Introduction Questions in Gujarati

(C) $Ecosystem$ (પરિસ્થિતિકીય તંત્ર) ને પ્રકૃતિ અથવા પરિસ્થિતિવિદ્યાના કાર્યાત્મક એકમ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
તે ચોક્કસ વિસ્તારમાં જૈવિક ઘટકો (સજીવો) અને અજૈવિક ઘટકો (ભૌતિક પર્યાવરણ) વચ્ચેની આંતરક્રિયાનો સમાવેશ કરે છે.
આ ઘટકો ઉર્જાનો પ્રવાહ અને પોષક દ્રવ્યોના ચક્ર જેવી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા એક એકમ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) પ્રો. $R. Misra$,જેમને ભારતીય પરિસ્થિતિવિદ્યાના પિતા માનવામાં આવે છે,તેમણે નિવસનતંત્ર (ecosystem) નું વર્ણન કરવા માટે $Ecocosm$ શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ શબ્દ નિવસનતંત્રની સર્વગ્રાહી અને સંકલિત પ્રકૃતિ પર ભાર મૂકે છે.

(A) 'Microcosm' શબ્દ એ પરિસ્થિતિકીય તંત્ર (ecosystem) નું વર્ણન કરવા માટે વપરાતા વિવિધ સમાનાર્થી શબ્દોમાંનો એક છે. $1877$ માં મોબિયસ દ્વારા 'biocoenosis' શબ્દ રજૂ કરવામાં આવ્યો ત્યારથી,આ તંત્રને દર્શાવવા માટે 'geobiocoenosis','phytocoenosis','biosystem','ecosom','microcosm' અને 'holocene' જેવા અનેક શબ્દો સૂચવવામાં આવ્યા હતા. જોકે,મોટાભાગના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા 'ecosystem' શબ્દને અન્ય શબ્દો કરતા વધુ પસંદ કરવામાં આવ્યો છે અને તેને સ્વીકારવામાં આવ્યો છે.

(B) "ઇકોસિસ્ટમ" (પરિસ્થિતિકીય તંત્ર) શબ્દ સૌપ્રથમ બ્રિટિશ ઇકોલોજિસ્ટ $A.G. Tansley$ દ્વારા $1935$ માં આપવામાં આવ્યો હતો. તેમણે તેને એવી રીતે વ્યાખ્યાયિત કર્યું હતું કે જેમાં જીવંત સજીવોનો સમુદાય તેમના પર્યાવરણના નિર્જીવ ઘટકો સાથે મળીને એક તંત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) તળાવનું નિવસનતંત્ર એ કુદરતી નિવસનતંત્રનો એક પ્રકાર છે.
તેને લેન્ટિક (સ્થિર પાણી) મીઠા પાણીના નિવસનતંત્ર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તે માનવીય હસ્તક્ષેપ વિના પર્યાવરણમાં કુદરતી રીતે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

(C) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર એ પ્રકૃતિનું એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
તે ચોક્કસ વિસ્તારના જૈવિક (સજીવ) અને અજૈવિક (નિર્જીવ) ઘટકોનો સમાવેશ કરે છે,જે ઉર્જાના પ્રવાહ અને પોષક દ્રવ્યોના ચક્ર દ્વારા એક જટિલ તંત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,તેને પરિસ્થિતિકીય અભ્યાસ માટેનું મૂળભૂત કાર્યાત્મક એકમ માનવામાં આવે છે.

(B) નિવસનતંત્ર એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
તળાવ એ કુદરતી નિવસનતંત્રનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે કારણ કે તે માનવીય હસ્તક્ષેપ વિના કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા રચાય છે અને તેમાં જૈવિક (વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ,સૂક્ષ્મજીવો) અને અજૈવિક (પાણી,જમીન,સૂર્યપ્રકાશ) ઘટકો એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.

