જૈવિક ખાતરોમાં સૂક્ષ્મજીવો કેવી રીતે ઉપયોગી છે?

(A) પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ એ ચિંતાનો મુખ્ય વિષય છે. ખેતીવાડીના ઉત્પાદનની સતત વધતી જતી માંગને પહોંચી વળવા માટે રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ આ પ્રદૂષણમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે.
રાસાયણિક ખાતરોના વધુ પડતા ઉપયોગ સાથે ઘણી સમસ્યાઓ જોડાયેલી છે અને જૈવિક ખેતી તરફ વળવા માટે મોટું દબાણ છે.
જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે. જૈવિક ખાતરોના મુખ્ય સ્ત્રોત બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને સાયનોબેક્ટેરિયા છે.
$1$. બેક્ટેરિયા: કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના મૂળમાં રહેલી ગાંઠો $Rhizobium$ ના સહજીવન દ્વારા બને છે. આ બેક્ટેરિયા વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું કાર્બનિક સ્વરૂપમાં સ્થાપન કરે છે,જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિ પોષક તત્વો તરીકે કરે છે. અન્ય બેક્ટેરિયા,જેમ કે $Azospirillum$ અને $Azotobacter$,જમીનમાં મુક્તજીવી તરીકે રહીને નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$2$. ફૂગ: ઘણી ફૂગ વનસ્પતિઓ સાથે સહજીવન બનાવે છે જેને માયકોરાઈઝા (દા.ત.,$Glomus$ પ્રજાતિ) કહેવાય છે. ફૂગનો સહજીવી ભાગ જમીનમાંથી ફોસ્ફરસનું શોષણ કરીને વનસ્પતિને આપે છે. આ જોડાણ મૂળ દ્વારા ફેલાતા રોગકારકો સામે પ્રતિકારક શક્તિ,ક્ષાર અને દુષ્કાળ સામે સહનશીલતા અને વનસ્પતિના એકંદર વિકાસમાં મદદ કરે છે.
$3$. સાયનોબેક્ટેરિયા: આ સ્વયંપોષી સૂક્ષ્મજીવો છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે (દા.ત.,$Anabaena$,$Nostoc$,$Oscillatoria$). ડાંગરના ખેતરોમાં,તેઓ મહત્વપૂર્ણ જૈવિક ખાતર તરીકે સેવા આપે છે અને જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થો ઉમેરીને તેની ફળદ્રુપતા વધારે છે.
હાલમાં,બજારમાં ઘણા જૈવિક ખાતરો ઉપલબ્ધ છે,જે ખેડૂતોને રાસાયણિક ખાતરો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.