારની સંખ્યા શિકારીઓ કરતા વધારે હોય છે。
વિવિધ પોષક સ્તરો પર સજીવોની સંખ્યાના આ આલેખકીય નિરૂપણને $\text{સંખ્યાનો } \text{પિરામિડ}$ કહેવામાં આવે છે。

(C) વૃક્ષના નિવસનતંત્રમાં,સંખ્યાનો પિરામિડ ત્રાકાકાર (આંશિક રીતે ઉલટો અને આંશિક રીતે સીધો) હોય છે.
$1$. પાયો એક વિશાળ વૃક્ષ (ઉત્પાદક) દર્શાવે છે,જે સંખ્યામાં ઓછું હોય છે.
$2$. પછીના પોષક સ્તરમાં વૃક્ષ પર નભતા ઘણા પક્ષીઓ અથવા કીટકો હોય છે,જેની સંખ્યા વધારે હોય છે.
$3$. ટોચના પોષક સ્તરમાં ફરીથી થોડા શિકારી પક્ષીઓ અથવા પરોપજીવીઓ હોય છે,જેની સંખ્યા ઓછી હોય છે.
આમ,પિરામિડ પાયામાં સાંકડો,મધ્યમાં પહોળો અને ટોચ પર સાંકડો હોય છે,જે તેને આંશિક રીતે ઉલટો અને આંશિક રીતે સીધો બનાવે છે.

(C) બાયોમાસનો પિરામિડ અને સંખ્યાનો પિરામિડ દરેક પોષક સ્તરે રહેલા સ્ટેન્ડિંગ ક્રોપ (સ્થાયી પાક) ને દર્શાવે છે.
સ્ટેન્ડિંગ ક્રોપ એટલે કોઈ ચોક્કસ સમયે એકમ વિસ્તારમાં હાજર રહેલા જીવંત કાર્બનિક દ્રવ્યનો કુલ જથ્થો (બાયોમાસ) અથવા સજીવોની કુલ સંખ્યા.
ઉર્જાના પિરામિડથી વિપરીત,જે ઉર્જાના પ્રવાહનો દર દર્શાવે છે,આ પિરામિડ ચોક્કસ સમયે ઇકોસિસ્ટમની સ્થિર સ્થિતિ દર્શાવે છે.

(C) ઉર્જાનો પિરામિડ એ નિવસનતંત્રનું શ્રેષ્ઠ નિરૂપણ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે હંમેશા સીધો હોય છે અને નિવસનતંત્રમાં સજીવોની કાર્યાત્મક ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
તે આહાર શૃંખલાના વિવિધ પોષક સ્તરો પર પ્રતિ એકમ સમય અને વિસ્તારમાં સંગ્રહિત ઉર્જાના જથ્થાનું આલેખકીય નિરૂપણ પૂરું પાડે છે.
આમ,તે આહાર શૃંખલા દ્વારા ઉર્જાના પ્રવાહનો દર અથવા ખોરાકના પ્રવાહનો દર દર્શાવે છે,જે જૈવભાર કે સંખ્યાના સ્થિર આંકડા કરતા વધુ ગતિશીલ પ્રક્રિયા છે.

(C) તળાવના નિવસનતંત્રમાં જૈવભારનો પિરામિડ ઉલટો હોય છે.
આનું કારણ એ છે કે ઉત્પાદકો (ફાઈટોપ્લાન્કટોન) નો જૈવભાર તેમના પર નભતા ઉપભોગીઓ (ઝૂપ્લાન્કટોન અને નાની માછલીઓ) કરતા ઘણો ઓછો હોય છે.
ઉત્પાદકોનો જૈવભાર પછીના પોષક સ્તરોના જૈવભાર કરતા ઓછો હોવાથી,પિરામિડ ઉલટો દેખાય છે.

(A) તળાવના નિવસનતંત્રમાં,પ્રાથમિક ઉત્પાદકો મુખ્યત્વે ફાઈટોપ્લાન્કટોન (સૂક્ષ્મ લીલ) હોય છે. તેમના સૂક્ષ્મ કદને કારણે,આ સજીવોની ખૂબ મોટી સંખ્યા એક નાના એકમ વિસ્તારમાં અસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે. તેનાથી વિપરીત,જંગલો અથવા ઘાસના મેદાનો જેવા નિવસનતંત્રમાં,પ્રાથમિક ઉત્પાદકો (વૃક્ષો અથવા ઘાસ) કદમાં ઘણા મોટા હોય છે,જેનો અર્થ છે કે સમાન એકમ વિસ્તારમાં ઓછા સજીવો રહી શકે છે. તેથી,એકમ વિસ્તાર દીઠ પ્રાથમિક ઉત્પાદકોની સંખ્યા તળાવના નિવસનતંત્રમાં સૌથી વધુ હોય છે.

