Gujarati

Refraction by Lenses Questions in Gujarati

Class 12 Physics · Ray Optics and Optical Instruments · Refraction by Lenses

470+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 19 of 470 questions in Gujarati

451
DifficultMCQ
એક સમાન-બહિર્ગોળ લેન્સની કેન્દ્રલંબાઈ તેની કોઈપણ સપાટીની વક્રતા ત્રિજ્યા કરતા વધારે છે. તો લેન્સના દ્રવ્યનો વક્રીભવનાંક કેટલો હશે?
A
શૂન્ય કરતા વધારે પરંતુ $1.5$ કરતા ઓછો
B
$1.5$ કરતા વધારે પરંતુ $2.0$ કરતા ઓછો
C
$2.0$ કરતા વધારે પરંતુ $2.5$ કરતા ઓછો
D
$2.5$ કરતા વધારે પરંતુ $3.0$ કરતા ઓછો

Solution

(A) લેન્સ મેકરનું સૂત્ર $\frac{1}{f} = (\mu - 1) \left( \frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2} \right)$ છે.
સમાન-બહિર્ગોળ લેન્સ માટે,$R_1 = R$ અને $R_2 = -R$ થાય.
આ કિંમતો મૂકતા,$\frac{1}{f} = (\mu - 1) \left( \frac{1}{R} - \frac{1}{-R} \right) = (\mu - 1) \left( \frac{2}{R} \right)$ મળે.
આમ,$f = \frac{R}{2(\mu - 1)}$.
પ્રશ્ન મુજબ,$f > R$ છે.
તેથી,$\frac{R}{2(\mu - 1)} > R$,જેનો અર્થ છે કે $\frac{1}{2(\mu - 1)} > 1$.
આનું સાદું રૂપ આપતા $2(\mu - 1) < 1$ અથવા $\mu - 1 < 0.5$ મળે.
તેથી,$\mu < 1.5$.
લેન્સ હવામાં હોય ત્યારે તે લેન્સ તરીકે કાર્ય કરે તે માટે તેનો વક્રીભવનાંક $1$ કરતા વધારે હોવો જોઈએ,તેથી વક્રીભવનાંક $\mu$ એ $1$ કરતા વધારે અને $1.5$ કરતા ઓછો હોવો જોઈએ.
452
DifficultMCQ
$0.15 \,m$ કેન્દ્રલંબાઈ ધરાવતો બહિર્ગોળ લેન્સ $\frac{3}{2}$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા દ્રવ્યનો બનેલો છે. જ્યારે તેને પ્રવાહીમાં મૂકવામાં આવે છે, ત્યારે તેની કેન્દ્રલંબાઈ $0.225 \,m$ જેટલી વધે છે. તો પ્રવાહીનો વક્રીભવનાંક કેટલો હશે?
A
$\frac{7}{4}$
B
$\frac{5}{4}$
C
$\frac{9}{4}$
D
$\frac{3}{2}$

Solution

(B) આપેલ છે: હવામાં કેન્દ્રલંબાઈ $f_a = 0.15 \,m$, કાચનો વક્રીભવનાંક $\mu_g = 1.5 = \frac{3}{2}$, અને કેન્દ્રલંબાઈમાં થતો વધારો $0.225 \,m$ છે।
તેથી, પ્રવાહીમાં નવી કેન્દ્રલંબાઈ $f_l = f_a + 0.225 = 0.15 + 0.225 = 0.375 \,m$ થાય।
લેન્સ મેકરના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{1}{f} = (\frac{\mu_{lens}}{\mu_{medium}} - 1)(\frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2})$
હવા માટે $(\mu_a = 1)$: $\frac{1}{f_a} = (\frac{\mu_g}{1} - 1)(\frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2}) = (1.5 - 1)K = 0.5K$, જ્યાં $K = (\frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2})$.
પ્રવાહી માટે $(\mu_l)$: $\frac{1}{f_l} = (\frac{\mu_g}{\mu_l} - 1)K$.
બંને સમીકરણોનો ભાગાકાર કરતા: $\frac{f_l}{f_a} = \frac{0.5}{(\frac{1.5}{\mu_l} - 1)}$.
કિંમતો મૂકતા: $\frac{0.375}{0.15} = \frac{0.5}{(\frac{1.5}{\mu_l} - 1)} \Rightarrow 2.5 = \frac{0.5}{(\frac{1.5}{\mu_l} - 1)}$.
$(\frac{1.5}{\mu_l} - 1) = \frac{0.5}{2.5} = 0.2$.
$\frac{1.5}{\mu_l} = 1.2 \Rightarrow \mu_l = \frac{1.5}{1.2} = \frac{15}{12} = \frac{5}{4} = 1.25$.
453
DifficultMCQ
એક બહિર્ગોળ લેન્સ તેનાથી $20 \ cm$ દૂર રહેલી વસ્તુને તેનાથી $5 \ cm$ દૂર રાખેલા પડદા પર કેન્દ્રિત કરે છે. લેન્સ અને પડદાની વચ્ચે $1.4 \ cm$ જાડાઈની એક કાચની પ્લેટ (વક્રીભવનાંક $\mu = \frac{7}{5}$) મૂકવામાં આવે છે. વસ્તુનું લેન્સથી નવું અંતર કેટલું હોવું જોઈએ જેથી તેનું પ્રતિબિંબ ફરીથી પડદા પર કેન્દ્રિત થાય ($cm$ માં)?
A
$22.5$
B
$30.7$
C
$25.0$
D
$28.4$

