Ecosystem–Structure and Function Questions in Gujarati

(B) $Keystone$ $species$ (કીસ્ટોન પ્રજાતિ) એ વનસ્પતિ અથવા પ્રાણી છે જે ઇકોસિસ્ટમની કાર્યપદ્ધતિમાં અનન્ય અને નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.
$Keystone$ $species$ વગર,ઇકોસિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે અલગ હોત અથવા તેનું અસ્તિત્વ જ ન હોત.
આ પ્રજાતિઓ તેમની સંખ્યાની તુલનામાં તેમના પર્યાવરણ પર અસાધારણ રીતે મોટી અસર કરે છે.
તેથી,તેઓ એવી પ્રજાતિઓ છે જે જૈવિક સમુદાયનું બંધારણ નક્કી કરે છે.

(B) ફાઈટોપ્લેન્કટન એ પ્લેન્કટન સમુદાયના સ્વયંપોષી ઘટકો છે અને તે મહાસાગર તથા મીઠા પાણીના નિવસનતંત્રનો મુખ્ય ભાગ છે.
તેમાં મુખ્યત્વે સૂક્ષ્મ જલજ લીલ (જેમ કે ડાયેટમ્સ અને ડાયનોફ્લેજેલેટ્સ) અને પ્રકાશસંશ્લેષી બેક્ટેરિયા (જેમ કે સાયનોબેક્ટેરિયા) નો સમાવેશ થાય છે.
આ સજીવો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણીમાંથી કાર્બનિક સંયોજનો બનાવવા માટે પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે,જે જલજ આહાર શૃંખલામાં પ્રાથમિક ઉત્પાદકો તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) મેક્રોફાઇટ્સ સહિતના કાર્બનિક પદાર્થોની ઊર્જા સામગ્રીને $Oxygen \ bomb \ calorimeter$ નામના બંધ પાત્રમાં નમૂનાના ચોક્કસ જથ્થાને બાળીને માપવામાં આવે છે.
આ સાધન દહન દરમિયાન મુક્ત થતી ગરમીને માપે છે,જેનો ઉપયોગ પછી એકમ દળ દીઠ કેલરી અથવા જ્યુલ્સના સંદર્ભમાં ઊર્જા સામગ્રીની ગણતરી કરવા માટે થાય છે.

(B) $E.P. Odum$ દ્વારા પરિસ્થિતિવિદ્યા (Ecology) ને પ્રકૃતિની રચના અને કાર્યના અભ્યાસ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી હતી. તેમને આધુનિક પરિસ્થિતિવિદ્યાના પિતા માનવામાં આવે છે અને તેમણે નિવસનતંત્રના અભ્યાસ માટે સર્વગ્રાહી અભિગમ પર ભાર મૂક્યો હતો.

(C) કીસ્ટોન પ્રજાતિ એવી પ્રજાતિ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જે તેની વિપુલતા અથવા જૈવભારની તુલનામાં તેના પર્યાવરણ પર અપ્રમાણસર મોટી અસર કરે છે.
ભલે આ પ્રજાતિઓ સમુદાયના કુલ જૈવભારનો નાનો હિસ્સો ધરાવતી હોય,તેમ છતાં તેમની હાજરી સમગ્ર નિવસનતંત્રના માળખા,વિવિધતા અને અસ્તિત્વને જાળવી રાખવા માટે નિર્ણાયક છે.
જો કીસ્ટોન પ્રજાતિને દૂર કરવામાં આવે,તો નિવસનતંત્રમાં ભારે ફેરફારો આવી શકે છે અથવા તે નાશ પણ પામી શકે છે.
તેથી,વિકલ્પ $C$ સાચી વ્યાખ્યા છે.

(C) $Keystone$ \text{ species} (કીસ્ટોન જાતિ) એ વનસ્પતિ અથવા પ્રાણીની એવી જાતિ છે જે ઇકોસિસ્ટમ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તેમાં અનન્ય અને નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.
આ જાતિઓ વિના, ઇકોસિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે અલગ હોત અથવા તેનું અસ્તિત્વ જ ન હોત.
તેઓ સમુદાયના માળખા પર મજબૂત પ્રભાવ પાડે છે અને તે સમુદાયમાં અન્ય જાતિઓની સાપેક્ષ વિપુલતાને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.

