Gujarati

Wave Equation and Characteristics of Waves Questions in Gujarati

Class 11 Physics · Waves and Sound · Wave Equation and Characteristics of Waves

317+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 317 questions in Gujarati

101
MediumMCQ
$100 \, Hz$ આવૃત્તિ ધરાવતા તરંગનો વેગ $10 \, m/s$ છે. $2.5 \, cm$ અંતરે રહેલા બે કણો વચ્ચેનો કળા તફાવત કેટલો હશે?
A
$\pi / 8$
B
$\pi / 4$
C
$3\pi / 8$
D
$\pi / 2$

Solution

(D) તરંગલંબાઈ $\lambda$ એ $\lambda = v / f = 10 / 100 = 0.1 \, m = 10 \, cm$ દ્વારા મળે છે.
કળા તફાવત $\Delta \phi$ અને પથ તફાવત $\Delta x$ વચ્ચેનો સંબંધ $\Delta \phi = (2\pi / \lambda) \times \Delta x$ છે.
કિંમતો મૂકતા: $\Delta \phi = (2\pi / 10) \times 2.5 = (2\pi / 10) \times (10 / 4) = \pi / 2 \, \text{રેડિયન}$.
102
EasyMCQ
જો તરંગનું સમીકરણ $y = 3 \cos \left( \frac{x}{4} - 10t - \frac{\pi}{2} \right)$ હોય,તો માધ્યમના કણનો મહત્તમ વેગ કેટલો થાય?
A
$30$
B
$3\pi / 2$
C
$10$
D
$40$

Solution

(A) તરંગનું પ્રમાણિત સમીકરણ $y = A \cos(kx - \omega t + \phi)$ છે.
આપેલ સમીકરણ $y = 3 \cos \left( \frac{x}{4} - 10t - \frac{\pi}{2} \right)$ ને પ્રમાણિત સમીકરણ સાથે સરખાવતા,આપણને મળે છે:
કંપવિસ્તાર $A = 3$ એકમ.
કોણીય આવૃત્તિ $\omega = 10 \text{ rad/s}$.
માધ્યમના કણનો મહત્તમ વેગ શોધવાનું સૂત્ર $v_{\text{max}} = A \omega$ છે.
કિંમતો મૂકતા,$v_{\text{max}} = 3 \times 10 = 30$ એકમ/સેકન્ડ.
103
DifficultMCQ
તરંગના સમીકરણ $Y = Y_0 \sin 2\pi \left( ft - \frac{x}{\lambda} \right) \text{ cm}$ માટે,કણનો મહત્તમ વેગ તરંગના વેગ કરતાં ચાર ગણો થાય તે માટેની શરત કઈ છે?
A
$\lambda = \frac{\pi Y_0}{4}$
B
$\lambda = \frac{\pi Y_0}{2}$
C
$\lambda = \pi Y_0$
D
$\lambda = 2\pi Y_0$

Solution

(B) આપેલ તરંગનું સમીકરણ $Y = Y_0 \sin(2\pi ft - \frac{2\pi x}{\lambda})$ છે.
પ્રમાણિત સમીકરણ $Y = A \sin(\omega t - kx)$ સાથે સરખાવતા,કંપવિસ્તાર $A = Y_0$,કોણીય આવૃત્તિ $\omega = 2\pi f$,અને તરંગ સંખ્યા $k = \frac{2\pi}{\lambda}$ મળે છે.
કણનો મહત્તમ વેગ $v_{p,max} = A\omega = Y_0(2\pi f)$ થાય.
તરંગનો વેગ $v_w = \frac{\omega}{k} = \frac{2\pi f}{2\pi / \lambda} = f\lambda$ થાય.
પ્રશ્ન મુજબ,$v_{p,max} = 4v_w$.
કિંમતો મૂકતા: $Y_0(2\pi f) = 4(f\lambda)$.
બંને બાજુથી $f$ ઉડાડતા: $2\pi Y_0 = 4\lambda$.
તેથી,$\lambda = \frac{2\pi Y_0}{4} = \frac{\pi Y_0}{2}$.
104
EasyMCQ
જો પ્રગામી તરંગનું સમીકરણ $y = 3 \cos \pi (100 t - x) \text{ cm}$ હોય,તો તરંગની તરંગલંબાઈ $\text{cm}$ માં કેટલી થાય?
A
$100$
B
$2$
C
$5$
D
એકપણ નહીં

Solution

(B) પ્રગામી તરંગનું પ્રમાણિત સમીકરણ $y = A \cos (\omega t - kx)$ છે.
આપેલ સમીકરણ: $y = 3 \cos (100 \pi t - \pi x)$.
આપેલ સમીકરણને પ્રમાણિત સ્વરૂપ સાથે સરખાવતા,આપણને તરંગ સંખ્યા $k = \pi \text{ rad/cm}$ મળે છે.
તરંગલંબાઈ $\lambda$ અને તરંગ સંખ્યા $k$ વચ્ચેનો સંબંધ $\lambda = \frac{2\pi}{k}$ છે.
$k$ ની કિંમત મૂકતા: $\lambda = \frac{2\pi}{\pi} = 2 \text{ cm}$.
તેથી,તરંગની તરંગલંબાઈ $2 \text{ cm}$ છે.
105
EasyMCQ
દ્રઢ આધાર પરથી પરાવર્તન પામતા તરંગની કળામાં થતો ફેરફાર કેટલો હશે?
A
$\pi /4$
B
$\pi /2$
C
$\pi$
D
$2\pi$

Solution

(C) જ્યારે કોઈ માધ્યમમાં ગતિ કરતું તરંગ દ્રઢ સીમા (સ્થિર છેડો) સાથે અથડાય છે,ત્યારે તેનું પરાવર્તન થાય છે.
સ્થિર છેડા માટેની સીમા શરતો મુજબ,સીમા પર સ્થાનાંતર હંમેશા શૂન્ય હોવું જોઈએ.
આ શરતને કારણે પરાવર્તિત તરંગ એ આપાત તરંગની સાપેક્ષમાં ઉલટાઈ જાય છે.
તરંગનું ઉલટાવું એ $\pi$ રેડિયન (અથવા $180^{\circ}$) ના કળા તફાવતને અનુરૂપ છે.
106
MediumMCQ
$y_1 = 10 \sin(3\pi t + \frac{\pi}{3})$ અને $y_2 = 5[\sin 3\pi t + \sqrt{3} \cos 3\pi t]$ તરંગોના કંપવિસ્તારનો ગુણોત્તર કેટલો થાય?
A
$1 : 2$
B
$2 : 1$
C
$1 : 1$
D
એકપણ નહિ

Solution

(C) આપેલ છે કે $y_1 = 10 \sin(3\pi t + \frac{\pi}{3})$. તેથી કંપવિસ્તાર $A_1 = 10$ છે.
$y_2 = 5[\sin 3\pi t + \sqrt{3} \cos 3\pi t]$ માટે,કૌંસની અંદર $2$ વડે ગુણતા અને ભાગતા:
$y_2 = 5 \times 2 [\frac{1}{2} \sin 3\pi t + \frac{\sqrt{3}}{2} \cos 3\pi t]$
નિત્યસમ $\sin(A+B) = \sin A \cos B + \cos A \sin B$ નો ઉપયોગ કરતા,જ્યાં $\cos(\frac{\pi}{3}) = \frac{1}{2}$ અને $\sin(\frac{\pi}{3}) = \frac{\sqrt{3}}{2}$ છે:
$y_2 = 10 [\sin 3\pi t \cos(\frac{\pi}{3}) + \cos 3\pi t \sin(\frac{\pi}{3})]$
$y_2 = 10 \sin(3\pi t + \frac{\pi}{3})$.
તેથી કંપવિસ્તાર $A_2 = 10$ છે.
આમ,કંપવિસ્તારનો ગુણોત્તર $\frac{A_1}{A_2} = \frac{10}{10} = 1:1$ થાય.
107
EasyMCQ
તરંગનું સમીકરણ $y = 2 \sin \pi (0.5x - 200t) \, cm$ હોય,તો તરંગનો વેગ $cm/sec$ માં કેટલો થાય?
A
$100$
B
$200$
C
$300$
D
$400$

Solution

(D) તરંગનું પ્રમાણિત સમીકરણ $y = A \sin (kx - \omega t)$ છે.
આપેલ સમીકરણ: $y = 2 \sin (0.5 \pi x - 200 \pi t)$.
આપેલ સમીકરણને પ્રમાણિત સ્વરૂપ સાથે સરખાવતા,આપણને કોણીય તરંગ સંખ્યા $k = 0.5 \pi$ અને કોણીય આવૃત્તિ $\omega = 200 \pi$ મળે છે.
તરંગનો વેગ $v$ શોધવા માટેનું સૂત્ર $v = \frac{\omega}{k}$ છે.
કિંમતો મૂકતા: $v = \frac{200 \pi}{0.5 \pi} = \frac{200}{0.5} = 400 \, cm/sec$.
108
MediumMCQ
$x-$ અક્ષ પર પ્રસરતા લંબગત તરંગનું સમીકરણ $y(x,t) = 8.0 \sin \left( 0.5\pi x - 4\pi t - \frac{\pi}{4} \right)$ છે,જ્યાં $x$ મીટરમાં અને $t$ સેકન્ડમાં છે. તરંગની ઝડપ ..... $m/s$ છે.
A
$8$
B
$4\pi$
C
$0.5\pi$
D
$\frac{\pi}{4}$

Solution

(A) આપેલ તરંગનું સમીકરણ $y(x, t) = 8.0 \sin \left( 0.5 \pi x - 4 \pi t - \frac{\pi}{4} \right)$ છે.
આ સમીકરણને પ્રમાણિત તરંગ સમીકરણ $y(x, t) = A \sin (kx - \omega t + \phi)$ સાથે સરખાવતા:
અહીં,તરંગ સંખ્યા $k = 0.5 \pi$ અને કોણીય આવૃત્તિ $\omega = 4 \pi$ છે.
તરંગની ઝડપ $v$ એ કોણીય આવૃત્તિ અને તરંગ સંખ્યાનો ગુણોત્તર છે:
$v = \frac{\omega}{k}$
કિંમતો મૂકતા:
$v = \frac{4 \pi}{0.5 \pi} = \frac{4}{0.5} = 8 \ m/s$.
તેથી,તરંગની ઝડપ $8 \ m/s$ છે.
109
MediumMCQ
$y = 0.25 \sin(10\pi x - 2\pi t)$ દ્વારા વર્ણવવામાં આવતું તરંગ,જ્યાં $x$ અને $y$ મીટરમાં છે અને $t$ સેકન્ડમાં છે,તે કઈ દિશામાં ગતિ કરે છે?
A
$+ve$ $x$ દિશામાં,$1 \text{ Hz}$ આવૃત્તિ અને $\lambda = 0.2 \text{ m}$ તરંગલંબાઈ સાથે.
B
$-ve$ $x$ દિશામાં,$0.25 \text{ m}$ કંપવિસ્તાર અને $\lambda = 0.2 \text{ m}$ તરંગલંબાઈ સાથે.
C
$-ve$ $x$ દિશામાં,$1 \text{ Hz}$ આવૃત્તિ સાથે.
D
$+ve$ $x$ દિશામાં,$\pi \text{ Hz}$ આવૃત્તિ અને $\lambda = 0.2 \text{ m}$ તરંગલંબાઈ સાથે.

