Biofertilizer Questions in Gujarati

(A) જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
નીલ-હરિત લીલ (સાયનોબેક્ટેરિયા) એ સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે જલીય અને સ્થળજ પર્યાવરણમાં વ્યાપકપણે જોવા મળે છે. તેમાંથી ઘણા વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરી શકે છે,જેનાથી જમીનમાં નાઈટ્રોજનનું પ્રમાણ વધે છે અને તેની ફળદ્રુપતામાં સુધારો થાય છે.
Bt-કોટન એ જનીનિક રીતે રૂપાંતરિત પાક છે જે જીવાત સામે પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે,તે જૈવિક ખાતર નથી.
સેકેરોમાયસીસ સેરેવિસી (ઈસ્ટ) નો ઉપયોગ મુખ્યત્વે બેકિંગ અને બ્રુઈંગ ઉદ્યોગોમાં થાય છે.
તેથી,નીલ-હરિત લીલ એ જૈવિક ખાતર તરીકે વપરાતા સાચા સજીવો છે.

(A) $Bacillus \text{ } thuringiensis$ એ એક બેક્ટેરિયા છે જે ઝેરી કીટનાશક પ્રોટીન ઉત્પન્ન કરે છે. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે જૈવ-કીટનાશક અથવા જૈવ-નિયંત્રક તરીકે થાય છે, જૈવિક ખાતર તરીકે નહીં।
$Azospirillum$, $Azotobacter$, અને $Rhizobium$ એ જાણીતા જૈવિક ખાતરો છે જે વાતાવરણના નાઈટ્રોજનનું જમીનમાં સ્થાપન કરે છે, જેનાથી જમીનની ફળદ્રુપતા વધે છે.

(D) જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
$1$. બેક્ટેરિયા (દા.ત.,$Rhizobium$,$Azospirillum$) વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$2$. સાયનોબેક્ટેરિયા (દા.ત.,$Anabaena$,$Nostoc$) એ સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જેનો ઉપયોગ ડાંગરના ખેતરોમાં નાઈટ્રોજનના સ્થાપન અને જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થો ઉમેરવા માટે થાય છે.
$3$. ફૂગ (દા.ત.,$Mycorrhiza$) મૂળ સાથે સહજીવન સંબંધ બનાવીને ફોસ્ફરસના શોષણમાં મદદ કરે છે.
આ તમામ જૂથોનો ઉપયોગ જૈવિક ખાતર તરીકે થતો હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) સાચો જવાબ $Azospirillum$ છે.
$Azospirillum$ એ ગ્રામ-નેગેટિવ,નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા બેક્ટેરિયાનું પ્રજાતિ છે જે વિવિધ ઘાસ અને અનાજના પાકના મૂળ સાથે સહજીવનમાં રહીને જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે.
$Ladybird$ એ ભૃંગ (beetle) છે જેનો ઉપયોગ $Aphids$ ના જૈવિક નિયંત્રણ માટે થાય છે.
$Aphids$ એ કીટકો છે જે વનસ્પતિઓ પર ઉપદ્રવી તરીકે વર્તે છે.
$Monascus$ એ ફૂગની પ્રજાતિ છે જેનો ઉપયોગ સ્ટેટિન્સના ઉત્પાદનમાં થાય છે.

(D) સાયનોબૅક્ટરિયમ $Anabaena$ $azollae$ એ નાઇટ્રોજન સ્થાપક સજીવ છે જે પાણીના હંસરાજ $Azolla$ સાથે સહજીવન દર્શાવે છે.
તે $Azolla$ ના પર્ણના પોલાણમાં વસવાટ કરે છે,જ્યાં તે વનસ્પતિને નાઇટ્રોજન પૂરો પાડે છે અને બદલામાં વનસ્પતિ પાસેથી કાર્બોદિત અને સુરક્ષિત વાતાવરણ મેળવે છે.
આ સહજીવનનો ઉપયોગ ડાંગરની ખેતીમાં જૈવિક ખાતર તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.

(B) $Azotobacter$ એ બિનસહજીવી નાઈટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે જે જમીનમાં મુક્ત રીતે રહે છે અને વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$VAM$ (વેસિક્યુલર-આર્બસ્ક્યુલર માયકોરાઈઝા) એ સહજીવી ફૂગ છે.
$Anabaena$ એ સાયનોબેક્ટેરિયા છે જે મુક્તજીવી અથવા સહજીવી (દા.ત.,$Azolla$ માં) હોઈ શકે છે.
$Rhizobium$ એ સહજીવી બેક્ટેરિયા છે જે કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના મૂળમાં મૂળગંડિકાઓ બનાવે છે.
તેથી,$Azotobacter$ એ બિનસહજીવી જૈવિક ખાતરનું સાચું ઉદાહરણ છે.

(B) $Azolla$ $pinnata$ (અઝોલા પિનાટા) એ એક નાની જલીય ફર્ન છે જે નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા સાયનોબૅક્ટરિયા $Anabaena$ $azollae$ સાથે સહજીવન ધરાવે છે.
આ ફર્નનો ઉપયોગ ડાંગરના ખેતરોમાં જૈવિક ખાતર તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે કારણ કે તે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે અને તેને ડાંગરના છોડને પૂરો પાડે છે.
અભ્યાસો દર્શાવે છે કે જમીનમાં નાઈટ્રોજનનું પ્રમાણ વધવાને કારણે $Azolla$ ના ઉપયોગથી ડાંગરના ઉત્પાદનમાં $50\%$ થી વધુ વધારો થઈ શકે છે.