Solution

(B) કાચના સ્લેબને કારણે પ્રતિબિંબના સ્થાનમાં થતું આભાસી સ્થાનાંતર $d = t(1 - \frac{1}{\mu})$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
કિંમતો મૂકતા,$d = 1.4(1 - \frac{5}{7}) = 1.4(\frac{2}{7}) = 0.4 \ cm$.
પ્રથમ,લેન્સની કેન્દ્રલંબાઈ $f$ શોધો: $u = -20 \ cm$ અને $v = 5 \ cm$.
લેન્સના સૂત્ર $\frac{1}{f} = \frac{1}{v} - \frac{1}{u}$ નો ઉપયોગ કરતા,$\frac{1}{f} = \frac{1}{5} - \frac{1}{-20} = \frac{5}{20} = \frac{1}{4}$. તેથી,$f = 4 \ cm$.
જ્યારે કાચનો સ્લેબ મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે પ્રતિબિંબ હજુ પણ $v = 5 \ cm$ પર પડદા પર રચાવું જોઈએ. જોકે,સ્લેબ પ્રતિબિંબને લેન્સ તરફ $d = 0.4 \ cm$ જેટલું ખસેડે છે. તેથી,અસરકારક પ્રતિબિંબ અંતર $v' = 5 - 0.4 = 4.6 \ cm$ થાય છે.
નવા વસ્તુ અંતર $u'$ માટે ફરીથી લેન્સના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા: $\frac{1}{f} = \frac{1}{v'} - \frac{1}{u'}$.
$\frac{1}{4} = \frac{1}{4.6} - \frac{1}{u'} \Rightarrow \frac{1}{u'} = \frac{1}{4.6} - \frac{1}{4} = \frac{-0.6}{18.4}$.
$u' = -\frac{18.4}{0.6} \approx -30.66 \ cm \approx 30.7 \ cm$.
454
EasyMCQ
એક બિંદુવત ઉદગમ $5 \ cm$ ની સમાન વક્રતા ત્રિજ્યા ધરાવતા સમપ્રમાણ કાચના બાયકોન્વેક્સ લેન્સની આગળની સપાટીથી $20 \ cm$ ના અંતરે મૂકવામાં આવ્યું છે. આ લેન્સની પાછળની સપાટીથી પ્રતિબિંબ કેટલા અંતરે રચાશે? $[$કાચનો વક્રીભવનાંક $1.5$ આપેલ છે$]$
A
$\frac{20}{3} \ cm$
B
$\frac{10}{3} \ cm$
C
$5 \ cm$
D
$10 \ cm$

Solution

(A) બાયકોન્વેક્સ લેન્સ માટે લેન્સ મેકર્સના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{1}{f} = (\mu - 1) \left( \frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2} \right)$
લેન્સ સમપ્રમાણ અને બાયકોન્વેક્સ હોવાથી,$R_1 = 5 \ cm$ અને $R_2 = -5 \ cm$ છે.
$\frac{1}{f} = (1.5 - 1) \left( \frac{1}{5} - \frac{1}{-5} \right) = 0.5 \times \left( \frac{2}{5} \right) = \frac{1}{5} \ cm^{-1}$.
આમ,કેન્દ્રલંબાઈ $f = 5 \ cm$ મળે છે.
લેન્સના સમીકરણ $\frac{1}{v} - \frac{1}{u} = \frac{1}{f}$ નો ઉપયોગ કરતા,જ્યાં $u = -20 \ cm$:
$\frac{1}{v} - \frac{1}{-20} = \frac{1}{5}$
$\frac{1}{v} = \frac{1}{5} - \frac{1}{20} = \frac{4 - 1}{20} = \frac{3}{20}$
$v = \frac{20}{3} \ cm$.
પ્રતિબિંબ લેન્સના ઓપ્ટિકલ સેન્ટરથી $\frac{20}{3} \ cm$ ના અંતરે રચાય છે.
455
DifficultMCQ
$0.05 \ m$ કેન્દ્રલંબાઈ ધરાવતા પાતળા બહિર્ગોળ લેન્સની અક્ષ પર એક બિંદુવત વસ્તુને લેન્સથી $0.2 \ m$ અંતરે મૂકવામાં આવે છે અને તેનું પ્રતિબિંબ અક્ષ પર રચાય છે. જો હવે વસ્તુને અક્ષ પર $A \ cm$ ના નાના કંપવિસ્તાર સાથે દોલન કરાવવામાં આવે,તો પ્રતિબિંબના દોલનનો કંપવિસ્તાર કેટલો હશે? [તમે ધારી શકો છો કે $\frac{1}{1+x} \approx 1-x,$ જ્યાં $x << 1$]
A
$\frac{4 A}{9} \times 10^{-2} \ m$
B
$\frac{5 A}{9} \times 10^{-2} \ m$
C
$\frac{A}{3} \times 10^{-2} \ m$
D
$\frac{A}{9} \times 10^{-2} \ m$