(A) પૃથ્વી પરના લગભગ તમામ પરિસ્થિતિકીય તંત્રોમાં,સૂર્ય એ ઉર્જાનો અંતિમ અને પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે.
લીલી વનસ્પતિઓ (ઉત્પાદકો) પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા સૌર ઉર્જાને ગ્રહણ કરે છે અને તેને કાર્બનિક સંયોજનો (શર્કરા) માં સંગ્રહિત રાસાયણિક ઉર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે.
જોકે $ATP$ એ કોષોની અંદર ઉર્જાનું ચલણ છે અને શર્કરા એ સંગ્રહિત રાસાયણિક ઉર્જા છે,પરંતુ સમગ્ર પરિસ્થિતિકીય તંત્રને ચલાવનાર મૂળભૂત ઇનપુટ સૌર વિકિરણ છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
તેમાં ચોક્કસ વિસ્તારના જૈવિક ઘટકો (વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવો) અને અજૈવિક ઘટકો (ભૌતિક-રાસાયણિક પરિબળો જેવા કે તાપમાન,પ્રકાશ,જમીન,પાણી વગેરે) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ સૌથી સચોટ વ્યાખ્યા છે કારણ કે તેમાં તમામ જૈવિક સમુદાયો અને અજૈવિક પર્યાવરણ સાથેની તેમની આંતરક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે.

(D) $Ecosystem$ (નિવસનતંત્ર) શબ્દ $1935$ માં બ્રિટિશ ઇકોલોજિસ્ટ $Sir$ $Arthur$ $Tansley$ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. તેમણે તેને સજીવોના સમુદાય અને તેમના પર્યાવરણના અજૈવિક ઘટકો વચ્ચેની આંતરક્રિયા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યું હતું,જે એક તંત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) "પરિસ્થિતિકીય તંત્ર" (Ecosystem) શબ્દ બ્રિટિશ પરિસ્થિતિવિદ $A.G. Tansley$ દ્વારા $1935$ માં આપવામાં આવ્યો હતો.
પરિસ્થિતિકીય તંત્ર એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
$A.G. Tansley$ એ તેને પર્યાવરણના તમામ જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકોના સંકલનથી બનતી પ્રણાલી તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યું હતું.

(A) કોઈપણ નિવસનતંત્રમાં ઉર્જાનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત સૂર્યવિકિરણ અથવા સૂર્યપ્રકાશ છે.
વનસ્પતિઓ (ઉત્પાદકો) પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા આ સૌર ઉર્જાને ગ્રહણ કરે છે અને તેને કાર્બનિક સંયોજનોમાં સંગ્રહિત રાસાયણિક ઉર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે.
ત્યારબાદ આ ઉર્જા આહાર શૃંખલા દ્વારા ઉત્પાદકોથી ઉપભોક્તાઓ તરફ વહે છે.
તેથી,પૃથ્વી પરના તમામ નિવસનતંત્રો માટે સૂર્યપ્રકાશ એ ઉર્જાનો અંતિમ સ્ત્રોત છે.

(A) $Ecosystem$ (પરિસ્થિતિકીય તંત્ર) શબ્દ બ્રિટિશ પરિસ્થિતિવિદ $A.G. Tansley$ દ્વારા $1935$ માં આપવામાં આવ્યો હતો.
પરિસ્થિતિકીય તંત્ર એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.

(C) 'નિવસનતંત્ર' (Ecosystem) શબ્દ આર્થર ટેન્સલી દ્વારા $1935$ માં આપવામાં આવ્યો હતો. તેમણે નિવસનતંત્રને પ્રકૃતિના કાર્યકારી અને બંધારણીય એકમ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યું છે,જ્યાં સજીવો તેમના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે. આ ખ્યાલ જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકો વચ્ચેની પરસ્પર નિર્ભરતા પર ભાર મૂકે છે.