(A) $Azolla$ (અઝોલા) એ એક નાની જલજ હંસરાજ છે જે નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા સાયનોબેક્ટેરિયા $Anabaena$ $azollae$ સાથે સહજીવન ધરાવે છે.
આ જોડાણને કારણે $Azolla$ વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરી શકે છે,જે તેને ડાંગરના ખેતરો માટે એક ઉત્તમ જૈવિક ખાતર બનાવે છે.
તેનો ઉપયોગ ખેતીમાં જમીનની ફળદ્રુપતા કુદરતી રીતે વધારવા માટે વ્યાપકપણે થાય છે.

(B) ઓર્ગેનિક ખેતી જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવા અને જીવાતોના નિયંત્રણ માટે જૈવિક ખાતરો અને જૈવિક નિયંત્રકોના ઉપયોગ પર આધાર રાખે છે.
$Oscillatoria$ એ એક સાયનોબેક્ટેરિયા છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરીને જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે.
$Glomus$ એ આર્બસ્ક્યુલર માયકોરાઈઝલ ફૂગની પ્રજાતિ છે જે વનસ્પતિઓને જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ કરવામાં મદદ કરે છે.
અળસિયાને 'ખેડૂતોના મિત્ર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે વર્મીકમ્પોસ્ટિંગ દ્વારા જમીનની ફળદ્રુપતા અને હવાની અવરજવર વધારે છે.
ગોકળગાય સામાન્ય રીતે બગીચાના ઉપદ્રવી જીવ ગણાય છે જે પાકને નુકસાન પહોંચાડે છે અને ઓર્ગેનિક ખેતીમાં જૈવિક ખાતર કે ફાયદાકારક ઘટક તરીકે તેનો ઉપયોગ થતો નથી.

(C) ડાંગરના ખેતરો પાણીથી ભરેલા વાતાવરણ ધરાવે છે,જ્યાં $Anabaena$ અને $Oscillatoria$ જેવા સાયનોબેક્ટેરિયા વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરીને જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે.
$Oscillatoria$ એ તંતુમય સાયનોબેક્ટેરિયાનું એક પ્રજાતિ છે જે સામાન્ય રીતે ડાંગરના ખેતરોમાં જોવા મળે છે અને તે નાઈટ્રોજન સ્થાપનમાં ફાળો આપે છે,જેનાથી જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો થાય છે.

(B) સોયાબીન એ કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિ છે.
$Rhizobium$ એ સહજીવી નાઈટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે જે કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના મૂળમાં મૂળગંડિકાઓ બનાવે છે.
તે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું એમોનિયામાં સ્થાપન કરે છે,જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ માટે કરે છે,જેનાથી પાકની ઉત્પાદકતામાં વધારો થાય છે.
તેથી,સોયાબીનના પાક માટે $Rhizobium$ નો જૈવિક ખાતર તરીકે ઉપયોગ થાય છે.

(B) જલીય ફર્ન $Azolla$ એ સાયનોબેક્ટેરિયા $Anabaena$ $azollae$ સાથે સહજીવન ધરાવે છે.
આ સાયનોબેક્ટેરિયા $Azolla$ ના પર્ણના પોલાણમાં વસવાટ કરે છે.
તે વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરીને ફર્નને આપે છે,જ્યારે ફર્ન સાયનોબેક્ટેરિયાને આશ્રય અને પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે.
આ જોડાણનો ઉપયોગ ડાંગરના ખેતરોમાં જમીનમાં નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ વધારવા માટે જૈવિક ખાતર તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.

(C) $Glomus$ પ્રજાતિના ઘણા સભ્યો વનસ્પતિઓ સાથે સહજીવી જોડાણ રચે છે,જેને માયકોરાઇઝા (કવકમૂળ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ જોડાણમાં,ફૂગનો સહજીવી સભ્ય જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ કરે છે અને તેને વનસ્પતિને આપે છે. આવી જોડાણ ધરાવતી વનસ્પતિઓ મૂળ દ્વારા થતા રોગકારકો સામે પ્રતિકારકતા,ક્ષાર અને દુષ્કાળ સામે સહનશીલતા અને વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં એકંદરે વધારો જેવા અન્ય ફાયદાઓ દર્શાવે છે. તેથી,$Glomus$ જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
એઝોલા એ એક જલીય ફર્ન છે જે સાયનોબેક્ટેરિયા $Anabaena azollae$ સાથે સહજીવન ધરાવે છે,જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$BGA$ (બ્લુ-ગ્રીન આલ્ગી),જેમ કે નોસ્ટોક અને એનાબીના,પણ જાણીતા જૈવિક ખાતરો છે જે નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરીને જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે.
તેથી,એઝોલા અને $BGA$ એ જૈવિક ખાતરની સાચી જોડી છે.

(C) જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
$Rhizobium$ એ સહજીવી નાઈટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે જે કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના મૂળમાં મૂળગંડિકાઓ બનાવે છે.
સાયનોબેક્ટેરિયા (જેમ કે $Anabaena$ અને $Nostoc$) સ્વપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે ડાંગરના ખેતરો અને અન્ય પર્યાવરણમાં વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$Rhizobium$ અને સાયનોબેક્ટેરિયા બંનેનો ઉપયોગ ખેતીમાં પાકની ઉપજ વધારવા માટે જૈવિક ખાતર તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.
$Aspergillus$ અને $Rhizopus$ ફૂગ છે જેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે જૈવિક ખાતર તરીકે થતો નથી; $Aspergillus$ નો ઉપયોગ ઘણીવાર ઉત્સેચકો અથવા કાર્બનિક એસિડના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં થાય છે,અને $Rhizopus$ એ સામાન્ય બ્રેડ મોલ્ડ છે.