(B) રણના નિવસનતંત્રમાં,જૈવિક ઉત્પાદકતા અને ઉર્જાના પ્રવાહ માટેનું મુખ્ય મર્યાદિત પરિબળ પાણીની ઉપલબ્ધતા છે.
રણના વાતાવરણમાં પાણી અત્યંત દુર્લભ હોવાથી,તે સીધી રીતે પ્રાથમિક ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) ની વૃદ્ધિને નિયંત્રિત કરે છે,જે બદલામાં આહાર શૃંખલાના બાકીના સભ્યો માટે ઉપલબ્ધ ઉર્જાને મર્યાદિત કરે છે.
તેથી,પાણીની ઉપલબ્ધતા એ ઉર્જાના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરતું મુખ્ય સંસાધન છે.

(A) પરિસ્થિતિવિદ્યામાં, કોઈ સજીવ અથવા પોષક સ્તરના બાયોમાસને ચોક્કસ સમયે હાજર રહેલા જીવંત પદાર્થોના કુલ જથ્થા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
સુસંગતતા અને સરખામણી માટે, બાયોમાસને તાજા વજનને બદલે શુષ્ક વજન (Dry weight) ના સંદર્ભમાં માપવામાં આવે છે.
તાજા વજનમાં સજીવમાં રહેલા પાણીનો સમાવેશ થાય છે, જે નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે અને ઉર્જાના સ્થાનાંતરણ માટે ઉપલબ્ધ વાસ્તવિક કાર્બનિક પદાર્થોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતું નથી.
તેથી, બાયોમાસને એકમ વિસ્તાર દીઠ સજીવોના શુષ્ક વજન તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.

(C) તળાવનું સપાટીનું પાણી સામાન્ય રીતે અકાર્બનિક પદાર્થો જેવા કે નાઈટ્રેટ્સ અને ફોસ્ફેટ્સથી સમૃદ્ધ હોય છે.
આ પોષક તત્વો ફાયટોપ્લાન્કટોન અને શેવાળના વિકાસ માટે આવશ્યક છે,જે જલીય આહાર શૃંખલાનો પાયો બનાવે છે.
જોકે કાર્બનિક પદાર્થો અને પ્રદૂષકો પણ હાજર હોઈ શકે છે,પરંતુ પારિસ્થિતિક સંદર્ભમાં ઉત્પાદક તળાવના સપાટીના પાણીની મુખ્ય લાક્ષણિકતા ઓગળેલા અકાર્બનિક પોષક તત્વોની ઉપલબ્ધતા છે જે પ્રાથમિક ઉત્પાદકતાને ટેકો આપે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. જોકે ચરવાની પ્રક્રિયા વનસ્પતિઓ માટે નુકસાનકારક માનવામાં આવે છે,પરંતુ તે નિવસનતંત્ર માટે ફાયદાકારક હોઈ શકે છે. ચરતા પ્રાણીઓ તેમના ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો (મળ અને મૂત્ર) જમીનમાં ઉમેરે છે,જે કુદરતી ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે. આ પ્રક્રિયા જમીનમાં આવશ્યક ખનિજ પોષક તત્વો પાછા લાવે છે,જેનાથી વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો થાય છે.

(C) પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ એ કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જાતિઓના બંધારણમાં થતો ક્રમિક અને અનુમાનિત ફેરફાર છે.
તેમાં અગાઉ ખાલી રહેલા વિસ્તારમાં દેખાતા જૈવિક સમુદાયોની શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે,જે અગ્રગામી જાતિઓ (pioneer species) થી શરૂ થઈને સ્થાયી ચરમ સમુદાય (climax community) સુધી પહોંચે છે.
તેથી,ખાલી વિસ્તાર પર જૈવિક સમુદાયોનો વિકાસ એ અનુક્રમણની સાચી વ્યાખ્યા છે.

(C) પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણમાં,પ્રારંભિક તબક્કે વિકસતા સમુદાયને ક્રમિક અવસ્થા (seral stage) અથવા ક્રમિક સમુદાય કહેવામાં આવે છે.
આ ક્રમિક સ્વરૂપો સામાન્ય રીતે નાના કદના સજીવો,ટૂંકા આયુષ્ય અને ઝડપી વૃદ્ધિ દર દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.
તેનાથી વિપરીત,ચરમ સમુદાય (climax community),જે અંતિમ સ્થિર તબક્કો છે,તેમાં મોટા કદના,લાંબુ આયુષ્ય ધરાવતા અને ધીમી વૃદ્ધિ પામતા સજીવોનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,ક્રમિક સ્વરૂપોની સાચી લાક્ષણિકતા એ છે કે તેઓ નાના કદના હોય છે.