(A) ઘાસના મેદાનના નિવસનતંત્રમાં,ઉત્પાદકો (ઘાસ) ખૂબ મોટી સંખ્યામાં હાજર હોય છે.
જેમ આપણે ઉચ્ચ પોષક સ્તરો તરફ આગળ વધીએ છીએ (પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ જેવા કે કીટકો,દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ જેવા કે પક્ષીઓ,અને તૃતીય ઉપભોક્તાઓ જેવા કે બાજ),તેમ દરેક ક્રમિક સ્તરે સજીવોની સંખ્યા ઘટતી જાય છે.
તેથી,ઘાસના મેદાનના નિવસનતંત્રમાં સંખ્યાનો પિરામિડ હંમેશા સીધો હોય છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
કોઈપણ નિવસનતંત્રમાં,ઉર્જાનો પિરામિડ હંમેશા સીધો હોય છે અને તેને ક્યારેય ઉલટાવી શકાતો નથી.
આનું કારણ એ છે કે,ઉર્જાના વહનનો $10\%$ નો નિયમ સૂચવે છે કે એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર પર માત્ર $10\%$ ઉર્જા જ સ્થાનાંતરિત થાય છે,જ્યારે બાકીની ઉર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે.
દરેક ક્રમિક પોષક સ્તરે ઉર્જા ઘટતી હોવાથી,પિરામિડનો આધાર હંમેશા ટોચ કરતા પહોળો રહે છે,જે તેને હંમેશા સીધો રાખે છે.

(C) વૃક્ષના નિવસનતંત્રમાં,સંખ્યાનો પિરામિડ ત્રાકાકાર (Spindle-shaped) હોય છે.
આનું કારણ એ છે કે એક મોટું વૃક્ષ (ઉત્પાદક) ઘણા બધા તૃણાહારી પક્ષીઓ (પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ) ને ખોરાક પૂરો પાડે છે,જે બદલામાં ઓછા પ્રમાણમાં શિકારી પક્ષીઓ (દ્વિતીય ઉપભોગીઓ) ને પોષણ આપે છે.
આમ,પાયા પર (ઉત્પાદકો) સજીવોની સંખ્યા ઓછી,મધ્યમાં (પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ) વધુ અને ટોચ પર (ઉચ્ચ ઉપભોગીઓ) ફરીથી ઓછી હોય છે,જેના પરિણામે ત્રાકાકાર પિરામિડ રચાય છે.

(C) તળાવના પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,ઉત્પાદકો (ફાઈટોપ્લેન્કટોન,લીલ અને જલીય વનસ્પતિઓ) આહાર શૃંખલાનો આધાર બનાવે છે.
જલીય પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં સંખ્યાના પિરામિડ મુજબ,પ્રાથમિક,દ્વિતીયક અને તૃતીયક ઉપભોગીઓની તુલનામાં ઉત્પાદકોની સંખ્યા સૌથી વધુ હોય છે.
તેથી,તળાવના પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉત્પાદકોની સંખ્યા અને જૈવભાર મહત્તમ હોય છે.

(C) સંખ્યાનો પિરામિડ નિવસનતંત્રમાં દરેક પોષક સ્તરે રહેલા સજીવોની સંખ્યા દર્શાવે છે.
તે ઉત્પાદકો,પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ,દ્વિતીય ઉપભોગીઓ અને તૃતીય ઉપભોગીઓની સંખ્યા વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવે છે.
તેથી,આ પિરામિડનો સાચો આધાર દરેક પોષક સ્તરે રહેલા સજીવોની સંખ્યા છે.

(B) તળાવ અથવા સરોવરના નિવસનતંત્રમાં,જૈવભારનો પિરામિડ ઊંધો (Inverted) હોય છે.
આનું કારણ એ છે કે ઉત્પાદકો (ફાયટોપ્લાન્કટોન) નો જૈવભાર કોઈપણ સમયે ઉપભોક્તાઓ (ઝૂપ્લાન્કટોન અને નાની માછલીઓ) અને સર્વોચ્ચ ઉપભોક્તાઓ (મોટી માછલીઓ) ની તુલનામાં ખૂબ જ ઓછો હોય છે,જે પોષક સ્તરોમાં ઉપર તરફ જતાં વધતો જાય છે.

(A) જંગલના નિવસનતંત્રમાં,સંખ્યાનો પિરામિડ સીધો (Upright) હોય છે.
આનું કારણ એ છે કે ઉત્પાદકો (વૃક્ષો) ની સંખ્યા સૌથી વધુ હોય છે,જ્યારે ટોચના ઉપભોગીઓ (માંસાહારી પ્રાણીઓ) ની સંખ્યા સૌથી ઓછી હોય છે.
જેમ આપણે ઉત્પાદક સ્તરથી ઉપભોગી સ્તર તરફ જઈએ છીએ,તેમ સજીવોની સંખ્યા ઘટતી જાય છે,પરિણામે પિરામિડ સીધો બને છે.