Solution

(A) આપેલ તરંગનું સમીકરણ $y = 0.25 \sin(10\pi x - 2\pi t)$ છે.
આ સમીકરણને પ્રમાણિત તરંગ સમીકરણ $y = A \sin(kx - \omega t)$ સાથે સરખાવતા:
$1$. કંપવિસ્તાર $A = 0.25 \text{ m}$ છે.
$2$. તરંગ સંખ્યા $k = 10\pi$. આપણે જાણીએ છીએ કે $k = \frac{2\pi}{\lambda}$,તેથી $\frac{2\pi}{\lambda} = 10\pi$,જે આપણને $\lambda = 0.2 \text{ m}$ આપે છે.
$3$. કોણીય આવૃત્તિ $\omega = 2\pi$. આપણે જાણીએ છીએ કે $\omega = 2\pi f$,તેથી $2\pi f = 2\pi$,જે આપણને $f = 1 \text{ Hz}$ આપે છે.
$4$. $kx$ અને $\omega t$ પદોની વચ્ચે ઋણ ચિહ્ન હોવાથી,તરંગ ધન $x$-દિશામાં ગતિ કરે છે.
તેથી,તરંગ $+ve$ $x$-દિશામાં $1 \text{ Hz}$ આવૃત્તિ અને $\lambda = 0.2 \text{ m}$ તરંગલંબાઈ સાથે ગતિ કરે છે.
110
MediumMCQ
બે બિંદુઓ દોલનના સ્ત્રોતથી $10\; m$ અને $15 \;m$ ના અંતરે આવેલા છે. દોલનનો આવર્તકાળ $0.05 \;s$ છે અને તરંગનો વેગ $300 \;m/s$ છે. બે બિંદુઓના દોલનો વચ્ચેનો કળા તફાવત કેટલો હશે?
A
$\pi$
B
$\frac{\pi}{6}$
C
$\frac{\pi}{3}$
D
$\frac{2\pi}{3}$

Solution

(D) આપેલ છે:
પ્રથમ બિંદુનું અંતર,$x_1 = 10\;m$
બીજા બિંદુનું અંતર,$x_2 = 15\;m$
દોલનનો આવર્તકાળ,$T = 0.05\;s$
તરંગનો વેગ,$v = 300\;m/s$
બે બિંદુઓ વચ્ચેનો પથ તફાવત:
$\Delta x = x_2 - x_1 = 15 - 10 = 5\;m$
સૌ પ્રથમ,$v = f \lambda$ સૂત્રનો ઉપયોગ કરીને તરંગલંબાઈ $\lambda$ શોધો,જ્યાં $f = \frac{1}{T}$:
$f = \frac{1}{0.05} = 20\;Hz$
$\lambda = \frac{v}{f} = \frac{300}{20} = 15\;m$
કળા તફાવત $\Delta \phi$ અને પથ તફાવત $\Delta x$ વચ્ચેનો સંબંધ:
$\Delta \phi = \frac{2\pi}{\lambda} \times \Delta x$
કિંમતો મૂકતા:
$\Delta \phi = \frac{2\pi}{15} \times 5 = \frac{2\pi}{3}$
111
MediumMCQ
એક દોરીમાં રહેલા તરંગનો કંપવિસ્તાર $2\, cm$ છે. આ તરંગ $x-$અક્ષની ધન દિશામાં $128\, m/s$ ની ઝડપે ગતિ કરે છે અને એવું નોંધવામાં આવ્યું છે કે દોરીની $4\, m$ લંબાઈમાં $5$ પૂર્ણ તરંગો સમાય છે. તરંગનું સમીકરણ શું હશે?
A
$y = 0.02\, m\, \sin(7.85x - 1005t)$
B
$y = 0.02\, m\, \sin(7.85x + 1005t)$
C
$y = 0.02\, m\, \sin(15.7x - 2010t)$
D
$y = 0.02\, m\, \sin(15.7x + 2010t)$

Solution

(A) આપેલ છે: કંપવિસ્તાર $A = 2\, cm = 0.02\, m$,ઝડપ $v = 128\, m/s$.
$4\, m$ લંબાઈમાં $5$ પૂર્ણ તરંગો હોવાથી,તરંગલંબાઈ $\lambda = \frac{4\, m}{5} = 0.8\, m$.
આવૃત્તિ $f = \frac{v}{\lambda} = \frac{128}{0.8} = 160\, Hz$.
કોણીય આવૃત્તિ $\omega = 2\pi f = 2 \times 3.14159 \times 160 \approx 1005\, rad/s$.
તરંગ સંખ્યા $k = \frac{2\pi}{\lambda} = \frac{2 \times 3.14159}{0.8} \approx 7.85\, rad/m$.
તરંગ $x-$અક્ષની ધન દિશામાં ગતિ કરતું હોવાથી,સમીકરણ $y = A \sin(kx - \omega t)$ થશે.
કિંમતો મૂકતા: $y = 0.02 \sin(7.85x - 1005t)$.
112
MediumMCQ
એક લંબગત તરંગ $y = A \sin(\omega t - kx)$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. તરંગલંબાઈના કયા મૂલ્ય માટે તરંગનો વેગ મહત્તમ કણ વેગ જેટલો થાય?
A
$\frac{\pi A}{2}$
B
$\pi A$
C
$2\pi A$
D
$A$

Solution

(C) આપેલ તરંગ સમીકરણ $y = A \sin(\omega t - kx)$ છે.
તરંગનો વેગ,$v = \frac{\omega}{k}$ --- $(i)$
કણનો વેગ,$v_p = \frac{dy}{dt} = A\omega \cos(\omega t - kx)$.
મહત્તમ કણ વેગ,$(v_p)_{\max} = A\omega$ --- $(ii)$
પ્રશ્ન મુજબ,તરંગનો વેગ એ મહત્તમ કણ વેગ જેટલો છે:
$v = (v_p)_{\max}$
$\frac{\omega}{k} = A\omega$
$\frac{1}{k} = A$
તરંગ સંખ્યા $k = \frac{2\pi}{\lambda}$ હોવાથી,આપણે તેને સમીકરણમાં મૂકીએ:
$\frac{\lambda}{2\pi} = A$
$\lambda = 2\pi A$.
113
MediumMCQ
એક સરળ આવર્ત તરંગનું સમીકરણ $y = 3 \sin \frac{\pi}{2}(50t - x)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $x$ અને $y$ મીટરમાં છે અને $t$ સેકન્ડમાં છે. મહત્તમ કણ વેગ અને તરંગ વેગનો ગુણોત્તર કેટલો થાય?
A
$2\pi$
B
$\frac{3\pi}{2}$
C
$3\pi$
D
$\frac{2\pi}{3}$

Solution

(B) આપેલ તરંગ સમીકરણ $y = 3 \sin \frac{\pi}{2}(50t - x)$ છે.
તેને વિસ્તૃત કરતા,આપણને $y = 3 \sin (25\pi t - \frac{\pi}{2}x)$ મળે છે $...(i)$.
પ્રમાણિત તરંગ સમીકરણ $y = A \sin (\omega t - kx)$ છે $...(ii)$.
$(i)$ અને $(ii)$ ની સરખામણી કરતા,આપણને કોણીય આવૃત્તિ $\omega = 25\pi \text{ rad/s}$ અને તરંગ સંખ્યા $k = \frac{\pi}{2} \text{ m}^{-1}$ મળે છે.
તરંગ વેગ $v = \frac{\omega}{k} = \frac{25\pi}{\pi/2} = 50 \text{ m/s}$.
કણનો વેગ $v_p = \frac{dy}{dt} = \frac{d}{dt} [3 \sin (25\pi t - \frac{\pi}{2}x)] = 3 \times 25\pi \cos (25\pi t - \frac{\pi}{2}x) = 75\pi \cos (25\pi t - \frac{\pi}{2}x)$.
મહત્તમ કણ વેગ $(v_p)_{\max} = 75\pi \text{ m/s}$.
મહત્તમ કણ વેગ અને તરંગ વેગનો ગુણોત્તર $\frac{(v_p)_{\max}}{v} = \frac{75\pi}{50} = \frac{3\pi}{2}$ થાય છે.
114
MediumMCQ
$+ve$ $x$-દિશામાં ગતિ કરતા તરંગ માટે,$y$-દિશામાં સ્થાનાંતર $1\, m$,તરંગલંબાઈ $2\pi\, m$ અને આવૃત્તિ $\frac{1}{\pi}\ Hz$ હોય,તો તે તરંગનું સમીકરણ નીચેનામાંથી કયું છે?
A
$y = \sin(x - 2t)$
B
$y = \sin(2\pi x - 2\pi t)$
C
$y = \sin(10\pi x - 20\pi t)$
D
$y = \sin(2\pi x + 2\pi t)$