Solution

(D) આપેલ છે: કેન્દ્રલંબાઈ $f = 0.05 \ m$,વસ્તુ અંતર $u = -0.2 \ m$.
લેન્સના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા: $\frac{1}{v} - \frac{1}{u} = \frac{1}{f}$.
કિંમતો મૂકતા: $\frac{1}{v} = \frac{1}{f} + \frac{1}{u} = \frac{1}{0.05} - \frac{1}{0.2} = 20 - 5 = 15 \ m^{-1}$.
તેથી,$v = \frac{1}{15} \ m$.
લેન્સના સૂત્ર $\frac{1}{v} - \frac{1}{u} = \frac{1}{f}$ નું સમયની સાપેક્ષમાં વિકલન કરતા,આપણને મળે છે: $-\frac{dv}{v^2} + \frac{du}{u^2} = 0$.
આ સૂચવે છે કે $dv = \left( \frac{v^2}{u^2} \right) du$.
પ્રતિબિંબના દોલનનો કંપવિસ્તાર $A_{image} = |dv|$ એ $A_{image} = \left( \frac{v}{u} \right)^2 A_{object}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
આપેલ છે $A_{object} = A \ cm = A \times 10^{-2} \ m$.
$A_{image} = \left( \frac{1/15}{0.2} \right)^2 \times A \times 10^{-2} \ m = \left( \frac{1}{15 \times 0.2} \right)^2 \times A \times 10^{-2} \ m = \left( \frac{1}{3} \right)^2 \times A \times 10^{-2} \ m = \frac{A}{9} \times 10^{-2} \ m$.
Solution diagram
456
MediumMCQ
એક પ્રકાશિત વસ્તુને પડદાથી $d$ અંતરે રાખવામાં આવી છે. વસ્તુ અને પડદાની વચ્ચે એક બહિર્ગોળ લેન્સ એવી રીતે મૂકવામાં આવે છે કે જેથી પડદા પર સ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ રચાય. આ બહિર્ગોળ લેન્સની મહત્તમ શક્ય કેન્દ્રલંબાઈ કેટલી હશે?
A
$4 d$
B
$2 d$
C
$\frac{d}{2}$
D
$\frac{d}{4}$

Solution

(D) જ્યારે વસ્તુ અને પડદા વચ્ચેનું અંતર $d$ નિશ્ચિત હોય,ત્યારે બહિર્ગોળ લેન્સ દ્વારા પડદા પર વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ મેળવવા માટેની શરત સ્થાનાંતરની રીત (displacement method) દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ધારો કે વસ્તુ અંતર $u$ છે અને પ્રતિબિંબ અંતર $v$ છે. તેથી $u + v = d$.
વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ માટે,લેન્સનું સૂત્ર $\frac{1}{v} - \frac{1}{u} = \frac{1}{f}$ છે.
$u = -(d - v)$ મૂકતા,આપણને $\frac{1}{v} + \frac{1}{d - v} = \frac{1}{f}$ મળે છે.
આ સમીકરણનું સાદું રૂપ આપતા દ્વિઘાત સમીકરણ $v^2 - dv + df = 0$ મળે છે.
$v$ ના વાસ્તવિક ઉકેલ માટે,વિવેચક (discriminant) શૂન્ય અથવા તેનાથી મોટો હોવો જોઈએ: $D = d^2 - 4df \geq 0$.
આનો અર્થ એ થાય કે $d^2 \geq 4df$,અથવા $f \leq \frac{d}{4}$.
આમ,બહિર્ગોળ લેન્સની મહત્તમ શક્ય કેન્દ્રલંબાઈ $\frac{d}{4}$ છે.
457
DifficultMCQ
એક વસ્તુને બહિર્ગોળ લેન્સથી $16 \ cm$ ના અંતરે મૂકતા $m$ $(m > 1)$ મોટવણીવાળું પ્રતિબિંબ મળે છે. જો વસ્તુને લેન્સ તરફ $8 \ cm$ ખસેડવામાં આવે,તો ફરીથી $m$ મોટવણીવાળું પ્રતિબિંબ મળે છે. લેન્સની કેન્દ્રલંબાઈનું આંકડાકીય મૂલ્ય કેટલું હશે ($cm$ માં)?
A
$12$
B
$14$
C
$18$
D
$20$