(A) બધા જ પ્રકારના નિવસનતંત્રમાં ઊર્જાનો પિરામિડ હંમેશા સીધો હોય છે.
આનું કારણ એ છે કે ઊર્જાના વહનનો $10\%$ નિયમ મુજબ,દરેક ક્રમિક પોષક સ્તરે ઊર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે.
તેથી,જેમ આપણે ઉત્પાદકોથી ઉચ્ચ પોષક સ્તરો તરફ જઈએ છીએ તેમ ઉપલબ્ધ ઊર્જાનું પ્રમાણ ઘટતું જાય છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય પિરામિડ $3$ પ્રકારના હોય છે:
$1$. સંખ્યાનો પિરામિડ: દરેક પોષક સ્તરે સજીવોની સંખ્યા દર્શાવે છે.
$2$. જૈવભારનો પિરામિડ: દરેક પોષક સ્તરે સજીવોનું કુલ સૂકું વજન દર્શાવે છે.
$3$. ઊર્જાનો પિરામિડ: દરેક પોષક સ્તરે ઊર્જાનું કુલ પ્રમાણ દર્શાવે છે,જે હંમેશા સીધો હોય છે.

(D) પરિસ્થિતિકીય પિરામિડ એ પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં વિવિધ પોષક સ્તરો વચ્ચેના સંબંધોનું આલેખકીય નિરૂપણ છે.
આ સંબંધોને શક્તિના પિરામિડ,બાયોમાસના પિરામિડ અને સંખ્યાના પિરામિડ દ્વારા દર્શાવી શકાય છે.
તેથી,આ તમામ વિકલ્પો પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં સંબંધોને યોગ્ય રીતે દર્શાવે છે.

(B) જંગલના નિવસનતંત્રમાં,ઉત્પાદકો (વૃક્ષો) નો જૈવભાર પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (તૃણાહારીઓ) અને ઉચ્ચ ઉપભોગીઓ (માંસાહારીઓ) ના જૈવભાર કરતાં ઘણો વધારે હોય છે. તેથી,જૈવભારનો પિરામિડ સીધો હોય છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય પિરામિડમાં,પાયા પર ઉત્પાદકો (સ્વયંપોષીઓ) હોય છે,ત્યારબાદ પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (તૃણાહારીઓ),દ્વિતીય ઉપભોગીઓ અને અંતે,ટોચના માંસાહારીઓ પિરામિડની ટોચ અથવા શિખર પર સ્થાન ધરાવે છે. તેથી,પરિસ્થિતિકીય પિરામિડની ટોચ પર માંસાહારીઓ હોય છે.

(A) ઊર્જાનો પિરામિડ નિવસનતંત્રમાં વિવિધ પોષક સ્તરો દ્વારા ઊર્જાના પ્રવાહનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
ઊર્જાના સ્થળાંતરના $10\%$ ના નિયમ મુજબ, એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર પર માત્ર $10\%$ ઊર્જાનું વહન થાય છે, જ્યારે બાકીની ઊર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય થાય છે.
દરેક તબક્કે ઊર્જાનો વ્યય થતો હોવાથી, ઉચ્ચ પોષક સ્તરો પર ઉપલબ્ધ ઊર્જા હંમેશા નીચલા સ્તરો કરતા ઓછી હોય છે.
તેથી, ઊર્જાનો પિરામિડ હંમેશા સીધો હોય છે અને ક્યારેય ઊંધો હોઈ શકે નહીં.

(C) કોઈપણ સમયે નિવસનતંત્રમાં હાજર જીવંત પદાર્થોના કુલ જથ્થાને બાયોમાસ (જૈવભાર) કહેવામાં આવે છે。
આહાર શૃંખલામાં, વિવિધ પોષક સ્તરો પર રહેલા જૈવભારના આલેખકીય નિરૂપણને $\text{બાયોમાસ } \text{ (\text{જૈવભાર}) \text{ નો પિરામિડ}}$ કહેવામાં આવે છે。
તેથી, સાચો વિકલ્પ $C$ છે。

(B) સાચો જવાબ $(b)$ છે.
પરિસ્થિતિકીય પિરામિડમાં,જ્યારે દરેક ક્રમિક પોષક સ્તર પર વ્યક્તિગત સજીવોની સંખ્યાને આલેખવામાં આવે છે,ત્યારે તે સંખ્યાનો પિરામિડ બનાવે છે.
આ પિરામિડ નિવસનતંત્રના આધારે સીધો,ઉલટો અથવા ત્રાક આકારનો હોઈ શકે છે.

(D) આપેલ આહાર શૃંખલામાં: લીલા છોડ $\rightarrow$ કીટકો $\rightarrow$ સાપ $\rightarrow$ મોર.
$1$. લીલા છોડ ઉત્પાદકો છે.
$2$. કીટકો પ્રાથમિક ઉપભોક્તા છે.
$3$. સાપ દ્વિતીયક ઉપભોક્તા છે.
$4$. મોર એ સર્વોચ્ચ અથવા તૃતીયક ઉપભોક્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,મોર આહાર પિરામિડમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન ધરાવે છે.