(D) ગૌણ અનુક્રમણ એવા વિસ્તારોમાં થાય છે જ્યાં કુદરતી જૈવિક સમુદાયોનો નાશ થયો હોય,જેમ કે ત્યજી દેવાયેલી ખેતીની જમીન,બળી ગયેલા અથવા કપાયેલા જંગલો અને પૂરગ્રસ્ત જમીન.
આપેલા તમામ વિકલ્પો (બળી ગયેલી જમીન,લાકડા કાપવા માટે વપરાયેલી જમીન અને કપાયેલા જંગલોની જમીન) એવા વિસ્તારોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જ્યાં જમીન પહેલેથી જ હાજર છે અને અગાઉનો સમુદાય નાશ પામ્યો છે,તેથી તે તમામ ગૌણ અનુક્રમણને ટેકો આપે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) વનસ્પતિ અનુક્રમણ એ એક અનુમાનિત અને દિશાત્મક પ્રક્રિયા છે જે સમય જતાં વિસ્તારના સમુદાયના બંધારણમાં ફેરફાર તરફ દોરી જાય છે. તે અગ્રગામી જાતિઓ (pioneer species) થી શરૂ કરીને સ્થાયી ચરમ સમુદાય (climax community) સુધીના તબક્કાઓના ચોક્કસ ક્રમનું અનુસરણ કરે છે. તેથી,તે એક ચોક્કસ પ્રક્રિયા છે.

(C) લાઈકેન એ બંજર વિસ્તારમાં સૌપ્રથમ વસવાટ કરનારા સજીવો (પાયોનિયર પ્રજાતિઓ) છે,જે પ્રાથમિક અનુક્રમણની શરૂઆત કરે છે.
તેઓ ઉનાળાની બપોરે અતિશય ગરમી અથવા શિયાળાની રાત્રે અતિશય ઠંડી જેવી આત્યંતિક પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓને સહન કરવામાં સક્ષમ છે.
તેઓ લાઈકેન એસિડ અને કાર્બોનિક એસિડ જેવા કાર્બનિક એસિડનો સ્ત્રાવ કરે છે.
આ એસિડ ખડકની સપાટીનું ધીમે ધીમે ક્ષરણ કરે છે,જે ખડકોના અપક્ષયની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે અને લાઈકેનની વૃદ્ધિ માટે જરૂરી ખનિજો મુક્ત કરે છે,જેનાથી અન્ય વનસ્પતિઓ માટે વસવાટની શરૂઆત થાય છે.

(A) કોઈ ખુલ્લા વિસ્તારમાં વિકસતા પ્રથમ જૈવિક સમુદાયને $Pioneer$ (અગ્રગામી) સમુદાય કહેવામાં આવે છે.
તેમાં વિવિધતા ખૂબ જ ઓછી હોય છે.
આ તબક્કો પછીના સમુદાયના આક્રમણ માટે પર્યાવરણને બદલવામાં સૌથી વધુ સમય લે છે.

(D) $Climax$ community (ચરમ સમુદાય) એ સ્થાયી, સ્વયં-ટકી રહેતી અને અંતિમ જૈવિક સમુદાય છે જે જૈવિક અનુક્રમણના અંતે વિકસે છે અને ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે સંપૂર્ણ સુમેળમાં હોય છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ દરમિયાન વિકસતા વિવિધ જૈવિક સમુદાયોને સેરલ અથવા સંક્રાંતિક સમુદાયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ સમુદાયો પાયોનિયર સમુદાય (કોઈ વિસ્તારમાં સૌપ્રથમ વસવાટ કરનાર) અને ક્લાઈમેક્સ સમુદાય (અંતિમ સ્થિર અવસ્થા) વચ્ચેના મધ્યવર્તી તબક્કાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
પાયોનિયરથી ક્લાઈમેક્સ સમુદાય સુધીના જૈવિક અનુક્રમણના વિકાસના તમામ તબક્કાઓના ક્રમને $sere$ (સીયર) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) ચરમ સમુદાય (Climax community) એ આપેલા વિસ્તારમાં નિવસનતંત્રના ક્રમિક વિકાસ (ecological succession) નો અંતિમ તબક્કો દર્શાવે છે.
આ સમુદાય તે પ્રદેશની પ્રવર્તમાન પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ,ખાસ કરીને આબોહવા સાથે સંતુલનમાં હોય છે.
તેથી,ચરમ વનસ્પતિનો પ્રકાર (તે મરુદભિદ,જલોદભિદ કે મધ્યદભિદ છે) તે પ્રદેશની આબોહવા,જેમ કે તાપમાન અને વરસાદની ભાત પર આધાર રાખે છે.