Solution

(A) બહિર્ગોળ લેન્સ માટે,મોટવણી $m = \frac{f}{f+u}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $u$ એ વસ્તુનું અંતર છે (સંજ્ઞા પદ્ધતિ મુજબ,$u$ ઋણ લેવામાં આવે છે).
આપેલ છે કે બે અલગ-અલગ વસ્તુના અંતરો માટે મોટવણી $m$ સમાન છે,જે ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે એક પ્રતિબિંબ વાસ્તવિક અને બીજું આભાસી હોય.
પ્રથમ કિસ્સામાં,$u_1 = -16 \ cm$. મોટવણી $m = \frac{f}{f-16}$ છે. $m > 1$ હોવાથી,આ આભાસી પ્રતિબિંબ હોવું જોઈએ,તેથી $m = \frac{f}{f-16}$.
જ્યારે વસ્તુને લેન્સ તરફ $8 \ cm$ ખસેડવામાં આવે છે,ત્યારે નવું વસ્તુ અંતર $u_2 = -(16 - 8) = -8 \ cm$ થાય છે. મોટવણી $m' = \frac{f}{f-8}$ છે. મોટવણીનું મૂલ્ય સમાન હોવાથી,$|\frac{f}{f-16}| = |\frac{f}{f-8}|$.
$m > 1$ હોવાથી,એક ધન અને એક ઋણ હોવું જોઈએ: $\frac{f}{f-16} = -\frac{f}{f-8}$.
$f$ વડે ભાગતા $(f \neq 0)$: $\frac{1}{f-16} = -\frac{1}{f-8}$.
$\Rightarrow f - 8 = -(f - 16) = -f + 16$.
$\Rightarrow 2f = 24$.
$\Rightarrow f = 12 \ cm$.
458
EasyMCQ
$f$ કેન્દ્રલંબાઈ અને $R$ વક્રતા ત્રિજ્યા ધરાવતો બહિર્ગોળ લેન્સ $n_{1}$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા દ્રવ્યનો બનેલો છે. આ લેન્સને $n_{2}$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા પ્રવાહીમાં મૂકવામાં આવે છે. હવે આ લેન્સ કેવી રીતે વર્તશે?
A
માત્ર $R$ પર આધાર રાખીને બહિર્ગોળ અથવા અંતર્ગોળ લેન્સ તરીકે
B
$n_{1}$ અને $n_{2}$ પર આધાર રાખીને બહિર્ગોળ લેન્સ તરીકે
C
$n_{1}$ અને $n_{2}$ પર આધાર રાખીને અંતર્ગોળ લેન્સ તરીકે
D
$R, n_{1}$ અને $n_{2}$ થી સ્વતંત્ર સમાન કેન્દ્રલંબાઈ ધરાવતો બહિર્ગોળ લેન્સ

Solution

(A) લેન્સ મેકર્સ ફોર્મ્યુલા મુજબ,માધ્યમમાં લેન્સની કેન્દ્રલંબાઈ $f'$ નીચે મુજબ મળે છે: $\frac{1}{f'} = (\frac{n_{1}}{n_{2}} - 1)(\frac{1}{R_{1}} - \frac{1}{R_{2}})$.
બહિર્ગોળ લેન્સ માટે,$R_{1} = R$ અને $R_{2} = -R$ હોવાથી,$(\frac{1}{R_{1}} - \frac{1}{R_{2}}) = \frac{2}{R}$ થાય.
આમ,$\frac{1}{f'} = (\frac{n_{1}}{n_{2}} - 1)(\frac{2}{R})$.
જો $n_{1} > n_{2}$ હોય,તો $(\frac{n_{1}}{n_{2}} - 1) > 0$ થાય,તેથી $f' > 0$ મળે અને લેન્સ બહિર્ગોળ (અભિસારી) લેન્સ તરીકે વર્તે છે.
જો $n_{1} < n_{2}$ હોય,તો $(\frac{n_{1}}{n_{2}} - 1) < 0$ થાય,તેથી $f' < 0$ મળે અને લેન્સ અંતર્ગોળ (અપસારી) લેન્સ તરીકે વર્તે છે.
તેથી,લેન્સનું વર્તન $n_{1}$ અને $n_{2}$ ના સાપેક્ષ મૂલ્યો પર આધાર રાખે છે.
459
EasyMCQ
$30 \,cm$ કેન્દ્રલંબાઈ ધરાવતો બહિર્ગોળ લેન્સ વસ્તુનું $5$ ગણું મોટું વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ આપે છે. વસ્તુ અંતર કેટલું હશે ($\,cm$ માં)?
A
$36$
B
$25$
C
$30$
D
$150$