Solution

(A) $+ve$ $x$-દિશામાં ગતિ કરતા તરંગનું પ્રમાણિત સમીકરણ:
$y = A \sin(kx - \omega t)$
જ્યાં:
$A$ એ તરંગનો કંપવિસ્તાર છે.
$k$ એ કોણીય તરંગ સંખ્યા છે.
$\omega$ એ તરંગની કોણીય આવૃત્તિ છે.
આપેલ છે: $A = 1\, m$,$\lambda = 2\pi\, m$,અને $f = \frac{1}{\pi}\ Hz$.
તરંગ સંખ્યા $k$ ની ગણતરી:
$k = \frac{2\pi}{\lambda} = \frac{2\pi}{2\pi} = 1\, m^{-1}$.
કોણીય આવૃત્તિ $\omega$ ની ગણતરી:
$\omega = 2\pi f = 2\pi \times \frac{1}{\pi} = 2\, rad/s$.
આ કિંમતોને પ્રમાણિત સમીકરણમાં મૂકતા:
$y = 1 \sin(1x - 2t) = \sin(x - 2t)$.
115
MediumMCQ
જ્યારે તરંગ માધ્યમમાં ગતિ કરે છે,ત્યારે કણનું સ્થાનાંતર $y(x, t) = 0.03 \sin \pi (2t - 0.01x)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $y$ અને $x$ મીટરમાં છે અને $t$ સેકન્ડમાં છે. માધ્યમમાં $25 \ m$ દૂર રહેલા બે કણો વચ્ચે કોઈ ચોક્કસ સમયે કળા તફાવત કેટલો હશે?
A
$\frac{\pi}{8}$
B
$\frac{\pi}{4}$
C
$\frac{\pi}{2}$
D
$\pi$

Solution

(B) આપેલ તરંગ સમીકરણ $y(x, t) = 0.03 \sin \pi (2t - 0.01x)$ છે.
તેનું વિસ્તરણ કરતા,આપણને $y(x, t) = 0.03 \sin (2\pi t - 0.01\pi x)$ મળે છે.
આને પ્રમાણિત તરંગ સમીકરણ $y(x, t) = A \sin (\omega t - kx)$ સાથે સરખાવતા,આપણે તરંગ સંખ્યા $k = 0.01\pi \ rad/m$ મેળવીએ છીએ.
$\Delta x$ અંતરથી અલગ થયેલા બે કણો વચ્ચેનો કળા તફાવત $\Delta \phi$ એ સૂત્ર $\Delta \phi = k \cdot \Delta x$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
અહીં $\Delta x = 25 \ m$ આપેલ છે,તેથી $\Delta \phi = (0.01\pi) \times 25$ થાય.
$\Delta \phi = 0.25\pi = \frac{\pi}{4} \ rad$.
116
EasyMCQ
એક સાઈન તરંગનો કંપવિસ્તાર $A$ અને તરંગલંબાઈ $\lambda$ છે. ધારો કે $V$ એ તરંગનો વેગ છે અને $v$ એ માધ્યમમાં રહેલા કણનો મહત્તમ વેગ છે. તો:
A
$V = v$ જો $\lambda = \frac{3A}{2\pi}$
B
$V = v$ જો $A = 2\pi\lambda$
C
$V = v$ જો $A = \frac{\lambda}{2\pi}$
D
$V$ એ $v$ ને સમાન હોઈ શકે નહીં

Solution

(C) તરંગનો વેગ $V$ એ $V = f\lambda$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $f$ એ આવૃત્તિ છે.
સાઈન તરંગ માટે કણનો મહત્તમ વેગ $v$ એ $v = A\omega$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\omega = 2\pi f$ એ કોણીય આવૃત્તિ છે.
બંને વેગને સરખાવતા: $V = v$
$f\lambda = A(2\pi f)$
બંને બાજુ $f$ વડે ભાગતા (ધારો કે $f \neq 0$):
$\lambda = 2\pi A$
$A$ ને કર્તા બનાવતા:
$A = \frac{\lambda}{2\pi}$
આમ,સાચી શરત $A = \frac{\lambda}{2\pi}$ છે.
117
EasyMCQ
ગોલીય પ્રગામી તરંગ માટેનું સમીકરણ (જ્યાં $r$ એ ઉદગમથી અંતર છે) નીચેનામાંથી કયું છે?
A
$y = a \sin(\omega t - kx)$
B
$y = \frac{a}{\sqrt{r}} \sin(\omega t - kx)$
C
$y = \frac{a}{2} \sin(\omega t - kx)$
D
$y = \frac{a}{r} \sin(\omega t - kx)$

Solution

(D) ગોલીય તરંગ માટે,તીવ્રતા $I$ એ ઉદગમથી અંતર $r$ ના વર્ગના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોય છે,એટલે કે $I \propto \frac{1}{r^2}$.
તીવ્રતા $I$ એ કંપવિસ્તાર $a$ ના વર્ગના સમપ્રમાણમાં હોવાથી $(I \propto a^2)$,આપણને $a^2 \propto \frac{1}{r^2}$ મળે છે,જેનો અર્થ છે કે $a \propto \frac{1}{r}$.
તેથી,ગોલીય તરંગનો કંપવિસ્તાર $\frac{1}{r}$ મુજબ ઘટે છે.
આ કિંમતને પ્રમાણિત તરંગ સમીકરણમાં મૂકતા,ગોલીય પ્રગામી તરંગનું સમીકરણ $y = \frac{a}{r} \sin(\omega t - kr)$ મળે છે.
118
AdvancedMCQ
એક તરંગ $x$-અક્ષની દિશામાં પ્રસરણ પામી રહ્યું છે. $t = 0$ સમયે માધ્યમના કણોનું $z$-દિશામાં સ્થાનાંતર $z = \exp[-(x + 2)^2]$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $x$ મીટરમાં છે. $t = 1 \ s$ સમયે,તે જ તરંગ વિક્ષેપ $z = \exp[-(2 - x)^2]$ દ્વારા આપવામાં આવે છે. તો,તરંગના પ્રસરણનો વેગ કેટલો હશે?
A
$4 \ m/s$,$+x$ દિશામાં
B
$4 \ m/s$,$-x$ દિશામાં
C
$2 \ m/s$,$+x$ દિશામાં
D
$2 \ m/s$,$-x$ દિશામાં

Solution

(A) $v$ વેગથી ગતિ કરતા તરંગનું સામાન્ય સમીકરણ $z(x, t) = f(x - vt)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$t = 0$ સમયે,તરંગ $z = \exp[-(x + 2)^2]$ છે. આ $x = -2$ પર કેન્દ્રિત પલ્સ દર્શાવે છે.
$t = 1 \ s$ સમયે,તરંગ $z = \exp[-(2 - x)^2] = \exp[-(x - 2)^2]$ છે. આ તે જ પલ્સ દર્શાવે છે જે હવે $x = 2$ પર કેન્દ્રિત છે.
પલ્સ $1 \ s$ માં $x = -2$ થી $x = 2$ સુધી ખસે છે.
સ્થાનાંતર $\Delta x = 2 - (-2) = 4 \ m$ છે.
સમયગાળો $\Delta t = 1 \ s$ છે.
વેગ $v = \frac{\Delta x}{\Delta t} = \frac{4 \ m}{1 \ s} = 4 \ m/s$.
પલ્સ ધન $x$-દિશામાં ગતિ કરતું હોવાથી,વેગ $+x$ દિશામાં $4 \ m/s$ છે.
119
MediumMCQ
ધન $x$-અક્ષની દિશામાં ગતિ કરતા તરંગનું સમીકરણ,જે આકૃતિમાં $t = 0$ સમયે દર્શાવેલ છે,તે નીચે મુજબ છે:
Question diagram
A
$\sin(kx - \omega t + \frac{\pi}{6})$
B
$\sin(kx - \omega t - \frac{\pi}{6})$
C
$\sin(\omega t - kx + \frac{\pi}{6})$
D
$\sin(\omega t - kx - \frac{\pi}{6})$

Solution

(D) ધન $x$-દિશામાં ગતિ કરતા તરંગનું સામાન્ય સમીકરણ $y = A \sin(kx - \omega t + \phi)$ છે.
આપેલ કંપવિસ્તાર $A = 1$ હોવાથી,સમીકરણ $y = \sin(kx - \omega t + \phi)$ બને છે.
$t = 0$ સમયે,સમીકરણ $y = \sin(kx + \phi)$ થાય છે.
આકૃતિ પરથી $t = 0$ અને $x = 0$ સમયે,$y = -0.5$ છે.
આ કિંમતો મૂકતા: $-0.5 = \sin(0 + \phi) \Rightarrow \sin(\phi) = -0.5$.
આથી $\phi = -\frac{\pi}{6}$ અથવા $\phi = -\frac{5\pi}{6}$ મળે.
તરંગ ધન $x$-દિશામાં ગતિ કરતું હોવાથી,$x = 0$ આગળનો કણ ઉપરની તરફ ગતિ કરે છે,તેથી વેગ $v = \frac{dy}{dt}$ એ $t = 0, x = 0$ સમયે ધન હોવો જોઈએ.
વિકલ્પો તપાસતા,ધન $x$-દિશામાં ગતિ કરતા તરંગ માટેનું પ્રમાણિત સ્વરૂપ $y = \sin(\omega t - kx + \phi)$ છે.
$t = 0, x = 0, y = -0.5$ મૂકતા,$\sin(\phi) = -0.5$ મળે,તેથી $\phi = -\frac{\pi}{6}$.
આમ,$y = \sin(\omega t - kx - \frac{\pi}{6})$,જે વિકલ્પ $D$ સાથે સુસંગત છે.
120
MediumMCQ
આકૃતિ એક લાંબી દોરીના ભાગનો આકાર દર્શાવે છે જેમાં $250 \ Hz$ આવૃત્તિ ધરાવતા ટ્યુનિંગ ફોર્ક સાથે દોરીનો એક છેડો જોડીને લંબગત તરંગો ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. તરંગોનો વેગ $ms^{-1}$ માં કેટલો હશે?
Question diagram
A
$1.0$
B
$1.5$
C
$2.0$
D
$2.5$

Solution

(A) તરંગનો વેગ $v = \lambda f$ સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે.
આપેલ આલેખ પરથી,બે ક્રમિક શૃંગ અથવા બે ક્રમિક ગર્ત વચ્ચેનું અંતર તરંગલંબાઇ $\lambda$ દર્શાવે છે.
આલેખ દર્શાવે છે કે એક સંપૂર્ણ તરંગ ચક્ર ($0.1 \ cm$ થી $0.5 \ cm$ સુધી) $0.4 \ cm$ નું અંતર ધરાવે છે.
આમ,તરંગલંબાઇ $\lambda = 0.4 \ cm = 0.4 \times 10^{-2} \ m = 4 \times 10^{-3} \ m$ છે.
આવૃત્તિ $f = 250 \ Hz$ આપેલ છે.
આ કિંમતોને સૂત્રમાં મૂકતા:
$v = (4 \times 10^{-3} \ m) \times (250 \ Hz)$
$v = 1000 \times 10^{-3} \ m/s$
$v = 1.0 \ m/s$.
121
MediumMCQ
એક આઈસોટ્રોપિક માધ્યમમાં બિંદુવત ઉદગમમાંથી તરંગ બધી દિશાઓમાં સમાન રીતે પ્રસરે છે. ઉદગમથી $r$ અંતરે આવેલા કોઈપણ બિંદુએ માધ્યમનું સ્થાનાંતર ($A$ એ ઉદગમની પ્રબળતા દર્શાવતો અચળાંક છે) નીચેનામાંથી કોના દ્વારા દર્શાવી શકાય?
A
$[A/\sqrt{r}] \sin(kr - \omega t)$
B
$[A/r] \sin(kr - \omega t)$
C
$[Ar] \sin(kr - \omega t)$
D
$[A/r^2] \sin(kr - \omega t)$