(A) જલીય નિવસનતંત્રમાં,ઉત્પાદકો (ફાયટોપ્લાન્કટોન,લીલ,વગેરે) નો જૈવભાર ખૂબ જ ઓછો હોય છે કારણ કે તેમનું આયુષ્ય ટૂંકું હોય છે અને તેમનો ટર્નઓવર દર ઊંચો હોય છે.
જેમ આપણે પોષક સ્તરોમાં પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ (ઝૂપ્લાન્કટોન,નાના કીટકો) અને દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ (નાની માછલીઓ) તરફ આગળ વધીએ છીએ,તેમ જૈવભાર વધતો જાય છે.
સર્વોચ્ચ માંસાહારીઓ (મોટી માછલીઓ) નો જૈવભાર સૌથી વધુ હોય છે.
તેથી,જલીય નિવસનતંત્રમાં જૈવભારનો પિરામિડ ઊંધો હોય છે.

(A) બાયોમાસનો પિરામિડ એ નિવસનતંત્રમાં દરેક પોષક સ્તરે ચોક્કસ સમયે હાજર જીવંત પદાર્થ અથવા કાર્બનિક દ્રવ્યના કુલ જથ્થાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
બાયોમાસને એકમ વિસ્તાર દીઠ જીવંત સજીવોના દળ (સૂકું વજન અથવા તાજું વજન) તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
તેથી,જીવંત પદાર્થના કુલ જથ્થા માટે બાયોમાસનો પિરામિડ એ સાચી ગ્રાફિકલ રજૂઆત છે.

(C) આપેલ આકૃતિ જૈવભારના ઉલટા પિરામિડને દર્શાવે છે. તળાવ જેવા જલજ નિવસનતંત્રમાં,ફાઈટોપ્લેન્કટોન (ઉત્પાદકો) નો જૈવભાર ઝૂપ્લેન્કટોન અને નાની માછલીઓ (પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ) ના જૈવભાર કરતા ઘણો ઓછો હોય છે,અને મોટી માછલીઓ (દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ) ના જૈવભાર કરતા પણ ઓછો હોય છે. તેથી,તળાવમાં જૈવભારનો પિરામિડ સામાન્ય રીતે ઉલટો હોય છે.

(C) મોટાભાગના સ્થળજ નિવસનતંત્રોમાં,જૈવભારનો પિરામિડ સીધો હોય છે કારણ કે ઉત્પાદકોનો જૈવભાર ઉપભોગીઓ કરતા વધારે હોય છે. જોકે,મહાસાગર જેવા જલજ નિવસનતંત્રોમાં,જૈવભારનો પિરામિડ ઘણીવાર ઉલટો હોય છે. આનું કારણ એ છે કે ઉત્પાદકો (ફાઈટોપ્લેન્કટોન) નું આયુષ્ય ખૂબ ટૂંકું હોય છે અને તેમનો ટર્નઓવર દર ઝડપી હોય છે,જેનો અર્થ છે કે કોઈપણ સમયે તેમનો સ્થાયી પાક જૈવભાર પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (ઝૂપ્લેન્કટોન) અને ઉચ્ચ પોષક સ્તરો કરતા ઘણો ઓછો હોય છે.

(C) ઉર્જાનો પિરામિડ હંમેશા સીધો (ઉર્ધ્વ) હોય છે કારણ કે નિવસનતંત્રમાં ઉર્જાનો પ્રવાહ લિન્ડેમેનના $10\%$ ના નિયમનું પાલન કરે છે, જેમાં દરેક ક્રમિક પોષક સ્તરે ઉર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય થાય છે.
ઉર્જા હંમેશા ઉત્પાદકોથી ઉપભોક્તાઓ તરફ વહે છે અને દરેક સ્તરે ઘટતી જાય છે, તેથી ઉર્જાનો પિરામિડ ક્યારેય ઉલટો (વ્યસ્ત) હોઈ શકે નહીં.
તેથી, વિધાન '$\text{તે}$ $\text{વ્યસ્ત}$ $\text{આકાર}$ $\text{ધરાવે}$ $\text{છે}$' એ ખોટું છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય પિરામિડ એ નિવસનતંત્રમાં વિવિધ પોષક સ્તરો વચ્ચેના સંબંધોનું આલેખકીય નિરૂપણ છે.
તે સામાન્ય રીતે ત્રણ પરિમાણોના આધારે બનાવવામાં આવે છે:
$1$. દરેક પોષક સ્તરે વ્યક્તિઓની સંખ્યા (સંખ્યાનો પિરામિડ).
$2$. દરેક પોષક સ્તરે જૈવભાર (જૈવભારનો પિરામિડ).
$3$. દરેક પોષક સ્તરે ઊર્જાનું પ્રમાણ અથવા ઊર્જા પ્રવાહનો દર (ઊર્જાનો પિરામિડ).
જૈવભાર હંમેશા 'શુષ્ક વજન' (Dry weight) ના સંદર્ભમાં માપવામાં આવે છે,કારણ કે તાજા વજનમાં પાણીનું પ્રમાણ સામેલ હોય છે,જે ખૂબ જ બદલાતું રહે છે અને તે પછીના પોષક સ્તરે સ્થાનાંતરિત થતા કાર્બનિક પદાર્થોનું સચોટ પ્રતિનિધિત્વ કરતું નથી.
તેથી,'તાજું વજન' પરિસ્થિતિકીય પિરામિડના નિર્માણ માટે ઉપયોગી નથી.