Solution

(A) આપેલ છે: કેન્દ્રલંબાઈ $f = +30 \,cm$ (બહિર્ગોળ લેન્સ માટે).
મોટવણી $m = -5$ (કારણ કે પ્રતિબિંબ વાસ્તવિક છે).
આપણે જાણીએ છીએ કે મોટવણી $m = \frac{v}{u}$, તેથી $v = mu = -5u$.
લેન્સના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા: $\frac{1}{f} = \frac{1}{v} - \frac{1}{u}$.
કિંમતો મૂકતા: $\frac{1}{30} = \frac{1}{-5u} - \frac{1}{u}$.
$\frac{1}{30} = \frac{-1 - 5}{5u} = \frac{-6}{5u}$.
$5u = -180$.
$u = -36 \,cm$.
વસ્તુ અંતરનું મૂલ્ય $36 \,cm$ છે.
460
EasyMCQ
એક પ્લેનો-કોન્કેવ (સમતલ-અંતર્ગોળ) લેન્સ $1.5$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા કાચનો બનેલો છે અને તેની વક્ર સપાટીની વક્રતા ત્રિજ્યા $100 \,cm$ છે. લેન્સનો પાવર કેટલો છે?
A
$+0.5 \,D$
B
$-0.5 \,D$
C
$-2 \,D$
D
$+2 \,D$

Solution

(B) લેન્સનો પાવર $P$ લેન્સ મેકરના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $P = \frac{1}{f} = (\mu - 1) \left( \frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2} \right)$.
પ્લેનો-કોન્કેવ લેન્સ માટે, વક્ર સપાટી પ્રથમ સપાટી છે $(R_1 = -1 \,m)$ અને બીજી સપાટી સમતલ છે $(R_2 = \infty)$.
આપેલ વક્રીભવનાંક $\mu = 1.5$ છે.
કિંમતો મૂકતા: $P = (1.5 - 1) \left( \frac{1}{-1} - \frac{1}{\infty} \right)$.
$P = (0.5) (-1 - 0) = -0.5 \,D$.
461
MediumMCQ
એક વસ્તુ અને અપસારી લેન્સ (divergent lens) વચ્ચેનું અંતર લેન્સની કેન્દ્રલંબાઈના $m$ ગણું છે. લેન્સ દ્વારા ઉત્પન્ન થતી રેખીય મોટવણી કેટલી હશે?
A
$m$
B
$\frac{1}{m}$
C
$m+1$
D
$\frac{1}{m+1}$

Solution

(D) અપસારી (અંતર્ગોળ) લેન્સ માટે,કેન્દ્રલંબાઈ $f$ ઋણ લેવામાં આવે છે,તેથી $f_{lens} = -f$ (જ્યાં $f > 0$).
આપેલ છે કે વસ્તુ અંતર $u = -mf$.
લેન્સના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા: $\frac{1}{v} - \frac{1}{u} = \frac{1}{f_{lens}}$.
કિંમતો મૂકતા: $\frac{1}{v} - \frac{1}{-mf} = \frac{1}{-f}$.
$\frac{1}{v} + \frac{1}{mf} = -\frac{1}{f}$.
$\frac{1}{v} = -\frac{1}{f} - \frac{1}{mf} = -\frac{1}{f} \left(1 + \frac{1}{m}\right) = -\frac{1}{f} \left(\frac{m+1}{m}\right)$.
તેથી,$v = -f \left(\frac{m}{m+1}\right)$.
રેખીય મોટવણી $M = \frac{v}{u}$ દ્વારા મળે છે.
$M = \frac{-f \left(\frac{m}{m+1}\right)}{-mf} = \frac{1}{m+1}$.
462
MediumMCQ
$80 \,cm$ ઊંડાઈ ધરાવતા ખાલી પાત્રની બરાબર ઉપર એક પાતળો બહિર્ગોળ લેન્સ મૂકવામાં આવ્યો છે. આમ, પાત્રના તળિયે રાખેલા સિક્કાનું પ્રતિબિંબ લેન્સની $20 \,cm$ ઉપર રચાય છે. જો હવે પાત્રમાં $64 \,cm$ ઊંચાઈ સુધી પાણી ભરવામાં આવે, તો પ્રતિબિંબનું નવું સ્થાન આશરે શું હશે? પાણીનો વક્રીભવનાંક $4/3$ લો.
A
લેન્સની $21.33 \,cm$ ઉપર
B
લેન્સની $6.67 \,cm$ નીચે
C
લેન્સની $33.67 \,cm$ ઉપર
D
લેન્સની $24 \,cm$ ઉપર

Solution

(A) પગલું $1$: ખાલી પાત્રની સ્થિતિનો ઉપયોગ કરીને લેન્સની કેન્દ્રલંબાઈ શોધો.
ખાલી પાત્ર માટે, વસ્તુ અંતર $u = -80 \,cm$ અને પ્રતિબિંબ અંતર $v = +20 \,cm$ છે.
લેન્સના સૂત્ર $\frac{1}{f} = \frac{1}{v} - \frac{1}{u}$ નો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{1}{f} = \frac{1}{20} - \frac{1}{-80} = \frac{1}{20} + \frac{1}{80} = \frac{4+1}{80} = \frac{5}{80} = \frac{1}{16} \,cm^{-1}$.
તેથી, કેન્દ્રલંબાઈ $f = 16 \,cm$ છે.
પગલું $2$: પાણી ભર્યા પછી નવું વસ્તુ અંતર શોધો.
જ્યારે $h = 64 \,cm$ ઊંચાઈ સુધી પાણી ભરવામાં આવે છે, ત્યારે સિક્કાની આભાસી ઊંડાઈ $d' = \frac{h}{\mu} = \frac{64}{4/3} = 64 \times \frac{3}{4} = 48 \,cm$ થાય છે.
લેન્સથી સિક્કાનું અંતર $80 \,cm$ છે. તળિયેથી આભાસી પ્રતિબિંબનું અંતર $64 - 48 = 16 \,cm$ છે. આમ, લેન્સથી નવું વસ્તુ અંતર $u' = 80 - 16 = 64 \,cm$ છે (અથવા $16 \,cm$ હવા + $48 \,cm$ આભાસી ઊંડાઈ).
તેથી, $u' = -64 \,cm$.
પગલું $3$: પ્રતિબિંબનું નવું સ્થાન $v'$ શોધો.
લેન્સના સૂત્ર $\frac{1}{f} = \frac{1}{v'} - \frac{1}{u'}$ નો ઉપયોગ કરતા:
$\frac{1}{16} = \frac{1}{v'} - \frac{1}{-64} \implies \frac{1}{v'} = \frac{1}{16} - \frac{1}{64} = \frac{4-1}{64} = \frac{3}{64}$.
$v' = \frac{64}{3} \approx 21.33 \,cm$.
તેથી, પ્રતિબિંબ લેન્સની $21.33 \,cm$ ઉપર રચાય છે.
Solution diagram
463
MediumMCQ
$1.5$ વક્રીભવનાંક અને $f = 18 \ cm$ કેન્દ્રલંબાઈ ધરાવતો બહિર્ગોળ લેન્સ પાણીમાં ડૂબાડવામાં આવે છે. જ્યારે લેન્સ પાણીમાં હોય અને હવામાં હોય ત્યારે તેની કેન્દ્રલંબાઈનો તફાવત $\alpha \times f$ છે. $\alpha$ નું મૂલ્ય . . . . . . છે. (પાણીનો વક્રીભવનાંક $= 4/3$)
A
$1$
B
$2$
C
$3$
D
$4$

Solution

(C) લેન્સ મેકરના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા: $\frac{1}{f} = (\mu - 1) \left( \frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2} \right)$.
હવામાં: $\frac{1}{f_{\text{air}}} = (1.5 - 1) \left( \frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2} \right) = 0.5 \times K$,જ્યાં $K = (\frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2})$.
આપેલ છે કે $f_{\text{air}} = f = 18 \ cm$,તેથી $K = \frac{1}{0.5f} = \frac{2}{f}$.
પાણીમાં $(\mu_w = 4/3)$: $\frac{1}{f_{\text{water}}} = (\frac{1.5}{4/3} - 1) K = (\frac{4.5}{4} - 1) K = (1.125 - 1) K = 0.125 K$.
$K = \frac{2}{f}$ મૂકતા: $\frac{1}{f_{\text{water}}} = 0.125 \times \frac{2}{f} = \frac{0.25}{f} = \frac{1}{4f}$.
આમ,$f_{\text{water}} = 4f$.
કેન્દ્રલંબાઈનો તફાવત $f_{\text{water}} - f_{\text{air}} = 4f - f = 3f$ છે.
$\alpha \times f$ સાથે સરખાવતા,આપણને $\alpha = 3$ મળે છે.
464
DifficultMCQ
એક બાયકોન્વેક્સ લેન્સ (વક્રીભવનાંક $1.5$) અને એક પ્લેનો-કોન્કેવ લેન્સ (વક્રીભવનાંક $= 1.7$) ના પાવરના મૂલ્યો સમાન છે. જો પ્લેનો-કોન્કેવ લેન્સની વક્રતા એ બાયકોન્વેક્સ લેન્સની પાછળની સપાટીની વક્રતા સાથે બરાબર મેળ ખાતી હોય, તો બાયકોન્વેક્સ લેન્સની આગળની અને પાછળની સપાટીની વક્રતા ત્રિજ્યાનો ગુણોત્તર . . . . . . છે.
A
$5 : 2$
B
$5 : 12$
C
$12 : 5$
D
$2 : 5$

Solution

(A) ધારો કે બાયકોન્વેક્સ લેન્સની વક્રતા ત્રિજ્યાઓ $R_1$ અને $R_2$ છે. બાયકોન્વેક્સ લેન્સનો પાવર $P_A = (\mu - 1) \left( \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} \right) = (1.5 - 1) \left( \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} \right) = 0.5 \left( \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} \right)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
પ્લેનો-કોન્કેવ લેન્સ માટે, વક્ર સપાટીની વક્રતા ત્રિજ્યા $R_2$ છે અને બીજી સપાટી સમતલ $(R = \infty)$ છે. તેનો પાવર $P_B = -(\mu' - 1) \left( \frac{1}{R_2} + \frac{1}{\infty} \right) = -(1.7 - 1) \left( \frac{1}{R_2} \right) = -0.7 \left( \frac{1}{R_2} \right)$ છે.
આપેલ છે કે પાવરના મૂલ્યો સમાન છે, તેથી $|P_A| = |P_B|$.
$0.5 \left( \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} \right) = 0.7 \left( \frac{1}{R_2} \right)$.
$0.5 \left( \frac{1}{R_1} \right) = (0.7 - 0.5) \left( \frac{1}{R_2} \right) = 0.2 \left( \frac{1}{R_2} \right)$.
$\frac{0.5}{R_1} = \frac{0.2}{R_2} \implies \frac{R_1}{R_2} = \frac{0.5}{0.2} = \frac{5}{2}$.
Solution diagram
465
MediumMCQ
જ્યારે કોઈ પદાર્થને પાતળા લેન્સથી $8 \ cm$ અને $24 \ cm$ ના બે અલગ-અલગ અંતરે મૂકવામાં આવે ત્યારે મળતા પ્રતિબિંબનું કદ સમાન હોય છે. લેન્સની કેન્દ્રલંબાઈ . . . . . . $cm$ છે.
A
$12$
B
$16$
C
$18$
D
$20$

Solution

(B) પાતળા લેન્સ માટે,મોટવણી $m = \frac{f}{f+u}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
પ્રતિબિંબનું કદ સમાન હોવાથી,મોટવણીનું મૂલ્ય સમાન હોવું જોઈએ,પરંતુ એક પ્રતિબિંબ વાસ્તવિક (ઊલટું) અને બીજું આભાસી (ચત્તું) હોય છે.
તેથી,$m_1 = -m_2$.
ધારો કે બે સ્થાનો $u_1 = -8 \ cm$ અને $u_2 = -24 \ cm$ છે.
આ કિંમતોને મોટવણીના સૂત્રમાં મૂકતા: $\frac{f}{f-8} = -\frac{f}{f-24}$.
બંને બાજુથી $f$ ને દૂર કરતા: $\frac{1}{f-8} = -\frac{1}{f-24}$.
ચોકડી ગુણાકાર કરતા: $f - 24 = -(f - 8)$.
$f - 24 = -f + 8$.
$2f = 32$.
$f = 16 \ cm$.
466
DifficultMCQ
$P_1, P_2, P_3, P_4$ અને $P_5$ એમ પાંચ વ્યક્તિઓએ $+5 \ D$ પાવર ધરાવતા સમાન બહિર્ગોળ લેન્સનો ઉપયોગ કરીને વસ્તુ અંતર $(u)$ અને પ્રતિબિંબ અંતર $(v)$ અનુક્રમે $(25, 96), (30, 62), (35, 37), (45, 35)$ અને $(50, 32)$ નોંધ્યા છે. સાચું વિધાન ઓળખો.
A
બધી વ્યક્તિઓ દ્વારા નોંધાયેલ રીડિંગ સાચા છે
B
$P_3$ વ્યક્તિ દ્વારા નોંધાયેલ રીડિંગ ખોટું છે
C
$P_3$ અને $P_2$ વ્યક્તિઓ દ્વારા નોંધાયેલ રીડિંગ ખોટા છે
D
$P_4$ અને $P_5$ વ્યક્તિઓ દ્વારા નોંધાયેલ રીડિંગ ખોટા છે

Solution

(B) આપેલ પાવર $P = +5 \ D$. કેન્દ્રલંબાઈ $f = \frac{100}{P} = \frac{100}{5} = 20 \ cm$.
લેન્સના સૂત્ર $\frac{1}{v} - \frac{1}{u} = \frac{1}{f}$ નો ઉપયોગ કરતા,જ્યાં $u$ ઋણ છે,આપણને મળે $\frac{1}{v} = \frac{1}{f} + \frac{1}{u} = \frac{1}{20} - \frac{1}{|u|}$.
$P_1$ માટે: $u = -25 \ cm, \frac{1}{v} = \frac{1}{20} - \frac{1}{25} = \frac{1}{100} \Rightarrow v = 100 \ cm$ (આશરે $96 \ cm$ નજીક છે).
$P_2$ માટે: $u = -30 \ cm, \frac{1}{v} = \frac{1}{20} - \frac{1}{30} = \frac{1}{60} \Rightarrow v = 60 \ cm$ (આશરે $62 \ cm$ નજીક છે).
$P_3$ માટે: $u = -35 \ cm, \frac{1}{v} = \frac{1}{20} - \frac{1}{35} = \frac{3}{140} \Rightarrow v \approx 46.6 \ cm$. નોંધાયેલ મૂલ્ય $37 \ cm$ નોંધપાત્ર રીતે ખોટું છે.
$P_4$ માટે: $u = -45 \ cm, \frac{1}{v} = \frac{1}{20} - \frac{1}{45} = \frac{1}{36} \Rightarrow v = 36 \ cm$ (આશરે $35 \ cm$ નજીક છે).
$P_5$ માટે: $u = -50 \ cm, \frac{1}{v} = \frac{1}{20} - \frac{1}{50} = \frac{3}{100} \Rightarrow v \approx 33.3 \ cm$ (આશરે $32 \ cm$ નજીક છે).
આમ,$P_3$ દ્વારા નોંધાયેલ રીડિંગ ખોટું છે.
467
DifficultMCQ
એક બહિર્ગોળ લેન્સ $1.4$ વક્રીભવનાંક ધરાવતા કાચમાંથી બનાવવામાં આવ્યો છે,જેની બંને બાજુઓની વક્રતા ત્રિજ્યા સમાન છે. તેની કેન્દ્રલંબાઈ અને વક્રતા ત્રિજ્યાનો ગુણોત્તર . . . . . . છે.
A
$0.5$
B
$2.5$
C
$0.8$
D
$1.25$

Solution

(D) લેન્સ મેકરના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા: $\frac{1}{f} = (\mu - 1)(\frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2})$.
સમાન વક્રતા ત્રિજ્યા $R$ ધરાવતા બહિર્ગોળ લેન્સ માટે,$R_1 = R$ અને $R_2 = -R$ થાય.
કિંમતો મૂકતા: $\frac{1}{f} = (1.4 - 1)(\frac{1}{R} - (\frac{1}{-R}))$.
$\frac{1}{f} = 0.4 \times (\frac{1}{R} + \frac{1}{R}) = 0.4 \times \frac{2}{R} = \frac{0.8}{R}$.
તેથી,કેન્દ્રલંબાઈ $f$ અને વક્રતા ત્રિજ્યા $R$ નો ગુણોત્તર $\frac{f}{R} = \frac{1}{0.8} = 1.25$ થાય.
468
DifficultMCQ
જો સૂર્યપ્રકાશને બહિર્ગોળ લેન્સનો ઉપયોગ કરીને કાગળ પર કેન્દ્રિત કરવામાં આવે,તો જ્યારે લેન્સને કાગળથી $30 \text{ cm}$ ઉપર રાખવામાં આવે ત્યારે તે સૌથી ઓછા સમયમાં કાગળને સળગાવવાનું શરૂ કરે છે. જો લેન્સની વક્રતા ત્રિજ્યા $60 \text{ cm}$ હોય,તો લેન્સના દ્રવ્યનો વક્રીભવનાંક $\frac{\alpha}{10}$ છે. $\alpha$ નું મૂલ્ય . . . . . . છે.
A
$15$
B
$20$
C
$25$
D
$30$

Solution

(B) કાગળને સળગાવવા માટેનો સૌથી ઓછો સમય ત્યારે મળે છે જ્યારે સૂર્યપ્રકાશ લેન્સના મુખ્ય કેન્દ્ર પર કેન્દ્રિત થાય. તેથી,કેન્દ્રલંબાઈ $f = 30 \text{ cm}$ છે.
લેન્સ મેકરના સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા: $\frac{1}{f} = (\mu - 1) \left( \frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2} \right)$.
સપ્રમાણ દ્વિ-બહિર્ગોળ લેન્સ માટે,$R_1 = R = 60 \text{ cm}$ અને $R_2 = -R = -60 \text{ cm}$ થાય.
આ કિંમતો મૂકતા: $\frac{1}{30} = (\mu - 1) \left( \frac{1}{60} - \frac{1}{-60} \right)$.
$\frac{1}{30} = (\mu - 1) \left( \frac{1}{60} + \frac{1}{60} \right) = (\mu - 1) \left( \frac{2}{60} \right) = (\mu - 1) \left( \frac{1}{30} \right)$.
આથી $\mu - 1 = 1$,તેથી $\mu = 2$.
આપેલ છે કે $\mu = \frac{\alpha}{10}$,તેથી $2 = \frac{\alpha}{10}$,જેનું સાદું રૂપ આપતા $\alpha = 20$ મળે છે.
469
EasyMCQ
અંતર્ગોળ લેન્સમાં,લેન્સની મુખ્ય અક્ષને સમાંતર વસ્તુમાંથી આવતું પ્રકાશનું કિરણ,વક્રીભવન પછી:
A
બીજા મુખ્ય કેન્દ્રમાંથી પસાર થાય છે.
B
પ્રથમ મુખ્ય કેન્દ્રમાંથી અપસરણ પામતું હોય તેમ લાગે છે.
C
$2F$ માંથી પસાર થાય છે,જે લેન્સની વક્રતા ત્રિજ્યા છે.
D
મુખ્ય અક્ષને સમાંતર બહાર નીકળે છે.

Solution

(B) અંતર્ગોળ લેન્સ માટે,મુખ્ય અક્ષને સમાંતર ગતિ કરતું પ્રકાશનું કિરણ વક્રીભવન પછી અપસરણ પામે છે.
જ્યારે આ અપસૃત કિરણને પાછળની તરફ લંબાવવામાં આવે છે,ત્યારે તે લેન્સના પ્રથમ મુખ્ય કેન્દ્રમાંથી આવતું હોય તેવું લાગે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

Ray Optics and Optical Instruments — Refraction by Lenses · Frequently Asked Questions

1Are these Ray Optics and Optical Instruments questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Ray Optics and Optical Instruments Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.