(D) જીવાવરણ એ પૃથ્વી પરના તમામ નિવસનતંત્રોનો વૈશ્વિક સરવાળો છે. તેને પૃથ્વી પરના જીવનના ક્ષેત્ર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. પૃથ્વી પરના તમામ નિવસનતંત્રો,જેમાં વાતાવરણ,જલાવરણ અને મૃદાવરણ સાથેની તેમની આંતરક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે,તે સામૂહિક રીતે જીવાવરણ બનાવે છે.

(C) જીવાવરણ એ પૃથ્વી પરના તમામ નિવસનતંત્રોનો વૈશ્વિક સરવાળો છે. તે પૃથ્વી પરના જીવનના ક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,જેમાં તમામ જીવંત સજીવો (જૈવિક ઘટકો) અને ભૌતિક પર્યાવરણ (અજૈવિક ઘટકો) સાથેની તેમની આંતરક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે. નિવસનતંત્ર એ સજીવોના સમુદાય અને તેમના ભૌતિક પર્યાવરણ વચ્ચેની આંતરક્રિયાથી બનેલું હોવાથી,જીવાવરણ એ ગ્રહ પરના આ તમામ નિવસનતંત્રોના સંકલનથી રચાય છે.

(C) જીવાવરણ એ પૃથ્વી પરના તમામ નિવસનતંત્રોનો વૈશ્વિક સરવાળો છે. તે પૃથ્વી પરના જીવનનો વિસ્તાર છે,જેમાં તમામ સજીવો અને તેમનો મૃદાવરણ,જલાવરણ અને વાતાવરણ સાથેનો આંતરક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,પ્રકૃતિના તમામ નિવસનતંત્રો દ્વારા રચાતી સંયુક્ત રચનાને જીવાવરણ કહેવામાં આવે છે.

(B) જીવાવરણ એ એક વૈશ્વિક નિવસનતંત્ર છે જે તમામ સજીવો અને તેમના સંબંધોને એકીકૃત કરે છે,જેમાં મૃદાવરણ,જલાવરણ અને વાતાવરણના ઘટકો સાથેની તેમની આંતરક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે. તે પૃથ્વી પરના તમામ નિવસનતંત્રોનો સરવાળો દર્શાવે છે,જ્યાં જીવસમાજો જીવન ટકાવી રાખવા માટે તેમના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.

(D) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર (Ecosystem) શબ્દ $1935$ માં બ્રિટિશ પરિસ્થિતિવિદ $A. G. Tansley$ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. પરિસ્થિતિકીય તંત્ર એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.

(B) રોબર્ટ કોન્સ્ટાન્ઝા અને તેમના સહકર્મીઓએ પ્રકૃતિની જીવન-સહાયક સેવાઓ પર કિંમત નક્કી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. સંશોધકોએ આ પાયાની ઇકોસિસ્ટમ સેવાઓ પર વાર્ષિક સરેરાશ $US$ $33$ ટ્રિલિયનની કિંમત નક્કી કરી છે,જેને મોટાભાગે સામાન્ય ગણવામાં આવે છે. આ મૂલ્ય તે સમયના વૈશ્વિક ગ્રોસ નેશનલ પ્રોડક્ટ $(GNP)$ કરતા ઘણું વધારે છે.

(C) પ્રાથમિક અનુક્રમણ એ નિવસનતંત્રના અનુક્રમણની એવી પ્રક્રિયા છે જે એવા વિસ્તારમાં થાય છે જ્યાં અગાઉ કોઈ જીવંત સજીવો અસ્તિત્વમાં નહોતા,જેમ કે ખુલ્લા ખડકો.
ખુલ્લા ખડકો પર,અગ્રગામી જાતિઓ (પાયોનિયર સ્પીસીઝ - જે વિસ્તારમાં વસવાટ કરનાર પ્રથમ સજીવો છે) સામાન્ય રીતે લાઈકેન હોય છે.
લાઈકેન ખડકોને ઓગાળવા માટે એસિડનો સ્ત્રાવ કરવા સક્ષમ છે,જે ખડકોના ઘસારણ અને જમીન નિર્માણની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે,જેનાથી દ્વિઅંગીઓ જેવી અનુગામી વનસ્પતિઓ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ તૈયાર થાય છે.