(N/A) સિંગલ સેલ પ્રોટીન $(SCP)$
સિંગલ સેલ પ્રોટીન $(SCP)$ એટલે લીલ,યીસ્ટ,ફૂગ અથવા બેક્ટેરિયાના શુદ્ધ અથવા મિશ્ર સંવર્ધનમાંથી મેળવેલ પ્રોટીન,જે માનવ ખોરાક અથવા પશુ આહાર માટે પ્રોટીનનો વૈકલ્પિક સ્ત્રોત છે. $Spirulina$ જેવા સૂક્ષ્મજીવોને મોલાસીસ,ગટરના પાણી અને પ્રાણીઓના છાણ જેવા કચરાનો ઉપયોગ કરીને ઔદ્યોગિક સ્તરે ઉગાડવામાં આવે છે. $SCP$ એ પ્રોટીન,કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ,ચરબી,ખનિજો અને વિટામિન્સનો સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે. વધુમાં,$Methylophilus$ $methylotrophus$ જેવા સૂક્ષ્મજીવોમાં બાયોમાસ ઉત્પાદનનો દર ઊંચો હોય છે,જે તેમને મોટા પાયે પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે કાર્યક્ષમ બનાવે છે.
$(b)$ જમીન
જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવા માટે સૂક્ષ્મજીવો આવશ્યક છે. તેઓ કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન દ્વારા પોષક તત્વોથી ભરપૂર હ્યુમસના નિર્માણમાં ફાળો આપે છે. ઘણા બેક્ટેરિયા અને સાયનોબેક્ટેરિયા વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનને વનસ્પતિઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવા સ્વરૂપમાં સ્થાપિત કરવામાં સક્ષમ છે. $Rhizobium$ એ કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના મૂળની ગાંઠોમાં જોવા મળતા સહજીવી બેક્ટેરિયા છે. $Azospirillum$ અને $Azotobacter$ એ મુક્ત-જીવી નાઇટ્રોજન-સ્થાયીકરણ કરતા બેક્ટેરિયા છે,જ્યારે $Anabaena$,$Nostoc$ અને $Oscillatoria$ એ નાઇટ્રોજન-સ્થાયીકરણ કરતા સાયનોબેક્ટેરિયાના ઉદાહરણો છે.

(N/A) જૈવિક ખાતરો એ જીવંત સજીવો છે જે જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવામાં મદદ કરે છે.
તેમાં ફાયદાકારક સૂક્ષ્મજીવોની પસંદગી કરવામાં આવે છે જે વનસ્પતિના પોષક તત્વો પૂરા પાડીને છોડના વિકાસમાં સુધારો કરે છે.
આ સજીવોને બીજ,મૂળ અથવા જમીનમાં ઉમેરવામાં આવે છે જેથી તેમની જૈવિક પ્રવૃત્તિ દ્વારા પોષક તત્વોની પ્રાપ્યતા વધારી શકાય.
આમ,તેઓ જમીનને કાર્બનિક પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ બનાવવામાં અત્યંત ફાયદાકારક છે.
બેક્ટેરિયા અને સાયનોબેક્ટેરિયાની ઘણી જાતિઓ મુક્ત વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
$Rhizobium$ એ કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના મૂળની મૂળગંડિકાઓમાં જોવા મળતા સહજીવી બેક્ટેરિયા છે.
$Azospirillum$ અને $Azotobacter$ એ મુક્તજીવી નાઈટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે,જ્યારે $Anabaena$,$Nostoc$ અને $Oscillatoria$ એ નાઈટ્રોજન સ્થાપક સાયનોબેક્ટેરિયાના ઉદાહરણો છે.
જૈવિક ખાતરો ખર્ચ-અસરકારક અને પર્યાવરણને અનુકૂળ છે.

(A) પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ એ ચિંતાનો મુખ્ય વિષય છે. ખેતીવાડીના ઉત્પાદનની સતત વધતી જતી માંગને પહોંચી વળવા માટે રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ આ પ્રદૂષણમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે.
રાસાયણિક ખાતરોના વધુ પડતા ઉપયોગ સાથે ઘણી સમસ્યાઓ જોડાયેલી છે અને જૈવિક ખેતી તરફ વળવા માટે મોટું દબાણ છે.
જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે. જૈવિક ખાતરોના મુખ્ય સ્ત્રોત બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને સાયનોબેક્ટેરિયા છે.
$1$. બેક્ટેરિયા: કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના મૂળમાં રહેલી ગાંઠો $Rhizobium$ ના સહજીવન દ્વારા બને છે. આ બેક્ટેરિયા વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું કાર્બનિક સ્વરૂપમાં સ્થાપન કરે છે,જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિ પોષક તત્વો તરીકે કરે છે. અન્ય બેક્ટેરિયા,જેમ કે $Azospirillum$ અને $Azotobacter$,જમીનમાં મુક્તજીવી તરીકે રહીને નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$2$. ફૂગ: ઘણી ફૂગ વનસ્પતિઓ સાથે સહજીવન બનાવે છે જેને માયકોરાઈઝા (દા.ત.,$Glomus$ પ્રજાતિ) કહેવાય છે. ફૂગનો સહજીવી ભાગ જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ કરીને વનસ્પતિને આપે છે. આ જોડાણ મૂળ દ્વારા ફેલાતા રોગકારકો સામે પ્રતિકારક શક્તિ,ક્ષાર અને દુષ્કાળ સામે સહનશીલતા અને વનસ્પતિના એકંદર વિકાસમાં મદદ કરે છે.
$3$. સાયનોબેક્ટેરિયા: આ સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે (દા.ત.,$Anabaena$,$Nostoc$,$Oscillatoria$). ડાંગરના ખેતરોમાં,તેઓ મહત્વપૂર્ણ જૈવિક ખાતર તરીકે સેવા આપે છે અને જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થો ઉમેરીને તેની ફળદ્રુપતા વધારે છે.
હાલમાં,બજારમાં ઘણા જૈવિક ખાતરો ઉપલબ્ધ છે,જે ખેડૂતોને રાસાયણિક ખાતરો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