Solution

(B) બિંદુવત ઉદગમમાંથી બધી દિશાઓમાં સમાન રીતે પ્રસરેતા ગોલીય તરંગ માટે,ઉર્જા ગોળાની સપાટીના ક્ષેત્રફળ $4\pi r^2$ પર વહેંચાય છે.
તીવ્રતા $I$ એ કંપવિસ્તાર $a$ ના વર્ગના સમપ્રમાણમાં $(I \propto a^2)$ હોવાથી અને તીવ્રતા વ્યસ્ત વર્ગના નિયમ $(I \propto 1/r^2)$ નું પાલન કરતી હોવાથી,આપણને $a^2 \propto 1/r^2$ મળે છે,જેનો અર્થ છે કે $a \propto 1/r$.
તેથી,$r$ અંતરે તરંગનો કંપવિસ્તાર $A/r$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
આમ,$r$ અંતરે માધ્યમનું સ્થાનાંતર $y = \frac{A}{r} \sin(kr - \omega t)$ દ્વારા દર્શાવી શકાય છે.
122
MediumMCQ
એક લંબગત તરંગનું સમીકરણ $y = A \sin [2\pi (f t - x/\lambda ) ]$ છે. જો કણનો મહત્તમ વેગ તરંગના વેગ કરતાં ચાર ગણો હોય,તો:
A
$\lambda = \pi A/4$
B
$\lambda = \pi A/2$
C
$\lambda = \pi A$
D
$\lambda = 2\pi A$

Solution

(B) સમતલ પ્રગામી લંબગત તરંગમાં,માધ્યમના કણો તેમના સરેરાશ સ્થાનની આસપાસ સરળ આવર્ત ગતિ $(SHM)$ કરે છે. તેથી,કણો માટે $SHM$ ના ખ્યાલો લાગુ પડે છે.
કણનો મહત્તમ વેગ $v_{p,max} = A \omega$ છે,જે સરેરાશ સ્થાન પર જોવા મળે છે.
આપેલ તરંગના સમીકરણ પરથી:
$y = A \sin (2 \pi f t - 2 \pi x / \lambda)$
આને પ્રમાણિત તરંગ સમીકરણ $y = A \sin (\omega t - kx)$ સાથે સરખાવતા,આપણને મળે છે:
કોણીય આવૃત્તિ $\omega = 2 \pi f$
તરંગ સંખ્યા $k = 2 \pi / \lambda$
તરંગનો વેગ $v$ નીચે મુજબ છે:
$v = \omega / k = (2 \pi f) / (2 \pi / \lambda) = \lambda f$
આપેલ શરત મુજબ,કણનો મહત્તમ વેગ તરંગના વેગ કરતાં ચાર ગણો છે:
$A \omega = 4 v$
$A (2 \pi f) = 4 (\lambda f)$
$2 \pi A f = 4 \lambda f$
$\lambda = (2 \pi A) / 4$
$\lambda = \pi A / 2$
123
MediumMCQ
આકૃતિ ઋણ $x$-અક્ષની દિશામાં ગતિ કરતા લંબગત હાર્મોનિક તરંગનું તત્કાલિત ચિત્ર દર્શાવે છે. આકૃતિમાં દર્શાવેલા નવ બિંદુઓની ગતિને લગતા સાચા વિકલ્પ(ઓ) પસંદ કરો. ઉપરની તરફ ગતિ કરતા બિંદુ(ઓ) કયા છે?
Question diagram
A
$a$
B
$g$
C
$f$
D
$(A)$ અને $(B)$ બંને

Solution

(D) તરંગ ઋણ $x$-દિશામાં ગતિ કરી રહ્યું છે.
કોઈ બિંદુ પર કણની ગતિની દિશા નક્કી કરવા માટે,આપણે કલ્પના કરી શકીએ કે તરંગ થોડું ડાબી બાજુ (ઋણ $x$-દિશા) તરફ ખસે છે.
તરંગ પ્રસરણની દિશાને સાપેક્ષ તરંગના શૃંગ અથવા ગર્તની 'આગળની' બાજુ પરના બિંદુઓ ચોક્કસ દિશામાં ગતિ કરશે.
ઋણ $x$-દિશામાં ગતિ કરતા તરંગ માટે:
- તરંગના ચઢતા ભાગ પરના બિંદુઓ (ઢાળ ઋણ છે) ઉપરની તરફ ગતિ કરે છે.
- તરંગના ઉતરતા ભાગ પરના બિંદુઓ (ઢાળ ધન છે) નીચેની તરફ ગતિ કરે છે.
આકૃતિ જોતા:
- બિંદુ $a$ એ શૃંગના ચઢતા ઢાળ પર છે,તેથી તે ઉપરની તરફ ગતિ કરે છે.
- બિંદુ $g$ એ ગર્તના ચઢતા ઢાળ પર છે,તેથી તે ઉપરની તરફ ગતિ કરે છે.
- બિંદુ $f$ એ ગર્તના તળિયે છે,તેથી તે તેના અંતિમ સ્થાને છે અને ક્ષણિક રીતે સ્થિર છે.
તેથી,બિંદુ $a$ અને $g$ બંને ઉપરની તરફ ગતિ કરે છે.
સાચો વિકલ્પ $(D)$ છે.
124
MediumMCQ
આકૃતિ ઋણ $x$-અક્ષની દિશામાં ગતિ કરતા લંબગત હાર્મોનિક તરંગનું ત્વરિત ચિત્ર દર્શાવે છે. આકૃતિમાં દર્શાવેલ બિંદુઓની ગતિને લગતા સાચા વિકલ્પ(ઓ) પસંદ કરો. નીચેની તરફ ગતિ કરતા બિંદુ(ઓ) કયા છે?
Question diagram
A
$a$
B
$b$
C
$c$
D
$d$

Solution

(C, D) ઋણ $x$-દિશામાં ગતિ કરતા તરંગ માટે, કોઈપણ બિંદુ $x$ પર કણનો વેગ $v_p = -v \cdot (\text{ઢાળ})$ દ્વારા આપવામાં આવે છે, જ્યાં $v$ એ તરંગની ઝડપ છે અને ઢાળ $\frac{\partial y}{\partial x}$ છે.
તરંગ ઋણ $x$-દિશામાં ગતિ કરતું હોવાથી, $v$ ઋણ છે. તેથી, $v_p = |v| \cdot (\text{ઢાળ})$.
આમ, કણ નીચેની તરફ $(v_p < 0)$ ગતિ કરે છે જ્યાં તરંગનો ઢાળ ઋણ હોય.
આલેખ જોતા:
- બિંદુ $a$ પર, ઢાળ ધન છે, તેથી તે ઉપરની તરફ ગતિ કરે છે.
- બિંદુ $b$ પર, ઢાળ શૂન્ય છે (તે શૃંગ છે).
- બિંદુ $c$ પર, ઢાળ ઋણ છે, તેથી તે નીચેની તરફ ગતિ કરે છે.
- બિંદુ $d$ પર, ઢાળ ઋણ છે, તેથી તે નીચેની તરફ ગતિ કરે છે.
- બિંદુ $e$ પર, ઢાળ ધન છે, તેથી તે ઉપરની તરફ ગતિ કરે છે.
- બિંદુ $f$ પર, ઢાળ શૂન્ય છે (તે ગર્ત છે).
- બિંદુ $g$ પર, ઢાળ ધન છે, તેથી તે ઉપરની તરફ ગતિ કરે છે.
- બિંદુ $h$ પર, ઢાળ ધન છે, તેથી તે ઉપરની તરફ ગતિ કરે છે.
આમ, બિંદુઓ $c$ અને $d$ નીચેની તરફ ગતિ કરી રહ્યા છે.
125
MediumMCQ
આકૃતિ ઋણ $x$-અક્ષની દિશામાં ગતિ કરતા લંબગત હાર્મોનિક તરંગનું ત્વરિત ચિત્ર દર્શાવે છે. આકૃતિમાં દર્શાવેલ નવ બિંદુઓની ગતિને લગતા સાચા વિકલ્પ(ઓ) પસંદ કરો. સ્થિર બિંદુ(ઓ) કયા છે?
Question diagram
A
$o$
B
$b$
C
$f$
D
$b$ અને $f$ બંને

Solution

(D) લંબગત તરંગમાં,શૃંગ (crests) અને ગર્ત (troughs) પરના કણોનો ત્વરિત વેગ શૂન્ય હોય છે કારણ કે તેઓ તેમના સ્થાનાંતરની અંતિમ સ્થિતિ પર હોય છે.
ઋણ $x$-અક્ષની દિશામાં ગતિ કરતા તરંગ માટે,બિંદુઓ $b$ અને $f$ અનુક્રમે શૃંગ અને ગર્ત દર્શાવે છે.
આ અંતિમ સ્થિતિઓ પર,કણોનો ઉર્ધ્વ વેગ ક્ષણિક રીતે શૂન્ય હોય છે.
તેથી,આ ક્ષણે બિંદુઓ $b$ અને $f$ એ સ્થિર બિંદુઓ છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $(D)$ છે.
126
MediumMCQ
આકૃતિ ઋણ $x$-અક્ષની દિશામાં ગતિ કરતા લંબગત હાર્મોનિક તરંગનું ત્વરિત ચિત્ર દર્શાવે છે. આકૃતિમાં દર્શાવેલ બિંદુઓની ગતિને લગતા સાચા વિકલ્પ(ઓ) પસંદ કરો. મહત્તમ વેગ સાથે ગતિ કરતા બિંદુ(ઓ) કયા છે?
Question diagram
A
$b$
B
$h$
C
$d$
D
$(b)$ અને $(d)$ બંને