(A) ઊર્જાનો પિરામિડ નિવસનતંત્રમાં દરેક પોષક સ્તરે રહેલી ઊર્જાનું પ્રમાણ દર્શાવે છે。
ઊર્જાના વહન માટેના $10\%$ ના નિયમ મુજબ, એક પોષક સ્તરમાંથી બીજા પોષક સ્તરમાં માત્ર $10\%$ ઊર્જાનું વહન થાય છે, જ્યારે બાકીની ઊર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે。
દરેક તબક્કે ઊર્જાનો વ્યય થતો હોવાથી, ઉત્પાદકોથી ઉચ્ચ પોષક સ્તરો તરફ જતાં ઊર્જાનું પ્રમાણ ઘટતું જાય છે。
તેથી, ઊર્જાનો પિરામિડ હંમેશા સીધો જ હોય છે અને તે ક્યારેય વ્યુતક્રમિત (ઊંધો) હોઈ શકે નહીં。

(A) તળાવના નિવસનતંત્રમાં,ઉત્પાદકો મુખ્યત્વે ફાઈટોપ્લેન્કટોન (સૂક્ષ્મ લીલ) હોય છે. આ સજીવો અત્યંત નાના હોય છે અને તૃણભૂમિ કે જંગલોમાં જોવા મળતી મોટી વનસ્પતિઓની સરખામણીમાં પ્રતિ એકમ વિસ્તારમાં તેમની સંખ્યા ખૂબ જ વધારે હોય છે. તેથી,તળાવનું નિવસનતંત્ર પ્રતિ એકમ વિસ્તારમાં ઉત્પાદકોની મહત્તમ સંખ્યા ધરાવે છે.

(A) તૃણભૂમિ નિવસનતંત્રમાં સંખ્યાનો પિરામિડ હંમેશા સીધો હોય છે.
આનું કારણ એ છે કે ઉત્પાદકો (ઘાસ) ની સંખ્યા ખૂબ વધારે હોય છે,ત્યારબાદ પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (તૃણાહારીઓ જેવા કે કીટકો,ઉંદર) ની સંખ્યા ઓછી હોય છે,અને દ્વિતીય તથા તૃતીય ઉપભોગીઓ (માંસાહારીઓ જેવા કે સાપ,બાજ) ની સંખ્યા તેનાથી પણ ઓછી હોય છે.
જેમ આપણે ઉત્પાદક સ્તરથી ટોચના ઉપભોગી સ્તર તરફ જઈએ છીએ,તેમ સજીવોની સંખ્યા ઘટતી જાય છે,પરિણામે પિરામિડ સીધો બને છે.

(A) તળાવના નિવસનતંત્રમાં સંખ્યાનો પિરામિડ સીધો હોય છે.
$1$. પાયાના સ્તરે પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઉત્પાદકો (ફાઈટોપ્લાન્કટોન) હોય છે.
$2$. ત્યારબાદ પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (ઝૂપ્લાન્કટોન)ની સંખ્યા તેના કરતા ઓછી હોય છે.
$3$. દ્વિતીયક ઉપભોગીઓ (નાની માછલીઓ)ની સંખ્યા તેનાથી પણ ઓછી હોય છે.
$4$. અંતે,તૃતીયક ઉપભોગીઓ (મોટી માછલીઓ)ની સંખ્યા સૌથી ઓછી હોય છે.
જેમ આપણે ઉત્પાદક સ્તરથી ટોચના ઉપભોગી સ્તર તરફ જઈએ છીએ તેમ સજીવોની સંખ્યા ઘટતી જાય છે,તેથી પિરામિડ સીધો મળે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. જંગલના નિવસનતંત્રમાં,જૈવભાર મુખ્યત્વે મોટા વૃક્ષો દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે,જેમાં નોંધપાત્ર લાકડાની પેશીઓ હોય છે અને તેમનું આયુષ્ય લાંબુ હોય છે. આના પરિણામે ઘાસના મેદાન,તળાવ અથવા સરોવરના નિવસનતંત્રની તુલનામાં જૈવભારનો સ્થાયી પાક (standing crop) ઘણો વધારે હોય છે,જ્યાં પ્રાથમિક ઉત્પાદકો નાના છોડ અથવા ફાયટોપ્લાન્કટોન હોય છે જેનો ટર્નઓવર દર ઘણો ઝડપી હોય છે.