(N/A)

રાસાયણિક ખાતર	જૈવિક ખાતર
$(1)$ આ કૃત્રિમ પદાર્થો છે જેમાં ચોક્કસ રાસાયણિક સંયોજનો હોય છે.	$(1)$ આ બેક્ટેરિયા,ફૂગ અથવા સાયનોબેક્ટેરિયા જેવા જીવંત સજીવો છે.
$(2)$ તેનો વધુ પડતો ઉપયોગ જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટાડે છે અને જળ પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.	$(2)$ તે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે અને પર્યાવરણને અનુકૂળ છે.
$(3)$ તે સીધા $N$,$P$ અને $K$ જેવા પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે.	$(3)$ તે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે અથવા ફોસ્ફરસને દ્રાવ્ય બનાવે છે.
$(4)$ તે પર્યાવરણના લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે.	$(4)$ તે ટકાઉ ખેતી અને પર્યાવરણ માટે ફાયદાકારક છે.

(N/A) $1$. ખેત ઉત્પાદનોની વધતી જતી માંગને પહોંચી વળવા માટે રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો છે.
$2$. રાસાયણિક ખાતરો પર્યાવરણીય પ્રદૂષણનું મુખ્ય સ્ત્રોત છે,જે જમીન અને જળાશયોને પ્રદૂષિત કરે છે.
$3$. આ રસાયણો સજીવોના સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે,કારણ કે તે આહાર શૃંખલામાં પ્રવેશી શકે છે.
$4$. બીજી તરફ,જૈવિક ખાતરો જમીનને કુદરતી રીતે પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ બનાવે છે,જમીારની ગુણવત્તા સુધારે છે અને પર્યાવરણને અનુકૂળ છે.
$5$. પરિણામે,ટકાઉ ખેતી અને જાહેર આરોગ્ય સુનિશ્ચિત કરવા માટે જૈવિક ખેતી અને જૈવિક ખાતરો અપનાવવા તરફ વૈશ્વિક સ્તરે દબાણ વધી રહ્યું છે.

(A) જૈવિક ખાતર એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
તેમાં બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને સાયનોબેક્ટેરિયાનો સમાવેશ થાય છે.
તેઓ વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે,ફોસ્ફરસને દ્રાવ્ય બનાવે છે અથવા વનસ્પતિના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપતા પદાર્થો ઉત્પન્ન કરે છે,જેનાથી કુદરતી રીતે જમીનની ફળદ્રુપતા વધે છે.

(N/A) સેન્દ્રિય ખેતી (Organic farming) એ ખેતીની એક એવી પદ્ધતિ છે જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય જમીનને જીવંત અને તંદુરસ્ત રાખવાનો છે. આ પદ્ધતિમાં રાસાયણિક ખાતરોને બદલે સેન્દ્રિય કચરો (પાક,પ્રાણી અને ખેતરનો કચરો,શેવાળ જેવા જલીય કચરા) અને અન્ય જૈવિક પદાર્થો તેમજ ફાયદાકારક સૂક્ષ્મજીવો (જૈવિક ખાતરો) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
સેન્દ્રિય ખેતીના ફાયદાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. ટકાઉપણું: તે જમીનની ફળદ્રુપતા અને પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવી રાખે છે,જે લાંબા ગાળાની કૃષિ ઉત્પાદકતા સુનિશ્ચિત કરે છે.
$2$. પર્યાવરણ સંરક્ષણ: તે કૃત્રિમ રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોના ઉપયોગને દૂર કરીને પ્રદૂષણ ઘટાડે છે,જે ઘણીવાર ભૂગર્ભ જળ અને જમીનને દૂષિત કરે છે.
$3$. જમીનનું સ્વાસ્થ્ય: તે સેન્દ્રિય પદાર્થો (ખાતર/છાણ) ઉમેરીને જમીનનું બંધારણ,પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા અને પોષક તત્વોમાં સુધારો કરે છે.
$4$. જૈવવિવિધતા: તે ફાયદાકારક જીવજંતુઓ,સૂક્ષ્મજીવો અને છોડની વિવિધતાને ટેકો આપીને તંદુરસ્ત ઇકોસિસ્ટમને પ્રોત્સાહન આપે છે,જે કુદરતી રીતે જીવાત નિયંત્રણમાં મદદ કરે છે.
$5$. સ્વાસ્થ્યપ્રદ ઉત્પાદન: સેન્દ્રિય પાકો ઝેરી રાસાયણિક અવશેષોથી મુક્ત હોય છે,જે તેને માનવ વપરાશ માટે વધુ સુરક્ષિત અને સ્વાસ્થ્યપ્રદ બનાવે છે.