Solution

(C) લંબગત હાર્મોનિક તરંગમાં, કણનો વેગ $v_p = -v \cdot (\text{slope})$ દ્વારા આપવામાં આવે છે, જ્યાં $v$ એ તરંગની ઝડપ છે અને ઢાળ $\frac{\partial y}{\partial x}$ છે.
ઋણ $x$-દિશામાં ગતિ કરતા તરંગ માટે, કણનો વેગ $v_p = v \cdot (\text{slope})$ થાય છે.
કણનો વેગ સરેરાશ સ્થાન (જ્યાં સ્થાનાંતર $y = 0$ હોય) પર મહત્તમ હોય છે કારણ કે ત્યાં ઢાળ મહત્તમ હોય છે.
આકૃતિ જોતા, બિંદુઓ $o$, $d$, અને $h$ સરેરાશ સ્થાન $(y = 0)$ પર છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી, બિંદુ $d$ સરેરાશ સ્થાન પર છે.
બિંદુઓ $b$ અને $f$ અંતિમ સ્થાનો પર છે જ્યાં વેગ શૂન્ય છે.
તેથી, મહત્તમ વેગ સાથે ગતિ કરતું બિંદુ $d$ છે.
127
DifficultMCQ
એક સમતલ તરંગ $y = A \sin \omega \left( t - \frac{x}{v} \right)$ એ માધ્યમ $M_1$ અને $M_2$ ને અલગ કરતી સમતલ સીમા પર લંબ આપાત થાય છે અને $v_1$ અને $v_2$ ઝડપ ધરાવતા પરાવર્તિત અને વક્રીભૂત (પારગમિત) તરંગમાં વિભાજિત થાય છે,તો:
A
$v_1$ અને $v_2$ ના તમામ મૂલ્યો માટે પારગમિત તરંગનો કળા (phase) આપાત તરંગ જેવો જ હોય છે.
B
પરાવર્તિત તરંગની કળા $v_1$ અને $v_2$ પર આધાર રાખે છે.
C
પારગમિત તરંગની કળા $v_1$ અને $v_2$ પર આધાર રાખે છે.
D
$(A)$ અને $(B)$ બંને.

Solution

(D) જ્યારે તરંગ માધ્યમ $1$ (ઝડપ $v_1$) થી માધ્યમ $2$ (ઝડપ $v_2$) માં ગતિ કરે છે,ત્યારે પારગમિત તરંગ હંમેશા આપાત તરંગ જેવી જ કળા જાળવી રાખે છે કારણ કે કંપવિસ્તાર સહગુણક $\frac{2v_2}{v_1+v_2}$ હંમેશા ધન હોય છે.
પરાવર્તિત તરંગનો કંપવિસ્તાર $A_r = \left( \frac{v_2 - v_1}{v_1 + v_2} \right) A_i$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
જો $v_2 > v_1$ હોય,તો પદ $\frac{v_2 - v_1}{v_1 + v_2}$ ધન છે,જેનો અર્થ છે કે પરાવર્તિત તરંગ આપાત તરંગ સાથે સમાન કળામાં છે.
જો $v_2 < v_1$ હોય,તો પદ $\frac{v_2 - v_1}{v_1 + v_2}$ ઋણ છે,જે $\pi$ રેડિયનનો કળા તફાવત (કળા ઉલટાવવી) રજૂ કરે છે.
તેથી,પરાવર્તિત તરંગની કળા $v_1$ અને $v_2$ ના સાપેક્ષ મૂલ્યો પર આધાર રાખે છે.
128
MediumMCQ
આકૃતિ ઋણ $x$-અક્ષની દિશામાં ગતિ કરતા ટ્રાન્સવર્સ હાર્મોનિક તરંગની ત્વરિત સ્થિતિ દર્શાવે છે. ઋણ $y$-દિશામાં (નીચેની તરફ) ગતિ કરતા બિંદુ(ઓ)ને ઓળખો.
Question diagram
A
$b$
B
$c$
C
$f$
D
$i$

Solution

(C) ઋણ $x$-દિશામાં ગતિ કરતા તરંગ માટે, કોઈપણ બિંદુએ કણનો વેગ $v_p = -v \cdot (\text{ઢાળ})$ દ્વારા આપવામાં આવે છે, જ્યાં $v$ એ તરંગની ઝડપ છે અને ઢાળ $\frac{\partial y}{\partial x}$ છે.
તરંગ ઋણ $x$-દિશામાં ગતિ કરતું હોવાથી, જ્યાં ઢાળ ઋણ હોય ત્યાં કણનો વેગ $v_p$ ધન (ઉપરની તરફ) હોય છે, અને જ્યાં ઢાળ ધન હોય ત્યાં $v_p$ ઋણ (નીચેની તરફ) હોય છે.
આલેખ જોતા:
- બિંદુ $b$ પર, ઢાળ ઋણ છે, તેથી કણ ઉપરની તરફ ગતિ કરે છે.
- બિંદુ $c$ પર, ઢાળ ઋણ છે, તેથી કણ ઉપરની તરફ ગતિ કરે છે.
- બિંદુ $f$ પર, ઢાળ ધન છે, તેથી કણ નીચેની તરફ ગતિ કરે છે.
- બિંદુ $i$ પર, ઢાળ શૂન્ય છે (શૃંગ પર), તેથી કણ ક્ષણિક સ્થિર છે.
તેથી, ઋણ $y$-દિશામાં ગતિ કરતું બિંદુ $f$ છે.
129
DifficultMCQ
આકૃતિ ઋણ $x$-અક્ષની દિશામાં ગતિ કરતા લંબગત હાર્મોનિક તરંગનું તત્કાલીન ચિત્ર દર્શાવે છે. આકૃતિમાં દર્શાવેલ બિંદુઓની ગતિને લગતા સાચા વિધાન(નો) ઓળખો. તરંગ પ્રસરણની દિશાની વિરુદ્ધ (એટલે કે, ઋણ $y$-દિશામાં) ગતિ કરતા બિંદુઓ કયા છે?
Question diagram
A
$a, b$
B
$d, e, f$
C
$h, i, j$
D
$b, c, d$

Solution

(B) ઋણ $x$-દિશામાં ગતિ કરતા તરંગ માટે, કોઈપણ બિંદુએ કણનો વેગ $v_p = -v \cdot (\text{ઢાળ})$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
અહીં, $v$ એ તરંગની ઝડપ (ધન મૂલ્ય) છે અને ઢાળ એ તે બિંદુએ $\frac{dy}{dx}$ છે.
કણ ઋણ $y$-દિશામાં ગતિ કરે તે માટે, $v_p$ ઋણ હોવું જોઈએ.
આનો અર્થ એ છે કે $-v \cdot (\text{ઢાળ}) < 0$, જેનો અર્થ છે કે ઢાળ ધન હોવો જોઈએ.
આલેખ જોતા, જે વિસ્તારોમાં વક્ર વધતો હોય (ડાબેથી જમણે ઉપર જતો હોય) ત્યાં ઢાળ ધન હોય છે.
આ વિસ્તારો બિંદુઓ $d, e, f$ ને અનુરૂપ છે.
આમ, બિંદુઓ $d, e, f$ ઋણ $y$-દિશામાં ગતિ કરી રહ્યા છે.
130
MediumMCQ
આકૃતિ ઋણ $x$-અક્ષની દિશામાં ગતિ કરતા રેખીય હાર્મોનિક તરંગનું ત્વરિત ચિત્ર દર્શાવે છે. આકૃતિમાં દર્શાવેલ બિંદુઓની ગતિને લગતા સાચા વિધાન(નો) ઓળખો. સ્થિર બિંદુઓ કયા છે?
Question diagram
A
$a$
B
$c$
C
$g$
D
$k$

Solution

(A, C, D) તરંગમાં,સ્થિર બિંદુઓ તે છે જ્યાં સ્થાનાંતર તેના મહત્તમ અથવા ન્યૂનતમ મૂલ્ય પર હોય છે (એટલે કે,શૃંગ અને ગર્ત).
આ બિંદુઓ પર,તે ચોક્કસ ક્ષણે કણનો વેગ શૂન્ય હોય છે.
આકૃતિ જોતા,બિંદુઓ $a$,$e$,$i$,અને $k$ એ અંતિમ સ્થાનો (શૃંગ અથવા ગર્ત) પર છે.
તેથી,સ્થિર બિંદુઓ $a$,$e$,$i$,અને $k$ છે.
131
DifficultMCQ
આકૃતિ ઋણ $x$-અક્ષની દિશામાં ગતિ કરતા સંગત હાર્મોનિક તરંગનું તત્કાલીન ચિત્ર દર્શાવે છે. આકૃતિમાં દર્શાવેલ બિંદુઓની ગતિને લગતું સાચું વિધાન ઓળખો. મહત્તમ સ્થાનાંતર ધરાવતા બિંદુઓ કયા છે?
Question diagram
A
$a$
B
$e$
C
$i$
D
ઉપરોક્ત તમામ

Solution

(D) તરંગના સ્થાનાંતર-સ્થાન આલેખમાં,સંતુલન સ્થિતિ $(y = 0)$ થી મહત્તમ સ્થાનાંતર ધરાવતા બિંદુઓ તરંગના શૃંગ અને ગર્ત હોય છે.
આપેલી આકૃતિ જોતા,બિંદુઓ $a$,$e$,અને $i$ તરંગના શૃંગ (peaks) અને ગર્ત (valleys) દર્શાવે છે.
બિંદુ $a$ મહત્તમ ધન સ્થાનાંતર પર છે.
બિંદુ $e$ મહત્તમ ઋણ સ્થાનાંતર પર છે.
બિંદુ $i$ મહત્તમ ધન સ્થાનાંતર પર છે.
તેથી,આ તમામ બિંદુઓ ($a$,$e$,અને $i$) મહત્તમ સ્થાનાંતરની સ્થિતિ દર્શાવે છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.
132
MediumMCQ
$x$-અક્ષ પર ગતિ કરતા તરંગનું સમીકરણ $y(x, t) = 0.005 \cos(\alpha x - \beta t)$ છે. જો તરંગની તરંગલંબાઈ $0.08 \ m$ અને આવર્તકાળ $2.0 \ s$ હોય,તો યોગ્ય એકમોમાં $\alpha$ અને $\beta$ ના મૂલ્યો શોધો:
A
$\alpha = 12.5\pi, \beta = \frac{\pi}{2}$
B
$\alpha = 25\pi, \beta = \pi$
C
$\alpha = \frac{0.08}{\pi}, \beta = \frac{2}{\pi}$
D
$\alpha = \frac{0.04}{\pi}, \beta = \frac{1}{\pi}$