(A) આપેલ સંખ્યાનો પિરામિડ એક ઉત્પાદક $(PP = 1)$ દર્શાવે છે જે મોટી સંખ્યામાં પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ $(PC = 500)$ ને આધાર આપે છે, જે બદલામાં દ્વિતીયક ઉપભોક્તાઓ $(SC = 50)$ અને તૃતીયક ઉપભોક્તાઓ $(TC = 10)$ ને આધાર આપે છે.
આ એક ત્રાક આકારનો અથવા ઉલટા પ્રકારનો પિરામિડ છે, જે વૃક્ષના નિવસનતંત્રની લાક્ષણિકતા છે જ્યાં એક મોટું વૃક્ષ $(PP)$ ઘણા કીટકો $(PC)$ ને આધાર આપે છે, જે પછી ઓછા પક્ષીઓ $(SC)$ દ્વારા ખાવામાં આવે છે, અને અંતે થોડા ટોચના શિકારીઓ $(TC)$ દ્વારા ખાવામાં આવે છે.
વિકલ્પ $(A)$ આ સંબંધને યોગ્ય રીતે ઓળખે છે: $PP$ (વૃક્ષ) $\rightarrow$ $PC$ (કીટકો) $\rightarrow$ $SC$ (કીટકભક્ષી પક્ષીઓ) $\rightarrow$ $TC$ (ટોચના શિકારીઓ).

(B) જંગલના નિવસનતંત્રમાં,સંખ્યાનો પિરામિડ સીધો હોવાને બદલે ઉલટો અથવા ધરી આકારનો હોય છે. આનું કારણ એ છે કે એક વિશાળ વૃક્ષ (ઉત્પાદક) મોટી સંખ્યામાં શાકાહારી પક્ષીઓ અથવા કીટકો (પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ) ને પોષણ આપી શકે છે,જે બદલામાં ઓછા પ્રમાણમાં શિકારી પક્ષીઓ (દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ) ને પોષણ આપે છે. ઉત્પાદકોને દર્શાવતો પાયો પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓના સ્તર કરતા સાંકડો હોવાથી,જંગલમાં સંખ્યાનો પિરામિડ સીધો હોતો નથી.

(C) : ઊર્જાનો પિરામિડ હંમેશા સીધો હોય છે અને ક્યારેય ઉલટો હોઈ શકતો નથી. આનું કારણ એ છે કે જ્યારે ઊર્જા એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર તરફ વહે છે, ત્યારે દરેક તબક્કે ઊર્જાનો અમુક ભાગ ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે, જે ઊર્જાના $10\%$ ના નિયમ મુજબ થાય છે.

(C) જંગલના નિવસનતંત્ર માટે સંખ્યાના પિરામિડની સાચી રજૂઆત સીધો (upright) પિરામિડ છે.
જંગલના નિવસનતંત્રમાં,ઉત્પાદકોની સંખ્યા (મોટા વૃક્ષો) પ્રમાણમાં ઓછી હોય છે,પરંતુ તેઓ મોટી સંખ્યામાં શાકાહારીઓ (પક્ષીઓ,કીટકો) ને પોષણ આપે છે,જે બદલામાં માંસાહારીઓની (દ્વિતીય અને તૃતીય ઉપભોક્તાઓ) ઓછી સંખ્યાને ટેકો આપે છે.
તેથી,પિરામિડ સીધો હોય છે,જ્યાં આધાર (ઉત્પાદકો) મધ્ય સ્તર (શાકાહારીઓ) કરતા સાંકડો હોવા છતાં,ઉચ્ચ પોષક સ્તરો પર વ્યક્તિઓની સંખ્યા ઘટતી હોવાથી સમગ્ર માળખું સીધું રહે છે.
નોંધ: જો પ્રશ્ન ઉત્પાદક તરીકે એક જ વૃક્ષનો ઉલ્લેખ કરતો હોય,તો સંખ્યાનો પિરામિડ ઉલટો (inverted) હશે,પરંતુ સામાન્ય જંગલના નિવસનતંત્ર માટે તેને સીધો ગણવામાં આવે છે.

(A) : નિવસનતંત્રીય પિરામિડ નિવસનતંત્રના પોષક સ્તરની રચના અને કાર્યનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
નિવસનતંત્રીય પિરામિડમાં,પ્રથમ પોષક સ્તર પાયો બનાવે છે અને ક્રમિક પોષક સ્તરો ઉપરના સ્તરો બનાવે છે જે ટોચ સુધી પહોંચે છે.
નિવસનતંત્રીય પિરામિડ સામાન્ય રીતે ત્રણ પ્રકારના હોય છે: સંખ્યાનો પિરામિડ,જૈવભારનો પિરામિડ અને ઊર્જાનો પિરામિડ.
જૈવભારનો પિરામિડ નિવસનતંત્રમાં કોઈપણ સમયે હાજર રહેલી આહાર શૃંખલાના સજીવોના સૂકા વજન (Dry weight) પર આધારિત છે.
તાજું વજન (Fresh weight) નો ઉપયોગ થતો નથી કારણ કે તેમાં પાણીનું પ્રમાણ સામેલ હોય છે,જે નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે અને તે સજીવના વાસ્તવિક કાર્બનિક દ્રવ્ય અથવા ઊર્જાનું સચોટ પ્રતિનિધિત્વ કરતું નથી.
તેથી,નિવસનતંત્રીય પિરામિડ બનાવવા માટે તાજા વજનનો ઉપયોગ થતો નથી.