(B) વાદળી-લીલી શેવાળ (સાયનોબેક્ટેરિયા) જૈવિક ખાતર તરીકે વ્યાપકપણે લોકપ્રિય નથી કારણ કે તે પ્રદૂષિત જળાશયોમાં 'આલ્ગલ બ્લૂમ' (algal bloom) પ્રેરે છે,જે સુપોષકતા (eutrophication) તરફ દોરી જાય છે.
જોકે તેઓ ઉત્તમ નાઇટ્રોજન સ્થાપક છે,પરંતુ પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ પાણીમાં તેમની અતિશય વૃદ્ધિ થવાની વૃત્તિ તેમને અમુક પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં સમસ્યાજનક બનાવે છે.
માત્ર તે જ વાદળી-લીલી શેવાળ $N_{2}$ નું સ્થાપન કરવા સક્ષમ છે જેમાં 'હિટરોસિસ્ટ' (heterocyst) નામની વિશિષ્ટ કોષો હોય છે.

(B) માયકોરાઈઝલ ફૂગ,જેમ કે $Glomus$ પ્રજાતિની ફૂગ,વનસ્પતિના મૂળ સાથે સહજીવન ધરાવે છે.
તેઓ જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ કરે છે અને તેને યજમાન વનસ્પતિના કોષોમાં સ્થાનાંતરિત કરે છે.
વધુમાં,તેઓ યજમાન વનસ્પતિને મૂળ દ્વારા ફેલાતા રોગકારકો સામે પ્રતિકારક શક્તિ આપે છે.
તેઓ વનસ્પતિને ક્ષારતા અને દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિઓ સામે ટકી રહેવામાં પણ મદદ કરે છે.

(A) સાયનોબેક્ટેરિયા એ સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે જલીય અને સ્થળજ પર્યાવરણમાં વ્યાપકપણે જોવા મળે છે. તેમાંથી ઘણા વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરી શકે છે (તેઓ અભિકોષ અથવા હેટરોસિસ્ટ ધરાવે છે),દા.ત.,$Anabaena$,$Nostoc$,$Oscillatoria$ વગેરે.
ડાંગરના ખેતરોમાં,સાયનોબેક્ટેરિયા એક મહત્વપૂર્ણ જૈવિક ખાતર તરીકે સેવા આપે છે અને પાકની ઉપજમાં $50 \%$ સુધીનો વધારો કરે છે.
નીલ-હરિત લીલ જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થો પણ ઉમેરે છે,જે જમીનનું બંધારણ સુધારે છે અને તેની ફળદ્રુપતામાં વધારો કરે છે.

(N/A) જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે. જૈવિક ખાતરોના મુખ્ય સ્ત્રોતો બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને સાયનોબેક્ટેરિયા છે.
ઉદાહરણો:
$(i)$ $Rhizobium$,$Azospirillum$ અને $Azotobacter$ એવા બેક્ટેરિયા છે જે જમીનમાં વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$(ii)$ $Anabaena$,$Nostoc$ અને $Oscillatoria$ (નીલ-હરિત લીલ) નો ઉપયોગ જૈવિક ખાતર તરીકે જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્યો અને નાઈટ્રોજન ઉમેરવા માટે થાય છે.

(B) રમેશચંદ્ર ડાગર સોનીપત,હરિયાણાના એક ખેડૂત છે. તેઓ ઓર્ગેનિક ખેતીમાં તેમના યોગદાન માટે જાણીતા છે. તેમણે સંકલિત ઓર્ગેનિક ખેતીની પદ્ધતિ વિકસાવી છે,જેમાં મધમાખી ઉછેર,ડેરી વ્યવસ્થાપન,જળ સંગ્રહ,ખાતર બનાવવું અને ખેતી જેવી પ્રક્રિયાઓ એક સાંકળની જેમ જોડાયેલી છે. તેઓ રાસાયણિક ખાતરને બદલે પ્રાણીઓના મળ-મૂત્ર (છાણ) નો કુદરતી ખાતર તરીકે ઉપયોગ કરે છે,જેથી એક પ્રક્રિયાનો કચરો બીજી પ્રક્રિયા માટે પોષક તત્ત્વ તરીકે ઉપયોગમાં લઈ શકાય.

(N/A) સજીવ ખેતી એ એક એવી કૃષિ પદ્ધતિ છે જે કૃત્રિમ રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોને બદલે જૈવિક ખાતરો,સેન્દ્રિય ખાતર અને જૈવિક કીટ નિયંત્રણનો ઉપયોગ કરે છે.
જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
- જૈવિક ખાતરોના મુખ્ય સ્ત્રોતો બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને સાયનોબેક્ટેરિયા છે.
- કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના મૂળમાં રહેલી ગાંઠો $Rhizobium$ ના સહજીવન દ્વારા બને છે. આ બેક્ટેરિયા વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સેન્દ્રિય સ્વરૂપમાં સ્થાપન કરે છે,જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિ પોષક તત્વો તરીકે કરે છે.
- અન્ય બેક્ટેરિયા જમીનમાં મુક્તજીવી તરીકે રહીને વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરી શકે છે (ઉદાહરણ તરીકે: $Azospirillum$ અને $Azotobacter$),આમ તે જમીનમાં નાઈટ્રોજનનું પ્રમાણ વધારે છે.
હાલમાં,આપણા દેશમાં ઘણા જૈવિક ખાતરો વ્યાપારી ધોરણે ઉપલબ્ધ છે અને ખેડૂતો જમીનના પોષક તત્વોને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે તેનો નિયમિત ઉપયોગ કરે છે.
સજીવ ખેતીના ફાયદા:
$(i)$ જમીનની ફળદ્રુપતા લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહે છે.
$(ii)$ રાસાયણિક પ્રવાહમાં ઘટાડો થવાથી પાણીની ગુણવત્તા જળવાય છે.
$(iii)$ તે એક આર્થિક વિકલ્પ છે કારણ કે ખેડૂતોએ મોંઘા રાસાયણિક જંતુનાશકો અને કીટનાશકો પાછળ પૈસા ખર્ચવાની જરૂર પડતી નથી.
$(iv)$ તે ઝેરી રાસાયણિક અવશેષોથી મુક્ત,પૌષ્ટિક અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા પાકના ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપે છે.