Solution

(B) આપેલ તરંગનું સમીકરણ $y(x, t) = 0.005 \cos(\alpha x - \beta t)$ છે.
આ સમીકરણને પ્રમાણિત તરંગ સમીકરણ $y(x, t) = a \cos(kx - \omega t)$ સાથે સરખાવતા,આપણને તરંગ સંખ્યા $k = \alpha$ અને કોણીય આવૃત્તિ $\omega = \beta$ મળે છે.
તરંગ સંખ્યાનું સૂત્ર $k = \frac{2\pi}{\lambda}$ છે. અહીં $\lambda = 0.08 \ m$ આપેલ હોવાથી,$\alpha = \frac{2\pi}{0.08} = 25\pi \ rad/m$ થાય.
કોણીય આવૃત્તિનું સૂત્ર $\omega = \frac{2\pi}{T}$ છે. અહીં $T = 2.0 \ s$ આપેલ હોવાથી,$\beta = \frac{2\pi}{2.0} = \pi \ rad/s$ થાય.
આમ,$\alpha = 25\pi$ અને $\beta = \pi$ મળે છે.
133
DifficultMCQ
દોરી પરના તરંગનું લંબગત સ્થાનાંતર $y(x, t)$ એ $y(x, t) = e^{-(ax^2 + bt^2 + 2\sqrt{ab}xt)}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે. આ શું દર્શાવે છે?
A
તરંગ $+x$ દિશામાં $\sqrt{\frac{a}{b}}$ ઝડપથી ગતિ કરે છે
B
તરંગ $-x$ દિશામાં $\sqrt{\frac{b}{a}}$ ઝડપથી ગતિ કરે છે
C
$\sqrt{b}$ આવૃત્તિનું સ્થિત તરંગ
D
$\frac{1}{\sqrt{b}}$ આવૃત્તિનું સ્થિત તરંગ

Solution

(B) આપેલ તરંગ સમીકરણ $y(x, t) = e^{-(ax^2 + bt^2 + 2\sqrt{ab}xt)}$ છે.
આપણે ઘાતાંકને પૂર્ણવર્ગ તરીકે લખી શકીએ છીએ:
$ax^2 + bt^2 + 2\sqrt{ab}xt = (\sqrt{a}x + \sqrt{b}t)^2 = a(x + \sqrt{\frac{b}{a}}t)^2$.
આમ,$y(x, t) = e^{-a(x + \sqrt{\frac{b}{a}}t)^2}$.
આ $y = f(x + vt)$ પ્રકારનું વિધેય છે,જે $-x$ દિશામાં ગતિ કરતા તરંગને દર્શાવે છે.
$x + \sqrt{\frac{b}{a}}t$ ની સરખામણી $x + vt$ સાથે કરતા,આપણને તરંગની ઝડપ $v = \sqrt{\frac{b}{a}}$ મળે છે.
તેથી,તે $\sqrt{\frac{b}{a}}$ ઝડપ સાથે $-x$ દિશામાં ગતિ કરતું તરંગ દર્શાવે છે.
134
MediumMCQ
ધન $x$-દિશામાં ગતિ કરતા તરંગના સ્નેપશોટને ધ્યાનમાં લો.
Question diagram
A
કણ $A$ એ $-ve$ $y$-દિશામાં ગતિ કરી રહ્યો છે અને કણ $B$ એ $+ve$ $y$-દિશામાં ગતિ કરી રહ્યો છે.
B
કણ $B$ એ $-ve$ $y$-દિશામાં ગતિ કરી રહ્યો છે અને કણ $A$ એ $+ve$ $y$-દિશામાં ગતિ કરી રહ્યો છે.
C
બંને $+ve$ $y$-દિશામાં ગતિ કરી રહ્યા છે.
D
બંને $-ve$ $y$-દિશામાં ગતિ કરી રહ્યા છે.

Solution

(A) તરંગમાં કણનો વેગ નીચેના સંબંધ દ્વારા આપવામાં આવે છે: $v_p = -(\text{slope}) \times v_{\text{wave}}$.
તરંગ ધન $x$-દિશામાં ગતિ કરતું હોવાથી,$v_{\text{wave}}$ ધન છે.
બિંદુ $A$ પર,તરંગના સ્થાનાંતર વક્રનો ઢાળ ધન છે. તેથી,$v_p = -(\text{ધન}) \times (\text{ધન}) = \text{ઋણ}$. આમ,કણ $A$ એ $-ve$ $y$-દિશામાં ગતિ કરી રહ્યો છે.
બિંદુ $B$ પર,તરંગના સ્થાનાંતર વક્રનો ઢાળ ઋણ છે. તેથી,$v_p = -(\text{ઋણ}) \times (\text{ધન}) = \text{ધન}$. આમ,કણ $B$ એ $+ve$ $y$-દિશામાં ગતિ કરી રહ્યો છે.
તેથી,કણ $A$ એ $-ve$ $y$-દિશામાં અને કણ $B$ એ $+ve$ $y$-દિશામાં ગતિ કરે છે.
Solution diagram
135
MediumMCQ
તરંગનું સમીકરણ ($M.K.S.$ એકમોમાં) $Y = 5 \sin(10\pi t - 0.1\pi x)$ દ્વારા $x$-અક્ષની દિશામાં આપવામાં આવે છે. $x$-અક્ષ પર $10 \ m$ ના અંતરે રહેલા બે બિંદુઓ વચ્ચેનો કળા તફાવત કેટલો હશે?
A
$\frac{\pi}{2}$
B
$\pi$
C
$2\pi$
D
$\frac{\pi}{4}$

Solution

(B) પ્રમાણિત તરંગ સમીકરણ $Y = A \sin(\omega t - kx)$ છે.
આપેલ સમીકરણ $Y = 5 \sin(10\pi t - 0.1\pi x)$ સાથે સરખાવતા,આપણને તરંગ સંખ્યા $k = 0.1\pi \ rad/m$ મળે છે.
$\Delta x$ અંતરે રહેલા બે બિંદુઓ વચ્ચેનો કળા તફાવત $\Delta\phi$ એ સૂત્ર $\Delta\phi = k \cdot \Delta x$ દ્વારા મળે છે.
અહીં $\Delta x = 10 \ m$ અને $k = 0.1\pi \ rad/m$ આપેલ છે,તેથી:
$\Delta\phi = (0.1\pi) \times 10 = \pi \ rad$.
આમ,કળા તફાવત $\pi$ છે.
136
DifficultMCQ
દોરડા પર $2 \ cm/s$ ની ઝડપે ગતિ કરતું ત્રિકોણાકાર પલ્સ એક એવા છેડા પાસે પહોંચે છે જ્યાં તે ઉભા ધ્રુવ પર મુક્તપણે સરકી શકે છે. દર્શાવેલ ક્ષણથી $\frac{3}{4} \ s$ સમયે મુક્ત છેડા પર કણની ઝડપ કેટલી હશે? ($cm/s$ માં)
Question diagram
A
$2$
B
$1$
C
$3$
D
$4$

Solution

(A) તરંગ પલ્સ $v_w = 2 \ cm/s$ ની ઝડપે ગતિ કરે છે.
$t = 0$ સમયે,પલ્સની પાછળની ધાર મુક્ત છેડાથી $2 \ cm$ ના અંતરે છે.
$t = \frac{3}{4} \ s$ માં,પલ્સ $d = v_w \times t = 2 \times \frac{3}{4} = 1.5 \ cm$ અંતર કાપે છે.
પાછળની ધાર $2 \ cm$ દૂર હોવાથી,$0.75 \ s$ પછી,તે મુક્ત છેડાથી $2 - 1.5 = 0.5 \ cm$ ના અંતરે હશે.
આનો અર્થ એ છે કે મુક્ત છેડો હાલમાં ત્રિકોણાકાર પલ્સની પાછળની ઢાળ પર સ્થિત છે.
પાછળની ધારનો ઢાળ $m = \frac{\text{ઊંચાઈ}}{\text{પાયો}} = \frac{1 \ cm}{1 \ cm} = 1$ છે.
તરંગ પલ્સ માટે,કણનો વેગ $v_p = -v_w \times \text{ઢાળ}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
પાછળની ધારનો ઢાળ ઋણ હોવાથી,મુક્ત છેડા પર કણનો વેગ $v_p = -2 \times (-1) = 2 \ cm/s$ થશે.
137
MediumMCQ
$x$-અક્ષ પર ગતિ કરતા તરંગનું સમીકરણ $y(x, t) = 0.005 \cos(\alpha x - \beta t)$ છે. જો તરંગની તરંગલંબાઈ $0.08 \ m$ અને આવર્તકાળ $2.0 \ s$ હોય,તો યોગ્ય એકમોમાં $\alpha$ અને $\beta$ ની કિંમત શોધો.
A
$\alpha = 25.00\pi, \beta = \pi$
B
$\alpha = \frac{0.08}{\pi}, \beta = \frac{2.0}{\pi}$
C
$\alpha = \frac{0.04}{\pi}, \beta = \frac{1.0}{\pi}$
D
$\alpha = 12.50\pi, \beta = \frac{\pi}{2.0}$

Solution

(A) ગતિ કરતા તરંગનું સામાન્ય સમીકરણ $y(x, t) = A \cos(kx - \omega t)$ છે.
આપેલ સમીકરણ $y(x, t) = 0.005 \cos(\alpha x - \beta t)$ સાથે સરખાવતા,આપણને $\alpha = k$ અને $\beta = \omega$ મળે છે.
તરંગ સદિશ $k$ અને તરંગલંબાઈ $\lambda$ વચ્ચેનો સંબંધ $k = \frac{2\pi}{\lambda}$ છે.
અહીં $\lambda = 0.08 \ m$ આપેલ છે,તેથી $\alpha = k = \frac{2\pi}{0.08} = 25\pi \ m^{-1}$.
કોણીય આવૃત્તિ $\omega$ અને આવર્તકાળ $T$ વચ્ચેનો સંબંધ $\omega = \frac{2\pi}{T}$ છે.
અહીં $T = 2.0 \ s$ આપેલ છે,તેથી $\beta = \omega = \frac{2\pi}{2.0} = \pi \ rad/s$.
આમ,$\alpha = 25\pi$ અને $\beta = \pi$ થાય છે.
138
MediumMCQ
$x$-દિશામાં ગતિ કરતા તરંગનું સ્થાનાંતર $y = 10^{-4} \sin(600t - 2x + \frac{\pi}{3}) \, \text{m}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $x$ મીટરમાં અને $t$ સેકન્ડમાં છે. તરંગની ઝડપ $\text{m/s}$ માં કેટલી હશે?
A
$300$
B
$600$
C
$1200$
D
$200$