(A) પ્રાથમિક અનુક્રમણ એટલે એવી જગ્યાએ થતી નિવસનતંત્રીય ઉત્તરાધિકારની પ્રક્રિયા જ્યાં અગાઉ કોઈ જીવંત સજીવો અસ્તિત્વમાં નહોતા.
આવા વિસ્તારોના ઉદાહરણોમાં નવા ખુલ્લા થયેલા સમુદ્રના તળિયા,ખુલ્લા અગ્નિકૃત ખડકો,રેતીના ઢગલા,લાવાના અવશેષો અથવા નવા બનેલા તળાવોનો સમાવેશ થાય છે.
આવા વાતાવરણ શરૂઆતમાં જીવન માટે ખૂબ જ પ્રતિકૂળ હોય છે,જેના કારણે અગ્રગામી સમુદાય (pioneer community) ની સ્થાપના એક ધીમી અને ક્રમિક પ્રક્રિયા છે.
તેનાથી વિપરીત,ગૌણ અનુક્રમણ (secondary succession) એવા વિસ્તારોમાં થાય છે જ્યાં અગાઉ જીવન અસ્તિત્વમાં હતું પરંતુ તેનો નાશ થયો હોય (દા.ત.,સાફ કરેલા જંગલો અથવા લણણી કરેલા ખેતરો).

(B) - સમુદાયો ક્યારેય સ્થિર હોતા નથી પરંતુ સતત બદલાતા રહે છે. કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં સમયગાળા દરમિયાન સમુદાયોના આ પ્રમાણમાં નિશ્ચિત ક્રમને નિવસનતંત્રીય ઉત્તરાધિકાર (ecological succession) કહેવામાં આવે છે,જેને જૈવિક ઉત્તરાધિકાર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

(C) વનસ્પતિ અનુક્રમણ એ સમય જતાં નિવસનતંત્રના સમુદાયની જાતિઓની રચનામાં થતા ફેરફારની પ્રક્રિયા છે.
તે અગ્રગામી જાતિઓ (pioneer species) સાથે શરૂ થાય છે અને વિવિધ મધ્યવર્તી તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે જેને ક્રમવર્તી સમુદાયો (seral communities) કહેવામાં આવે છે.
અનુક્રમણનો અંતિમ,સ્થિર અને સ્વયં-ટકી રહેતો તબક્કો જે પર્યાવરણ સાથે સંતુલનમાં હોય છે તેને ચરમ સમુદાય (climax community) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા સમય જતાં જૈવિક સમુદાયની રચના વિકસિત થાય છે. જેમ જેમ અનુક્રમણ અગ્રગામી જાતિઓ (pioneer species) થી ચરમ સમુદાય (climax community) તરફ આગળ વધે છે,તેમ નિવસનતંત્ર વધુ જટિલ બનતું જાય છે. આમાં જાતિઓની વિવિધતામાં વધારો,વધુ જટિલ આહાર જાળનો વિકાસ અને કુલ જૈવભારમાં વધારો સામેલ છે. તેથી,સમય જતાં નિવસનતંત્રની રચનાની જટિલતા વધે છે.

(D) જૈવિક અનુક્રમણ,અથવા નિવસનતંત્રીય અનુક્રમણ,એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા જૈવિક સમુદાયનું માળખું સમય જતાં વિકસે છે. તે મુખ્યત્વે જૈવિક સમુદાય અને ભૌતિક પર્યાવરણ વચ્ચેની આંતરક્રિયા દ્વારા સંચાલિત થાય છે. જાતિઓ મર્યાદિત સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે,અને જે જાતિઓ પર્યાવરણીય ફેરફારો સામે વધુ સારી અનુકૂલન ક્ષમતા ધરાવે છે,તેઓ ચોક્કસ નિવાસસ્થાનોમાં વસવાટ કરી શકે છે અને પ્રભુત્વ મેળવે છે,જે સમુદાયના બદલાવના અનુમાનિત ક્રમ તરફ દોરી જાય છે.

(B) . મૃદાવરણ એ પૃથ્વીનું ઘન બાહ્ય પડ છે. પરિસ્થિતિકીય તંત્રના સંદર્ભમાં,તે પૃથ્વીના ઘન ઘટકનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,જે સજીવો માટે જરૂરી ખનિજો અને પોષક તત્વોનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.