(N/A) સંકલિત જૈવિક ખેતી એ એક ચક્રીય,શૂન્ય-કચરો ઉત્પન્ન કરતી પ્રક્રિયા છે,જેમાં એક પ્રક્રિયામાંથી નીકળતા કચરાને અન્ય પ્રક્રિયાઓ માટે પોષક તત્વો તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે,જેથી સંસાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ થઈ શકે અને ઉત્પાદન ક્ષમતામાં વધારો થાય.
સોનીપત,હરિયાણાના એક ખેડૂત રમેશ ચંદ્ર ડાગરે આ ક્લબની સ્થાપના કરી હતી,જેમાં હાલમાં $5000$ ખેડૂતો સભ્ય તરીકે જોડાયેલા છે.
આ ક્લબ સંકલિત જૈવિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપે છે,જેમાં મધમાખી ઉછેર,ડેરી વ્યવસ્થાપન,જળ સંગ્રહ,ખાતર બનાવવું અને ખેતી જેવી પ્રક્રિયાઓની એક સાંકળનો સમાવેશ થાય છે,જે એકબીજાને ટેકો આપે છે અને અત્યંત આર્થિક અને ટકાઉ સાહસ બનાવે છે.
પાકનો કચરો ખાતર બનાવવા માટે વપરાય છે,જે કુદરતી ખાતર તરીકે કામ કરે છે અથવા ખેતરની ઉર્જા જરૂરિયાતોને સંતોષવા માટે બાયોગેસ ઉત્પન્ન કરવા માટે વપરાય છે.

(C) જૈવખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે. જૈવખાતરોના મુખ્ય સ્ત્રોતો બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને સાયનોબેક્ટેરિયા છે.
$1$. બેક્ટેરિયા: ઉદાહરણ તરીકે $Rhizobium$,$Azospirillum$ અને $Azotobacter$,જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$2$. ફૂગ: માયકોરાઈઝા (દા.ત.,$Glomus$) જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ કરીને વનસ્પતિને આપે છે.
$3$. સાયનોબેક્ટેરિયા: ઉદાહરણ તરીકે $Anabaena$,$Nostoc$ અને $Oscillatoria$,જે સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે અને ખાસ કરીને ડાંગરના ખેતરોમાં નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
પ્રજીવ સામાન્ય રીતે પરપોષી સજીવો છે જે બેક્ટેરિયા અને કાર્બનિક દ્રવ્યો પર ખોરાક તરીકે આધાર રાખે છે; તેઓ ખેતીમાં જૈવખાતર તરીકે કાર્ય કરતા નથી. તેથી,સાચો જવાબ $C$ છે.

(D) $Glomus$ એ આર્બસ્ક્યુલર માયકોરાઇઝલ ફૂગ $(AMF)$ નું એક પ્રજાતિ છે.
આ ફૂગ ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ સાથે સહજીવી સંબંધ બનાવે છે.
ફૂગના કવકતંતુઓ મૂળના કોષોમાં પ્રવેશે છે અને જમીનમાં ફેલાય છે,જે પોષક તત્વોના શોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
આ સહજીવી સંબંધનું મુખ્ય કાર્ય જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ કરીને તેને વનસ્પતિને પહોંચાડવાનું છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) કવકમૂળ એ ફૂગ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ વચ્ચેનું સહજીવન છે.
$Glomus$ પ્રજાતિના ઘણા સભ્યો કવકમૂળ બનાવે છે.
આ સહજીવનમાં ફૂગ જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ કરે છે અને તેને વનસ્પતિને આપે છે.
આવા સહજીવન ધરાવતી વનસ્પતિઓ અન્ય ફાયદાઓ પણ દર્શાવે છે,જેમ કે મૂળ દ્વારા ફેલાતા રોગકારકો સામે પ્રતિકારકતા,ક્ષાર અને દુષ્કાળ સામે સહનશીલતા,અને વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં એકંદરે વધારો.
તેથી,$Glomus$ એ સાચો વિકલ્પ છે.

(A) ડાંગરના ખેતરોમાં જૈવિક ખાતર તરીકે સાયનોબેક્ટેરિયા,જેવા કે $Anabaena$ અને $Nostoc$ નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
તેઓ વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે,જે જમીનને નાઈટ્રોજનયુક્ત સંયોજનોથી સમૃદ્ધ બનાવે છે.
$Anabaena$ ઘણીવાર $Azolla$ નામની જલીય ફર્નના પર્ણના પોલાણમાં જોવા મળે છે,જે ડાંગરના પાકને નાઈટ્રોજન પૂરો પાડવા માટે ખેતરોમાં ઉગાડવામાં આવે છે.