Solution

(A) ગતિ કરતા તરંગનું સામાન્ય સમીકરણ $y = A \sin(\omega t - kx + \phi)$ છે.
આપેલ સમીકરણ $y = 10^{-4} \sin(600t - 2x + \frac{\pi}{3})$ સાથે સરખાવતા:
આપણને કોણીય આવૃત્તિ $\omega = 600 \, \text{rad/s}$ અને તરંગ સંખ્યા $k = 2 \, \text{rad/m}$ મળે છે.
તરંગની ઝડપ $v$ શોધવાનું સૂત્ર $v = \frac{\omega}{k}$ છે.
કિંમતો મૂકતા,$v = \frac{600}{2} = 300 \, \text{m/s}$.
139
MediumMCQ
એક લંબગત તરંગ ખેંચાયેલી દોરી પર જમણીથી ડાબી તરફ ગતિ કરી રહ્યું છે. દર્શાવેલ આકૃતિ કોઈ ચોક્કસ ક્ષણે દોરીનો આકાર દર્શાવે છે. આ ક્ષણે,
Question diagram
A
$A, B$ અને $H$ પરના કણોનો વેગ નીચેની તરફ છે
B
$D, E$ અને $F$ પરના કણોનો વેગ નીચેની તરફ છે
C
$C, E$ અને $G$ પરના કણોનો વેગ શૂન્ય છે
D
$A$ અને $F$ પરના કણોનો વેગ મહત્તમ છે

Solution

(B) લંબગત તરંગમાં કણોના વેગની દિશા નક્કી કરવા માટે,આપણે તરંગને પ્રસરણની દિશામાં થોડું આગળ વધતું કલ્પી શકીએ છીએ.
તરંગ જમણીથી ડાબી તરફ ગતિ કરી રહ્યું હોવાથી,તરંગનો આકાર ડાબી તરફ ખસશે.
$1$. બિંદુ $D, E, F$ પર: જેમ તરંગ ડાબી તરફ ગતિ કરે છે,તેમ આ બિંદુઓ પરનો આકાર નીચેની તરફ ખસશે,જેનો અર્થ છે કે આ કણોનો વેગ નીચેની તરફ છે.
$2$. બિંદુ $C, G$ પર: આ અંતિમ સ્થાનો (શૃંગ અને ગર્ત) છે,તેથી તેમનો તાત્ક્ષણિક વેગ શૂન્ય છે.
$3$. બિંદુ $A, B, H$ પર: જેમ તરંગ ડાબી તરફ ગતિ કરે છે,તેમ આ બિંદુઓ પરનો આકાર ઉપરની તરફ ખસશે,જેનો અર્થ છે કે આ કણોનો વેગ ઉપરની તરફ છે.
તેથી,$D, E$ અને $F$ પરના કણોનો વેગ નીચેની તરફ છે. સાચો વિકલ્પ $B$ છે.
Solution diagram
140
DifficultMCQ
દોરી પરના એક લંબગત હાર્મોનિક તરંગનું સમીકરણ $y = 3 \sin (36t + 0.018x + \frac{\pi}{4})$ છે,જ્યાં $x$ અને $y$ એ $cm$ માં અને $t$ એ $s$ માં છે. તરંગમાં બે ક્રમિક શૃંગો વચ્ચેનું લઘુત્તમ અંતર .... $m$ છે. ($.5$ માં)
A
$2$
B
$3$
C
$1$
D
$4$

Solution

(B) લંબગત હાર્મોનિક તરંગનું પ્રમાણિત સમીકરણ $y = A \sin (\omega t + kx + \phi)$ છે.
આપેલ સમીકરણ $y = 3 \sin (36t + 0.018x + \frac{\pi}{4})$ સાથે સરખાવતા,આપણને તરંગ સંખ્યા $k = 0.018 \, cm^{-1}$ મળે છે.
બે ક્રમિક શૃંગો વચ્ચેનું અંતર એ તરંગલંબાઈ $\lambda$ જેટલું હોય છે.
તરંગલંબાઈ અને તરંગ સંખ્યા વચ્ચેનો સંબંધ $\lambda = \frac{2\pi}{k}$ છે.
$k$ ની કિંમત મૂકતા: $\lambda = \frac{2 \times 3.1416}{0.018} \approx 349.06 \, cm$.
આને મીટરમાં ફેરવવા માટે,આપણે $100$ વડે ભાગાકાર કરીએ છીએ: $\lambda = \frac{349.06}{100} \approx 3.49 \, m$.
આપેલા વિકલ્પો મુજબ નજીકની કિંમત $3.5 \, m$ છે.
141
MediumMCQ
જો આપેલ તરંગનો પ્રસરણ અચળાંક $\frac{5 \pi}{7} \, rad/m$ હોય,તો $\frac{49}{22} \, m$ જેટલો પથ તફાવત ધરાવતા બે કણો વચ્ચેનો કળા તફાવત ..... $rad$ થાય. ($\pi = \frac{22}{7}$ લો)
A
$5$
B
$10$
C
$2.5$
D
$5/7$

Solution

(A) કળા તફાવત $\Delta \phi$ એ પથ તફાવત $\Delta x$ અને પ્રસરણ અચળાંક $k$ સાથે નીચે મુજબ સંબંધિત છે: $\Delta \phi = k \cdot \Delta x$.
આપેલ છે:
પ્રસરણ અચળાંક $k = \frac{5 \pi}{7} \, rad/m$.
પથ તફાવત $\Delta x = \frac{49}{22} \, m$.
$\pi = \frac{22}{7}$ લેતા,કિંમતો મૂકતા:
$\Delta \phi = \left( \frac{5}{7} \times \frac{22}{7} \right) \times \frac{49}{22}$.
$\Delta \phi = \left( \frac{5 \times 22}{49} \right) \times \frac{49}{22}$.
$\Delta \phi = 5 \, rad$.
142
EasyMCQ
તરંગલંબાઈ $\lambda$ ધરાવતું એક સાઈન તરંગ માધ્યમમાં ગતિ કરે છે. બે કણો વચ્ચેનું ન્યૂનતમ અંતર,જેઓ હંમેશા સમાન ઝડપ ધરાવે છે,તે છે
A
$\frac{\lambda}{4}$
B
$\frac{\lambda}{3}$
C
$\frac{\lambda}{2}$
D
$\lambda$

Solution

(C) સાઈન તરંગમાં,કણનું સ્થાનાંતર $y = A \sin(\omega t - kx)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
કણનો વેગ $v_p = \frac{dy}{dt} = A\omega \cos(\omega t - kx)$ છે.
બે કણો જે $x_1$ અને $x_2$ સ્થાન પર છે,તેમની ઝડપ સમાન હોવા માટે,તેમના વેગનું મૂલ્ય $|v_{p1}| = |v_{p2}|$ હોવું જોઈએ.
આ ત્યારે થાય છે જ્યારે કળા તફાવત $\pi$ નો પૂર્ણાંક ગુણાંક હોય. ખાસ કરીને,$\Delta x = \frac{\lambda}{2}$ અંતરે રહેલા કણોના વેગ મૂલ્યમાં સમાન પરંતુ દિશામાં વિરુદ્ધ હોય છે $(v_1 = -v_2)$,જેનો અર્થ છે કે તેમની ઝડપ સમાન છે.
આમ,સમાન ઝડપ ધરાવતા બે કણો વચ્ચેનું ન્યૂનતમ અંતર $\frac{\lambda}{2}$ છે.
143
DifficultMCQ
આકૃતિમાં દોરી પરનું એક સ્પંદ (pulse) દર્શાવેલ છે. $P$ એ દોરીનો એક કણ છે. નીચેનામાંથી કયું વિધાન ખોટું છે તે જણાવો.
Question diagram
A
જો $P$ સ્થિર બિંદુ હોય, તો સ્પંદ વિરુદ્ધ દિશામાં ગતિ કરતા બે તરંગોનો બનેલો છે.
B
જો $P$ ઉપરની તરફ ગતિ કરતું હોય, તો સ્પંદ ધન દિશામાં ગતિ કરી રહ્યું છે.
C
જો $P$ નીચેની તરફ ગતિ કરતું હોય, તો સ્પંદ ઋણ દિશામાં ગતિ કરી રહ્યું છે.
D
આમાંથી કોઈ નહીં.

Solution

(B) તરંગમાં કણનો વેગ $v_p = -v \cdot (\text{ઢાળ})$ દ્વારા આપવામાં આવે છે, જ્યાં $v$ એ તરંગની ઝડપ છે.
જો સ્પંદ ધન દિશામાં ગતિ કરે $(v > 0)$, તો $v_p = -v \cdot (\text{ઢાળ})$.
$1$. બિંદુ $P$ પાસે (શિખરની પાછળની ધાર પર), ઢાળ ધન છે. તેથી, $v_p = -v \cdot (\text{ધન}) = \text{ઋણ}$. આમ, જો સ્પંદ ધન દિશામાં ગતિ કરે તો $P$ નીચેની તરફ ગતિ કરે છે.
$2$. તેનાથી ઉલટું, જો સ્પંદ ઋણ દિશામાં ગતિ કરે $(v < 0)$, તો $v_p = -(-v) \cdot (\text{ઢાળ}) = v \cdot (\text{ઢાળ})$. $P$ પાસે ઢાળ ધન હોવાથી, $v_p$ ધન (ઉપરની તરફ) મળે છે.
$3$. વિકલ્પ $A$: જો $P$ સ્થિર હોય, તો તે વિરુદ્ધ દિશામાં ગતિ કરતા બે તરંગોના સંપાતીકરણ (સ્થિત તરંગ) સૂચવે છે, જે સાચું છે.
$4$. વિકલ્પ $B$: જો $P$ ઉપરની તરફ ગતિ કરે, તો સ્પંદ ઋણ દિશામાં ગતિ કરતું હોવું જોઈએ. તેથી, વિકલ્પ $B$ ખોટું છે.
$5$. વિકલ્પ $C$: જો $P$ નીચેની તરફ ગતિ કરે, તો સ્પંદ ધન દિશામાં ગતિ કરતું હોવું જોઈએ. તેથી, વિકલ્પ $C$ પણ ખોટું છે.
144
DifficultMCQ
દોરી પરના તરંગનું લંબગત સ્થાનાંતર $y(x, t)$ એ $y(x, t) = e^{-(ax^2 + bt^2 + 2\sqrt{ab}xt)}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે. આ શું દર્શાવે છે?
A
$\sqrt{b}$ આવૃત્તિ ધરાવતું સ્થિત તરંગ
B
$\frac{1}{\sqrt{b}}$ આવૃત્તિ ધરાવતું સ્થિત તરંગ
C
$\sqrt{\frac{a}{b}}$ ઝડપ સાથે $+x$ દિશામાં ગતિ કરતું તરંગ
D
$\sqrt{\frac{b}{a}}$ ઝડપ સાથે $-x$ દિશામાં ગતિ કરતું તરંગ