(D) સાચો જવાબ $(d)$ છે.
લીલી વનસ્પતિઓ અને કેટલાક બેક્ટેરિયા જે પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને કાર્બનિક પદાર્થોનું સંશ્લેષણ કરે છે,તેઓ પરિસ્થિતિકીય તંત્રના સ્વયંપોષી ઘટક બનાવે છે.
આ સજીવોને પ્રાથમિક ઉત્પાદકો કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ આહાર શૃંખલામાં ઊર્જાના સ્થાપનનું પ્રથમ સ્તર છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,ઉપભોગીઓને તેમના પોષક સ્તરના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ ($1^{st}$ ક્રમ) એ શાકાહારીઓ છે જે સીધા ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) પર ખોરાક માટે આધાર રાખે છે.
$2$. દ્વિતીય ઉપભોગીઓ ($2^{nd}$ ક્રમ) એ માંસાહારીઓ છે જે પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (શાકાહારીઓ) પર ખોરાક માટે આધાર રાખે છે.
$3$. તૃતીય ઉપભોગીઓ ($3^{rd}$ ક્રમ) એ માંસાહારીઓ છે જે દ્વિતીય ઉપભોગીઓ પર ખોરાક માટે આધાર રાખે છે.
તેથી,શાકાહારીઓ પર ખોરાક મેળવતા માંસાહારીઓને દ્વિતીય ક્રમના ઉપભોગીઓ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) નિવસનતંત્રમાં,ભક્ષકો વસ્તીનું સંતુલન જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેઓ શિકારની વસ્તીને નિયંત્રણમાં રાખે છે,જેથી તેઓ સંસાધનોનો વધુ પડતો ઉપયોગ ન કરે અને સમય જતાં જાતિના સજીવોની સંખ્યા પ્રમાણમાં અચળ રહે.
આ પ્રક્રિયાને ભક્ષણ દ્વારા વસ્તી નિયમન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) જલીય નિવસનતંત્રમાં,પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા માટે ફોસ્ફરસ ઘણીવાર મર્યાદિત પરિબળ હોય છે. આનું કારણ એ છે કે ફાયટોપ્લાન્કટન અને શેવાળના વિકાસ માટે ફોસ્ફરસની જરૂર હોય છે,અને જળાશયોમાં તેની ઉપલબ્ધતા ઝડપી શોષણ અને અવસાદનને કારણે ઘણીવાર મર્યાદિત હોય છે. જોકે ફોસ્ફરસ પાર્થિવ નિવસનતંત્રમાં પણ મર્યાદિત હોઈ શકે છે,પરંતુ તે જલીય નિવસનતંત્રમાં પ્રાથમિક મર્યાદિત પોષક તત્વ તરીકે ઓળખાય છે.

(A) ડેટ્રિટસ આહાર શૃંખલા $(DFC)$ મૃત કાર્બનિક પદાર્થોથી શરૂ થાય છે.
આ કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન વિઘટકો (જેમ કે ફૂગ અને બેક્ટેરિયા) દ્વારા કરવામાં આવે છે.
આ વિઘટકોને ડેટ્રિટિવોર્સ (મૃતભક્ષીઓ) દ્વારા ખાવામાં આવે છે,જે ત્યારબાદ મોટા શિકારીઓ અથવા ઉચ્ચ ઉપભોક્તાઓ દ્વારા ખાવામાં આવે છે.
તેથી,ડેટ્રિટસ આહાર શૃંખલામાં ઉર્જાનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત મૃત કાર્બનિક પદાર્થ છે.

(D) કુદરતી નિવસનતંત્ર $\text{સ્વયં}-\text{સંચાલિત}$ (self-regulating) હોય છે. આવા નિવસનતંત્રમાં, વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવો જેવા વિવિધ જૈવિક ઘટકો અજૈવિક પરિબળો સાથે આંતરક્રિયા કરીને કોઈપણ બાહ્ય માનવીય હસ્તક્ષેપ વિના સંતુલન જાળવી રાખે છે. ઉર્જાનો પ્રવાહ અને પોષક દ્રવ્યોનું ચક્ર કુદરતી રીતે થાય છે, જે નિવસનતંત્રની સ્થિરતા અને ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
કૃત્રિમ નિવસનતંત્ર એ છે જે માનવીઓ દ્વારા બનાવવામાં અને જાળવવામાં આવે છે.
ખેતીવાડીનું નિવસનતંત્ર (એગ્રો-ઇકોસિસ્ટમ) એ માનવસર્જિત નિવસનતંત્રનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે કારણ કે તે પાકના ઉત્પાદન માટે માનવીઓ દ્વારા ડિઝાઇન,ખેતી અને સંચાલિત કરવામાં આવે છે.
તેનાથી વિપરીત,ઘાસના મેદાન,જંગલ અને કુદરતી તળાવના નિવસનતંત્રો એ કુદરતી નિવસનતંત્રોના ઉદાહરણો છે જે માનવીય હસ્તક્ષેપ વિના સ્વતંત્ર રીતે કાર્ય કરે છે.