(D) લાઈકેન્સને અનાવૃત્ત ખડકો પર થતા પ્રાથમિક અનુક્રમણ (Primary succession) માં પાયોનીયર સજીવ માનવામાં આવે છે. તેઓ એસિડનો સ્ત્રાવ કરે છે જે ખડકોના ઘસારામાં મદદ કરે છે,જેનાથી જમીનનું નિર્માણ થાય છે. આ પ્રક્રિયા શેવાળ અને અંતે ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના વિકાસ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.

(A) 'નિવસનતંત્ર' (Ecosystem) શબ્દ બ્રિટિશ વનસ્પતિશાસ્ત્રી $A. G. Tansley$ દ્વારા $1935$ માં આપવામાં આવ્યો હતો. તેમણે તેને આપેલ વિસ્તારમાં જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકોના સરવાળા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યું હતું જે એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.

(N/A) પરિસ્થિતિકીય તંત્રને પ્રકૃતિના એક કાર્યાત્મક એકમ તરીકે કલ્પી શકાય છે,જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
પરિસ્થિતિકીય તંત્ર કદમાં ખૂબ જ ભિન્ન હોય છે,જે નાના તળાવથી લઈને વિશાળ જંગલ કે સમુદ્ર સુધીના હોઈ શકે છે.
ઘણા પરિસ્થિતિશાસ્ત્રીઓ સમગ્ર જીવાવરણને એક વૈશ્વિક પરિસ્થિતિકીય તંત્ર તરીકે ગણે છે,જે પૃથ્વી પરના તમામ સ્થાનિક પરિસ્થિતિકીય તંત્રોનું સંયોજન છે.
આ પ્રણાલી ખૂબ જ વિશાળ અને જટિલ હોવાથી,તેને બે મૂળભૂત શ્રેણીઓમાં વિભાજિત કરવી અનુકૂળ છે: સ્થળજ (terrestrial) અને જલજ (aquatic).
સ્થળજ પરિસ્થિતિકીય તંત્રના ઉદાહરણોમાં જંગલો,ઘાસના મેદાનો અને રણનો સમાવેશ થાય છે.
જલજ પરિસ્થિતિકીય તંત્રના ઉદાહરણોમાં તળાવ,સરોવર,આર્દ્રભૂમિ (wetland),નદીઓ અને ખાડીઓનો સમાવેશ થાય છે.
ખેતીના ખેતરો અને માછલીઘર (aquarium) ને માનવ-નિર્મિત (કૃત્રિમ) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર તરીકે પણ ગણી શકાય છે.
પરિસ્થિતિકીય તંત્રની રચનાનો અભ્યાસ કરવાથી આપણને નિવેશ (ઉત્પાદકતા),ઉર્જાનું સ્થળાંતર (આહાર શૃંખલા/જાળ,પોષક ચક્ર) અને નિર્ગમન (વિઘટન અને ઉર્જાનો વ્યય) તેમજ આ ઉર્જા પ્રવાહો દ્વારા સર્જાતા સંબંધો અને ચક્રોને સમજવામાં મદદ મળે છે.

(A) 'નિવસનતંત્ર' (Ecosystem) શબ્દ બ્રિટિશ પરિસ્થિતિવિદ $A. G. Tansley$ દ્વારા $1935$ માં આપવામાં આવ્યો હતો.
તેમણે નિવસનતંત્રને પરિસ્થિતિવિદ્યાના એક પાયાના કાર્યાત્મક એકમ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યું હતું,જેમાં પર્યાવરણના જૈવિક (સજીવ) અને અજૈવિક (નિર્જીવ) ઘટકો અને તેમની વચ્ચેની આંતરક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે.