Solution

(D) આપેલ સમીકરણ $y(x, t) = e^{-(ax^2 + bt^2 + 2\sqrt{ab}xt)}$ છે.
ઘાતાંકને પૂર્ણવર્ગ તરીકે લખતા: $ax^2 + bt^2 + 2\sqrt{ab}xt = (\sqrt{a}x + \sqrt{b}t)^2$.
તેથી,તરંગ વિધેય $y(x, t) = e^{-(\sqrt{a}x + \sqrt{b}t)^2}$ થાય.
સામાન્ય ગતિશીલ તરંગ વિધેય $f(kx + \omega t)$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે,જ્યાં જો $kx$ અને $\omega t$ વચ્ચેની નિશાની ધન હોય તો તરંગ $-x$ દિશામાં ગતિ કરે છે.
$y(x, t) = e^{-(\sqrt{a}x + \sqrt{b}t)^2}$ ની સરખામણી $f(kx + \omega t)$ સાથે કરતા,આપણને $k = \sqrt{a}$ અને $\omega = \sqrt{b}$ મળે છે.
તરંગની ઝડપ $v = \frac{\omega}{k} = \frac{\sqrt{b}}{\sqrt{a}} = \sqrt{\frac{b}{a}}$ છે.
આ સમીકરણ $f(kx + \omega t)$ સ્વરૂપનું હોવાથી,તરંગ $-x$ દિશામાં ગતિ કરે છે.
145
MediumMCQ
એક સમતલ પ્રગામી હાર્મોનિક તરંગમાં,કણની ઝડપ હંમેશા તરંગની ઝડપ કરતા ઓછી હોય છે જો:
A
તરંગનો કંપવિસ્તાર $\frac{\lambda}{2\pi}$ કરતા ઓછો હોય
B
તરંગનો કંપવિસ્તાર $\frac{\lambda}{2\pi}$ કરતા વધારે હોય
C
તરંગનો કંપવિસ્તાર $\lambda$ કરતા ઓછો હોય
D
તરંગનો કંપવિસ્તાર $\frac{\lambda}{\pi}$ કરતા વધારે હોય

Solution

(A) ધારો કે તરંગનું સમીકરણ $y = A \sin(\omega t - kx)$ છે.
કણનો વેગ $v_p = \frac{\partial y}{\partial t} = A\omega \cos(\omega t - kx)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
કણની મહત્તમ ઝડપ $v_{p, \text{max}} = A\omega$ છે.
તરંગની ઝડપ $v = \frac{\omega}{k} = \frac{\omega}{2\pi / \lambda} = \frac{\omega \lambda}{2\pi}$ છે.
કણની ઝડપ હંમેશા તરંગની ઝડપ કરતા ઓછી રહે તે માટે,કણની મહત્તમ ઝડપ તરંગની ઝડપ કરતા ઓછી હોવી જોઈએ:
$v_{p, \text{max}} < v$
$A\omega < \frac{\omega \lambda}{2\pi}$
બંને બાજુ $\omega$ વડે ભાગતા,આપણને મળે છે:
$A < \frac{\lambda}{2\pi}$.
146
MediumMCQ
એક લંબગત તરંગ $1450 \, m/s$ ના વેગ સાથે માધ્યમમાં પ્રસરણ પામે છે. જે બિંદુઓ પાસે કણોના દોલનો વિરુદ્ધ કળામાં ($\pi$ કળા તફાવત) હોય તેવા નજીકના બિંદુઓ વચ્ચેનું અંતર $0.1 \, m$ છે. તરંગની આવૃત્તિ $Hz$ માં કેટલી હશે?
A
$290$
B
$7250$
C
$14500$
D
$145$

Solution

(B) આપેલ તરંગનો વેગ,$v = 1450 \, m/s$.
વિરુદ્ધ કળામાં રહેલા બે બિંદુઓ વચ્ચેનું અંતર તરંગલંબાઈના અડધા જેટલું હોય છે,એટલે કે $\frac{\lambda}{2}$.
આપેલ છે કે,$\frac{\lambda}{2} = 0.1 \, m$,તેથી,$\lambda = 0.2 \, m$.
તરંગના વેગ,આવૃત્તિ $(f)$ અને તરંગલંબાઈ $(\lambda)$ વચ્ચેનો સંબંધ $v = f \lambda$ છે.
આવૃત્તિ માટે સૂત્ર: $f = \frac{v}{\lambda}$.
કિંમતો મૂકતા: $f = \frac{1450}{0.2} = 7250 \, Hz$.
147
EasyMCQ
એક પ્રગામી તરંગનું સમીકરણ $y = a \sin \left( \frac{\pi}{2}x - 200\pi t \right)$ છે. તરંગની આવૃત્તિ .... $Hz$ થશે.
A
$0.1$
B
$25$
C
$100$
D
$200$

Solution

(C) પ્રગામી તરંગનું પ્રમાણિત સમીકરણ $y = a \sin(kx - \omega t)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
આપેલ સમીકરણ $y = a \sin \left( \frac{\pi}{2}x - 200\pi t \right)$ ને પ્રમાણિત સમીકરણ સાથે સરખાવતા,આપણને કોણીય આવૃત્તિ $\omega = 200\pi \ rad/s$ મળે છે.
કોણીય આવૃત્તિ $\omega$ અને આવૃત્તિ $\nu$ વચ્ચેનો સંબંધ $\omega = 2\pi \nu$ છે.
$\omega$ ની કિંમત મૂકતા:
$2\pi \nu = 200\pi$
$\nu = \frac{200\pi}{2\pi} = 100 \ Hz$.
તેથી,તરંગની આવૃત્તિ $100 \ Hz$ છે.
148
EasyMCQ
જ્યારે માધ્યમમાં ગતિ કરતું તરંગ ઘટ્ટ માધ્યમની સીમા પરથી પરાવર્તિત થાય છે,ત્યારે નીચેનામાંથી શું બદલાતું નથી?
A
કંપવિસ્તાર
B
તીવ્રતા
C
કળા
D
તરંગલંબાઈ

Solution

(D) જ્યારે તરંગ ઘટ્ટ માધ્યમની સીમા પરથી પરાવર્તિત થાય છે,ત્યારે તરંગમાં $\pi$ રેડિયન $(180^\circ)$ નો કળા તફાવત ઉદભવે છે.
માધ્યમ સમાન રહેતું હોવાથી,તરંગની ઝડપ $(v = f \lambda)$ બદલાતી નથી.
આવૃત્તિ $(f)$ ઉદગમ દ્વારા નક્કી થતી હોવાથી તે અચળ રહે છે.
પરિણામે,તરંગલંબાઈ $(\lambda = v/f)$ પણ બદલાતી નથી.
જોકે,કેટલીક ઉર્જા ઘટ્ટ માધ્યમમાં પ્રસારિત થાય છે,જેના કારણે પરાવર્તિત તરંગનો કંપવિસ્તાર અને તીવ્રતા ઘટે છે.
તેથી,તરંગલંબાઈ એવી રાશિ છે જે બદલાતી નથી.
149
MediumMCQ
$y_1 = a \sin(\omega t)$ અને $y_2 = b \cos(\omega t)$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવતા બે તરંગો વચ્ચેનો કળા તફાવત કેટલો છે?
A
$0$
B
$\frac{\pi}{2}$
C
$\pi$
D
$\frac{\pi}{4}$

Solution

(B) આપેલ તરંગ સમીકરણો:
$y_1 = a \sin(\omega t)$
$y_2 = b \cos(\omega t)$
ત્રિકોણમિતીય નિત્યસમ $\cos(\theta) = \sin(\theta + \frac{\pi}{2})$ નો ઉપયોગ કરીને,આપણે $y_2$ ને આ રીતે લખી શકીએ:
$y_2 = b \sin(\omega t + \frac{\pi}{2})$
પ્રથમ તરંગની કળા $\phi_1 = \omega t$ છે.
બીજા તરંગની કળા $\phi_2 = \omega t + \frac{\pi}{2}$ છે.
કળા તફાવત $\Delta\phi = \phi_2 - \phi_1 = (\omega t + \frac{\pi}{2}) - \omega t = \frac{\pi}{2}$ થાય.
150
DifficultMCQ
જ્યારે તરંગ માધ્યમમાં ગતિ કરે છે,ત્યારે કણનું સ્થાનાંતર $y = a \sin(2 \pi (bt - cx))$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $a, b$ અને $c$ અચળાંકો છે. કણનો મહત્તમ વેગ તરંગના વેગ કરતા બમણો હશે જો
A
$c = \frac{1}{\pi a}$
B
$c = \pi a$
C
$b = ac$
D
$b = \frac{1}{ac}$

Solution

(A) આપેલ તરંગ સમીકરણ $y = a \sin(2 \pi bt - 2 \pi cx)$ છે.
આને પ્રમાણિત તરંગ સમીકરણ $y = A \sin(\omega t - kx)$ સાથે સરખાવતા,આપણને મળે છે:
કોણીય આવૃત્તિ $\omega = 2 \pi b$
તરંગ સંખ્યા $k = 2 \pi c$
કંપવિસ્તાર $A = a$
તરંગનો વેગ $v_w = \frac{\omega}{k} = \frac{2 \pi b}{2 \pi c} = \frac{b}{c}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
કણનો મહત્તમ વેગ $v_p = \omega A = (2 \pi b) a = 2 \pi ab$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન મુજબ,કણનો મહત્તમ વેગ તરંગના વેગ કરતા બમણો છે:
$v_p = 2 v_w$
$2 \pi ab = 2 \left( \frac{b}{c} \right)$
$\pi a = \frac{1}{c}$
$c = \frac{1}{\pi a}$

Waves and Sound — Wave Equation and Characteristics of Waves · Frequently Asked Questions

1Are these Waves and Sound questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Waves and Sound Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.