(D) જલીય નિવસનતંત્રમાં,ખાસ કરીને સમુદ્રમાં,જૈવભારનો પિરામિડ સામાન્ય રીતે ઉલટો હોય છે.
આનું કારણ એ છે કે પ્રાથમિક ઉત્પાદકો (ફાઈટોપ્લાન્કટોન) નું આયુષ્ય ખૂબ જ ટૂંકું હોય છે અને તેમનો ટર્નઓવર દર ઝડપી હોય છે.
પરિણામે,કોઈપણ સમયે તેમનો સ્થાયી જૈવભાર (standing crop biomass) તેમના પર નભતા ઉપભોગીઓ (ઝૂપ્લાન્કટોન અને નાની માછલીઓ) ના જૈવભારની તુલનામાં ખૂબ જ ઓછો હોય છે.
તેથી,દ્વિતીય ઉપભોગીઓનો જૈવભાર ઘણીવાર પ્રાથમિક ઉત્પાદકો કરતા વધારે હોય છે,જેના પરિણામે પિરામિડ ઉલટો બને છે.

(A) નિવસનતંત્રના પિરામિડની મર્યાદાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. તેઓ એક સરળ આહારશૃંખલાની ધારણા કરે છે,જે પ્રકૃતિમાં ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.
$2$. તેઓ આહારજાળને સમાવી શકતા નથી.
$3$. તેઓ એક જ જાતિ બે કે તેથી વધુ પોષક સ્તરોમાં હોય તેને ધ્યાનમાં લેતા નથી.
$4$. મૃતપજીવીઓને નિવસનતંત્રના પિરામિડમાં કોઈ સ્થાન આપવામાં આવતું નથી,ભલે તેઓ નિવસનતંત્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવતા હોય.
તેથી,'તે આહારજાળને સમાવે છે' તે મર્યાદા નથી,કારણ કે નિવસનતંત્રના પિરામિડ આહારજાળની જટિલ આંતરક્રિયાઓને દર્શાવવામાં નિષ્ફળ જાય છે.

(B) ઘાસના મેદાનના નિવસનતંત્રમાં જૈવભારનો પિરામિડ સીધો હોય છે.
ઘાસના મેદાનના નિવસનતંત્ર માટેના પ્રમાણિત ડેટા મુજબ:
$1$. પ્રાથમિક ઉત્પાદકો $(PP)$ નું શુષ્ક વજન સૌથી વધુ $809 \ kg\ m^{-2}$ હોય છે.
$2$. પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ $(PC)$ નું શુષ્ક વજન $37 \ kg\ m^{-2}$ હોય છે.
$3$. દ્વિતીયક ઉપભોગીઓ $(SC)$ નું શુષ્ક વજન $11 \ kg\ m^{-2}$ હોય છે.
$4$. તૃતીયક ઉપભોગીઓ $(TC)$ નું શુષ્ક વજન સૌથી ઓછું $1.5 \ kg\ m^{-2}$ હોય છે.
આ મૂલ્યોને વિકલ્પો સાથે સરખાવતા,$PC - 37$ ની જોડી સાચી છે.

(D) આપેલ આકૃતિ ઉલટો પિરામિડ દર્શાવે છે. જલીય નિવસનતંત્રમાં,જૈવભારનો પિરામિડ સામાન્ય રીતે ઉલટો હોય છે. આનું કારણ એ છે કે ફાઈટોપ્લેન્કટોન (ઉત્પાદકો) નો સ્ટેન્ડિંગ ક્રોપ,ઝૂપ્લેન્કટોન (પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ) ની તુલનામાં કોઈપણ સમયે ઓછો હોય છે,કારણ કે ફાઈટોપ્લેન્કટોનનો ટર્નઓવર દર ખૂબ ઝડપી હોય છે. તેથી,પાયો (ઉત્પાદકો દર્શાવતો) એ પછીના પોષક સ્તર (પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ દર્શાવતો) કરતા નાનો હોય છે,જેના પરિણામે પિરામિડ ઉલટો દેખાય છે.

(C) તળાવના નિવસનતંત્રમાં સંખ્યાનો પિરામિડ સીધો હોય છે.
$1$. પાયાના સ્તરે ઉત્પાદકો (ફાઈટોપ્લાન્કટોન)ની સંખ્યા ખૂબ વધારે હોય છે.
$2$. ત્યારબાદ પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (ઝૂપ્લાન્કટોન)ની સંખ્યા તેના કરતા ઓછી હોય છે.
$3$. ત્યારબાદ દ્વિતીયક ઉપભોગીઓ (નાની માછલીઓ)ની સંખ્યા તેનાથી પણ ઓછી હોય છે.
$4$. અંતે,ટોચ પર તૃતીયક ઉપભોગીઓ (મોટી માછલીઓ)ની સંખ્યા ખૂબ જ ઓછી હોય છે.
આમ,જેમ આપણે ઉચ્ચ પોષક સ્તરો તરફ જઈએ છીએ તેમ સજીવોની સંખ્યા ઘટતી જાય છે,પરિણામે પિરામિડ સીધો બને છે.

(C) સંખ્યાનો પિરામિડ એ એક આલેખકીય નિરૂપણ છે જે નિવસનતંત્રમાં ક્રમિક પોષક સ્તરો પર ઉત્પાદકો,શાકાહારીઓ અને માંસાહારીઓની સંખ્યા વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવે છે.
તે ખાસ કરીને દરેક પોષક સ્તર પર હાજર વ્યક્તિગત સજીવોની સંખ્યાની ગણતરી કરે છે.
તેથી,સંખ્યાનો પિરામિડ એ પોષક સ્તર પર રહેલી વ્યક્તિઓની સંખ્યા સાથે સંબંધિત છે.

(C) કોઈપણ નિવસનતંત્રમાં શક્તિનો પિરામિડ હંમેશા સીધો જ હોય છે.
આનું કારણ એ છે કે, ઉર્જાના વહન માટેના $10\%$ ના નિયમ મુજબ, જ્યારે ઉર્જા ઉત્પાદકોમાંથી ઉપભોક્તાઓ તરફ જાય છે, ત્યારે દરેક પોષક સ્તરે ઉર્જાનો વ્યય ઉષ્મા સ્વરૂપે થાય છે.
પરિણામે, ઉચ્ચ પોષક સ્તરો પર ઉપલબ્ધ ઉર્જા હંમેશા નીચલા પોષક સ્તરો કરતા ઓછી હોય છે.
જૈવભારના પિરામિડ અથવા સંખ્યાના પિરામિડથી વિપરીત, જે અમુક નિવસનતંત્રમાં ઊંધા હોઈ શકે છે (દા.ત., જલજ નિવસનતંત્રમાં જૈવભાર અથવા વૃક્ષના નિવસનતંત્રમાં સંખ્યા), શક્તિનો પિરામિડ ક્યારેય ઊંધો હોઈ શકતો નથી.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જાના વહન માટેના $10\%$ ના નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર પર માત્ર $10\%$ ઉર્જા (અથવા જૈવભાર) નું વહન થાય છે.
$1$. ઘાસ (ઉત્પાદક): $1$ ટન = $1000\,kg$.
$2$. હરણ (પ્રાથમિક ઉપભોક્તા): $1000\,kg$ ના $10\% = 100\,kg$.
$3$. વાઘ (દ્વિતીય ઉપભોક્તા): $100\,kg$ ના $10\% = 10\,kg$.
તેથી,વાઘનું જૈવભાર $10\,kg$ હશે.

(C) પરિસ્થિતિકીય પિરામિડ એ નિવસનતંત્રમાં વિવિધ પોષક સ્તરો વચ્ચેના સંબંધોનું આલેખકીય નિરૂપણ છે.
તે સામાન્ય રીતે ત્રણ પરિમાણોના આધારે બનાવવામાં આવે છે:
$1$. દરેક પોષક સ્તરે સજીવોની સંખ્યા.
$2$. જૈવભાર (સામાન્ય રીતે પાણીના પ્રમાણને કારણે થતા ફેરફારોને ટાળવા માટે શુષ્ક વજન તરીકે માપવામાં આવે છે).
$3$. ઊર્જાનું પ્રમાણ અથવા ઊર્જાના વહનનો દર.
તાજું વજન ધ્યાનમાં લેવામાં આવતું નથી કારણ કે સજીવોમાં પાણીનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે બદલાતું રહે છે,જે વિવિધ પોષક સ્તરો પર જૈવભારનું ખોટું નિરૂપણ કરી શકે છે. તેથી,તાજું વજન ધ્યાનમાં લેવામાં આવતું નથી.

$(C)$ ઊર્જાનો પિરામિડ નિવસનતંત્રમાં દરેક પોષકસ્તરે રહેલી ઊર્જાનું પ્રમાણ દર્શાવે છે. ઊર્જાના વહનના $10\%$ ના નિયમ મુજબ, જેમ ઊર્જા એક પોષકસ્તરથી બીજા પોષકસ્તર તરફ જાય છે તેમ તેમાં ઘટાડો થાય છે. તેથી, ઉત્પાદક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઊર્જા હંમેશા પ્રાથમિક ઉપભોગી સ્તર કરતા વધારે હોય છે. દરેક સ્તરે ઊર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામતી હોવાથી, ઊર્જાનો પિરામિડ હંમેશા સીધો જ હોય છે અને તે ક્યારેય ઊંધો હોઈ શકે નહીં.