(B) 'પરિસ્થિતિવિદ્યા' (Ecosystem) શબ્દ બ્રિટિશ પરિસ્થિતિવિદ $A. G. Tansley$ દ્વારા $1935$ માં આપવામાં આવ્યો હતો.
તેમણે તેને પ્રકૃતિના મૂળભૂત કાર્યાત્મક એકમ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યું હતું,જેમાં જૈવિક (સજીવ) અને અજૈવિક (નિર્જીવ) ઘટકો એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.

(C) 'ઇકોસિસ્ટમ' (પરિસ્થિતિકીય તંત્ર) શબ્દ બ્રિટિશ ઇકોલોજિસ્ટ આર્થર ટેન્સલી દ્વારા $1935$ માં આપવામાં આવ્યો હતો. ઇકોસિસ્ટમ એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.

(B) નિવસનતંત્ર ત્યારે સ્થિર ગણાય છે જો તે ફેરફારોનો સામનો કરી શકે અને લાંબા સમય સુધી તેની રચના અને કાર્ય જાળવી રાખે.
દરિયાઈ નિવસનતંત્ર (મહાસાગરો) પૃથ્વી પરના સૌથી સ્થિર નિવસનતંત્ર છે.
આ તેમના વિશાળ કદ,ઉચ્ચ જૈવવિવિધતા અને પાણીની તાપમાનના બફર તરીકે કામ કરવાની ક્ષમતાને કારણે છે,જે તાપમાન અને રાસાયણિક બંધારણમાં થતા ફેરફારોને ઘટાડે છે.
સ્થળજ નિવસનતંત્રની તુલનામાં,જે ઝડપી પર્યાવરણીય ફેરફારો,માનવીય દખલગીરી અને આબોહવાકીય ફેરફારો માટે વધુ સંવેદનશીલ હોય છે,દરિયાઈ નિવસનતંત્રમાં ઉચ્ચ સ્તરની સ્થિતિસ્થાપકતા અને સ્વ-નિયમન હોય છે.

(D) મુખત્રિકોણ પ્રદેશ (Estuary) એ અર્ધ-બંધ દરિયાકાંઠાનો જળ વિસ્તાર છે જે ખુલ્લા સમુદ્ર સાથે મુક્ત જોડાણ ધરાવે છે. તે ભરતીની અસરથી પ્રભાવિત થાય છે અને તેમાં જમીન પરથી આવતા મીઠા પાણી સાથે દરિયાનું ખારું પાણી મિશ્રિત થાય છે. મુખત્રિકોણ પ્રદેશો પોષકતત્વોના જાળ તરીકે કાર્ય કરે છે કારણ કે તેઓ નદીઓ દ્વારા લાવવામાં આવેલા કાંપ અને પોષકતત્વોને ખુલ્લા મહાસાગરમાં પહોંચતા પહેલા જકડી રાખે છે. તેથી,તે નદીના મુખ,દરિયાકાંઠાના અખાત અને ભરતીના દલદલ જેવા મીઠા પાણી અને દરિયાઈ વાતાવરણ વચ્ચેના સંક્રમણકારી વિસ્તારો છે.

(A) નિવસનતંત્ર એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ (અજૈવ ઘટકો) સાથે આંતરક્રિયા કરે છે. આમ,તે જૈવ અને અજૈવ બંને ઘટકોની આંતરક્રિયાથી બનતું તંત્ર છે.

(A) નિવસનતંત્ર એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
તેમાં જૈવિક (સજીવ) અને અજૈવિક (નિર્જીવ) બંને ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે જે પોષક ચક્ર અને ઉર્જાના પ્રવાહ દ્વારા એક તંત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.
વિકલ્પ $A$ જૈવિક સમુદાયો અને તેમના ભૌતિક પર્યાવરણ વચ્ચેની આ આંતરક્રિયાનું યોગ્ય વર્ણન કરે છે.