(C) નીલહરિત લીલ (સાયનોબેક્ટેરિયા) એ સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે જલીય અને સ્થળજ પર્યાવરણમાં વ્યાપકપણે જોવા મળે છે. આમાંથી ઘણી જાતિઓ,જેમ કે $Anabaena$ અને $Nostoc$,વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું જૈવિક નાઇટ્રોજનમાં સ્થાપન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે,જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. જમીનમાં નાઇટ્રોજનયુક્ત સંયોજનો ઉમેરીને,તેઓ જમીનની ફળદ્રુપતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે અને કુદરતી જૈવિક ખાતર (Biofertilizer) તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) એઝોસ્પિરિલિયમ એ મુક્તજીવી નાઈટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા છે,તેથી $a-2$.
$(b)$ સાયનોબેક્ટેરિયા (જેમ કે એનાબીના,નોસ્ટોક) સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે,તેથી $b-4$.
$(c)$ રાઈઝોબિયમ એ સહજીવી બેક્ટેરિયા છે જે કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિના મૂળની ગાંઠોમાં જોવા મળે છે,તેથી $c-1$.
$(d)$ ગ્લોમસ એ ફૂગનું પ્રજાતિ છે જે વનસ્પતિ સાથે સહજીવન સાધીને માઈકોરાઈઝા બનાવે છે,તેથી $d-3$.
આમ,સાચી જોડ $a-2, b-4, c-1, d-3$ છે.

(D) $Azolla$ એ એક ત્રિઅંગી (pteridophyte) વનસ્પતિ છે અને તેનો ઉપયોગ જૈવિક ખાતર તરીકે થાય છે કારણ કે તે $Anabaena \ azollae$ નામના નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા સાયનોબેક્ટેરિયા સાથે સહજીવન ધરાવે છે.

(A) લાઈકેન્સ એ ફૂગ (માયકોબાયોન્ટ) અને શેવાળ અથવા સાયનોબેક્ટેરિયા (ફાઈકોબાયોન્ટ) વચ્ચેનું સહજીવન છે.
એઝોટોડેસ્મિક લાઈકેન્સ એ લાઈકેન્સના વિશિષ્ટ પ્રકારો છે જે તેમના ફાઈકોબાયોન્ટ ઘટક તરીકે નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા સાયનોબેક્ટેરિયા (જેમ કે નોસ્ટોક અથવા એનાબેના) ધરાવે છે.
આ સાયનોબેક્ટેરિયામાં હેટરોસિસ્ટ નામની વિશિષ્ટ કોષો હોય છે,જે નાઈટ્રોજન સ્થાપનનું કાર્ય કરે છે.
વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનને એમોનિયામાં સ્થાપિત કરીને,આ લાઈકેન્સ જમીનને નાઈટ્રોજનથી સમૃદ્ધ બનાવે છે અને કુદરતી જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી આપે છે.

(B) $VAM$ એટલે વેસિક્યુલર-આર્બસ્ક્યુલર માયકોરાઇઝા (Vesicular-Arbuscular Mycorrhizae).
તે એન્ડોમાયકોરાઇઝાનો એક પ્રકાર છે જેમાં ફૂગના કવકતંતુઓ યજમાન વનસ્પતિના મૂળના બાહ્યકના કોષોમાં પ્રવેશ કરે છે.
આ ફૂગ મૂળના કોષોની અંદર વેસિકલ્સ (સંગ્રહ માટે) અને આર્બસ્ક્યુલ્સ (પોષક તત્વોના વિનિમય માટે) નામની વિશિષ્ટ રચનાઓ બનાવે છે.
તેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે અનાજ,કઠોળ,તેલીબિયાં અને ફળ પાકો જેવા વિવિધ પાકોમાં ફોસ્ફરસના શોષણને વધારવા માટે જૈવિક ખાતર તરીકે થાય છે.

(D) એઝોલા એક નાની જલીય ફર્ન છે જેની ખેતી ડાંગરના ખેતરોમાં કરવામાં આવે છે કારણ કે તે પાકને લીલું ખાતર અને નાઇટ્રોજન બંને પૂરા પાડે છે.
તેના પર્ણોમાં $Anabaena \ azollae$ નામનો સહજીવી સાયનોબેક્ટેરિયા હોય છે જે વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
ડાંગરના ખેતરોમાં પ્રતિ ચોરસ મીટર $200 \ g$ ના દરે એઝોલાનો ઉપયોગ કરવાથી ડાંગરના ઉત્પાદનમાં $12.38 \ \%$ નો વધારો થઈ શકે છે.
પ્રયોગો દર્શાવે છે કે પ્રતિ હેક્ટર $10$ ટન તાજા એઝોલા બાયોમાસનો ઉપયોગ કરવાથી જમીનમાં આશરે $100 \ kg$ નાઇટ્રોજન ઉમેરાય છે.

(D) જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
$1$. બેક્ટેરિયા: $Rhizobium$ અને $Azospirillum$ જેવા ઘણા બેક્ટેરિયા વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું કાર્બનિક સ્વરૂપોમાં સ્થાપન કરે છે, જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિ પોષક તત્વો તરીકે કરે છે.
$2$. સાયનોબેક્ટેરિયા: આ સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો (દા.ત., $Anabaena$, $Nostoc$) છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે અને જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થો ઉમેરે છે, જેનાથી તેની ફળદ્રુપતા વધે છે.
$3$. ફૂગ: ઘણી ફૂગ ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓના મૂળ સાથે સહજીવન ધરાવે છે, જેને $Mycorrhiza$ (દા.ત., $Glomus$) કહેવાય છે. આ ફૂગ જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ કરીને વનસ્પતિને આપે છે, સાથે જ મૂળ દ્વારા થતા રોગો સામે રક્ષણ આપે છે અને ક્ષાર તેમજ દુષ્કાળ સામે સહનશક્તિ વધારે છે.
આમ, ત્રણેય જૂથો જમીનની ફળદ્રુપતામાં ફાળો આપતા હોવાથી, સાચો જવાબ $\text{આપેલ તમામ}$ છે.