(C) સાચો જવાબ $(c)$ છે. દરિયાઈ નિવસનતંત્રમાં,પાણીના સ્તંભની ઊંડાઈ અને કિનારાથી અંતર એ સૌથી મહત્વના પરિબળો છે. આ પરિબળો સૂર્યપ્રકાશની ઉપલબ્ધતા (ફોટિક ઝોન વિરુદ્ધ એફોટિક ઝોન),દબાણ,તાપમાન અને પોષક તત્વોની પ્રાપ્યતા નક્કી કરે છે,જે ત્યાં જોવા મળતા સજીવોના પ્રકાર અને તેમના વિતરણને સીધી રીતે અસર કરે છે.

(C) પ્લેન્કટોન, નેક્ટન અને બેન્થોસ એ જલીય સજીવોને તેમના જીવનની રીત અને પાણીમાં તેમના સ્થાનના આધારે વર્ગીકૃત કરવા માટે વપરાતા શબ્દો છે.
$1$. પ્લેન્કટોન: સૂક્ષ્મ સજીવો જે પાણીમાં નિષ્ક્રિય રીતે તરે છે.
$2$. નેક્ટન: સજીવો જે પાણીના પ્રવાહની વિરુદ્ધ સક્રિય રીતે તરી શકે છે (દા.ત., માછલી).
$3$. બેન્થોસ: સજીવો જે જળાશયના તળિયે અથવા તળિયાના કાંપમાં રહે છે.
આ શ્રેણીઓ જલીય પર્યાવરણ માટે વિશિષ્ટ હોવાથી, તે નદી, મહાસાગર અને તળાવના નિવસનતંત્રમાં જોવા મળે છે. $\text{સવાના}$ નિવસનતંત્ર એ ઘાસના મેદાનો અને છૂટાછવાયા વૃક્ષો દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવતું પાર્થિવ (સ્થળજ) બાયોમ છે, જ્યાં આ જલીય વર્ગીકરણ લાગુ પડતું નથી.

(B) તળાવના નિવસનતંત્રમાં શેવાળ અથવા અન્ય સૂક્ષ્મજીવોની ઝડપી અને અતિશય વૃદ્ધિને 'બ્લૂમ' (Bloom) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ઘટના સામાન્ય રીતે નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ જેવા પોષક તત્વોના સ્તરમાં વધારો થવાથી થાય છે,જેને સુપોષકતા (Eutrophication) કહેવામાં આવે છે. તેથી,વસ્તીના આવા વિસ્ફોટ માટે 'બ્લૂમ' શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે.

(C) $Cuscuta$,$Orobanche$ અને $Albugo$ એ પરોપજીવી સજીવો છે.
$Cuscuta$ અને $Orobanche$ એ પરોપજીવી વનસ્પતિઓ છે જે સીધી રીતે અન્ય વનસ્પતિઓ (યજમાન) માંથી પોષક તત્વો મેળવે છે.
$Albugo$ એ એક પરોપજીવી ફૂગ છે.
નિવસનતંત્રમાં,જે પરોપજીવીઓ પ્રાથમિક ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) પર નભે છે,તેમને પ્રાથમિક ઉપભોક્તા (તૃણાહારીઓ) જેટલા જ પોષક સ્તરે ગણવામાં આવે છે,કારણ કે તેઓ તેમની ઉર્જા સીધી રીતે ઉત્પાદકો પાસેથી મેળવે છે.

(D) મશરૂમ એ ફૂગ છે જે મૃત અને સડતા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરીને પોષણ મેળવે છે,તેથી તેમને વિઘટક (મૃતપજીવી) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$Monotropa$ (ઇન્ડિયન પાઇપ) એ પ્રકાશસંશ્લેષણ ન કરતી વનસ્પતિ છે જે વૃક્ષના મૂળ સાથે જોડાયેલી ફૂગમાંથી પોષક તત્વો મેળવે છે,જે મૃતપજીવી અથવા માયકો-હેટરોટ્રોફ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,બંને સજીવો નિવસનતંત્રમાં વિઘટક સ્તરે કાર્ય કરે છે.

(A) $S$-બેક્ટેરિયા (સલ્ફર બેક્ટેરિયા) એ રસાયણસંશ્લેષી સ્વયંપોષી સજીવો છે જે રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓમાંથી મેળવેલી ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
સાયનોબેક્ટેરિયા એ પ્રકાશસંશ્લેષી સ્વયંપોષી સજીવો છે જે પ્રકાશ ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
આ બંને જૂથો અકાર્બનિક સ્ત્રોતોમાંથી પોતાનો કાર્બનિક ખોરાક જાતે બનાવે છે,તેથી તેઓ નિવસનતંત્રમાં ઉત્પાદકોનું પોષક સ્તર ધરાવે છે.

(A) નિવસનતંત્રમાં સંતુલનની સ્થિતિને $Homoeostasis$ (સમસ્થિતિ) કહેવામાં આવે છે.
દરેક નિવસનતંત્ર એક અંતર્ગત ગુણધર્મ ધરાવે છે,જેના દ્વારા તે તેના બંધારણ અને ભૌતિક પર્યાવરણમાં થતા કોઈપણ પ્રકારના ફેરફારનો પ્રતિકાર કરે છે અને સ્થિર સ્થિતિ જાળવી રાખે છે.

$(A)$ સામાન્ય સ્થળજ પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં, ઉત્પાદકો (લીલી વનસ્પતિઓ) પ્રથમ પોષક સ્તર બનાવે છે અને ઉચ્ચ પોષક સ્તરોની ઊર્જા જરૂરિયાતોને ટેકો આપવા માટે સૌથી મોટું જૈવભાર અને વસ્તી ધરાવે છે. ઊર્જાના સ્થાનાંતરના $10\%$ ના નિયમ મુજબ, જેમ જેમ ઊર્જા આહાર શૃંખલામાં ઉપર જાય છે તેમ તેમ તે ઘટતી જાય છે, જેના માટે ઉત્પાદકોનો મોટો આધાર જરૂરી છે.

(D) ક્લોરોફિલ ધરાવતી તમામ લીલી વનસ્પતિઓને પ્રાથમિક ઉત્પાદકો ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવી શકે છે.
ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓ,લીલના ફાઈટોપ્લેન્કટોન અને બ્રાયોફાઇટ્સ,આ તમામમાં ક્લોરોફિલ હોય છે અને તેઓ સ્વયંપોષી પોષણ મેળવવા માટે સક્ષમ છે,તેથી તેઓ તેમના સંબંધિત નિવસનતંત્રમાં પ્રાથમિક ઉત્પાદકો તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) $Oligotrophic$ (અલ્પપોષક) સરોવરની લાક્ષણિકતા એ છે કે તેમાં દ્રાવ્ય પોષક તત્વોનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય છે,જેના પરિણામે પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા ઓછી હોય છે અને શેવાળનો વિકાસ મર્યાદિત રહે છે.
તેની સરખામણીમાં,$Eutrophic$ (સુપોષક) સરોવરો પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ હોય છે,જે ઉચ્ચ પ્રાથમિક ઉત્પાદકતા અને શેવાળના અતિશય વિકાસ તરફ દોરી જાય છે.
$Mesotrophic$ (મધ્યપોષક) સરોવરોમાં પોષક તત્વોનું પ્રમાણ મધ્યમ સ્તરનું હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $Oligotrophic$ સરોવર છે.

(C) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં કોઈપણ સમયે હાજર રહેલા અકાર્બનિક પોષક તત્વો (ખનિજ દ્રવ્યો) ના જથ્થાને સ્થાયી અવસ્થા (Standing state) કહેવામાં આવે છે.
તે પરિસ્થિતિકીય તંત્રના નિર્જીવ ભાગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,જેમ કે નાઇટ્રોજન,ફોસ્ફરસ અને કેલ્શિયમ,જે જૈવિક સમુદાય માટે ઉપલબ્ધ હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) $\text{દરિયાઈ}$ $\text{નિવસનતંત્ર}$ એ ખારા પાણીના વિશાળ અને એકબીજા સાથે જોડાયેલા જળાશયો દ્વારા લાક્ષણિક છે। રણ અથવા ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલો જેવા સ્થળજ નિવસનતંત્રોથી વિપરીત, દરિયાઈ પર્યાવરણ તેના રાસાયણિક બંધારણ અને ક્ષારતાની દ્રષ્ટિએ વિવિધ ભૌગોલિક સ્થાનો પર પ્રમાણમાં સ્થિર હોય છે। જોકે તાપમાન અને પ્રકાશ ઊંડાઈ અને અક્ષાંશ સાથે બદલાય છે, પરંતુ દરિયાઈ નિવસનતંત્રનું મૂળભૂત સ્વરૂપ વરસાદની પેટર્ન અથવા સ્થળજ ભૌગોલિક સીમાઓ દ્વારા તે રીતે સંચાલિત થતું નથી જે રીતે જમીન આધારિત જીવાવરણો થાય છે। તેથી, અન્ય વિકલ્પોની તુલનામાં તે ભૌગોલિક સ્થાન અને વરસાદ પર આધારિત સૌથી ઓછી વિવિધતા દર્શાવે છે।

(A) લીલી વનસ્પતિઓને ઉત્પાદકો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમની પાસે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવવાની ક્ષમતા હોય છે.
કોઈપણ નિવસનતંત્રમાં,ઉત્પાદકો પ્રથમ પોષક સ્તર (First trophic level) ધરાવે છે,કારણ કે તેઓ સૌર ઉર્જાનું રાસાયણિક ઉર્જામાં રૂપાંતર કરીને આહાર શૃંખલાનો પાયો બનાવે છે.

(C) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર એ જીવાવરણનો એક રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક એકમ છે,જે સજીવોના સમુદાય અને ભૌતિક પર્યાવરણનો બનેલો છે,જેમાં બંને એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરે છે અને તેમની વચ્ચે દ્રવ્યોની આપ-લે થાય છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર ફેરફારોનો પ્રતિકાર કરે છે કારણ કે તે વધુ સ્થિરતાની સ્થિતિમાં હોય છે. તેને સમસ્થિતિ (Homeostasis) કહેવામાં આવે છે,જેમાં પરિસ્થિતિકીય તંત્ર તેના વિવિધ ઘટકો વચ્ચે કાર્યાત્મક સંતુલન અથવા પ્રમાણમાં સ્થિર સંતુલન જાળવી રાખે છે. આ ઘટનાને પ્રકૃતિનું સંતુલન અથવા સમસ્થિતિ કહેવામાં આવે છે.

(D) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર એ પ્રકૃતિનો એક કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે. પરિસ્થિતિકીય તંત્રના મહત્વપૂર્ણ કાર્યાત્મક ઘટકોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ઉત્પાદકતા (જૈવભાર ઉત્પાદનનો દર).
$2$. વિઘટન (જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન).
$3$. ઉર્જા પ્રવાહ (પોષક સ્તરો દ્વારા ઉર્જાનો એકમાર્ગી પ્રવાહ).
$4$. પોષક ચક્ર (પોષક તત્વોનું ખનીજ ચક્ર).
ઉર્જા પ્રવાહ,આહાર શૃંખલા (જે ઉર્જા પ્રવાહનો માર્ગ દર્શાવે છે),ખનીજ ચક્ર (પોષક ચક્ર) અને વિઘટકો (વિઘટન માટે આવશ્યક) એ તમામ આ કાર્યાત્મક પ્રક્રિયાઓના અભિન્ન ભાગો હોવાથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો પરિસ્થિતિકીય તંત્રના સાચા ઘટકો છે.

(D) પરિસ્થિતિકીય તંત્રના અજૈવિક ઘટકોમાં અકાર્બનિક પદાર્થો,કાર્બનિક સંયોજનો અને વિવિધ આબોહવાકીય પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે.
જોકે ઊર્જાનો પ્રવાહ મુખ્યત્વે જૈવિક આંતરક્રિયાઓ (ઉત્પાદકોથી ઉપભોગીઓ સુધી) દ્વારા થાય છે,અજૈવિક પર્યાવરણ પોષક તત્વોના ભંડાર તરીકે કાર્ય કરે છે.
દ્રવ્યોનું ચક્રીયકરણ (જૈવ-ભૂ-રાસાયણિક ચક્રો) પરિસ્થિતિકીય તંત્રના જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકો વચ્ચે પોષક તત્વોની હેરફેર સાથે સંકળાયેલું છે.
તેથી,અજૈવિક ઘટકો દ્રવ્યોના ચક્રીયકરણ માટે આવશ્યક છે અને ઊર્જાનો પ્રવાહ પણ ભૌતિક પર્યાવરણ (દા.ત. સૌર વિકિરણ) દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે.
વિકલ્પ $D$ સૌથી સચોટ જવાબ છે કારણ કે અજૈવિક પરિબળો દ્રવ્યોના ચક્રીયકરણને સરળ બનાવે છે અને તે પરિસ્થિતિકીય તંત્ર માટે ઊર્જાનો સ્ત્રોત (સૌર ઊર્જા) છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
પરિસ્થિતિકીય આહાર શૃંખલામાં મનુષ્યને ઉપભોગી તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે મનુષ્યોમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ જેવી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવવાની ક્ષમતા હોતી નથી.
તેના બદલે,મનુષ્યો તેમની પોષણની જરૂરિયાતો માટે વનસ્પતિઓ (ઉત્પાદકો) અથવા અન્ય પ્રાણીઓ પર આધાર રાખે છે.