(C) Azospirillum એ ગ્રામ-નેગેટિવ,મુક્તજીવી બેક્ટેરિયા છે જે જમીન અને હવામાંથી મુક્ત નાઈટ્રોજનનું શોષણ કરે છે અને તેને એમિનો એસિડ જેવા નાઈટ્રોજનયુક્ત સંયોજનોમાં રૂપાંતરિત કરીને જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે.
Nostoc,Anabaena અને Oscillatoria એ સાયનોબેક્ટેરિયા છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે અને તેમની પ્રકાશસંશ્લેષણ પ્રવૃત્તિ દ્વારા જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થોનું પ્રમાણ વધારે છે.
ઉલ્લેખિત ચારેય સજીવો પ્રકૃતિમાં આદિકોષકેન્દ્રી (Prokaryotic) છે અને વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરવામાં સક્ષમ છે. તેથી,$(a)$ અને $(b)$ બંને સાચા છે.

(D) $Nostoc$ અને $Anabaena$ જેવા સાયનોબેક્ટેરિયા ડાંગરના ખેતરોમાં જૈવિક ખાતર તરીકે વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
તેઓ વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું એમોનિયામાં સ્થાપન કરવામાં સક્ષમ છે,જે જમીનને નાઈટ્રોજનયુક્ત પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ બનાવે છે.
વધુમાં,તેઓ તેમની પ્રકાશસંશ્લેષણ પ્રવૃત્તિ દ્વારા જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થોના પ્રમાણમાં વધારો કરે છે,જેનાથી જમીનની ફળદ્રુપતા વધે છે.

(B) જૈવિક ખાતર એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
$I.$ સાયનોબેક્ટેરિયા (નીલ-હરિત લીલ) જેમ કે $Nostoc$ અને $Anabaena$ નો ઉપયોગ જૈવિક ખાતર તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે,ખાસ કરીને ડાંગરના ખેતરોમાં,કારણ કે તે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$II.$ યીસ્ટ એ ફૂગ છે જેનો ઉપયોગ આથવણની પ્રક્રિયામાં (જેમ કે બેકિંગ અને બ્રુઈંગ) થાય છે,પરંતુ તે જૈવિક ખાતર નથી.
$III.$ સહજીવી બેક્ટેરિયા જેમ કે $Rhizobium$ કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના મૂળની ગાંઠોમાં રહે છે અને વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$IV.$ મુક્તજીવી બેક્ટેરિયા જેમ કે $Azospirillum$ અને $Azotobacter$ જમીનમાં રહે છે અને વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરીને જમીનને નાઈટ્રોજનયુક્ત સંયોજનોથી સમૃદ્ધ બનાવે છે.
તેથી,$I, III$ અને $IV$ નો ઉપયોગ જૈવિક ખાતર તરીકે થાય છે.

(D) જૈવિક ખાતરો (Biofertilisers) એ એવા સૂક્ષ્મજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને સાયનોબેક્ટેરિયા એ જૈવિક ખાતરોના ત્રણ મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
તેથી,આ તમામ સજીવોનો ઉપયોગ જમીનની પોષક ગુણવત્તા વધારવા માટે થાય છે.

(C) એઝોલા (એક જલીય ત્રિઅંગી વનસ્પતિ) ના પર્ણોમાં રહેલી ગુહાઓમાં $Anabaena \ azollae$ નામના નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા સાયનોબેક્ટેરિયા વસવાટ કરે છે.
આ સહજીવનને કારણે વનસ્પતિ વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરી શકે છે,જે વનસ્પતિ અને જમીન માટે ઉપલબ્ધ બને છે.
$Azolla \ pinnata$ નો ઉપયોગ ડાંગરની ખેતીમાં ઉત્તમ જૈવિક ખાતર તરીકે કરવામાં આવે છે.
ખેડૂતોએ આ જૈવિક ખાતરના ઉપયોગથી ડાંગરના ઉત્પાદનમાં $50 \%$ સુધીનો વધારો નોંધાવ્યો છે.

(A) લીમડાનું વૃક્ષ $(Azadirachta \text{ } indica)$ નોંધપાત્ર ઔદ્યોગિક મહત્વ ધરાવે છે।
તે એઝાડીરાક્ટીન, મેલિયાન્ટ્રિઓલ અને સલાનીન જેવા સંયોજનો ઉત્પન્ન કરે છે, જે અસરકારક જૈવિક જંતુનાશકો (કીટક વિકર્ષક અને એન્ટિફીડન્ટ) તરીકે કાર્ય કરે છે।
વધુમાં, લીમડાના અર્કનો ઉપયોગ તેની ગર્ભનિરોધક ગુણધર્મો માટે સંશોધન અને ઉપયોગમાં લેવાય છે।
લીમડાના ખોળનો ઉપયોગ જમીનની ફળદ્રુપતા સુધારવા માટે જૈવિક ખાતર તરીકે પણ વ્યાપકપણે થાય છે।
તેથી, તે જૈવિક ખાતર, જૈવિક જંતુનાશક અને ગર્ભનિરોધક સંયોજનોના સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે।